Skip to main content

Full text of "C. Plinii Secundi historiae mundi libri XXXVII"

See other formats 


PLINII  SECVNDT 

historiae  mvndi  LIBRI  XXXVII 

EX  POSTREMA  AD  VETVSTOS  CODICES  COLLATIONE 
CVM  ANNOT  ATIONIB  VS  ET  INDICE. 


iin 


basileae 

in  OFFICINA  F  ROBE  NI  AN  A 
M .  D .  XXXIX. 


C,  PLXNIVS  SECVNDVS  NOVOCOMENSIS 

EQJV  EST  RIBV  S  MILITIIS  INDVSTRIE  FVNCTVS,  PROCVRATIO' 

nes  quoque  ipiendidifsimas  atque  contitluas  fumma  integritate  adminiftrauit,  5!  tamen 
liberalibus  Cf&drjs  tantam  operam  dedit,  ut  non  temere  quis  plura  in  otio  fcripfetit.  Itaqj 
bella  omnia  quasunquam  cura  Germanis  gefta  funt,x  x  x  v  1 1 1  uoluminibus  ccmpre/ 
heridit.Irem  Naturalis  hiftorif  x  x  x  v  1 1  libros  abfolult.Pernt  clade  Campanirr.nam 
cum  Mifenenficlaisipraxfte^&flagrante  Vefuioad  explorandas  propius  caufas  Libur/ 
nlca  pertendiiietjneq;  aduerfantibus  Uentis  remeare  polTet ,  ui  puiueris  ac  fauiila:  opprefi 
fas  eil  suel  ut  quidam  exiftimant ,  a  feruo  fuo  occifus,quem  deficiens  a:ftu,ut  necem  fibi 
maturaretjorauerat.Hic  in  his  libris  x  x  milia  rerum  dignarum,ex  ledione  uoluminum 
circiter  m  ju;complexus  eft.Primus  autem  liber  quafi  index  x  x  x  v  i  libroru  fequen/ 
riiiri,fumtnam  totius  operis, &  fpccics  continet  titulorum. 


REVERENDISSIMO 


PRABSVLI,  ET  ILLVSTRISS.  PRINCIPI  STAN1SLAO 

TursoOlmutsenfiepifcopo  d.  er  a  smvs  roterod.  s.  d. 


a  b  e  n  t  hoc  egregia  magnorum  artificum  opera  prgful  orna/ 
i  tifsime,  ut  non  folum  nobilitent  autores  fuos,  quorum  aufpicrjs 

■  impendrjsue  nata  funt,  aut  quibus  dicata  fuerant ,  uerum  etiam 
omnes, quicuncp  uei  in  abfoluendo,uel  in  farciendo  portionem 
aliquam  induftriae  fiia:  contulerunt.Quorundam  etiam  aemula 
tio  quamuis  parum  felix ,  tamen  illuftris  fuit.  Quis  enim  hodie 
nofiet  Maufolum  Cari*  regulum, aut  huius  coiugem  Artemi/ 
fiam, quis  Scopam,Bryacem,Timotheum,Leocharem,  aut  P  i/ 
thim,nifiMaufoieum  opus  longe  celebratifsimu  his  omnibus  famam  dediffet  immorta/ 
lem,cum  ipfum  fefe  ab  iniuria  temporis  exedentis  omnia,  uindicare  no  potuerit.  Nullum 
hodie  ueftigiu  extat  operofi  tabernaculi  quod  condidit  Mofes ,  aut  celeberrimi  quodam 
templi  quod  Hierofolymis  extruxit  Solomon,  Efdras  reftituit,8£  tamen  femper  uidturu 
efl  in  hominu  memoria  nome  laudati  Befelehelis,&  Hyram  Tyrioru  regis.  Quin  &/pfe 
Solomon  quamlibet  alrjs  quoq*  nominibus  incIytus,bonam  magnamc^  gloria  fuae  par 
tem  nobili  debet  «dificio.  Solidior  aute  ueriorqs  gloria  contingit  ex  his  monumetis  qua: 


uitf  mortaliu  infignem  aliquam  adferunt  utilitatem ,  quam  ex  Aegyptiaru  pyramidum 
molibus, qua:  pmer  opulentia  barbaries  ftultam  8C  ociofam  oftentatione  nihil  habent, 
aut  ex  Labyrinthis, co!ofifis,nodis  inexplicabilibus,mufcis  tegetibus  quadrigam,  Dodo/ 
nsilebetibus ,  heptaphonis  porticibus  aliiscp  id  genus  argumentis ,  qax  delecftant  qui/ 
dem  artis  8C  ingenii  miraculo ,  fed  prsterca  nullo  iuuant  ufu.  Huiufmodi  famam  patiunt 
autoribus  fuis  uerius  quam  gloriam.Nobiiitatus  efl:  fuo  tauro  sneo  Perillus ,  fed  ut  prs/ 
fliterit  obfcurum  effe.PIus  itaqj  uers  laudis  promeruerunt, qui  extrudtis  potibus,  portui 
bus,thermis,&  aque  ductibus  utilitatem  cum  operum  magnificentia  coniunxerut.E  qui/ 
bus  omnibus, fi  quod  efl  prsftantifsimu  eligas,  quid  ad  hoc  opus,  quod  nobis  uiuum  ac 
fpiras  ingenrj  fui  monumentu  reliquit  PiiniusClmo  non  opus  efl, fed  thefaurus,  fed  uere 
mundus  rerum  omnium  cognitu  dignarum.Proinde  non  mirum  fi  unum  tot  uiros  nobi/ 
litauit,hodieq?  nobilitat.Nemo  fuit  tam  obfcurus,quin  illuftris  effe  coeperit ,  pofteaqua 
huic  operi  manum  admouit.Perieratnobishoc  diuinu  munus  ni  certatim  dfummisin/ 
geniis  aduigilatu  efifet,ut  ex  ruinis  pene  deploratis  orbi  renafeeretur. Inter  h  os  prima  citra 
controucrfiam  laus  debetur  Hermolao  Barbaro, non  tantu  ob  id  quod  primus  omnium 


facinus  longe  pulcherrimu  aufus  fit  aggredi, uerum  etia  quod  csteroru  nemo  unus  plura 
reftituerir.Acne  longu  texam  catalogon, inter  plurimos  qui  Barbari  exemplufuntsmu 
lati,non  inftrenriua  opera  hic  nobis  nauauit  GuiIhelmusBud$us,uirprsterabfoIutam 
eruditione,exquifits  diligette.  Poft  huc  Nicolaus  Beraldus  homo  fupra  peritia  huma/ 
naru  literaru  Mathematices  etiam  pulchre  callens, quodq?  hic  uei  prscipffi  erat,  fani  io/ 
dicrj,non  minore  Audio  cp  religione  uerfatus  efl  in  hoc  Iabore.Nuper  omniu  poftremus 
Ioannes  Gaefareus  in  omni  genere  literaru  exercitatifsimus ,  non  infelice  opera  prsftitit, 
Atq$  horum  omniu  quidem  induftris  debemus,  quod  Plinium  habemus  multo  quam 
ante  hac  emendatiorem. Ceterum  ut  in  pidturis  quibufdam  artis  exquifitae,femper  ocu/ 
lis  contemplantiu  offert  fefe  noui  quippiam,quod  admirenrur ,  ita  in  emaculando  Plinio 
uetfantibus, nunquam  defuturum  eft,quod  farciendum  fit.  Feftiutter  quidem  duftum  efl: 
a  Plauto :  Negocrj  fibi  qui  uolet  uim  comparare,  nauim  6C  mulierem  haec  duo  coparato. 
Nam  nulla:  res  magis  duae  plus  negocrj  habent.Idcm  ferio  uerecpdici  potcft,nunquam 
d  defuturum  negotium ,  qui  in  Plinio  reftituendo  uelit  operam  fumere.  Vt  enim  nihil 

A  2  aliud 


ERAS  MI  ROTEB.ODAHI  AD  STANISLA/ 
aliud, certe  typographorum  incuria  facit ,  ut  in  probatifsimis  quibufqj  fcriptoribus ,  fem/ 
pereruditis  uiris ,  retexenda  fit, ut  ita  dicam,  tela  Penelopes,  quandoquidem  illi  quotidie 
plus  depraaant  fua  focordia, quam  eruditoru  diligecia  pofsit  reponi.Nonnullorum  ope/ 
rum  ea  diuinitas  fuit,  ut  omnium  artificu  manus ,  inimitabili  quadam  artis  eminentia  de/ 
terrerent,  uel  a  fupplendo  quod  erat  inchoatum,  uel  a  farciendo  quod  cratdeprauaturo. 
Inter  Apellis  opera  dux  potifsimum  Veneres  celebratur  a  fcriptoribus,  altera  emergens 
e  mati,unde  &  «yatJVo/aCw  dida, altera  quam  Cois  inchoauit ,  illam  etiam  fuperaturus, 
nifi  mors  inuidiffet  operi  nafcenti.Prioris  inferiorem  partem  corruptam,  nullus  inuentus 
eft  qui  poffet  reficere.-pofteriorem  imperfedam,nemo  potuit  ad  prsfcripta  lineamenta 
perficere.Quo  magis  probata  eft  artificum  modeftia,hoc  magis  dcteftanda  eft  quorun/ 
dam  temeritas, ne  dicam  impietas,qui  Plinianum  opus, omnibus  omnium  fculptorum  ac 
pidorum  operibus  anteponendu,fic  uel  deferibenao  uel  excudendo  corruperunt ,  ut  de/ 
uotis  animis  in  tam  eximij  feriptoris  exitium  confpirafte  uideri  queant.  Atqui  id  ne  fieret, 
oportuit  regum  effe  curam,  quum  nullus  fit  liber  dignior  qui  regum  manibus  teratur, 
quod  non  ex  alio  citius  hauriatur  rerum  omnium  cognitio.  Quid  autem  magis  decet  or/ 
bis  monarchas ,  quam  ceteris  antecellere  prudentia?  Prudentia  uero  qu£  rebus  pericli/ 
tandis  colligitur  non  foium  roifera  eft,quemadmodum  uere  fcripfit  ille ,  propterea  quod 
magno  multorum  malo  paratur,  uerum  etiam  difpendiofa,  ut  pierunque  fero  contingat. 
At  tftas  moras, nihilo  magis  fert  Refpublica ,  quam  nauis  in  mari  periclitans  nauclerum 
imperitum  donec  proficiat.  Pradens  enim  periculum  artificem  iam  promptum  requirit. 
Itaq?  Monarchas  non  uacat  ullam  uit*  portionem  amittere, nec  pueros  cfle  licet, etiam  fi 
fint  imberbes, animi  canicies  adfit  oportet :  ea  no  aliunde  redius  colligitur, quam  ex  hoc 
opere, quod  tanto  compendio  rerum  docet  uniuerfitate.  Mundum  docet  Plinius.  Quid 
autem  abfurdius.quam  imperare  mundo, &  nefeire  quid  fit  munduseNec  eft  quod  excu 
(ent  publica  negocia.T alibus  negoctjs  diftrtdus  htec  ex  tot  librorum  milibus  fcripfit  Pii/ 
nius.Certe  par  erat, aliquam  horaru  partem  qua:  pereunt  in  alea, in  tam  frugiferam ,  nec 
minus  iucundaro  iedionem  decidere.Verum  ut  quo  coepi  pergam,  quo  deteftabilior  eft: 
deprauatorum  temeritas, hoc  eruditos  omnes  pro  fua  quemqj  uirili,maiore  religione  ad/ 
mouere  manu  oportet  operi  reftituendo.Superftitio  quidem  eft  nihil  hic  audere ,  quum 
tam  multis  hic  aulus  felicifsimecefferir.Temeritaseftex  quamiibetleui  coiedura  expun/ 
da  uetere  feriptura  nouam  inducere.  Religio  eft  feorfum  annotare  fi  quid  probabilibus 
argumentis  deprehenfum  eft,&  eruditis  ad  ulteriora  perueftiganda ,  ueluti  gradum  ia  ce/ 
re. Atque  urinam  in  hoc  pulcherrimum  negocium  confpirarcnt  omnes  rei  Iiteraria:  proce 
res, ut  quifq;  quod  deprehendit  in  medium  conferar,  donec  Plinium  haberemus  abfolu/ 
tum.  Non  leue  praimium  oftenditur ,  uel  unus  locus  refticutus  promerebitur  honeftam 
apud  ftudiofos  nominis  memoriam.Is  eft  Pliniani  nominis  fplendor,  ea  eft  operis  tum 
gratia  tum  utilitas.Benemerebitur  de  publicis  ftudns,fi  tua  autoritas  Velium  tuum  aut  fi 
qui  funt  Velqfimilesad  hanc  prouinriam  extimularit.Nosexuctuftifsimo  quodam  co/ 
dice,fed  ut  fere  funt,deprauarifsime  fcripto,non  pauca  reftituimus,qua:  citra  fubfidiu  ex/ 
emplaris  corrigi  non  poterant,  quxcp  hadenus  a  nemine  fuerant  animaduerfa .  Hoc  di/ 
dum  ne  fide  careat,pra:ftabit  hic  locus  libri  x  i  i.Cap.i  1 1 1.  Aethiopi?  forma, ut  diximus 
nuper  allata  &c.Item  libro  x  1 1 1.  Cap.x  xi  1 1  r.Apes  quoque  nunquam  defore  Stc.Rur 
fum  libro  xvn  i.Cap.vi.Verumq? confitetibus latifundia  &c.& Cap.xxi.Omnescjp 
ea:  differenti  fiunt  in  odauis  partibus  fignorum  &c.Sed  ineptum  fit  recenfere  quicquid 
corredum  eft,h^c  in  hoc  indicaui,quo  ledor  collaris  his  locis  cum  omnium  aditionibus 
perlpiciat  ad  hunc  modum  plurima  feliciter  reftituta  ex  fide  uetuftiffimi  codicis,quf  nui 
lis  conieduris  potuiffent  reftitui.In  exterisitem  itauigilatu  eft ,  ut  meo  periculo  non  du/ 
bitem  po!liceri,nunq?  hadenus  exiffe  Plinium  felicius  tradatum.  Acceffit  officitis  Fro/ 
benians  maicftas  nicorqj,  qui  uir  mihi  literis  illuftrandis  natus  uidetur,  Iam  quo  comen/ 

datior 


VH  T7RZVM  EPISC.  EPISTOLA 

dador  etiam  Plinius  exiret  in  manus  hominu,  hoc  opera:  tuo  nomini  dedicare  uffum  eft. 
Scio  qnantu  debeam  incomparabili  uiro  fratri  tuo  Tursoni  quondam  prafuli  Vratfsla/ 
uienfi,qui  me  tam  procul  femotum  &  fplendidis  xenrjs ,  8Z  amantiiTimis  literis  ad  amici/ 
tiam  prouocauit. Ab  hoc  axe  alieno  non  liberat  mors  creditoris.Memorif  perfoluendu, 
quod  ipfi  perfoluere  non  Iicuit.Succeffifti  in  germani  locum, iarn  femel  atq?  iterum  latefi 
fens  ad  amicitiam.Efl:  tibi  res  ampliffime  Profui  cum  homuncione  plane  uitrco.Subinde 
periditor.Proinde  fi  deus  dederit  uitam  Iongiore,hanc  arram  effe  putato, quae  adeo  non 
liberat, ut  obftrhftiorem  etiam  reddat  debitoremffin  minus, hoc  eritargumentu  mihi  fa/ 
cultatem  defuiffe  non  animum  hominis  grati  memorisep. Amplitudine  tuam  feruet  dof 
minus  Iefus.Bafiieje.Anno  ab  orbe  redempto,  m.  d.  x  x  v  .fexto  Idus  Februar. 

C.  PLINIVS  CAECILIVS  MARCO  S  VO'  S. 

PErgratu  eft  mihi  quod  tam  diligeter  libros  auunculi  mei Iediitas,ut  habere oes  iie!is,qua?/ 
rascp  qui  fint.Fungar  indicis  partibus, atq?  etia  quo  fint  ordine  fcripti,notu  tibi  facia*Eft 
enim  htec  quoc^ ftudiofis  no  iniucuda cognitio.De  iaculatione  equeftri  unus.  Huc  cu  prxfe/ 
cius  ala*  militaret,  pari  ingemo  curacp  copofuit.De  uita  Q.Poponq  Secudi  duo, a  quo  fingu/ 
lariter  amatus, hoc  memoriae  amici  quafi  debitu  munus  exoIuit.BelIorum  Germame  uiginti, 
quibus  omnia  qua  cu  Germanis  gefsimus  bella  collegit.lnchoauit  cu  in  Germania  militaret, 
fornnio  monitus.  Adftitit  enim  ei  quiefeeti  Drufi  Neronis  effigies, qui  Germanig  Iatifsime  ui 
doribiperqt.  Comedabatmernoriafua,orabatq3,utfeabiniuriaoblurionisaffereret.Studio/ 
fi  tres, in  fex  uolumina  propter  amplitudinem  diuiii',qufbus  oratoreab  incunabulis  inffituit  8C 
perficit.Dubrj  fermonis  odio  fcripfit  fub  Nerone  nouiffimis  annis, cu  oe  ftudioru  genus  paulo 
berius  SC  eredius,pericuIofum  feruitus  feci  fiet.  A  fine  Aufidq  Baffi  xxxr,  Naturae  hiftoria/ 
ru  xxx  vn.opus  diffiifum, eruditu, nec  minus  uariu  qj  ipfa  natura. Miraris  quod  tot  uolumi/ 
na,multaqjin  rjs  tam  fcrupulofa,homo  occupatus  abfolueritcMagis  miraberis, fifeieris  illu  ali 
quadiu  caufas  adtitafle,decefsifieanno  V 1 8C  L.mediu  tepusdiftentu  impeditu^,  qua officqs 
maximis,qua  amicitia  principu  egifle.  Sed  erat  acre  ingeniu,incredibile  ftudiu,  fumma  uigila 
tia.Lucubrare  a  V ulcanalibus  incipiebat,no  aulpicadi  caufa,ied  ftudedi  ftatim  a  node  multa: 
hyeme  uero  ab  hora  feptima,uel  cu  tar  di  fs  i  m  e,  o  ctaua,  faep  e  fexta.Erat  fane  fomni  parcifsimi, 
nonunqj  etia  inter  ipfa  ftudia  inftatis,6d  deferetis.  Ante  luce  ibat  ad  V efpafianu  Imperatore: 
na  ille  quotg  noctibus  utebaturtinde  ad  delegatu  fibi  officiu.Reuerii.is  domu,  quod  reliquu  te 
poris,ftudrj  s  reddebat.Poft  cibu  faepe,que  interdiu  leue  5C  facile  ueteru  more  fumebat,eftate, 
fi  quid  ocij,iacebat  infole,Iiber  legebatur ,  adnotabat  excerpebatcg .  Nihil  enim  unquam  le/ 
git, quod  no  excerperet. Dicere  etiafolebat,nul!u  effe  Iibru  ta  malu,ut  no  aliqua  ex  parte  pro/ 
defiet. Poft  iole  plerucg  frigida lauabatur.Deinde guftabat, dormiebatep  minimu.  Mox  quafi 
alio  die  ftudebatin  coenze  tepus.Super  hac  liber  legebatur3adnotabatur,&  quidecurfim.  Me/ 
mini  quenda  ex  amicis,  cu  Iedor  qtixdam  pronuciaflet  perpera ,  reuocaffe,5d  repeti  coegiffe. 
Huic  auunculu  meu  dixiffetintellexeras  nepe.quu  ille  annuifiet.  Cur  ergo  reuocabas  fdece  am 
piius  uerfus  hac  tua  interpellatione  perdidimus.Tata  erat  parfimonia  teporis. Surgebat  a?fta/ 
te  a  ccena  luce, hyeme  intra  primanodis,ied  tanqj  aliqua  lege  cogete.Haec  inter  medios  labo/ 
resjurbiscp  fremi  tu.lnfeceffu  folu  balinei  tepus  ftudrjs  eximebatur.  Cu  dico  balinei, de  inte/ 
rioribus  Ioquor.Na  du  diffringitur  tergiturcp, audiebat  aliquid,aut  didabat.In  itinere  quafi  fo 
lutus  ceteris  curisjhuic  uni  uacabat.  Ad  latus  notarius  cum  libro, Sci pugillaribus, cuius  manus 
hyeme  manicis  muniebatur,  ut  ne  coeli  quideaiperitas  ullu  ftudifs  tepus  eriperet.  Qua  ex  Cau 
fa  Romgquocp  fella  uehebatur.Repeto  me  correptu  ab  eo  cum  ambulareiPoteras, inquit,  has 
horas  no  perdere.Perire  enim  omne  tepus  arbitrabatur,quod  ftudrjs  no  impartiretur.  Hac  in/ 
retice  tot  ifta  uolumina  peregit, eledoruqj  cometarios  CLX  mihi  reliquit, opifthographos  qui 
de,8sT  minurifsime  feriptostqua  ratione  multiplicatur  hic  numerus.Referebat  ipfe,  potuifle  fe 
cu  procuraret  in  Hifpania,uedere  hos  cometarios  Largio  Licinio  C  c  C  C  milibus  nummu,  5 i 
tuc  aliquato  pauciores  erat. Nonne  uidetur  tibi  recordati  quatu  legerit,quantu  fcripferit ,  nec 
in  offierjs  ullis,nec  in  amicitia  principu  firiflerRurfus  cu  audis  quidftudijs  laboris  impedent, 
nec  fcripfiffe  fatis,nec  ICgifierQuid  eft  enim  quod  no  aut  illae  occupationes  impedire,  aut  haec 
inftatia  n5  poffit  efficeredtacp  foleo  ridere  cu  me  quida  ftudioffim  uocat,qui  fi  coparer  illi  fum 
defidiofifsimus.Egoauttantu,quepartim  publica,  partim  amicoru  officia  diftringutrQuis  ex 
^ftis,qui  tota  uita  literis  afsidet,  collatus  illi,no  quafi  fomno  8C  inerdx  deditus  embefcatr  Exte 
di  epiffola,^uis  hoc  iolu  quod  requirebas  feribere  deftinaflem,quos  '(edicet  libros  reliquiflet. 
Confido  tanie  hxc  quoqj  tibi  no  minus  grata,  ^  ipfos  libros  futura,qug  te  no  tantu  ad  Iegedos 
cos,uerumetiaad  fimtle  aliquid  elaborandu  poffunt  aemulauonis  ftimulis  excitare.  V  ale. 


C.PLINIVS  TACITO  SVO  S. 


■EttSjiit  tibi  auunculi  mei  exitum  fcribam,quo  uerius  tradere  pofteris  pofsis. Gratias 
ago. Nam  uideo  morti  eius  fi  celebretur  a  te ,  immortalem  gloriam  effe  propofitam. 
Qiiamuis  enim  pulcherrimarum  clade  terrarum, ut  populi, ut  urbes, memorabili  ca/ 
fu  quafifemperuidurus  occiderit,quamuis  ipfe  plurima  fcripferit,plura  tamen  per/ 
petuitati  eiusfcriptorum  aionim  aeternitas  addet.Equidem  beatos  puto,quibus  deorum  mu/ 
nere  datum  eft,aut  facere  fcriben da, aut  fcribere  legendatbearifsimos  uero,  quibus  utrimque» 
Horum  in  numero  auunculus  meus  S£  fuis  libris,  &  tuis  erit.  Quo  libentius  fufcipio,  depofco 
etiam  quod  iniungis.Erat  Mifeni,claflemq;  imperio. prgfens  regebat. Calend.  Nouembrisho 
rafere  feptima,matermea  indicat  ei  apparere  nubem  inufitata  ^magnitudine  8C  fpecie.  Sur/ 
git  ille, ut  e  fole  foIebat,frigida  guftatatiacens  enim  fludebat.Popoficit  foleas,afcendit  locu,  ex 
quo  maxime  miracula  illud  confpici  poterat.Nubes, incerta  procul  intuentibus  ex  quo  mon/ 
te,  V efuuium  fuifle  poftea  cognitum  eft,oriebatur:cuius  fimilitudinem  SsT forma  non  alia  ma/ 
gis  arbor, quam  pinus  expreflerit.Nam  lorigifsimo  ueluttruco  efflata  in  altum,  quibufdamra/ 
mis  diffundebatur.Credoquiarecentifpiritueueda,deinfenefcenteeo  deftituta,  autetiapon 
derefuo  uida .,  inlatitudinem  uanefcebat,  candida  interdum,  interdum  fordida  dC  maculofa» 


prout  terram  ciiieremue  fuftuIerat.Magnu  id  propiuscg  riofcendum ,  ut  eruditifsiino  utro,ui/ 
iiirn  eft.Iabet  Liburnicam  aptari, mihi  fi  uenire  una uellem  facit  copiam.Refpodi,  ftudere  me 
mallei  forte  ipfe  quod  fcribere  dederat.Egrediebatur  domo, accepit  codicillos  Retina:  claf/ 
fiarii  i  mminente  periculo  exterri  trinam  uilla  ea  fubiacebat,nec  ulla  nifi  nauibus  fuga,ut  fe  tan/ 


to  difcrimini  eriperet, orabat.  V  ertit  ille  cofiliuj&quod  ftudiofo  animo  inchoauerat,obit  ma 
ximo.  Deducit  quadriremes ,  afcendit  ipfe, non  Retina:  modo  fed  multis(erat  enim  frequens 
amoenitas  o radiaturus  auxilium :  properat  illuc  unde  altj  territi  fugiunt,  redumcp  curium, re/ 
dacg  gubernacula  in  periculum  tenet,adeo  follitus  metu,  ut  omnes  illius  mali  motus ,  omneis 
figuras,ut  deprehenderat  oculis, didaret  enotaretcf.Iam  nauibus  cinis  inciderariquo-propius 
accederet, calidior  3C  defiortiam  pumices  etiam, nigricp  8C ambufti  8C  fradi  igne  lapides :  iam 
uadum  fubitum,ruinacp  montis  littoraobflantia.Cundatus  paulum, an  retro  nederet,  tnoxgu 
bernatori  ut  ita  faceret  monetriFortes,inqutt,fortunaiuuat;Pomponianum  pete.  Stabqs  erat, 
perueneratep  finu  medio.  Nam  fenfim  circumadis  curoatisqj  littoribus  mare  inftmditur.Ibi 
quamqua nondum  periculo  appropinquante,confpicuo  tamen, &  cum  crefceret  proximo, far 
cinas  contulerat  in  naues,cerfus  fuga:, fi  cotrarius  uentus  refediflet.  Quo  tuc  auunculus  meus 
fecundifsimo  inuedus,compleditur  trepidantem,  confolatur,hortatur :  utqj  rimorem  eius  fua 
fecuritate  lertiret,deferri  fe  in  balineum  iubettlotus  accubat,  c  cenat, atq;  hilaris,aut(quod  gque 
magnum  eft)fimilis  hilari.Intcrim  e  V efuuio  mote  pluribus  locis  latifsime  flamm^atejj  in.cen 
dia  relucebat, quorum  fulgor  8£  claritas  tenebras  nodis  excipiebat. Ille  agrefhum  trepidatio/ 
ne  igni  relidas  defertasqs  uillas  per  folitudinem  ardere,in  remedfu  formidinis  di  ditabat.  Tum 
fe  quieti  dedit, &  quieuit  uerifsimo  equidem  fomno.Nam  meatus  anima?, qui  illi  propter  am/ 
plitudinem  corporis  grauior  8C fonantior  erat,ab  rjs  qui  limini  obueriabatur ,  audiebatur.  Sed 
area,ex  qua  dieta  adibatur,ita  iam  cinere  mixtiscg  pumicibus  oppleta  furrexerat :  ut  fi  longior 
in  cubiculo  mora  effet, exitus  negaretur. Excitatus  procedit ,  feqj  Pomponiano ,  cteteriscg  qui 
peruigilarant  reddi  t:in  commune  c5fultant, intra  tedane  fubfiflant,  an  in  aperto  uagetur;nam 
crebris  uafnscp  tremoribus  teda nutabat, 5C  quafi  emota  fedibus  fuis,nunc  huc, nunc  illuc  abi/ 
re  aut  referri  uidebantur.Sub  dio  rurfus  quanquam  leuium  exeforumcg  pumicum  cafus  metue 


batur,quod  tamen  malorum  collatio  elegit.  Et  apud  illum  quidem  ratio  rationem ,  apud  alios 
timorem  timor  uicit.Ceruicalia  capitibus  impolita  linteis  conftringunt.Id  munimentum  ad/ 
uerius  incidentia  fuit.Iam  dies  alibi,illic  nox  omnibus  nodibus  nigrior  denfiorcg,quam  tam  e 
faces  multa?  uariacg  lumina  foIuebat.Placuit  egredi  in  littus, 6C  ex  proximo  afpicere,quid  iam 
mare  admitteret, quod  adhuc  uaftum  8C  aduerfum  permanebat  Jbi  fuperabiectum  linteum  re/ 
cubans  fedit,atcg  iterum  frigidam  popofcit,haufitcg.Deinde  flamma^ammarum^  pra?nun/ 
cius  odorfulphuris  alios  in  fugam  uertunt, exci  tat  illum,qui  innixus  feriris  duobus  amirrexit, 
& flarim  concidit(utegoeoniedo)crafsiore  caligine  fpirituobftrudo,claufocgflomacho,  qui 
illi  natura  mualidus,&:  ariguftus,S^  frequenter  intus  aefluans  erat.  Vl^i  dies  redditus,  is  ab  eo 
quem  nouifsime  uiderat  tertius, corpus  inuetum  integrum,  illa?fum,opertumcg  ut  flierat  indu/ 
tus.Habitus  corporis  quiefeenti  quam  defundo  fimilior.Interim  Mifeni,ego  QC mater.Sed  ni 
hil  ad  hiftoriam,Nec  tu  aliud  quam  de  exitu  eius  fcire  uoluiflrifinem  ergo  faciam.  V mim  adi) 
ciam:omnia  me,quibus  interfueram, quxcjj  flarim, cum  maxime uera  memorantur, audieram^ 
perfecutum.Tu  potifsima  excerpes.  Aliud  eft  enim  epiflolam ,  aliud  hiftoriam  ,  aliud  amico, 
aliud  omnibus  fcribere»  Vale» 


;c<  PLINII  SECVNDI 

NAT  VRALIS  HIST  ORIAE  LIBER  P&IflVi. 

praefatio. 

s  . 

C.PIiniusSecundus  Velpafiano  fuo  S. 

IBROS  NATVRALIS  HISTORIAE  NQVITIVM 
Camcenis  Quiritium  tuorum  opus  natum  apud  me  proximi! 
fcetura,  liccntiore  cpiftola  narrare  conftind  ribuueundiisime 
Imperator(Gt  enim  hxetui  praefatio  uerifsinja  i  'dum  maximi 
confenelcit  in  patre.)Nanque  tu  folebas  meas  ede  aliquid  puta/ 
re  nugas ,  ut  obiter  emolliam  Catullum  conterraneum  meum. 
Agnofcis  8£  hoc  caftrenfe  uerbum.  Ille  enim,  ut  fds, permuta/ 
tis  prioribus  fyliabis  duriufculum  fe  fecit,  quam  uoiebat  exifti/ 
Fabullis.  Simul  ut  bac  mea  petulantia  fiat,  quod  proxime  noti 
io  fieri  queftus  es  in  alia  procaci  epiftola  noftra ,  ut  in  quadam  acta  exeat :  fciantque  om/ 
nes  quam  ex  *quo  tccum  uiuat  imperiut.  Triumphalis  &  cenforias  tu ,  fextumq?  confuf, 
ac  tribunicia  poteftatis  particeps :  Et  quod  his  nobilius  fecifti,  duro  illud  patri  pariter  & 
equeftri  ordini pr*ftas,pnefecftus  prastorio  eius,omniaq?  h*c  Reipublicas.Et  nobis  qui/ 
dem  qualis  in  caftrenfi  contubernioCNec  quicquam  mutauitin  te  fortuna  amplitudo  in 
rjs,nifi  utprodefle  tantundem  pofles  ut  ueiles.  Itaque  cum  ceteris  in  ucnerationem  tui 
pateant  omnia  illa,  nobis  ad  colendum  te  familiarius  audacia  Ibla  fupereft.Hanc  igitur 
tibi  imputabis  ,8t  in  noftra  culpa  tibi  ignofees,  Perfricui  fariemsncc  tamen  profeci:  quan/ 
do  alia  uia  occurris  ingenS, 8C  longius  etiam  fubmoues  ingenq  fafeibus.  Fulgurat  in  nullo 
unquam  uerius  dicfta  uis  eloquenti* ,  tribunicia:  poteftatis  facundia.  Quanto  tu  orepa/ 
to  trisIaudestonasCquantofratris  amas?  quantus  in  poeticaesCOmagnafcecunditasani/ 
mi:Quemadmodum  fratrem  quoque  imitareris  excogftafti.Sed  hac  quis  poftetintrepi/ 
dusaftimare  fubiturus  ingenq  tui  iudiciu,  prafertim  laccisitur  Necp  enim  fimiliseft  con 
ditio  publicantia, 6C  nominatim  tibi  dicantium.Tum  pofifem  dicere,quid  ifta  legis  impe/ 
ratorCHumili  uulgo  (cripta  fiint,agricolarum,opificum  turba, deniq?  ftudiorum  octofis: 
quid  te  iudicem  facisCCum  hanc  operam  condicerem,non  eras  in  hoc  albo.  Maiorem  te 
fctebam,quam  ut  defccnfaru  huc  putarem.  Praterea  eft  quada  publica  etiam  eruditora 
reiedlio.  Vtitur  illa  3 1  M.Tullius,extra  omnem  ingenrj  aleam  pofitus,8C(quod  miremur) 
per  aduocatu  defenditur.Hcc  doitifsimu  Perfium  legere  nolo,L*lium  Decimum  uolo. 
Quod  fi  hoc  Ludlius,qm  primus  condidit  ftili  nafum,dicendu  fibi  putauitrfi  Cicero  mu/ 
50  tuandu,  prafertim  cum  de  republica  feriberet;  quanto  nos  caufatius  ab  aliquo  iudice  de/ 

.  fendimurCSed  hac  ego  mihi  nunc  patrocinia  ademi  nucupatione.Quaplurimuintereft, 
fortiatur  aliquis  {udiccm, an  el:gat:mukumcp  apparatus  intereft  apud  inuitatu  hofpitcm 
&  oblatum. Cum  apud  Catonem  illum  ambitus  hoftcm,8£  repuifis  tancp  honoribus  in/ 
deptis  gaudentem,flagrantibus  comitqs  pecunias  deponeret  candidati,hoc  fe  facere  pro 
innoceciaCquod  in  rebus  humanis  furomu  eftet)profitebatur:inde  illa  nobilis  M.Cicero/ 
nis  fufpiratio:0  te  felicem  M.Porti,a  quo  rem  improba  petere  nemo  audet.  Cum  tribu/ 
nos  appellaret  L.Scipio  AGaticus,inter  quos  erat  Gracchus,  hocatteftabat'’,  uel  inimico 
iudicife  approbari  pofte.Adeo  fummu  quifq?  caufa  fu£  iudiccm  facit, quemcunq?  eligit, 
unde  prouocatioappellatur.  Te  quidem  in  excelfifsimo  humani  generis  faftigio  pofitu, 
40  fumma  e{oquentia,fumma  eruditione  proditu,  religiofe  adiri  etiam  a  falutantibus  fcio.  Et 
ideo  immenia  prater  cateras  fubit  cura  *  ut  qua  tibi  dicantur,codigna  fint.Verum  8C  drjs 
lacie  ruftid  mulr§q?  gentes  fupplicac,5£  mola  tantu  falfa litant, qui  non  habec  tbura.Nec 

A  4  ulli 


C.  PLINII  AD  DIVVM 

alii  fuit  uitio  deos  colere,quoquo  modo  po(Tet.Me^  quide  temeritati  acceftfc  hoc  quoq? 
quod  leuioris  operae  hos  tibi  dedicaui  libellos.Nam  nec  ingenrj  funt  capaces, quod  alio/ 
quin  nobis  perquam  mediocre  erat:nec  admittut  excefius  aut  orationes, fermonesue, aut 
cafus  mirabiles, uel  euentus  uarios,non  alia  iucunda  di<ftu,aut  legentibus  blanda.Sterili 
mfteria  rerum  natura, hoc  eft:, uita  narratur,&  h xc  fordidiffima  fui  parte, ut  plurimarum 
rerum  aut  rufticis  uocabulis  aut  externis, imo  barbaris, etia  cum  honoris  prafatione  po/ 
nendis.Pr^terea  iter  eft:, non  trita  autoribus  uia,nec  qua  peregrinari  animus  expetat.Ne/ 
mo  apud  nos  qui  idem  tetauerit,ncmo  apud  Gr§ cos  qui  unus  omnia  ea  tradauerit.Ma/  5® 
gna  pars,ftudioru  amoenitates  qu#rimus.Qu£  uero  tratftata  ab  alrjs  dicuntur  immerife 
fubtilitatis,obfcurisrerum  tenebris  premuntur.Iam  omnia  attingenda, qua:  Grseci  vig 
lyxvvhD7rcti<hices  uocant,&  tamen  ignota  aut  incerta  ingenrjs  fatfta.  Alia  uero  ita  multis 
prodita,ut  in  faftidium  fintadduCia.Res  ardua, uetuftis  nouitatem  dare,nouis  autorita/ 
tem,obfoIetis  nitorem, obicuris  lucem, faftiditis  gratiam, dubiis  fidem, omnibus  uero  na/ 
turam,&  natura  fuJEomnia.Itacg  etiam  non  afTecutis,uoluifte,abundepulchrum  atque 
magnificum  eft.Equidem  ita  fentio, peculiarem  in  ftudrjs  caulam  eorum  efte,qui  difficul 
tatibus  uidlis,utilitatem  iuuandi  protulerunt  grado  placenditidtj?  iam  8i  in  alrjs  operibus 
ipfe  feci,&  profiteor  mirari  me  T.Liuium,autore  celeberrimu,in  hiftoriaru  fuarum,quas 
reperit  ab  origine  Vrbis, quodam  uolumine  fic  orfum:Iam  fibi  fatis  glorio  quofitum,^  60 
potuiffe  fe  definere,ni  animus  inquies  palceretur  opere.  Profecfto  enim  populi  gentium 
ui<ftoris,&  Romani  nominis  glorio, non  fuocompofuifife  illa  decuit.  Maius  meritum  eO 
fet, operis  amore, non  animi  caufa  perfeuerafle:&  hoc  populo  Romano  profticifife, non 
fibi.Viginti  milia  rerum  dignarum  cura, (quoniam  ut  aitDomitius  Pifo,thefauros  opor 
tct  efle,'n5  libros)ex  Icdtione  uoluminu  circiter  duum  milium,  quorum  pauca  admodum 
ftudiofi  attingunt  propter  fecretum  materio, ex  exquifitis  autoribus  centum, indufimus 
trigintafexuoluminibus,adiec?ris  rebus  plurimis, quas  aut  ignorauerant  priores,aut  poft 
ea  inuenerat  uita.Nec  dubitamus  multa  efte  quo  8i  nos  proterierint.  Homines  enim  fu/ 
mus,  8C  occupati  officrjs;  fuccifiuiscg  temporibus  ifta  curamus, id  eft,  nodlurnis ,  ne  quid 
ueftris  putetis  ceftatum  horis.  Dies  uobis  impendimus.Cum  fomno  ualetudinem  com/  7® 
putamus :  uel  hoc  folo  promio  contenti ,  quod  dum  ifta  ( ut  ait  M.  Varro)  mufinamur, 
pluribus  horis  uiuimus.Profecfto  enim  uita  uigilia  eft.  Quibus  de  caufis  atque  difficulta/ 
dbus  nihil  aufo  promittere, hoc  ipfum  tu  proftas  quod  ad  te  fcribimus.  Nec  fiducia  ope/ 
ris  hoc  eft ,  fed  indicatura.  Multa  ualde  pretiofa  ideo  uidentur,quia  funt  templis  dicata. 
Nos  quidem  omnes ,  patrem,te,  fratremqj  diximus  opere  iufto ,  temporum  noftrorum 
hiftoria  orfi  a  fine  Aufidrj  Baffi,  Vbi  fit  ea  quores?  iampridem  peratfta  fancitur.  Et  alio/ 
quin  ftatutum  erat  horedi  mandare,  ne  quid  ambitioni  dedifle  uita  iudicaretur.  Proinde 
occupatibus  locum  faueo  8Z  pofteris,quos  fcio  nobifcum  decertaturos, Gcut  ipfi  fecimus 
cum  prioribus.Argumentum  huius  ftomachi  mei  habebis,  quod  in  his  uoluminibus  au/ 
torum  nomina  protexui.Eft  enim  benignum(ut  arbitror)&  plenum  ingenui  pudoris, fa/  80 
teri  per  quos  profeceris,  non  utplerique  ex  rjs  quos  attigi  fecerunt.  Scito  enim  conferen/ 
tem  me  autores,  deprehedifle  a  iuratifsimis  8C  proximis  ueteres  tranferiptos  ad  uerbum, 
neque  nominatos,  non  illa  Virgilianauirtute  ut  certarent,  non  Ciceroniana  firoplicita/ 
te,qui  in  libris  de  Republica,Platonis  fe  comitem  profitetur :  in  confolatione  filia:  Cram 
torem ,  inquit ,  fequor :  item  Pan^tium  de  offierjs .  Qu&  uolumina  eius  edifeenda ,  non 
modo  in  manibus  habenda  quotidie,nofti.  Obnoxfj  profedlo  animi,  8Z  infdicis  ingent) 
eft ,  deprehendi  in  furto  malle  quam  mutuum  reddere,  cum  praefertim  fors  fiat  ex  ufura. 
Infcriptionis  apud  Grascos  mira  felicitas, infcripfere ,  quod  uolebant  intelligi  fa/ 
uum.  Alrj  Ktfflcs?  ocfutMuecg ,  ut  uel  ladlis  gallinacei  fperare  pofsis  in  uolumine  hauftum. 
Iam  laiMuf&,7rccM<AwTCU)iyx&fi<JlJop,ft.&/zay,7rii'XHicP/ov}  inferiptionespropter  quas  90 
uadimonium  deferi  pofsic.  At  cum  intraueris ,  drj  dcxCp,  quam  nihil  in  medio  inuenies. 

Noftri 


VESPASIANVM  PRAEFATIO 

Noflri  craffiores,  Antiquitatu,Exemploru,  ArtiumCp  quam  facetifTimi.  Lucubrationem 
puto, qui  Antias  ciuis  erat  8C  uocabatur,  Valerius  primus  afleric :  Varro  infatyris  fuisSe/ 
fculixem  SC  Flexibulas.Apud  Graecos  deffit  nugari  Diodorus, 81  fc&KicQtiwg  hiftcriam 
fuam  infcripfit,  Apion  quidem  grammaticus, hic  quem  Tiberius  C«lur  cymbalu  mundi 
uocabat, quum  publicas  fam«  tympanum  potius  uideripoffetdmmortalitate  donari  a  fe 
fcripfit,ad  quos  aliqua  coponebat.  Me  uero  no  poenitet  nullu  feftiuiore  excogitaffe  titu/ 
iu.Ec  nein  totuuidear  Gr«cos  infectari, ex  illis  nos  uelim  inteiligi  pingedi  fingediqjcodi 
roribus, quos  in  libellis  his  inuenies,abfolura  operat  illa  quocp  qu«  mirando  non  fatia/ 
mur, pendenti  titulo  infcripfilTe:  Vr,  Apelles  faciebat, aut  Polycletus :  ranquam  inchoata 
femper  arte  SC  imperfecta, ut  contra  iudiciorum  uarietates  fupereflet  artifici  rcgreiTus  ad 
ueniam,uelut  emendaturo  quicquid  defideretur ,  fi  non  eflfet  interceptus.  Quare  plenum 
ucrecunditc  illud  eft,quod  omnia  opera  tanquam  nouiffima  infcripfere,  SC  tancp  fingulis 
fato  adempti.Tria  non  amplius, ut  opinor, abfolute  qux  traduntur  infcripta,ilie  fecit, qug 
fuis  locis  reddam :  quo  apparuitTummam  artis  fecuritatem  autori  p!acuiiTe,£C  ob  id  ma/ 
gna  inuidia  fuere  omnia  ea.Ego  plane  meis  adrjci  pofle  multa  confiteor:  nectis  fohs ,  fed 
Si  omnibus  qu«  «didi :  ut  obiter  cauea  iftos  HomcromafHgas.Ita  enim  uerius  dixerim, 
quoniam  audio  8C  Stoicos ,8C  dia!edticos,Epicureos  quoq;  (nam  de  grammaticis  femper 
expediam)  parturire  aduerfuslibellos.quos  de  grammatica  «didi,&fubinde  abortus  fa/ 
cere  iam  decem  annis, cum  etiam  celerius  elephanti  pariant :  Ceu  uero  nefeiam  aduerfus 
Theophraftum,  hominem  in  eloquentia  tantum,ut  nomen  diurnum  inde  inuenerit,  feri/ 
pfifife  etiam  fceminam,&  prouerbiu  inde  natum, fufpcndio  arborem  eligendi.  Non  queo 
mihi  temperare,quo  minus  ad  hoc  pertinentia  ipfa  Cenforrj  Catonis  uerba  ponam:ut  in 
de  appareat,  etiam  Catoni  de  militari difciplina  comentanti,qui  fub  Africano ,  imo  uero 
&  fub  Annibale  didiciffet  militare, ne  Africanum  quidem  ferre  potuifTct,qui  imperatoc 
triumphum  rcportaflfet,paratos  fuiflfe  iftos  qui  obtrectatione  aliena:  fcienrire  famam  fibi 
aucupantur. Quid  enim  ait  in  eo  uoluminerScio  ego  qu«  feripta  funt,fi  palam  proferaa 
tur, multos  fore  qui  ufdlitigent,fed  rj  potiffimu,qui  uer«  laudisexpertes  funt.Eorum  ego 
orationes  (Ino  praeterfluere. Nec  Piacus  illepide,cum  diceretur  Atinius  Pollio  orationes 
in  eum  parare, qu«  ab  ipfo  aut  libetis  pofl  mortem  Planci  «derentur,ne  refpondcre  pof 
fet :  Cum  mortuis  non  nifi  laruas  ludtari.Quo  didto  fic  repcrcufiit  sllas,ut  apud  eruditos 
nihil  impudentius  iudicetur.Ergo  fecuri  etiam  cotra  uitilitigatores ,  quos  Cato  eleganter 
ex  uitfjs  5 C  litigatoribus  compofuit:quid  enim  illi  aliud  quam  litigant,  aut  litem  quarrur, 
exequemur  reliqua  propofiti.  Quia  occupationibus  tuis  publico  bono  parcendu  erar, 
quid  fingulis  cotineatur  libris  huic  epiffola:  fubiunxi:  fumrraiqs  cura, ne  perlegendos  eos 
haberes, operam  dedi.T u  per  hoc  SC  airjs  pr«fi:3bis  ne  perlegant :  fed  ut  qusfq?  defidera/ 
uerit  aliquid, id  tanrum  qu«rat,8C  fciat  quo  loco  inueniat.Hoc  ante  me  fecit  in  literis  Va/ 
lerius  Soranus  in  libris  quos  infcripfit.  Vale. 


C. PLINII  SECVNDIHI 

STORIARVM  MVNDI  ELENCHOS  LIBRORVM  OMNIVM 

trigintafeptem  liber  unus  qui  primus.  Summatim 
h*c  infunt  libris  flngulis. 


PRimo,  pr*fatio  operis  ad  Titum  Vefpaflanum  C*farem.  Item  autorum  nomina, 
ex  quibus  defumpflt  ea  quas  perfequitur  libris  fex  6C  triginta,  capita  rerum  flngula/ 
rum  attingens.  Libros 

Secundo  de  mundo,  &  elementis, &  fideribus*  Mundum 

Tertio  primus  &  fecundus  Europs  finus.  Hadlenus 

Quarto  tertius  Europa  finus.  Tertius 

Quinto  defcribitur  Africa.  Africam 

Sexto  Aflas  defcriptio  continetur.  Pontus 

Septimo  de  homine, 8C  rebus  ab  homine  inuentis.  Mundus 

Odlauo  terreftrium  animalium  genera.  Ad  reliqua 

Nono  aquatilia.  Animalium 

Decimo  uolucrum  genera.  Sequitur 

Vndecimo  infedla  animalia.  Reliant 

Duodecimo  planta  odoratorum.  Animalium 

Decimotertio  planta  arborum  peregrinarum.  Hadlenus 

Decimoquarto  planta:  uitium.  Extern* 

DccimoquintopIant*arborum  frugiferarum.  Oleam 

Decimofextoplant*arborumfyluellrium.  Pomiferas 

Decimofeptimo  piant*  fatiuarum.  Natura 

Decimoodtauo  natura  frugum  cerealium, ac  fludia  agricolatoris.  Sequitur 

Decimonono  linum  fpartum  8C  hortenfia.  Siderum 

Vigedmo  qu*  cibis  &  medicin*  in  plantis  fatiuis  conueniant.  Maximum 

Vigefimoprimo  flores  5C  coronamenta.  In  hortis 

Vigefimofecundo  corona:  &  medicin*  ex  herbis.  Complelle 

Vigefimotettio  medicin*  ex  uino  SC  arboribus  urbanis.  Peradla 

Vigefimoquarto  medicina:  ex  arboribus  fylueftribus.  Ne  fylua: 

Vigefirnoquinto  medici'n*herbarum  fponte  nafcentium.  Ipfaquae 

Vigefimofexto  noui  morbi,&  medicin*  quarunda  herbaru  per  morbos.  Senfit 
Vigeflmofeptimo  herbas  ali*  qu*dam  8£  medicina:.  Crefcit 

Vigefimoodlauo  medicina:  ex  homine  8C  animalibus  magnis.  Didia:  erant 

Vigefimonono  de  medicinae  autoribus,&  medicin*  ex  reliquis  aialibus  Natura 

Trigeflmo  magia, &  medicin*  qu*dam  per  membra.  Magicas 

Trigefimoprirao  medicin*  ex  aquatilibus.  Aquatilium 

Trigefimofecundo  reliqua  ex  aquatilibus.  .  Ventum 

Trigeflmotertio  metalla  auri  Si  argenti.  Metalla 

Trigeflmoquarto  metalla  *ris  Si  plumbi, 8i  artifices  srarr).  Proxime 

Trigefimoquinto  piciura,coloresq?  8i  pidlores.  Metallorum 

T rigefi  mofexto  marmora  Si  lapides.  Lapidum 

TrigeUmofeptimogemm*.  Vt  nihil 

Libro  fecundo  continetur  de  mundo  8C  De  motu  eius.  ca  iit 

cceleflibus  Si  terreflribus,Si  aerrjs.  Cur  mundus  dicatur.  ca.  iiii 

An  finitus  fit  mundus  Si  an  unus,  ca.  i  De  quatuor  elementis.  ca.  v 

De  forma  eius.  ca.  ii  De feptem  planetis.  ca.  vi 

De  deo 


H  I  S  T  O 

De  deo  cap.vn 

De  natura  Gdcru  errauum  SC  eoru  ambitu 
De  natura  Iuns  cap.ix  (cap.vnr 
De  defe&u  folis  81  lun£,&  de  node  cap.x 
De  fiderum  magnitudine  cap.xi 

Quf  quis  inuenerit  in  obferuatione  codefti 
caput  xii 

Dedefeclibus  cap.xm 

De  Iun^  motu  cap.xim 

Erratiu motus &luminu Canonica  ca.xv 
Que  eadem  alias  altiora, alias  inferiora  ui/ 
deantur  cap.xvi 

Catholica  fiderum  errantium  cap.xvn 
Quas  ratio  colores  eoru  mutet  cap.xvm 
Solis  motus  &  dieru  if  qualitatis  ratio  xix 
Quare  Ioui  fulmina  afsignentur  cap.xx 
Interualla  fiderum  cap.xxi 

Defiderum  mufica  cap.xxn 

De  mundi  geometria  cap.xxm 

De  repentinis  fideribus  cap.xxnn 

De  cometis  5C  ccdeftibus  prodigns,natura 
Si  fitu3&  generibus  eorum  cap.xxv 
Hipparchea  de  fideribus ,  per  exempla  hi/ 
fton'ca3faces3lampades,  trabes,  bolides3& 
chafma  coeli  cap.xxvi 

De  ccdi  coloribus  cap.xxvn 

De  flamma  cceli  cap.xxvm 

De  coronis  cceleftibus  cap.xxix 

De  circulis  repentinis  cap.xxx 

Pluresfoles  cap.xxxr 

Plureslunx  cap.xxxn 

Dierum  lux  nocle  cap.xxxrn 

Clypci  ardentes  Cap.xxxmr 

Oftentumcceli  cap.xxxv 

Dedifcurfuftellarum  cap.xxxvi 
De  ftelliscaftoribus  cap.xxXvn 
De  aere  cap.xxx  viii 

Dc  flatis  tempeflatibus  cap.xxxix 

De  ui  caniculas  cap.XL 

Sidera  in  alrjs  iignoru  partibus  Si  tempori/ 
bus  alias  influere  cap.XLi 

Imbriu  uentoru,6d  nubiu  cau Ge  cap.XLii 
De  tonitruis  Si  fulguribus  cap.XLin 

Qua  ratione  echo  reddatur  cap.XLiin 

Dc  uentis  iterum  cap.XL  v 

Naturf  Si  obferuatioes  uentoru  cap.XL  vi 
Ventorum  genera  cap.xLvn 

De  repentinis  flatibus  cap.XL  vm 

Alia  prodigiofa  genera  tepeftatu  ca.XLix 


I AE  LIBER  I 

Quibus  in  terris  fulmina  non  cadant  cap.L 
Fulgurum  genera  8i  miracula  cap.Li 
De  obferuationibus  cap.Li  i 

De  fulminibus  euocandis  cap.Li  ii 

Catholica  fulgurum  cap.L?m 

Quas  non  feriantur  fulmine  cap.L  v 
Deprodigiofis,p!uurjs,ladte,{anguine}car/ 
ne3ferro3lana, lateribus  codis  cap.LVi 
De  crepitu  armorum  Si  tubarum  de  coelo 
audito  cap.LVii 

De  lapidibus  e  ccelo  cadentibus  cap.Lvrn 
Dearcucoelefli  cap.nx 

De  grandine3niue3pruina3nebula3rore  cap. 
De  nubiu  imaginibus  cap.LXi  (lx 
Dc  proprietatibus  rali  in  locis  cap.LXii 
De  natura  terra  cap.Lxm 

Deforma  terra  cap.LXim  (cap.LXV 
De  antipodib.an  flnt ,  Si  aquas  rotunditate 
Quomodo  aqua  fltterrf  innexa  cap.LXVi 
De  nauigatione  maris  Si  flum.  cap.LXVii 
Que  portio  terras  habitetur  cap.LXvm 
Mediam  efle  mundi  terram  cap.LXix 
De  Gdcru  ortus  imequalitate.  Si  de  eclipfl, 
&  ubi  Aquare  cap.LXx 

Que  ratio  diurna:  lucis  in  terris  cap.LXXi 
Gnomonica  de  eade  re ,  Si  horologio  pri* 
mo  cap.LXxri 

Vbi  &  quando  nuIlE  umbra  cap.LXxm 
Vbi  bis  anno  umbra.  Si  ubi  in  contrarium 
caput  lxxiiii 

Vbi  logiisimus  dies,  Si  ubi  brcuilsimus  ca. 
Item  de  horologio  capxxxvi  (lxxv 
Quomodo  dies  obferuentur  cap.LXxvn 
DifferenriEgcntium  ratio  cap.LXx  vm 
De  motu  terras  cap.LXXix 

Dc  terra  hiatibus  cap.LXXx 

Signamotusfuturi  cap.LXXxi 

Auxilia  cotra  motus  futuros  cap.Lxxxn 
Portenta  terraru  femel  uifa  cap.LXxxm 
Miracula  terra  motus  cap.LXXxim 
Quib.locfs  maria  receffcrint  cap.LXXxv 
Ratio  infuiaru  cnafccntiu  cap.Lxxxvi 
Quf  8i  qbus  tgibus  enara  funt  lxxxvii 
Quas  terras  iterruperint  maria  lxxxviii 
Quf  infulg  cotineti  adiudx  cap.LXXXix 
Qux  terra  in  totu  mari  permutat?  cap.xc 
Que  terra  ipfx  fe  lorbuerunt  cap.xci 
Quas  urbes  hauftiE  funt  a  mari  cap.xcn 
De  miraculis  terrarum  cap.xcni 

De  terris 


De  ccrrts  femper  trementibus  cap.  xcim 
De  infulis  fernper  fludtuantibus  cap.xcv 
Quibus  in  terris  n5  pluat,  Si  aceruata  terra 
ru  miracula>8£  c*teroru  elemetoru  xc  vi 
Qua  ratiSe  a:ftus  maris  accedat ,  Si  recedat 
8i  ubi  teftus  extra  rationem  cap.xcvn 
Miracula  maris  cap.xcvm  (cap.xcix 
Qu*  poteftas  luna: ,  Si  terrena,  8i  marina, 
Qu*folis,&  quare  (alfum  mare  cap.c 
Item  de  natura  lunae  cap.c  i 

Vbi  altifsimum  mare  cap.cn 

Miracula  aquaru,fontiu,8£  fluminu  ca.cm 
Igniu  Si  aquar  u  iu<5ta  miracula ,  Si  de  mal/ 
Denaphta  cap.cv  (tha  cap.cim 

De  femper  ardentibus  locis  cap.c  vi 

Ignium  per  fe  miracula  cap.c  vir 

Terra:  uniuerfa:  menfura,longitudo  8i  lati/ 
rudo  cap.cvnr 

Harmonica  mundi  ratio  cap.cix 

Summa  res ,  Si  hiftori* ,  8i  obferuationes 
cap.ccccxvn  Exautoribus 

M.  Varrone, Sulpitio  Gailo,Tiberio  Cfia 
re  imperatore, Q.Tuberoe, Tullio  Tirone, 
L.Pifone,T.Liuio,Cor.Nepote,StarioSe 
bofo,  C*lio  Antipatro,  Fabiano, Antiate, 
Mutiano,Cecina,  qui  de  Hetrufcadifcipli' 
na  fcripfit,  Tarquitio,  L.  Aquila ,  qui  item: 

Sergio  Plauto  Externis 

Hipparcho, Timarcho,Sorigcne,Pctoflri, 
Necepfo,  Pythagoricis,  Poridonio,  Cari/ 
madro,Epigene  Gnomonico.Eudidc,Ce/ 
ranoPhiIofopho,Eudoxo,democrito,Cri 
todemo,TrafiIlo,  Serapide,  Dicaarcho.Ar 
chimede,Oneficrito,Eratofthene,Pythea, 
Herodoto,  Ariftotele,Cteria,  Artemidoro 
Epherio,lridoro  Characeno,  Theopopo. 
T  Ibro  iii  cStinentur  ritus, gentes, maria. 


cap.xr 

cap.xn 

cap.xm 

cap.xim 

cap.xv 

cap.xvi 


NAT  VRALIS 

Secundus  Europa  (mus 
Regio  Italia:  quarta 
Quinta  regio 
Sexta  regio 
Obtaua  regio 
De  Pado  numine 

De  Italia  trafpadana, regio  xi  cap.xvu 
Venetia  decima  regio  cap.xvm 

Delftria 

De  alpibus  Si  gcntibu3  alpinis 
Illyricum 
Liburnia 
Macedonia 
Norici 


cap.xix 

cap.xx 

cap.xxr 

cap.xxu 

cap.xxm 

cap.xxini 


Pannonia,  Dalmatia  cap.xx  v 

Mceria  cap.  xxvi 

Infularu  Ionq  &Adriarici  fumma.Oppida 
gentes  xxvi.Summa  flumina  dara.Sumi 
motes  pr*dari.Summa:infula:.Suroma  ea 
quee  intercidere  oppida  Si  gentes.Suma  rea 
Si  hiftoria:,&  obferuationes  cccxxvi 
Ex  autoribus 

Turanio  GraccuIa,Cor.Nepote,  T.Liuio, 
Catone  Cenforio,  M.  Agrippa,  M.  Varro/ 
ne,Diuo  Augufto,  Varroe  Attacino,  And/ 
ate, Hygino, L.Vetere,MeIaP5ponio,Cu 
rione  patre,C*Iio,Arutio,Sebofo,  Licinio 
Mutiano, Fabricio  Thufco,L.Attcio  Capi 
tone, Verrio  Flacco, L.  Pifone,  C. Aeliano, 
Valeriano.  Externis 

Artemidoro,  Alexadro  polyhiftore,Thu/ 
cydide,Theophrafto,Ifidoro,  ThcopSpo 
Metrodoro  Sceprio,Caiiicrate.  Xenopho 
te  Lapfaceno,Diodoro  Syracufano,Nym 
phodoro,Caiiiphane, Timagene. 

Libro  mi  cotinentur  ritus, getes, maria, 
oppida,  montes,  portus,  flumina,  mefu 


JL/oppida,portus, montes, flumina,men/ 
fur£e,DopuIi,qui  funt,  aut  fuerunt. 

r*, populi  qui  funt, aut  fuerunt. 
Epirus 

cap.i 

De  Europa 

cap.i 

Aitolia 

cap.  n 

Bxric*  longitudo  Si  latitudo 

cap.ir 

Locri 

cap.i  ii 

Hlfpania  citerior 

cap.ni 

Peloponnefus 

cap.mi 

Narboncnris  prouincia 

cap.nir 

Achaia 

cap  v 

Italia  Tiberis, Roma, Campania 

cap.v 

Arcadia 

cap.vr 

De  Corrica 

cap.  vi 

Graxia  Si  Attica 

cap.vn 

De  Sardinia 

cap.vii 

Theffalia 

cap.vm 

De  Sicilia 

cap  .vin 

Magneria 

cap.ix 

De  Lipara 

cap.ix 

Macedonia 

cap.x 

De  Locris  Italia  fronte 

cap.x 

Thracia 

cap.  xi 
Infui* 

HISTORIAE  LIBER 


Infuls  inter  eas  terras,  inter  quas  Creta, 
Euboea,  Cyclades,  Sporades,  Msotis, 
Hellefponti ,  Ponti,  Msotidis,  Dacis, 
Sarmatis:,  Scythis  cap.  xn 

Infols  Ponti  cap.xm 

Germanis  cap.xriii 

Infuls  in  Gallico  oceano  cap.xv 
Britannia,  Si  Hibernia  cap.xvi 

Gallia  cap.xvn 

Lugdunenfis  Gallia  cap.  xviii 

Aquitania  cap.xix 

Citerior  Hiipania  cap.xx 

Lufitania  cap.xxi 

Infuls  in  Oceano  cap.xxir 

Vniuerfs  Europs  menfura  cap.xxm 
Summa  oppida  Sugentes.  Summa  flu/ 
mina  clara.  Summa  montiu  clara.  Suma 
infuls  qus  intercidere  oppida  Si  gentes. 

Summa  res  hiftoris  Si  obferuationes. 

Ex  autoribus 

M.  Varrone,  Catone  cenforio,  M.Agrip/ 
pa,diuo  Augufto,  Varr5e  Attacino,  Cor. 
Nepote,  Hygino,  L.  Vetcre,  Pomponio 
Mela, Licinio  Mutiano,  Fabricio  Thuico, 
Atteio  Capitone,  Atteio  Philologo. 

Externis 

Polybio ,  Hecatso,  Hellanico ,  Damafte, 
Eudoxo,Dicsarcho,Timofthene,Epho/ 
ro,  Cratete  gramatico ,  Serapione  Antio/ 
chenfe ,  Callimacho,  Artemidoro,  Apol/ 
iodoro,Agathocle,Eumacho  Siculo  mu/ 
fico,  Alexandro  polyhiftore,  Thucydide, 
Dofiade,  Anaximandro ,  Philtftide  Mal/ 
lote,Dionyfio,  Ariftide,  Callidemo ,  Me/ 
cschmo ,  Aedofthene ,  Anticlide ,  Hera/ 
elide,  Philemone,  Menephonte,  Pythea, 
ifidoro,  Philonide,  Xenagora ,  Aftyno/ 
mo,  Staphylo ,  Ariftocrito ,  Metrodoro, 
CleobulojPofidonio. 

Libro  v.contincntur  fitus,  gentes,  ma/ 
ria,  oppida,  portus,  montes,  flumina, 
rnenfurs  populi  qui  funt  aut  fuerunt. 
De  Mauritania  cap.i 

Tingitanaprouincia  cap.ir 

Numidia  cap.in 

Africa  cap.nn 

Cyrene  cap.v 

Libya  Mareotis  cap.vi 

Infuls  circa  Africam ,  Si  ex  aduerfo  Afri/ 


ese 

iEthiopes 
De  Afia 
Alexandria 
Arabia 


cap.  vii 
cap.vnr 
cap.ix 
cap.x 
cap.xi 


Syria, Palsftina, Phoenice  cap.xii 
Idum^a, Syria,Palsftina, Samaria,  Afca/ 
lo,Azotus,Csfarea  cap.xm 

Iud^a,  Galilsa,  Hierico,  Emmaus,  Lyd/ 
da,Ioppe  cap.xini 

Iordanis  cap.xv 

Afphaltites  cap.xvi 

GcnsEflenorum  cap.xvn 

Decapolis  cap.xvm 

Tyrus  Si  Sidon  cap.xix 

Mons  Libanus  cap.xx 

Syria  Antiochena  cap.xxr 

Cafius  mons  cap.xxii 

Coele  Syria  cap.xxm 

Euphrates  cap.xxim 

Palmira  cap.xxv 

Hierapolis  *  cap.xxvi 

Cilicia ,  &  adiundls  gentes ,  Pamphylia, 
Ifauria,  Homonadu,  Pifidia,  Lycaonia, 
Taurus  mons,Lycia  cap.xxvn 
Ninus  fluuius  cap.xxvm 

Laodicea, Apamia, Ionia, Ephefus  xxix 
Aeo!is,Troas,  Pergamus  cap.xxx 
Infuls  ante  Afiam,  Pamphylium  mare, 
Rhodus, Samus,  Chius  cap.xxxi 
Hellefpontus ,  Myfia ,  Phrygia ,  Galatia, 
Nicsa,Bithynia,Bo(phorus  ca.  xxxn 
Suma  oppida  Si  gentes,  fumma  flumina 
clara,  fumma  montiu  clara ,  fumma  infuls 
cxviii.  fiimma  qus  intercidere  oppida, 
liimma  res  hiftoris  Si  obferuationes. 

Ex  autoribus 

Agrippa, Suetonio  Paulino, Varrone  At/ 
tacino.  Cor.  Nepote,  Hygino,  L.  Vetere, 
Mela, Domitio  CorbulSe,  Licinio  Muria 
no,Cl.Csfare,  Aruntio,Liuio  filio,  Sebo/ 
fo,Adis  triumphoru.  Externis 
Iuba  rege,Hecatso, Hellanico,  Damafte, 
Dicsarcho,Bione,Timofthene,Pilonide 
Xenagora,  Aftynomo,  Staphylo,  Arido 
tele,Dionyfio, Ariftocrito, Ephoro ,  Erato 
fthene ,  Hipparcho,  Panstio ,  Serapione 
Antiocheno, Callimacho,  Agathocle,  Po/ 
Iybio,Timso  mathematico,  Herodoto, 
B  Myrfilo 


C.  PLINII  NAT  V 
Myrfilo,Alex5dropolyhifl:ore,Metrodo 
ro.Eoffidonio,  qperiplu  aut  perihegefim: 
Sotade, Periandro ,  Ariftarcho  Sicyonio, 
Eudoxo,  Antigene, Callicrate,Xenophon 
te  Lampfaceno  ,  Diodoro  Syracufano, 
Hanone,  H  imilcone,  Ny  mphodoro,  Cal/ 
liphone,  Artemidoro,Megafthene,Ifido/ 
ro,Cleobulo,Ariftocreonte. 

Libro  vi.cotinenturfitus,  gentes,  ma/ 
ria, oppida  portus,  flumina,  menfur* 
populi  qui  fant  aut  fuerunt. 

Pontus  Euxinus  antea  Axenos  cap.i 
Gens  paphlagonuSC  Cappadocii  cap.n 
Cappadocia  cap.iii 

Themiftyr*  regionis  gentes  cap.ml 
Regio  Colchica ,  Achasi,  &c*teri  eodem 
tradlu  cap.v 

Bofphorus  Cimmericus,M*otis.  cap.vi 
cap.vn 
eap.vui 
cap.ix 
cap.x 
cap.xi 
cap.xn 
cap.xm 
cap.xim 
cap.xv 
cap.xvi 
cap.xvn 
cap.xvnr 
cap.xix 
cap.xx 
cap.xxi 
cap.xxn 
cap.xxin 
cap.xxim 


Gentes  circa  M*otin 
Armeniae  dua: 

Armenia  maiot 
Albania, Iberia 
Port*  Cauca&e 
Infui*  in  Ponto 
Gentes  in  Scythico  Oceano 
Media,Cafpi*  port* 

Gentes  circa  Hyrcanum  mare 
Item  ali*  gentes 
Scytharumgentes 
Fiuuius  Ganges 
Gentes  Indi* 

Indus  fluuius 
Arh  Si  iunct*  gentes 
Taprobane  infala 
CapiiTene,Carmania 
Sinus  Perficus,&  Arabicus 
Cafcandrus  infula,Parthoru  regna  xxv 
Media ,  Mefopotamia ,  Babylon ,  Seleu/ 
cia  cap.xxvi 

Flumen  Tigris  cap.xxvn 

Arabia, Nomades,Nabat*i,Omani,Ty/ 
los  8i  Ogyris  infui*  cap.xxvm 

Sinus  maris  rubri, Troglodytid,&  Aethio 
pici  cap.xxix 

Multiformes  51  mir*  hoim  effigies  xxx 
Infui*  Aethiopici  maris  .  cap.xxxi 
De  fortunatis  infulis  cap.xxxir 

Terr*  per  menfuras  computat*  dige/ 
ftio  cap.  xxxiii 


RAVIS 

Digeftio  terrarum  in  parallelos  &  umbra* 
pares  cap.xxxmr 

Summa  oppida  cXcv.Sumagetes  dlX 
vi.  Suma  flumina  clara clxxx.  Summa 
montes  clari  xxxvm.Suma  infui*  c  vm 
Summa  qu*  intercidere  oppida  autgetes 
cxcv.  Summa  rcs,&  hiftori*  Si  obferua/ 
tionesduo  m.  cc.xmi.  Ex  autoribus  M. 
Agrippa,VarroeAttacino,Cor.Nepote, 
HyginOjL.  Vetere,MeIa  Pomponio,  Do/ 
initio  Corbulone, Licinio  Mutiano,Clau/ 
dio  C*fare.  Arutio,Sebofo,Fabricio  Thu 
fco.Tito  Liuio, Seneca,  Nigidio. 

Externis 

tuba  rege, Hecat*o, Hellanico,  Damafte, 
Eudoxo,  Dic*archo,  Betone,Timofthe/ 
ne, Patrocle ,  Demodamante ,  Clitarcho, 
Eratofthene,  Alexadro  Magno, Ephoro, 
Hipparcho ,  Pan*tio,  Callimacho,  Arte/ 
midoro ,  Apollodoro ,  Agathocle ,  Poly/ 
bio,Eumacho  Siculo,  Alexandro  Polyhi/ 
ftore,IGdoro,  Amometo,  Metrodoro, 
PoffidoniOjOneflcrito,  Nearcho,  Mega/ 
fthene,Diogneto ,  Ariftocreonte ,  Bione, 
E>ialdone ,  Simonide  minore,Bafile,  Xe/ 
nophonte  Lampfaceno. 

Libro  vn.  continentur  gentium  mirabi 
Ies  figur*. 

Gentium  mirabiles  Agar*.  cap.i 

De  Scythis  8i  aliaru  dtuerfltate  gentiu  if 
Deprodigiofispartubus  cap.m 

De  mutatioe  fexus,5i  geminis  partub.  mi 
De  hoie  generado  Si  pariedi  tge  £  illuftria 
exempla  a  menfibusfepte  ad  undecim  v 
De  conceptibus.  Si  figna  fexus  in  grauidis 
pr*uenientia  partum  cap.vi 

De  coceptu  hominu  Si  generatioe  cap.vn 
DeAgrippis  cap.vnr 

Monttruofi  partus  excifi  utero  cap.ix 
Qui  fint  Vopiici  cap.x 

Exempla  numerofe  fobolis  cap.xi 
Exempla  fimilitudinum  cap.xn 

Qu*  fit  generadi  ratio  cap.xm 

Item  de  eodem  multiplicius  cap.xmi 
De  menftruis  mulierum  cap.xv 

Item  de  ratione  partuum  cap.xvi 
Infigniacorporum  cap.xvn 

Exempla  uariaru  figurarum  cap.xvm 
Diuerforum  morum  exempla  cap.xix 
De  for 


H  !  S  T  O  R  I  AB 
De  fortitudine  82  uelocitate  cap.  xx 
Deuifu  cap.xxi 

De  auditu  cap*  xixn 

Exempla  patienti»  cap.  xxm 

Memorhs  exempla  cap.  xxirn 

Laus  C.IuIrj  Cacfaris  cap.  xxv 

Laus  Pompeq  Magni  cap.  xxvi 
Laus  Catonis  primi  cap.xxvu 

Item  de  fortitudine  cap.xxvnr 

De  iagenrjs  (iue  laudibus  quorundaab  in/ 
genr]s  cap.xxrx 

De  Pktone5Ennio,VirgiIio,M.Varrone, 
82  M.Cicerone  cap.xxx 

De  morum  maieftace  cap.xxxi 

De  autoritate  cap.xxxn 

Dediuinitate  cap.xxxiir 

DeNafica  cap.xxxim 

De  pudicitia  cap.xxxv 

De  pietate  cap.xxxvi 

De  ardum  plurimaru  excellentia ,  Aftrolo 
gia,Gramatica,Geometria  ca.xxxvn 
Item  mira  opera  artificis  cap.xxxvm 
De  feruitijs  cap.xxxiX 

De  praedantia  gentium  cap.xL 

De  felicitate  fumma  cap.XLr 

Varia  exempla  fortunsc  cap.XLii 

Debisprofcripris,  Lucio  Sylla,  Q.  Me/ 
tello  cap.xLin 

Ds  altero  Metello  cap.xLim 

De  diuo  Auguflro  cap.XLV 

Quos  beatirfimos  di]  iudicauerunt  xlvi 
Que  uiuente  ut  deu  coli  iuilerut  ca.XL  vir 
De  fpaci]S  uitas  longiffimis  cap.xL  vm 
De  uarietate  nafcendi  cap.xLix 

In  morbis  uaria  exempla  cap.L 

De  fignis  mortis  cap.Li 

De  his  qui  elati  reuixerunt  cap.L  ir 

De  mortibus  repentinis  cap.Lin 

Defepultura  cap.Linr 

De  anima  uel  de  manibus  cap.L  v 

Quje  quis  inuenerit  in  uita  cap.L  vr 

In  quo  primus  genciu  cofenfus  cap.L  vri 
De  literis  antiquis  cap.Lvm 

Quandoprimu  tonfores  Romx.  cap.Lix 
Quando  primam  horologia  cap.LX 
Summa  res  82  hiftoruE  82  obfcruationes 
Exautoribus  (dccxlvii 

Verrio  Flacco, Cn.  GelIio,Licinio  Muria/ 
no,Mutio,  Maffurio,  Agrippina  Ciaudij. 


UBER  I 

M.Ciceroe,Afinio  Pollione, Mdfal^Raf 
fo,  Nepote  Cor.  Virgilio,  Ltuio ,  Cordo, 
MeItffo,Sebofo,Cor.Celfo,Maximo  Va 
lerio,Trogo,  Nigidio  Figulo,  Pomponio 
Attico,PedianoAfconio,Sabino,Catbne 
Cenforio,Fabio  Veftale.  Externis 
Herodoto, Ariftea,Betone,Ifigono  Crate 
te,  Agatharch  ide,  Calliphane,  Ariftoteie, 
Nymphodoro,  Apollonide, Philarcho, 
Dam5e,Megafthene,Ctefia,Taur6e,  Eu 
doxo,Oneficrito,Clitarcho,Duride,Arte 
midorojHipocrate  med.  Afdepiade  med. 
Hdiodo,Anacreote,Theopcpo,Hellani/ 
co,Damafte, Ephoro, Epigene,Berofo,Pe 
tofiri,  Necepfo,  Alexandro polyhiftore, 
Xenophote,Callimacho,Democrito,Du 
illio,  Polyhiftore  hiftorico,  Stratone,  qui 
cotra  Ephori  theoremata  fcripfit,  Heradi/ 
de  Potico,  Afdepiade  qui  tragodumena* 
Philoftephano ,  Hegefia,  Archimacho, 
Thucydide,Mnefigitone,Xenagora,Me/ 
trodoro  Scepfio,  AnticIide,Critodemo. 
Ibro  odlauo  continentur  animaliu  ter 
reftrium  natura  pedarim  gradientiu. 
De  animalibus  terreftribus,  elephatorum 
c5mendatio,82  de  fenfii  eorum  cap.i 
Quando  primum  iund:i  cap.n 

De  docilitate  eorum  cap.m 

De  clementia  eoru, 32  quod  pericula  iiia  in/ 
telligant,82  de  tigridis  truculentia  ca.mr 
De  intellectu  82  memoria  eorum  cap.v 
Quando  primum  in  Italia  cap.vi 

Pugnse  eorum  cap.vn 

Quomodoc2piantur  cap.vm 

Quomodo  domentur  cap.ix 

De  partu  eorum  82  reliqua  natura  cap.x 
Vbi  nafcantur  82  de  dilcordia  eoru  82  dra/ 
conum  cap.xi 

De  (olerria  animalium  cap.xu 

De  draconibus  cap.xifi 

De  ferpentibus  maximis  82  bois  ca.  xim 
De  Scythicis  aialibus  82  feptentrionalibus 
De  leonibus  cap.xvr  (xv 

De  pantheris  cap.xvu 

De  tigridisnatura,82  cameIis562cameIopar 
dali,82quadoprimuRom^uifa  xvm 
De  chao  82  cepho  cap.xrx 

De  rhinocerote  cap.xx 

De  lyncibus  82  fphtngib.82  crocutis,  cerco/ 
B  z  pitheris 


C.  PfcfNII  NAT  V 
pithccis,  Indicis  bubus,  leucrocutis,  cale, 
tauris  Aethiopis,  mantichora,  monoce/ 
rote,  catoblepa,bafili(co  cap.xxi 
De  lupis  cap.xxri 

Deferpentibus  cap.xxin 

De  ichneumone  cap.xxim 

De  crocodilo  8C  hippopotamo  cap.xxv 
Quis  primus  Roma  hippopotamum  & 
crocodilos  oftendit,  8C  medicina:  ab  ani/ 
malibus  reperta  cap.xxvl 

Quas  animalia ,  quas  herbas  oftenderunt, 
cerui, lacerti, hirudines, teftudines,mufte/ 
la, ciconia, aper,  anguis,  draco,  panthera» 
elephas,  urfi,  cerui,  palumbes,  columba» 
grues,coruus  cap.xxvn 

Prognoftica  animalium  cap.xxvm 
Ciuitates  8£  gentes  A  minutis  animalibus 
deleta  caplxxix 

De  hyaena  81  crocuta  8£  mantichora,  81 8/ 
bris  8C  lutris  cap.xxx 

De  ranis  8C  uitulis  marinis  81  flellionibus 
De  ceruis  cap.xxxn.  tca.xxxi 
De  tragelapho  8£  chamsleonte,6i  reliquis 
colorem  mutantibus  cap.xxxnr 
De  tarando  S£  lycaone  81  thoe  xxxim 
De  hyftrice  cap.xxxv 

De  urfisSifcetibus  eorum  cap.xxxvi 
De  muribus  Ponticis  81  Alpinis,&  herma/ 
cqs  cap.xxxvir 

De  Ieontophono,lynce,melibus,  &fciuris 
cap.xxxvm 

De  uipera,cochleis,S£  lacertis  ca.xxxix 
De  canibus  cap.  xl 

Ad  canis  rabidi  morfum  crp.XLi 

De  natura  equorum  cap.XLir 

Deafinis  cap.XLiir 

De  mulis  cap.XLiiii 

De  bubus  cap.XLV 

Despiboue  cap.XLVi 

De  natura  pecorum  81  generatione  eorum 
(cap.XLVir 

De  generibus  lanaru  m  ueftiu  cap.XL  vnr 
De  muGmone  cap.XLix 

De  capris  81  generatione  earum  cap.L 
De  fuibus  natura  earum  cap.Li 

Deuiuarrjsbeftiarum  cap.Li  i 

De  (emiferis  animalibus  cap.Lin 

De  ftmrjs  cap.  liiii 

De  leporibus  cuniculis  cap.Ly 


R  A  LIS 

Defemiferis  cap.L  v* 

De  muribus  &  gliribus  cap.LVii 

Qua  animalia  quibus  locis  non  fint  lyiii 
Qua  aduenis  noceant  cap.LiX 

Summa  res  81  hiftoria  8C  obferuationes 

DCCLXXXVIIL. 

Ex  autoribus 

Mutiano,Procilio ,  Verrio  FIacco,L.Pifo/ 
ne, Cor.  Valeriano, Catone  Cenforio,  Fe/ 
neftella,Trogo,A<3io,CoIumella,  Virgi/ 
lio,  Varrone,  L.  Metello  Scipione ,  Cora* 
Celfo,  Nigidio ,  Trebio  Nigro ,  Pompo/ 
nio  Mela,  Manilio  Sura. 

Externis 

Iuba,  Polybio,  Oneficrito,Iiidoro,Antipa 
tro,  AriftoteIe,Demetrio  phyfico.  Demo/ 
crito, Theophrafto,  Euanthe ,  Agriopa  q 
OlympionicaSjHierone  rege,  Attaio  rege, 
Philometore  ite,Ctefia,Duride,  Philifto, 
Archita ,  Philarcho ,  Amphilocho  Athe/ 
naso,  Anaxipoii  Thafio ,  Apollodoro  Le/ 
mnio,Ariftophae  Milefio,  Antigono  Cy/ 
mao»AgathocIe  Chio,  Apollonio  Perga/ 
meno,  Ariflandro  Athenao,  Bacchio  Mi/ 
Iefio, Bione Solenfe, Chorea  Athenao, 
Diodoro  Prieneo,  Dione  Colophonio, 
EpigeneRhodiOjEuagoeThadojEuphro 
nio  Athengo,Hegefia  Maroneo,  Menan/ 
dris  Prieneo  &Heradeote,Menecrate  poe 
ta,  Androcione  qui  de  agricultura  fcripfir, 
Aefchrione  qui  item,  DionyCo  qui  Mago 
nem  tranftulit,Diophane  qui  exDionyno 
epitomen  fecit,  Archelao  rege,Nicandro* 
Ibro  nono  cotinentur  animaliu  aqua/ 
ticorum  hiftoria  &  natura. 

De  aquatilium  natura  cap.i 

Quare  maxima  in  mari  animalia  cap.rr 
De  Indici  maris  beluis  cap.i  ii 

Qua:  in  quoq?  Qceano  maxima  cap.  mi 
De  tritonum  8i  nereidu,  8C  elephantorum 
marinorum  figuris  cap.v 

De  balenis  81  orcis  cap.vi 

An  fpirentpifces  an  dormiant  cap.  vii 

De  delphinis  8C  eoru  natura  mirabili  vnr 
De  turfionibus  fiue  tyrfionibus  cap.i  x 
De  teftudinibus  8i  quomodo  capiantur 
Quis  primus  teftudinesfecare  (ca.x 
inftituerit  cap.xt 

Tegmenta  aquatilium  cap.xii 

Deuitu 


I 


HISTORIAE  LIBER 


De  uitulo  marino  cap.xm 

De  pifcibus  pilo  carentibus ,  8C  quomodo 
pariant,&  quot  eorum  genera  cap.xim 
De  nominibus  3C  naturis  multorum  pifci/ 
um  cap.xv 

De  auguriis  8£  diuerfi tate  pifci u  cap.  x vi 
De  mugili  &  alijs  pifcibus,  81  quod  no  rjde 
ubique  placeant  cap.xvn 

De  mullo,  8£coracino,falpa*falmone  cap. 
De  exocceto,muribus,po/  (xvnr 

lypis,&  murenis  cap.xix 

Digeftio  pifciu  in  figuras  corporu  ca.xx 
De  anguillis  cap.xxi 

De  captura  earu  in  lacu  Benaco  cap.xxn 
De  murena  natura  cap.xxm 

De  planis  pifcibus  cap.xxnn 

De  echeneide,  eiusque  natura  mirabili 
(cap.xxv 

De  uarietate  natura  pifcium  cap.xxvi 
De  lucerna  pifce  8C  dracoe  marino  xxvii 
De  pifcibus  fanguine  carentib.ca.  xxvm 
De  loligine  &  feprjs,  SCpolypis,  &  nautilis 
(cap.xxix 

De  o2ena,nauplio,&  locuflis  cap.xxx 
De  cacris,echinis,3£  echinometris  xxxi 


De  uenenatis  marinis  capjavm 

De  morbis  pifcium  cap.xLix 

De  generatione  eorum  mira  cap.L 
Item  de  generatione ,  8L  qui  pifces  oua  pa / 
riant  cap.Li 

De  uuluispifcium  cap.Lii 

De  longifiimauita  pifcium  cap.L  m 

De  uiuarijs  oftreorum,  8C  quis  ea  primus 
inueberit  cap.Lim 

Quis  primus  murenarum  uiuaria  fecerit 
Decochlearuuiuarqs,6Cquis  (cap.L  v 

primus  inftituit  cap.LVi 

De  pifcibus  terrenis  cap.LVii 

De  muribus  Nili  cap.Lvm 

De  anthia  pifce,8£  quomodo  capiat;  lix 
De  ftellis  marinis  cap.LX 

De  dadlylis  eorumq?  miraculis  cap.LXi 
De  inimicitiis  &  amkitiis  inter  fe  aquatiliu 
Summa  res  &  hiftorra  &  obfer/  (lxii 
uationes  dc.l.  Ex  autoribus 
Turanio  Gracula,Trogo,  Meccenate,  AI/ 
fio  Flauo,Corn.  Nepote ,  Laberio  mimo/ 
oraphojFabiao.Feneilella,  Mutiano,  Ae/ 
Eo  Stilone,Statio  Sebofo,Meliffo,  Sene/ 
ca,Ciceroe, Macro  Aemilio,MefIala  Cor/ 


De  cochleis  cap.xxxn  uino,TrebioNigro,Nigidio. 

Depe<ainibus,murice,&concharumge/  Externis 

neribus  cap.xxxm  Ariftotele,  Archelao  rege,  CaUiraacho, 

Dediuitrjs  marinis  cap.xxxim  Democrito,Theophrafto,  ThrafilIo,He/ 

Quomodo  nafcantur,&  ubi,  8t  quomodo  gefidemo  Cydnio,Aiexadro  Polyhiftore 

inueniantur  margarira  cap.xxxv  T  Ibro  x.  continetur  natura  8i  hiftorite 


De  natura  purpura  8C  muricis  ca.xxxvi  inanimalium  uolatilium. 

Quot  fint  genera  cap.xxxvn  De  natura  auium  cap.i 

Quomodo  capiantur  cap.xxxvm  Dephcenice  cap.ri 

Ronra  quando  ufus  purpura  ca.xxxix  De  aquilis  cap.iir 

De  pretio  earum  cap.XL  Quando  legionum  figna  effe  ccepcrint,  8C 

De  tingendo  Amethyftino,  &ex  cocco  cum  quibus  fit  aquilis  bellum  cap.iin 

byfsino  cap.XLi  Mirum  de  aquila  cap.v 

De  pinna  §£  pinnothere,  81  aquatilium  fen  De  uulturibus  cap.vi 

fu  cap.XLii  Defanquale  cap.vii 

De  fcolopedrisjuulpibus  &  glanis  ca.xm  De  accipitribus  cap.vm 

De  ariete  pifce  cap.XLiin  De  coccycequg  a  fuogne  interimit:  ca.ix 

De  his  qus  tertiam  naturam  habent,  non  Demiluis  cap.x 

animalium  neque  fruticum,  &  de  urticis,  Digeftioauiumpergenera  cap.xr 

&fpongqs  cap.XL  v  De  inaufpicatis  auibus,  cornice,  coruis,bu/ 

De  caniculis  marinis  cap.xLvi  bone  cap.xn 

De  his  qu£  filicea  tefla  includuntur, &  qug  De  incendiaria  aue  cap.xm 

fine  ullo  fenfu ,  &  de  reliquis  fordidis  ani/  Dediuina  cap.xmi 

tnalibus  cap.XL  vii  De  auibus  incognitis  cap.xv 


B  $  De  auibus 


C,  PLINII  NATVRALI  S 


De  auibus  rio&urnts  cap.xvi 

De  noctuis  cap.xvn 

De  pico  martio  cap.xvm 

De  uncos  ungues  habentibus  &  digitos 
De  pauonibus,#  quis  eos  pri/  (cap.xix 
mus  cibi  caufa  occiderit  cap.xx 

De  gallis,  #  quomodo  caftren£,  #  de  gal/ 
iinaceo  locuto  cap.xxi 

De  anferibus ,  #  quis  primus  iecur  anferi/ 
num  comederit, #  de  adipe  anferino  Co/ 
mageno  cap.xxn 

De  gruibus, ciconrjs, oloribus, #peregrinis 
auibus,#  coturnicib.  #  de  glotte  xxm 
De  hirundinib.SC  merulis, turdis  #  durnis, 
turturibus #palumbis  cap.xxmi 
Quse  auium  perennes,  qug  femeftres,qua: 

tritnedres  cap.xxv 

De  auibus  mira  cap.xxvi 

Deauibusfeleucidibus  cap.xxvn 
De  ibi  eap.xxvm 

Qua:  aues  in  quibus  locis  non  funt,  #  qux 
mutant  colorem, #  uocem,  &  de  luicintjs 
De  merulis  cap.xxx  (ca.xxix 
Tempus  auium  geniturae  cap.xxxr 
De  halcyonibus,#  de  diebus  earu  nauiga/ 
bilibus, #  gaurjs ,  #  mergis  cap.xxxn 
De  auiu  folertia  in  nidificando, hirundine, 
argatili.cynamulgis,#  perdicib.  xxxm 
De  columbis  cap.xxxmi 

De  palumbis  cap.xxxv 

De  pafTeribus  cap.  Xxxvr 

De  tinnunculo  cap.xxxvn 

De  uolatu  #  inceflu  auium  cap.xxxvm 
Deapodibus  cap.xxx  x 

De  caprimulgis  #  plateis  cap.  xl 

De  ingenrjs  auium  cap.XLi 

De  carduele  #pfittaco,#auibus  qu^  lo/ 
quuntur  cap.xur 

De  coruorum  intelligentia  cap.XLin 
De  Diomedeis  auibus  cap.XLiin 

Qax  animalia  nihil  difeant  cap.XLV 
De  potu  auium  eap.XLVi 

Dchimantopode,#  onocrotalis,#  de  pe/ 
regrinis  auibus  cap.XLVii 

De  multarum  auium  nominibus  #natu/ 
ra  cap.XLvrn 

De  nouis  auibus  SC  fabulofis  cap.XLtx 
Quisgaliinas  farcire  indituerit,de  auiarrjs 
Si  quis  ea  primus  infticuerit  cap.L 


De  Aefopi  patina  cap.Li 

De  generatione  auium, &  prster  aues  que 
quadrupedes  oua  pariant  cap.Lii 

De  ouorum  generatione,  incubatu  auium 
8i  coitu  cap.Lf  ii 

De  uitqs  Si  remedqsincubantiu  cap.Lim 
De  augurrjs  ouorum  cap.L  V 

Qu^  gallinas  optima  cap.L  vi 

De  morbis  earum  Si  remedrjs  cap.LVif 
De  coceptu  Si  numero  foetus  auiu  l  vm 
De  pauone#  anferibus  cap.Lix 

De  ardeolis,  &  quomodo  feruetur  optime 
Qu^uolucrufola  animal  pa  (ouaca.LX 
riat,#  lacie  nutriat  cap.LXi 

De  conceptu  uipcr$&  partus#  qua:  terre/ 
drium  oua  pariant  cap.LXii 

De  generatione  terredrium  cap.LXiii 
De  uaria  generatione  animaliu  ca.Lxml 
De  murium  foetu  cap.LXV 

De  fpina  hominis  anguem  nafei  caxxvi 
Defalamandra  cap.LXvn 

De  qs  quse  nafcuntur  ex  no  genitis,#  qme 
nata  nihil  gignunt  cap.LXvm 

De  fenftbus  animalium  cap.LXix 

Auditum  #  oifacdu  ede  pifeibus  ca.LXX 
Tacdu  comunem  eflfe  omnibus  cap.LXXi 
Qu;e  uenenis  uiuant,#  qu£e  terra  lxxiI 
De  cibo# potu  quorundam  ca.LXXin 
Qu$  inter  fe  diffideant,#  qua:  inter  fe  con 
ueniant  cap.LXXim 

De  fomno  animalium  cap.LXxV 

Summa  res  #  hiftorfe  Si  obferuationes 
feptingentse  uigintiquatuor. 

Ex  autoribus 

Manilio,Corne!io  Valeriano,  Aedis,  Vm/ 
britio  Meliore, MafFurioSabino,Anridto 
Labeone, Trogo, Cremutio, M.Varrone. 
Macro  Aemilio, MeIifTo,Mutiano,  Nepo 
te, Fabio  Pudore,  Tito  Lucretio, Cor. Cei 
fo,  Horatio  Defulonc,  Hygino ,  Sarfenis, 
Nigidio, Manilio  Sura*  Externis  Ho/ 
mero,Phcemonoe,Philemone,Boetho,c| 
ornith  ogonia,  Hyla  q  de  augurqs  Arido/ 
tele,Theophrado,Callimacho,  Aefchylo 
Hierone, Philometore,  Archita,AmphiIq 
cho  Atheniefe,  Anaxipoli  Thafio,  Apollo 
doro  Lemnio, Aridophane  Milefio,  Anti/ 
eono  Cymeeo,  Agathocle  Chio,  Apolloio 
Pergameno,  Aridadro  Athenio,  Baebio 
Milefio 


HI  storiae  liber  i 


Milefio.BioneSoIenle.Qrarea  Athenien 
:  fe, Diodoro  Prienaeo ,  Dione  Colopho/ 
nio,Democrito,  Diophane  Niraenfe  Epi 
gene  Rhodio,  Euagora  Thafio,  Euphro/ 
nio  Athenio, Iuba,Androcione  g  de  agri 
cultura,  Aefchrioe  qui  item ,  Dionyfio  qui 
Magone  tran(lulit,Diophane  qui  ex  Dio 
nyfio  epitomen  fecit, Nicandro ,  Qneficri/ 
tovPhilarcho,Hefiodo. 

Libro  xr,  cotinentur  hiftorra  82  natu/ 
raparuoru  animalium  32  reptilium. 
De  inferiorum  genere  cap.i 

De  iubtilitate  natura  in  his  cap.n 

Vtrum  (piret,an  habeat  fanguine  cap.m 
De  corpore  eorum  cap.im 

De  apibus  cap.v 

Qui  ordo  natura  in  eis  cap.  vi 

De  uocabulis  operis  cap.  vir 

Ex  quibus  floribus  opera  fiant  cap.vm 
De  amatoribus  earum  cap.rx 

Ratio  operis  cap.x 

De  fucis  cap.xr 

Quse  natura  mellis  cap.xn 

Qu^  optima  mella  cap.xi  r 

Qra  genera  mellis  in  fingulis  ca.xim 
Quomodo  probentur  mella  cap.xv 
De  tertio  genere  mellis ,  82  quomodo  apes 
probentur  cap.xvr 

Qu&  regiminis  ratio  cap.xvir 

De  genere  apum,  32  qua:  inimicaapibus 
De  morbis  apum  cap.xrx  (xvnr 
De  continendis  apibus,  82  quomodo  repa 


rentur  cap.xx 

De  uefpis  32  crabronibus  cap.xxr 
De  bombycib.  82  bombyIi,82  necydalo,  82 
quis  primus  bombycinauefte  inuenerit 
De  bombyce  Coa  cap.  xxnr  (ca.xxn 
De  araneis, 82  generatione  earu  ca.  xxmr 
De  fcorpionibus  cap.  xxv 

De  (lellionibus  82  cicadis  cap.xxvr 
Cicad^ubin5(int,82ubi  mutg  ca.xxvir 
De  pennis  iniedlorum,  82  (carabeis,  82  (ca/ 
rabeorum  generibus  cap.xxvm 
De  Iocuftis  cap.xxix 

De  formicis  noftratibus  cap.xxx 
De  Indicis  cap.xxxi 

De  diuerfirate  inferorum  cap.xxxii 
De  animalibus  in  ligno  82  ex  ligno  nafcen/ 
tibus  cap.xxxiii 


De  aiali  cui  cibi  exitus  non  efl:  xxxmi 
De  tineis  82  culicibus  cap.xxxv 

Depyrali  fiuepyraufla  cap.xxxvi 

Hiftoria  natura  animalium  per  fingula 
membra  cap.xxxvir 

De  fanguine,82  quorum  celerrime  ficcetur, 
quorum  non  coeat ,  quorum  grauifsi/ 
tnus,  ueltenuifsimus,  uel  quorum  nui/ 
lus  cap.xxxvnr 

An  in  (anguine  principatus,  82  de  tergore, 
82  pilis,82  mammis  cap.xxxix 

Notabiliaanimalia  qus  mammis  cap.xL 
De  lacle,82  unde  cafeus  non  fiat  cap.  xu 
De  diuerfitate  cafeorum  cap.XLii 

Differentiamembrorum  hominis  a  rate/ 
ris  animalibus  cap.XLiu 

Defimiarum  fimilitudine  cap.xLiin 
De  unguibus  cap.XLV 

De  ungulis  cap.XLvr 

De  pedibus  auiu  82  unguibus  cap.XLVii 
De  pedib.  infedloru  a  binis  ad  c.  xl vm 
De pomilionibus  82 genitalibus  ca.XLix 
De  caudis  cap.L 

Deuocibus  cap.Li 

De agnafcentibus  membris,  82  di&a  Ari/ 
(lotelis  de  uita  hominis  cap.Lir 

De  anima  82  de  halitu  animalium ,  82  quse 
guftata  interimant ,  82  de  uidtu  hominis, 
82  quibus  de  caufis  no  coquatur  cap.Li  ii 
De  corpulentia  augenda  uel  minuenda ,  82 
quteguftu  famem  acfitim  fcdent  tnit 
Summa  res  82  hiftorra  82  obferuationes 
duo  millia  ducenta:  feptuaginta. 

Ex  autoribus 

Marco  Varrone,  Hygino,  Scropha,  Sar/ 
fena,  Celfo  Cornelio,  Aemylio  Macro, 
Virgilio,  Columella,lulio  Aquila  g  de  he/ 
trufcadifciplina  fcripfit,Tarquitio,  qui  ite, 
Vmbritio  qui  item, Catone  Cenforio,Do 
mitio  Caluino,Trogo,  Meliffo,  Fauonio, 
Fabiao,Mutiao,Nigidio,ManiIio,  Opio. 

Externis 

Ariflotelc,  Democrito ,  Neoptolemo  qui 
melliturgia ,  Ariftomacho  qui  iccm,  Phili/ 
(loqui item,  Nicandro,  Menecrate,  Dio/ 
nyfio  qui  Magonem  tranftulit ,  Empcdo/ 
cie, Callimacho,  Attalo  rege,  Apollodoro 
qui  de  beftqs  uenenatis ,  Hippocrate,  Er  i/ 
philo,  Erafiftrato,  AfilepiOjThemifone, 

B  4  ;PoS 


C.  PUN 

Pofidonio  Stoico ,  Menandris  Prienenfe 
#  HeracIiote,Euphronio  Athengo,Theo 
phrafto,Hefiodo, Philometore  rege. 

Libro  xn.  continetur  de  arboribus. 
De  arboru  honore,  #  quado  platan? 
primu  in  Italia, #  de  natura  earum  cap.i 
De  chamiplatano,  #  quis  totonderit  uiri/ 
daria  cap.n 

De  peregrinis  arboribus ,  #  malo  Afiyria 
De  Indite  arboribus, &  quando  (cap.m 
primum  Roma:  ebenus  cap.nn 

De  (pina  #  ficu  Indicis  cap.v 

De  arbore  pala ,  #  arboribus  Indicis  fine 
nominibus,#  laniferis  cap.vi 

De  piperis  arboribus ,  #  garyophyllo ,  # 
aliis  pluribus  cap.vn 

De  macir  #  faccaro  #  arboribus  Arianis 
gentis  cap.v  iji 

De  bdellio,#  arboribus  Perfici  maris  ix 
De  arboribus  Perficse  infula ,  #  lanigeris 
arboribus  cap.x 

De  goflampinis  #  arboribus  ex  quibus  ue 
ftes  fiunt,#  quibus  modis  conftent  arbo 
rum  fructus  cap.xi 

De  cofto ,  #  nardo ,  #  differentqs  nardi 
(cap.xn 

De  afaro,amomo,amomide,  #  cardamo/ 
mo  cap.xm 

De  thure  Si  arboribus  thuris  cap.xuri 
De  myrrha  Si  arboribus  myrrha  cap.xv 
De  generibus  myrrha, Si  natura,#  pretio 
eius  cap.xvi 

De  maftice,  ladano.  Si  bruta,  enhamo,  Si 
ftrobo,#  ftyrace  cap.xvii 

De  felicitate  Arabia  cap.xvui 

De  cinnamomo  Si  xylocinnamomo  Sica/ 
fia  cap.  xix 

De  iibcinnamo,#  cancamo,ac  taro  ca.xx 
De  ierichato,#  gabalio,#  de  myrobalano 
De  phoenicobalano, & cala/  (cap.xxi 
mo  odorato  cap.xxn 

De  amoniaco  Si  Iphagno  cap.xxm 
De  cypro  Si  afpalatho,#  maro  ca.xxim 
Debalfamo ,  Si  opobalfamo,  xylobalfa/ 
mo ,#  ftyrace,  Si  galbano  cap.xxv 
De  panace  Si  Ipondylio  Si  malobathro 
(cap.  xxvi 

De  oleo  omphacio  cap.xxvir 

De  bryo  Si  oenanthe, &  de  elate  arbore,  Si 


n  A  t  vra l i s 

cinnamo  caryopo  cap.xxvm 

Summa  res  Si  hiftoria:  Si  obferuationes 

CCCCDLXXVIIII. 

Exautoribus 

M.  Varrone, Mutiano,  Virgilio,  Fabiano, 
Sebofo,  Pomponio  Mela ,  Flauio  Procu/ 
lo,Trogo,Hygino, Claudio  C«fare,Cor. 
Nepote, Sextio  Nigro  q  Grxce  de  medici 
na  fcripfitjCaflio  Hemiaa,L.Pifone,Tudi 
tano, Antiate. 

Externis 

Theophrafto, Herodoto,  Callifth  enc,Ifi/ 
gono, Clitarcho, Anaximene,Duride,  Ne 
archo,Oneficrito,Polycrito,OIympiodo/ 
ro,Diogneto,Nicobulo,AnticIide,Chara 
ce  MitylensojMenKchmo,  Dorotheo, 
Xenia  Athenaeo, Lyco,  Anteo,  Ephippo, 
Charea,Demode, Ptolemaeo  Lago,Mar 
fya  Macedone ,  Zoilo  item ,  Democrito, 
Amphilocho ,  Ariftomacho ,  Alexandro 
Polyhiftore, Iuba,  Apollodoro  q  de  odori 
busfcripfit,  Heraclide  medico,  Archide/ 
mo  item ,  Dionyfio  item ,  Democle  item, 
Euphroneitem ,  Obfenide  item,  Diagora 
item, lolia  item,  Heraclide  Tarentino,Xe/ 
nocrate  Ephefio,Eratofthene, 

Libro  tredecimo  eotinetur  de  unguen/ 
tis  Si  arboribus  maritimis. 

De  unguentis,#  quando  primum  lunt  co/ 
gnita  nobis  Si  de  compofirione  cap.i 
Quod  unguentum  regale  uocetur.  Si  qua: 

diapafmata,#  qualiter  feruentur  cap.n 
Quanta  in  unguentis  luxuria.  Si  quando 
primum  Romanis  in  uiii  cap.m 

De  palmis  Si  natura  earu  Si  generibus  mr 
De  Syri^  generibus  cap.v 

De  terebintho  cap.vi 

De  ficu  Aegyptia, &  Cypria  cap.vir 
De  ceraunia  filiqua  cap.vm 

De  Perfica  Aegypti,#  fpina  Aegyptia  ix 
De  Pruno  8i  arborib.  circa  Memphin  x 
De  gummi  generibus  Si  papyro  cap.xi 
De  generibus  chartaru,#  quomodo  char 
tz  fiant ,  Si  de  chartarum  probatione,  SC 
uitfis,  #  glutino  earum  cap.xn 

De  libris  Nums  cap.xm 

De  arboribus  Aethiopia;  cap.xnn 
De  Atlantis  arboribus  Si  citreis,  Si  qus  in 
his  laudentur,#  qua:  uituperentur  xv 
Dear 


H  I  S  T  Q  B.  I  AE 
De  arbore  trogete  cap.xvi 

De  arbore  loto  cap.xvn 

De  (capo  ipfoK  radice  loti  cap.xvm 

De  paliuro, 82  punico  malo, 82  de  flore  pu/ 
nicimali  cap.Xrx 

De  Afiae  82  Grteci*  fruticibus  cap.xx 
De  timelf  a  (iue  chamel£a,52  tragacanthe, 
82  de  tragio ,  fiue  fcorpione ,  82  myrice,  82 
brya,82  galla  cap.xxi 

De  euonymo ,  adrachne,  82  coggigrya,  82 
thapfia  cap.xxn 

De  cappari  (iue  cynosbato  aut  opheofta/ 
phyle, 82  de  (ari  cap.xxnr 

De  (pina  Babylonis  regia  ,  82  de  cytifo 
(cap.xxrm 

De  frudibus  8 2  arboribus  noftri  maris, at/ 
que  rubri  82  indici  cap.xxv 

Summa  res  82  hiftoria:  82  obleruationes 
ccccLXViir.  Exautoribus 
M. Varrone,  Mutiano,  Virgilio, Fabiano* 
Sebofo, Pomponio  Mela, Fabio, Hygino, 
Trogo,  Proculo,  Ci.Cgfare,Cor.Nepote, 
Sextio  Nigro,  qui  Gr^ce  de  medicina  feri 
pfit,  Cafllo  Hemina,  L,  P  ifo  ne,  Tuditan  o, 
Antiate.  Externis 

Theophrafto,Herodoto,Callifthene,I(i/ 
doro, Clitarcho,  Anaximene, Duride, Ne/ 
archo,One(icrito,Olympiodoro,Diogne 
to,Cleobulo,  Anticiide,  Charace  Mityle/ 
n*o,Menaech  mo,Dorotheo  Athenien(e, 
Lyco,Anteo,Ephippo,  Dione,  Adiraato, 
Ptolemxo  Lago,Marfya  Macedone, Zo 
ilo  ite,  Democrito,  Amphilocho,  Alexan/ 
dro  Polyhiftore,  Ariftomachojuba  rege, 
Apollodoro  qui  de  odoribus  (cripfit ,  He/ 
radide  medico ,  Botrye  medico,  Archide/ 
mo  item,Dicny(io  item,  Democlide  item, 
Euphrone  item ,  Mnefide  item ,  Diagora 
item, lolia  item, Heraclide  Tarentino, Xe/ 
noertto  Ephefio. 

Libro  quartodecimo  continetur  de  uiti 
bus  82  uineis. 

De  uitiu  natura, 82  qbus  modis  ferat  cap.i 
De  generibus  uitium  cap.ri 

Item  de  uitiam  gcneribus,fecundum  loco/ 
rum  32  regionum  proprietatem  cap.ni 
Infignia  cultura  uinearum  cap.irrr 

De  natura  uini  cap.v 

Vinagenerofa  cap.vi 


Vinatranfmarina  cap.vh 

Deuino  quod  uocatur  biteon ,  genera  fe/ 
ptem  cap.vm 

De  dulcium  generibus  xim  cap.ix 
De  deuterrjs  82  fecundarrjs,uini  gna  tria  x 
Qu£e  nuper  in  Italia  generofa  uina  e(Te  eoe 
perunt  cap.xi 

De  uini  obferuatione  a  Romulo  rege  po/ 
fita  cap.xit 

Qui  uini  ufus  antiquis, 82  de  uinis  antiquo/ 
rum  cap.xrn 

De  apothecis,82  de  uino  Opimiano  xim 
De  liberalitate  Caelaris  in  uino, 82  quando 
primu  mi  genera  uini  pofita  cap.xv 
De  uinis  fi&itrjs  cap.xvi 

De  hydromeli  82  oxymeli  cap.xvn 

Prodigiofa  genera  uini  cap.  xvm 

Quibus  uinis  ad  facra  uti  fas  no  fit ,  82  qui/ 
bus  generibus  mufta  codiatur  cap.xix 
De  picis  generibus, 82  refinis,  82  muftis  c5/ 
diendis,  82  de  aceto  82  de  fece  cap.xx 
De  cellis  uinarqs  cap.xxi 

De  uitanda  ebrietate  cap.xxn 

Suma  res  82  hiftorue  82  obferuatioesD.  x, 
Exautoribus 

Cor.  Valeriano,  Virgilio,  Celfo ,  Catone 
Ceforio,Sarfennis  patre  82  filio, Scropha, 
Varrone, D.Syllano,  Fabio  Piftore,Tro/ 
go,Hygino,Flacco  Verrio,  Gr^cino  Iulio, 
Accio,  Columella,  Maflurio  Sabino,  Fe/ 
n  eftella,  T  ergilla,  M.  Adlio  Pianco,Flauio 
Dorfeno,Sc^uola,Aelio,Atteio  Capitoe, 
Cotta  Mefialino,  LPifone,  Pompeio  Le 
neo, Fabiano, Sextio  Nigro,  Vibio Ruffo* 
Externis 

Hefiodo,Theophrafto,Arifi:ote!e,Demo 
crito,  Attalo  rege, Philometore  rege,  Archi 
ta,  Xenophonte,  Amphilocho  Athenio, 
Anaxipoli  Thafio ,  Apollodoro  Lemnio, 
Ariftophane  Milefio,  Antigono  Cymfo, 
Agathocle  Chio,  Apollonio  Pergameno, 
Ariftandro  Ath enseo, Botrye  ite, Bacdb io 
Milefio,Bione  So!efe,Cherea  Athenieie, 
Cherifto  item ,  Diodoro  Prieneo,  Dione 
Colophonio,  Epigene  Rhodio  *  Euagora 
Thafio, Euphrone  Atheneo,Androdone 
qui  de  agricultura  fcripfit,  Aefchrione  qui 
item,  Lyfimacho  q  item,  Dionyfio  g  Ma/ 
gonem.tranftulit,  Diophane  qui  ex  Dio/ 
nyfio 


C.  PLINII  &ATVRALIS 


nyfio  epitomen  Fecit,  Afdepiade  medico,  Flauio  Dorfeno,  Sexu  oh,  Aelio ,  Atteio 
Oneficdtojuba  rege,  Capitone,Seftio  Nigro,  Vibio  RufFo,- 

Libro  quintodecimo  continetur  de  na/  Externis 

tura  frugiferarum  arboru&  cultaru,  Heficdo,Arifi:otele,DcrnocMo,  Hierone 
Natura  frugiferarum  arborum  cap.i  rege,  Archita, Philometore  rege,  Attalo  re 
De  oleo  cap.ir  ge, Xenophonte,  Amphilocho  Athenaro, 

De  natura  oiiufc&olex  incipietis  cap.m  AnaxipoiiThafio,  Apollodoro  Lemnio, 

De  natura  olei  cap.mi  Ariftophane  Milefio, Antigono  Cyrneo, 

De  cultura  oliuarum  cap.v  Agathocle  Chio ,  Apollodoro  Pergame/ 

Deieruandis  oliuis,  St  quomodo  facien/  no,Ariftadro  Athenaeo,  Bacchio  Milefio, 
dum  oleum  cap.vi  Bione  Solefe, Chorea  Athenio, Cheriflo 

De  oleo  Faditio  cap.  vir  ite,DiodoroPrieneo,DioncColopho;o,' 

De  amurca  cap.vm  Epigene  Rhodio,  Euagora  Thafio, Eu/ 

Pomoru  omniu  genera  St  natura  cap.  ix  phranio  Athenio, Androcione  q  de  agri> 
Nucu  pinearu  genera  quatuor  cap.x  cultura(cripfit,Aefchriocqite,Dionyfioq 
Demalocotoneo  cap.xi  Magone  tranftulit,Diophane  qui  ex  Dio 

De  perfico  genera  quatuor  cap.xn  nyfio  epitome  fecit, Afdepiade  med.Erafi 
De  pruno  genera  undecim  cap.xnr  ftrato  ite,  Comiade  q  de  coditura  uini,  Arf 
Dc  diuerfis  generibus  malorum,  genera  ui  ftomacho,qui  item,Hicefio  qui  item,  The 
ginti  nouem  cap.xirn  mifone  medico,  Gneficrito,  Iuba  rege. 

De  piris&  infitorum  uarietate  cap.x  v  T  Ibro  xvr.  continentur  fylueftrium  ar 

De  pomis  feruandis  cap.xvi  JL^borum  naturae. 

De  cotoneis  punicis,piris,  St  (orbis,  St  uuis  Gentes  fine  arbore ,  St  miracula  in  fepten/ 
feruandis  cap.xvir  trionalis  regionis  arboribus  cap.r 

De  ficis,  genera  uiginti  nouem  cap.xvm  De  Hercynia  (yluae  magnitudine  cap.ir 
De  caprihco  St  caprificatione  cap.  xix  De  glandiferis  cap.nr 

Dc  mefpilis  &  eoru  gntbus  tribus  cap.xx  De  ciuica  corona ,  St  qui  frondea  corona 
Dc  forbis  genera  quatuor  cap.xxi  donati  cap.nir 

Denuceiuglande  cap.xxn  De  glande  genera  trededm  cap.v 

De  caftaneis genera  odio  cap.xxnr  De  fagina  glande,  reliquis  glaridibus ,  St 
De  filiquis ,  8t  carnofis  pomis,  8t  moris,  8C  carbone,  8t  paflu  porcofiim  cap.vi 

de  acinis  &baccis  cap.xxim  De  galla,  8t  quam  multa  praeter  glancicni 

De  cerafis  genera  odo  cap.xx  v  eaedem  ferant  arbores  cap.vif 

De  corno  Sdentifco  cap.xxvr  De  cachrye  8C  cocco  grano ,  8t  agarico,S£ 

De  generibus  (iiccoru,&  de  odore  xxyii  fubcre  cap.vur 

De  fuccis  frnduu  St  arboru,  St  coloribus.  Quarum  fint  in  ufu  cortices  cap.ix 
St  odoribus, St  natura  pomoru.  St  de  co/  '  De  fcandulis  St  pinu ,  pinaftro,  abiete,  p i/ 
mendatione  Fruduum  cap.xxvm  *  ceaq?Jarice,neda,taxo  cap.x 

De  myrto, genera  eius  xi  cap.xxTX  ’  Quibus  modis  fiant  genera  picis ,  &  quo/ 

De  lauro  genera  trcdccim  cap.xxx  modo  fiat  ccdriu,&  de  fpifia  pice  quomd 
SumaresSihiftorif  &  obferuatioes  dxx  do  fiat.  Si  qbus  modis  refina  coquat'1  xi 
Ex  autoribus  De  sopifia ,  St  fapio ,  St  quarum  arborum 

Feneftella,Fabiao,VirgiIio,Cornelio  Va>  materia  in  pretio  cap.xn 

leriano,Celfo,Catoe  Cenforio,Sarfcnnis  De  fraxino  genera  cius  quatuor  cap.xn I 
patre  St  filio, Scropha,M.  Varroe,D.Syl/  De  tiiia,generaeius  duo  cap.xml  ^ 

lano, Fabio  Pidore,Trogo,Hygino,Fiac/  De  aceris  generibus  decem  cap.xv 
co  Verrio, Graecino,  Attico,  Iulio  Sabino,  De brufco,SS  mollu(co,& ftaphylodedro, 
Tergilla,CottaMefialino,  Columella,  L.  8t  buxo, genera  tria  cap.xvi 

Pifone,  Popeio  Leneo,  M.  Adio  Planco,  De  ulmo  genera  quatuor  cap.xvii 

Dearbo 


HIS  TOR  f;AE: 
De  arborum  natura  per  (Itus  cap.xvnr 
Diuifio  generum  cap.xix 

Quibus  folia  non  decidant,  Side  rhodo/ 
dendro  cap.xx 

Item  quibus  folia  non  decidant,  Si  quibus 
non  omnia  folia  cadant ,  Si  quibus  locis 
nulli  arborum  cap.xxr 

De  natura  foliorum  cadentium*  Si  quibus 
foliorum  uarrj  colores  cap.xxir 
De  populo  tria  genera,  Si  quoru  foliorum 
figura  mutetur  cap.xxm 

Quas  folia  uerfentur  omnibus  annis ,  qu^ 
foliorum  e  palmis  cura8i  ufus ,  Si  folio/ 
rum  mirabilia  cap.xxnrr 

De  ordine  natura  in  fatis, 8d  de  flore  arbo/ 
rum,Si  coccptu,  Si  germinatione.  Si  par/ 
tu,&  quo  ordine  floreant  cap.xx  v 

De  corno, Si  quo  tempore  qu xcp  ferant,8i 
quas  frudum  no  ferant ,  SC  qu&  infelices 
exiitimantur ,  Si  quas  facillime  frudum 
perdunt,  quibus  frudus  antequa  folium 
oafcantur  cap.xxvi 

De  biferis  Si  triferis, &  qua: celerrime  fe ne/ 
fcant,Si  de  statibus  earum  cap.xxvir 
De  moro  cap.xxvm 

Defylueftribus  cap.xxix 

De  buxo, 8i  faba  Grasca  fiueloto  ca.xxx 
De  ramis  Si  cortice, Si  radicib.arbo.xxxi 
De  prodigiofis  arboribus ,  8i  quibus  mo/ 
dis  fponte  nafeantur, 8i  quod  non  omnia 
ubiq$  nafeantur, Si  qu«  non  alibi  nafcan/ 
tur  arbores  cap.  xxxn 

De  cypreflb,^  qd  ex  terra  noua  aliqua  fle 
pe  nafcant? quf  in  ea  an  no  fuerut  xxxirr 
De  edera  cap.  xxxmr 

De  edera  qu£  uocatur  fmilax  cap.  xxx  v 
De  aquaticis  calamis  Si  frucicib.  xxxvi 
De  falice,gna  eius  vm.Si  qu?  prater  falice 
fint  utilia  ligaturis, Si  de  rubis  xxxvii 
De  fuccis  arborum, Si  natura  materiarum. 
Si  de  caedendis  arboribus  cap.xxxvm 
De  larice  8£  ab iete,Si  fapino,8i  ceteris  hu/ 
iufmodi  arboribus  cadendis  xxx  x 
De  materrjs,de  magnitudine  arborum,  Si 
quae  cariem  Si  ruinam  non  fenriunt,8i  de 
perpetuitate  materiarum  cap.  xt. 
De  teredinibus  crp.XLi 

De  materijs  architedi,  Si  qug  materies  ad 
qd  utilis,  Si  q  firmior  materia  in  tedu  xt n 


t  I  B-E  R  I 

Deglutinanda  materia*  Si  lignisfedilibus 
caput  XLiir 

De  arborum  aetate ,  Si  qux  genera  arbo/ 
rum  minime  durant.Similiter  de  urico  SC 
Druidibus  cap.  xuiii 

Summa  res  Si  hiftorra  Si  obferuationes 
centum  trigintaquinqj: 

Ex  autoribus 

M. Varrone,  Fceciale,  Nigidio,  Cor.  Ne/ 
pote, Hygino,  Maflurio,  Catone,  Mutia/ 
no,L.  Pifone,  Trogo,  Calphurnio  Baffo, 
Cremutio, SeftioNigro,Cor.Boceho,  Vi 
druuio,Gracino. 

Externis 

Alexandro  Polyhiflore,  Hefiodo,  Theo/ 
phraflo ,  Democrito ,  Homero ,  Timaeo 
mathematico. 

Ibro  xvii.  continentur  fatiuarumae 
cultarum  arborum  natu ra. 

Arborum  pretia  mirabilia  cap.i 

De  natura  coeli  ad  arbores,  Si  qua  partem 
coeli  fpedare  debeant  cap.n 

De  focietate  coeli  Si  terra  ad  arbores  ca.m 
De  qualitate  regionum  cap.irir 

Genera  terrarum  cap.v 

De  terra  qua  Britannia  SI  Gallia  amat  vi 
De  Gracoru  circa  hanc  dodrina  cap.  vir 
De  terrarum  generibus  cap.vnr 

De  cineris  u(ii,8i  de  fimo ,  S!  qux  fata  ube/ 
rioiT  terra  faciant  Si  quas  urant  cap.i  x 
De  fatiene  arborum, Si  quod  auulfione  na 
fcuntur  arbores  cap.x 

De  transferendis  femfnarrjs, 8i  ulmis  feren 
dis.  Si  ferobibus  cap.xr 

De  interuallis  plantandarum  arborum, Si 
umbris ,  Si  ftiUicidqs ,  Si  ubi  plantari  de/ 
beant  cap.xn 

Qua?  arbores  tarde  crefcant,  Si  qu$  celeri/ 
ter,8i  de  fabina  cap.  xm 

De  farione  arboru*&  infitioe,8i  quo  inuen 
ta  fit  tenera  inferendi  emplaftrario  xirii 
De  uite  inferenda  cap.xv 

De  emplaftratione  cap.xv* 

Exemplum  huius  rei  cap.xvrr 

De  cultura  talearu,  8i  quibus  temporibus 
infitiofiat  cap.xvnr 

Qu£E  arbores  focietate  gaudeat, 8i  de  difei 
plina  ablaqueadi  8i  accumulandi  ca.xix 
De  falido  8i  harudioeto, Si  ceteris  exduis 
ad  perticas 


c.  PLisn 

ad  perticas, palos  cap.xx 

De  culturis, 8i  difciplina  excolendarum  u i/ 
nearum  cap.xxi 

D"  fulco,8i  uinearu  putatione  cap.  xxu 
Ratio  arbuftorum  cap.  xxm 
De  feruandis  uuis,8i  morbis  arb.  xxim 
De  uarrjs  prodigrjs  fiue  oftentis  in  arbori/ 
bus ,  deque  oliueco  publicam  uiam  olim 
tranfgreffo,  cap.xxv 

Deremedqsmorboruarboru  cap.xxvr 
De  caprificatione  8i  ftercoratione  xxvii 
De  diuerfis  medicamentis  arborum  cotra 
uenenata  anima!ia,Si  contra  formicas, Si 
contra  noxia  animalia  cap.xxvm 
Summa  res  &  hiftori^ ,  Si  obferuationes 
quingenta  oftoginta  una. 

Ex  autoribus 

Cor.nepote,  Catone  Cenforio,M.  Varro 
ne,Ceifo,  Virgilio,  Hygino,  Sarfenis  pa/ 
tre  8i  filio ,  Scropha ,  Calphurnio  Baflo, 
Trogo,  Aemilio  Macro ,  Grrecino,  Colu/ 
mella*  Attico  Iulio,Fabiano,Sura  Manilio 
Dorfeno  Mundo, C.Epidico,L.Pifone. 

Externis 

Ifidoro,Theophrafto,AriftoteIe,  Demo/ 
crito,Theopopo,Hieroe  rege,Atta!o  rege 
Philometore  rege,Archita,Xenophonce, 
Amphilocho  Athenrenfc,AnaxipoliTha 
fi  o,  Ap  ollodoro  Lem  nio,  Ari  ftophae  Mi/ 
lefio,  Antigono  Cyrneo,  Agathocle  Chio 
Apollonio  Pergameno ,  Bacchio  Milefio, 
Bione, Chorea  Atheniefe,Cherifto  item, 
Diodoro  Prienneo,  Dione  Colophonio, 
EpigeneRhodio,EuagocThafio,Euphro 
nio  Athenio,  Androcione  qui  de  agricul/ 
tura  fcripfit,Aefchrionequii'tem,  Lyfima/ 
cho  qui  item,Dionyfio  qui  Magone  tran/ 
ftulit,Diophane  q  ex  Dionyfio  epitomen 
fecit,  Ariftandro  qui  de  portentis. 

Ibro  xvm.contineturde  agricultura. 
Quod  antiquis  maximum  ftudium  a/ 
gricultur^  fuit ,  S i  de  hortorum  fingulari 
diligentia  cap.i 

Qua?  corona  prima  Romte  cap.n 

De  iugere,Si  adtu,  61  legibus  circa  pecora. 
Si  quoties  Si  quibus  teporibus  fuitfum/ 
mauilitas  annona,  Si  qui  agricultura  ii/ 
luftres  cap.  m 

Ratio  de  agricultura  cap.im 


ATVRAlfS 

Laus  agricolarum ,  8i  qua;  obferuanda  in 
agro  parando  cap.v 

De  uillaru  pofitione,8i  p  recepta  antiquo/ 
rum  de  agro  colendo.  cap.vi 

Dc  frugum  generibus  8i  natura  cap.vn 
Non  omnia  frumeti  genera  ubiqj  nafei,  8i 
deTeliquis  in  oriente  generibus  cap.vm 
Depiftorrjs  Si  molitura,  Si  farina  cap.  ix 
De  fimilagine,filigine,8i  aliis  generibus, 8i 
depiftura  cap.X 

De  fermentis, 8i  panis  faciendi  ratio, 8i  ge/ 
nera,  8i  quado  primum  piftoresRom#, 
Si  de  cribris  8i  alica  cap.xi 

De  leguminibus  cap.xn 

De  rapis,8i  napis  Amiterninis  cap.xm 
De  lupino  cap.xnn 

De  uicia  Si  eruo  cap.xv 

De  foenogra?co,  Si  farragine,  Si  de  ocimo* 
8i  medica,  8icytifo  cap.xvi 

De  uitqs  frugu  Si  remedr]S ,  Si  qd  in  quo/ 
que  terree  genere  debeat  feri  cap.xvn 
De  prodigiis  frugum.  Si  arandi  difc/plina, 
8i  uomerum  generibus  cap.xvm 
De  tgibus  arandi, Si  iuntftione  bou  xrx 
De  occando,$i  quoda  arationis  genere.  Si 
de  iteratione,  Si  refc&ione  cap.XX 
De  cultura  terns  cap.xxi 

Exepla  diuerfaru  terraru,  Si  lumma  fertili/ 
tate,Si  bifera  uite,et  aqru  differetia  xxu 
De  qualitate  terras  8C  ftercoratione  xxin 
De  bonitatefeminu,Si  diiciplina  feminan/ 
di,  Siquantu  ex  quoq?  genere  frumeti  in 
iugero  ferendu,Siteporib.ferendi  xxim 
Digeftio  lydcru  in  nocftes  8i  dies  ca.  xx v 
Replicatio  totius  cultura Siqd  quoqjmen 
fe  in  agro  fieri  oporteat  cap.xxvc 
Ne  agricola?  alpiciat  ftelias,{ed  magis  tem 
pora  ferenda  frugis ,  Si  ortus  occaiusq? 
fideris  in  quibufdam  herbis.  Side  ftella/ 
rum  ortu  Si  occafu  cap,  xxvii 

De  pratis  Si  regatioe  prati,8i  cotib.  Si  falci 
bus, Si  deferiprio  frugu  Si  fideru  xxvih 
De  tempeftatibus  utriuiqj  temporis, 8d  re/ 
medqs  fterilitatum  cap.xxix 

De  mefife,  8i  tritico,  Si  palea,- Si  frumento 
feruando  cap.xxx 

De  uindemia  8i  autumni  teporib.  xxxi 
De  lunari  ratione  cap.xx  xn 

De  uentorum  ratione  cap.xxxm 
Deli 


*1 


HISTORIAE  LIBE&” 


De  limitationeagrorum  cap.xxxnn 
Prognofticatempeftatum  cap.xxxv 
Summa  res  Si  hiftoria  Si  obieruationes 
hmlx.  Ex  autoribus 

Maflfurio  Sabino,  Caftio  Hemina, Verrio 
Flacco,  L.Piione,  Cornelio  Celib,Turan/ 
nio  Graecula  D.Syllano,M.  Varrone,Ca 
tone  Cenforio,Scrofa,Sarfenis  patre  &  fi/ 
lio, Domitio  Caluino ,  Hyoino ,  Virgilio, 
Trogo,Ouidio,Gracino,ColumeIla,Tu/ 
berone.L.  Aruntio  qui  Grace  de  ?ftris  icri 
pfit,Cafare  dictatore  qui  ite,  Sergio  Pau/ 
lo>Sabino, Fabiano, M.Ciceroe,CaIphur 
nio  Baffo,  Atteio  Capitone, Manilio  Su/ 
ra,  Actio,  qui  praxidica  Externis 
Hefiodo ,  Theophrafto ,  Ariftotele ,  De/ 
tnocrito, Hierone  rege,  Philometore  rege, 
Attalo  rege,  Archelao  rege,  Archita,  Xe/ 
nophonte,  Amphilocho  Athenaeo,  Ana/ 
xipoiiThafio,AriftophaneMilefio,ApoI 
iodoro  Lemnio,  Antigono  Cymao,  Aga/ 
thocle  Chio,  Apollonio  Pergameno,  Ari/ 
ftandro  Athenio, Bacchio  Milefio,Bione 
Solenfe ;  Charea  Athenienfe ,  Charifto 
item, Diodoro  Prieneo, Dione  Coiopho/ 
nio ,  Epigene  Rhodio ,  Euagora  Thafio, 
Euphronto  Athenao,  Androcione  qui  de 
agricultura  fcripfit,  Aefchrionequi  item, 
Lyfimacho  qui  item,  Dionyfio  qui  Mago 
nem  traftulit ,  Diophane  qui  ex  Dionyfio 
epitomen  fecit,  Thalete ,  Eudoxo,  Philip/ 
po,Dofitheo,Parmenifco,MeIitone,  Cri/ 
tone,Oenopide,Zenone,Eud:em5e,Har 
palo,  Hecatao,  Anaximandro,  Sofigene, 
Hipparcho,Arato,  Zoroaftre,Archibio. 

Libro  decimonono  continetur  lini  na/ 
tura,&  mirabilia. 

De  lini  fatioe,&  generibus  eius, 8£  quomo/ 
do  perficiatur, Si  de  mappis, 8C  lino  no  ar/ 
dente, 8£  qn  primu  in  theatris  uela  cap.i 
De  fparti  natura,  8i  quando  primum  ufus 
eius,&  quomodo  perficiatur,  8C qua  fine 
radice  nafcantur,SCuinant  cap.n 

De  mify,&  tuberibus, &  de  fungis  pezicis, 
laferpitio ,  SC  magydari ,  Si  rubia, &  radi/ 
cula  cap.m 

De  hortoru  cura,8£  digeftio  terra  nafcen/ 
tium  prater  fruges  SC  frutices  cap.nn 
Natura  8C  genera ,  Si  hiftoria  naftentiu  in 


hortis  rerum  cap.v 

Dehortenfium  herbaru  radicibas,folrjs, 
floribus,coloribus  cap.vr 

Quoto  die  quaque  herba  nafcuntur  faex, 

8i  quomodo  quaque  formentur  uel  di/ 
gerantur, Si  quoru  fingula  genera  funt,  di 
quorum  plura  cap.vn 

Natura  Si  genera,&  hiftoria, ad  coditneti 
ta  in  horto  fataru  reru  xlvi.  cap. vnr 
De  fceniculo  8i  cannabe  cap.ix 

De  morbis  hortorum, Si  remedia  circa  for 
micas ,  erucas.  Si  culices  cap.x 

Qua  magis  fint  fortia  uel  minus, Si  quibus 
Ratio  rigandoru  (lalia  aquf  .pfint  ca.xi 
hortoru, Si  qua:  translata  meliora  fiat.  Si 
defuccishortefioru,8ifaporibus  ca.xn  . 
Summa  res  Si  hiftoriasSi  obieruationes. 

Ex  autoribus  (m.  c.  xliiii 
M.Adlio  PIanco,M.Varroe,  D.  Syllano 
Catone  Ceibrio, Hygino,  Virgilio, Mutia 
no,CeIfo,  Columella,  CalphurnioBaftb, 
Manilio  Sura,Sabino,Tyroe,Ltcinio  Ma 
cro,Q.  Hirtio,  Vibio  Ruffo,Cefennio  qui 
cepurica  fcripfit, Caftritio  ite,  Firmo  item. 
Petitio.  Externis 

Herodoto, Theophrafto,  Democrito,  Ari 
ftomacho, Menandro  qui  biochrefta  feri/ 
pfit,Anaxilao. 

Libro uicefimo  cotinentur  medicina  ex 
his  qua  in  hortis  (eruantur. 

De  cucumere  lylueftri  Si  elaterio  cap.i 
De  anguino  cucumere  fiue  erratico ,  Si  de 
fatiuo,S£  de  pepone  cap.n 

De  cucurbita  lylueftri,&  rapo  cap.nl 
De  naporum  differentiis,#  rhaphano  fyl 
ueftri,#  de  rhaphano  iatiuo  8i  paftinaca 
De  ftaphylino  fiue  paftinaca, &  (ca.im 
gingidio,#  fifere,#  fefelli  inufa,SJ  de  ce 
De  porro  fedliuo,#  capitato,  (pe  cap.v 
Si  de  allio  cap.vr 

De  lacftucafyluatica  fiue  caprina, &  efopo 
SC  ifati,  Si  lacftuca  fatiua  cap.vn 

De  generibus  beta ,  Si  intubis, SC  cichorio. 
Si  feri, genera  duo  cap.vm 

De  braffica,#  lapfana,#debraffica  mari/ 
na,#  fcilla,de  bulbis, Si  bulbine  cap.ix 
De  afparagis  Si  corruda, &  libyco  8i  ormi/ 
De  apio,  8i  apiaftro,#  helio/  (oro  ca.x 
felino,#  oreofelino  cap.xi 

C  De  pe 


c.  nisu  NA 

De  petrofefitlb  &  ocimo  cap.xn 

De  fylueftri  ocimo,#  eruca, nafturtio,#ru 
De  mentaftro,#  menta,#  (taca.xm 
pulegio  #  nepeta,#  de  cumino  ca.  xim 
De  cumino  Aetiopico ,  quod  urina 
git,#  de  cappari ,  X  de  liguftico  fiue  pa/ 
nace,#  cunila  bubula  ca.xv 

Item  de  cunila  bubula ,  gallinacea  fiue  ori/ 
gano  heracleotico,cunilagine  molli,  liba/ 
notide,cuniIa  fatiua,#  montana  cap.xvr 
De  piperiti ,  X  origano ,  X  oniti  prafio ,  X 
tragorigano,  X  heraclio,&  lepidio:  X  de 
gith, fiue  melanthio,  X  anifo  cap.xvn 
De  anetho  X  fagapeno,#  de  papaucre  al/ 
bo  X  nigro-,  &  quomodo  fuccus  herba/ 
rum  colligendus  eli,#  de  opio  ca.xvm 
De  erratico  X  ceratiti ,  X  glaucio  fiue  para/ 
lio,#  heradio  fiue  aphro,#  de  diacodio 
X  tithymalo.  cap.xix 

De  portulaca  fiue  peplio, coriandro, et  atri 
plici  cap.xx 

De  malua ,  malope ,  X  althea,  X  lapatho, 
X  oxylapatho,  X  hydrolapatho,#  hip/ 
polapatho,#  bulapatho  cap.xxi 
De  finapis  tribus  generibus ,  X  marrubio, 
X  lerpyIIo,#fifymbrio  fiue  thymbrio,# 
de  lini  femine ,  et  blito  cap.xxn 

De  meu ,  X  fceniculo,  et  bippomarathro 
uel  myfineo  X  cannabi, X  de  ferula  X  car 
Confedlio  theriac£e,copoG/  (duis  xxni 
tio  medicaminis  Antiochi  cap.xxnii 
Suma  medicina  X  hiftoria  X  obleruatio/ 
nes  mdc vir.  Ex  autoribus 

Catone  Cenlbrio,M.Varrone,  Pompeio 
Leneo,  Gallione, Hygino, Seftio  Nigro,  q 
grace  {eripfit ,  Iulio  BafiTo  qui  item,  Cellb, 
Antonio  Caftore  Externis. 
Democrito,Theophrafto.Orpheo,  Me/ 
nandro  qui  biochrefta  fcripfit,  Pythagora 
Medicis 

Nicadro, Hippocrate,  Chryfippo,DiocIe, 
Ophione,  Heraclide,  Hicefio ,  Dionyfio, 
Apollodoro  Tarentino,  Apollodoro  Cit/ 
tienie,Praxagora,Pliftonico,  Medio,  Di/ 
euche,  Cleophanto,Philifttone,Afclepia/ 
de, Crateua, Petronio  Diodoto, IoIIa,Era/ 
fiftrato, Diagora,  Andrea,  Mnefide,  Ept/ 
charmo ,  Damione ,  Dalione ,  Sofimene, 
Theopolemo, Metrodoro, Solone,  Lyco, 


TVRALIS 

01ympiadeThebana,Phyllino,Petridio, 
Midrione,GIaucia,  Xenocrate. 

Ibro  uigefimoprimo  continentur  flo/ 
rum  X  coronamentorum  natura: 

De  natura  florum ,  #  coronamentoru,  de 
mira  florum  uarietate  cap.r 

De  ftrophiolo  ferto,  X  q  primu  flores  mi/ 
fcere  coeperint,  X  quando  primu  corolla 
inuenta  uel  appellata,  X  quare  cap.ir 
Quis  primum  coronam  folrjs  aureis  X  ar* 
genteis  dedit ,  X  de  honore  coronarum 
apud  antiquos ,  X  de  Scipionis  honore, 
X  de  padtilibus  coronis»#  Cleopatra:  re 
gina  fadto  cap.nr 

De  rofa  in  coronis,  X  de  generibus  eius,  X 
ubi  feratur  cap.im 

De  lilio  tria  genera ,  X  ratione  ea  inferendi 
De  uiolis,#  de  caltha, Si  baccare  (cap.v 
combreto,afaro,&  croco  cap.vr 
De  floribus  antiquis,#  de  odoramentoru 
diuerfitate,laliunca#polio  cap.vn 
Deueftium  amulatione  cum  floribus,# 
amarantho ,  X  chryfocome  fiue  chryfiti 
(cap.vm 

De  honore  coronaru,#  cyclamino,#  me/ 
liloto  #  trifolio, tria  genera  eius  cap.ix 
De  origano ,  thymo ,  #  meile  Attico ,  X 
coniza,#  Iouis  flore ,  #  helenio,#  abro/ 
tano,#  Ieucanthemo  cap.x 

De  amaraco  uel  fampfucho,#  nyftigajto 
#  meliloto,  #  uiola  alba  et  Codiamino,# 
de  fylueftribus  bulbis ,  #  heliochryio,# 
lychni, et  de  herbis  citra  mare  cap.xi 
De  cura  apum ,  #  pabulo,  et  morbis  earu 
#remedqs  cap.xn 

Deuenenato  meile ,  X  de  remedrjs  mellis 
uenenati,#  mellis  infani  cap.xni 
De  meile  quod  mulca:  non  attingunt, et  al/ 
uearrjs,  #cura  eorum,fi  famem  fentiunt 
apes, et  quomodo  cera  fiat  cap.xiui 
De  herbis  (ponte  nalcentibus,  #  aculeatis 
De  carduo, ac  helxine,#  tribulo  (cap.xv 
#anchufa  cap.xvr. 

De  differentia  herbarum  per  folia,  #  qua 
herba:  toto  anno  floreant ,  et  haftula  re/ 
gia  #  piilana,#  de  gladiolo  cap.xvr r 
De  iunco  genera  fex,  #de  cypero  #de 
medicamentis  eorum  #  de  cypiro  #  odo 
-  rato  iunco  cap.xvm 

Ex  rola 


HI  S  T  O  R  I  AE 
Exrofa  medicina:, &  de  lilio, &  de  narcifio. 
Si  ex  uiola,  &  de  baccare,  et  combreto, & 
afaro  cap.xix 

Pe  nardo  gallico,&  de  croco  medicina,# 
crocomagmate ,  &  faliuca,  et  polio, &  iri. 
Si  holochryfo,#  chryfocome  8i  meliloto 
De  trifolio,et  thymo, SI  hemero/  (ca.xx 
calle,  82  de  helenio  Si  abrotono  cap.xxr 
Exleucanthemo&  fampfucho  medicina 
cap.xxri 

De  anemona  medicinae  cap.  xxm 

Ex  oenanthe  medicins  cap.  xxinr 

Ex  heliochryfo  medicina:  cap.  xxv 

Ex  hyacintho  Klychnide  medicinae  cap. 
Ex  uincaperuinca  medicina  (xxvr 
#  rufco,bati,&  acino  ca.xxvn 

Ex  colocafia  medicina  cap.xxvm 
Ex  anthalio  medicina  cap.xxix 

De  parthenio  medicina  cap.xxx 
De  jftrychno  medicina  cap.xxxi 
Decorchoroetcnico  cap.xxxn 

Deperfoluta  cap.xxxin 

De  menfiiris  8i ponderibus  cap.xxxim 
Summa  medicina  hiftorfe  SC  obferuatio/ 
nes  feptingent^  triginta. 

Ex  autoribus 

Catone  Cenforio,M.  Varrone,  Maffiirto 
Antiate,  C.  Helio  Veftino .  Vibio  Ruffi/ 
no, Hygino ,  Pomponio  Mela,  Pompeio 

_  Leneo, Cornelio  Celfo,Calphurnio  Bafifo 
P.Largio, Licinio  Macro, Seftio  qui  gr^ce 
lcrip(it,IuIio  BafFo  qui  item,  Antonio  Ca/ 
ftore. 

Externis 

Theophrailo ,  Democrito,  Orpheo,  P y/ 
thagora,Magone,Menandro  qui  biochre 
fta  FcripiinNicandro,  Homero,  Hefiodo, 
Mufieo,  Sophocle, Anaxilao. 

Medicis 

'f  Mneftheo  qui  de  coronis,Caliimacho  qui 
ite, Phaniaphyfico, Simo,  Timarifto,Hip 
pocrate,Chry(ippo,Diode,Ophi6e,He/ 
radide ,  Hicefio ,  Dionyfio ,  Apollodoro 
cittienfe,Apollodoro  Taretino,  Praxago/ 
ra,Pliftonico,  Medio, Dieuche,  C  leoph  an 
to,Philiftione,Afdepiade,CrateHa,Petro 
nio  Diodoto,  lolia,  Erafiftrato,  Diagora, 
Andrea,Mnefjde, Epicharmo, Damione, 
Dalione,Sofimene,Theopolemo7Metro 


LIBER  f 

doro,  Solone,  Lyco,  Olympiade  Theba/ 
na,  PhyllinojPetreio,  Midione,  Glaucia* 
Xenocrate 

Ibro  xxii.  continetur  de  autoritate 
herbarum 

Degentibus  herbis  forma:  gratia  utenti/ 
bus  cap.l 

Quod  herbis  uefles  inficiantur  cap.n 
De  corona  graminea  cap.m 

De  raritate  eius  cap.im 

Qui  foli  corona  ea  donati  cap.v 

Qui  folus  centurio  coronatus  cap.  vi 
Medicins  ex  reliquis  ornamentis,  51  eryn/ 
ge  cap.vir 

De  herba  qua  centu  capita  uocat  cap.viit 
De  acano  51  glycyrrhiza  cap.ix 

De  tribulo  &  generibus  eius,  8i  medicinis 
cap.x 

De  ftcebe  Si  medicinis  eius  cap.xi 
De  hippophye,hippope.  Si  medicinis  ea/ 
rum  cap.xn 

De  urtica  Si  medicinis  eius  cap. xiil 
De  lamio  Si  medicinis  eius  cap.xmi 
De  fcorpione,  generibusque  ac  medicinis 
eius  cap.xv 

De  Ieucacantha,&  medicinis  cap.xvi 
De  helxine,perdicio, parthenio, fiderice,8£ 
medicinis  eius  cap.xvn 

De  chamcdeonte ,  generibus  ac  medicinis 
eius  cap.xvn  i 

De  coronopo,&  medicinis  eius  cap.xi  x 
De  anchufa,&pfeudanchufa,&  medicinis 
earum  cap.xx 

De  onocheIo,anthemi,Ioto,  Sdotometra, 
heliotropio,tricocco,&adianto  fiue  calli 
tricho  cap.xxi 

De  picride,  thefio,  afphodelo,  halimo, 
acantho,&  buprefti,daphobofco,  fcan/ 
dice,  iafione,  &de  caucalidc,  fio,  fillibo, 
fcolymo,fiue  limonio,  foncho,condrilIo 
fiuecondrilli,&boIetis  cap.xxn 
De  fungis,&  filphio,#  delafere  ca.xxm 
De  natura  mellis  Si  aqua  mulfa,&  quare 
genere  ciborum  mores  immutetur, Si  de 
tnelitide,&cera :  8i  contra  compofitioties 
medicorum  cap.xxim 

Medicina:  ex  frugibus  cap.xxv 

Summa  medicina  Si  hiftori*  Si  obferua/ 
dones  dccccvi, 

C  2  Ex  au 


c.  PLINII  NATVRALIS' 


Ex  autoribus 

lifdem  quibus  priore  libro ,  &  prster  eos 
Chryfcrmo,Eratofthene,  Alcso, 

L  ibro  xxni  continetf  de  cultis  arborib. 
De  medicinis  uuarum  recentium,#  de 
farmentis  uuaru,#  uinaceis,#  deuua  the 
riace,#  de  uua  paria,#  aftaphide,et  afta 
phifagria,  pituitaria,  #  labruica,  Si  de  u i/ 
te  alba,#  nigra, et  de  muftis,#  uini  gene/ 
ribus,#  aceto  cap.i 

De  aceto  fcillino,#  oxymelle,  Si  fapa,#  fe 
ce  uini,aceti,  8i  faps  cap.n 

De  oleis  8i  foliis  oles, flore  Si  cinere,  Si  de 
oliua  alba  Si  nigra, Si  de  amurca  cap.m 
De  folrjs  oleaftri,  Si  oenanthino  oleo,#  c  i/ 
cino,  Si  amygdalino ,  Si  laurino ,  Si  myr/ 
teo ,  chamsmyrfino ,  Si  cupreflino,  Si  c  i/ 
treo,  Si  caryno  cap.im 

De  myrobalano  palma,  Si  de  palma  elata 
Medicins  ex  finguloru  generum  (cap.y 
flore,foIrjs,  frudlu,  ramis,  cortice,  ligno, 
fucco, radice, cinere  cap.vi 

De  piris  Si  eoru  obferuationibus ,  Si  de  fi/ 
coru  obferuatione,#  caprifico  Si  erineo. 
Si  aliorum  generibus  medicins  cap.vir 
De  pineis  Si  amygdalis ,  Si  nuce  auellana, 
Si  de  nuce  iuglade,#  de  piftacrjs,#  cafta 
neis,  filiquis,  cornu ,  Si  unedone,  &  lauro 
De  myrto  fatiua,#  myrtidano  (cap.viir 
Si  myrto  iylueftri  cap.ix 

Summa  medicins#  hiftoris  Si  obferua/ 
tiones  mccccxix. 

Ex  autoribus 

C.Valgio, Pompeio  Leneo,Seftio  Nigro 
qui  grsce  fcripfit.Iulio  Baflfo  qui  item,  An/ 
tonioCaftore,M. Varrone, Cornelio  Gei 
fo, Fabiano  Externis 

Theophrafto,  Democrito,  Qrpheo,  Py/ 
thagora,  Magone ,  Menandro  qui  bio/ 
chrefta  fcripfit,Nicandro,Homero,He> 
fiodo,Mufeo,  Sophocle,  Anaxilao. 
Medicis 

Mneftheo,  Callimacho,  Phania  phy  fico, 
Simo,Timarifto,Hippocrate,Chryfippo 
DiocIe,Ophione,Heradide,  Hicefio,Dio 
nyfio, Apollodoro  Cittienfe,  Apollodoro 
Taretino,Praxagora,  Pliftonico,  Medio, 
Dieuche,Cleophanto,PhiIiftione,  Afele/ 
piade,Crateua ,  Petronio  Diodoto,  lolia. 


Erafiftrato ,  Diagora ,  Andrea ,  Mnefide, 
Epicharmo  Damione ,  Dalione,  Sofime/ 
ne,Theopolemo,  Metrodoro,  Solone,  Ly 
co, Olympiade  ThebanaiPhyIlino,Petri/ . 
no, Minione, Glaucia,  Xenocrate. 

Libro  xxiiii  continentur  medicing ex 
arboribus  fylueftribus 
Medicinsex  arboribus  fylueftribus  cap.i 
Lotos  cap.ir 

Glans  cap.m 

De  cocco  ilicis,#  galla, &  uifco, pilulis, glan 
de,#  de  cerri  radice,#  fubere  cap.irir 
De  fago,#cuprefto,#  cedro  magna,#  de 
cedride, galbano  cap.y 

De  ammoniaco,#  ftyrace,#  ipondylio,# 
fphagno  #  terebintho,  #  charaspity,  #t 
pityufa,#  refinis,#  picea  #  lentifco  ca.yi 
De  pice  fpifla  #  liquida ,  #  palimpifla ,  # 
piflafphalto,#  2opifta,&  tsda ,  #  letiico 
Deplatano,#  fraxino,#  ace/  (cap.vii 
re,#  alba  populo,#  ulmo, et  tilia,#  fam/ 
buco,#  iunipero  cap.viir 

De  falice ,  #  amerina ,  #  uitilibus ,  #  eriee 
(cap.ix 

De  ufrga  fanguinea,#  filere,#  liguftro,  # 
alno,#  ederant  ciftho,#  ciflo,  et  erythra 
no,#  chamsci{To,ec  fmilace,  #  de  dema/ 
tide  cap.x 

De  harundine,#papyro,ebeno,#  rhodo 
dendro ,  de  rhue  erythro  # erythrodano 
alyiTo,#  radicula,#  apocino,#  toremari 
ncLj#  canchry,  et  iabina,#  felagine,  #  fa/ 
mulo,  #  gummi  medicinis  cap.xi 
De  (pina  Arabica ,  #  fpina  alba ,  #  acan/ 
thioy#acacia  cap.xii 

De  uulgari  ipina  #  fylueftri,#  de  eryfifce/ 
ptro ,  #  de  appendice  ipina,  et  pyxacan/ 
tho,#  paliuro,  aquifolia^et  taxo,  &  rubis 
medicins  cap.xnr 

Decynosbato  #Idso  rubo,  et  rhamno, 
#  Iycio,et  farcocolla,#  de  oporice  medi/ 
cins  xiiii 

De  chamsdrye,#  chamsdaphne,et  cha/ 
meisa ,  #  chamsiyce,  #  chamscifto.  Si 
chamgleuce,et  chamscypariflo,#  ampe 
loprafo,#  ftachye,#  dinopodio ,  #  cen/ 
tunculo,#  clematide  Aegyptia  medicing 
(cap.xv 

De  aro,#  dracucuIo,dracotio,#  ari,#  mil 
Iefoliq 


I 


M  !  $  T  0  R  I  AB 
tefolio,&  herba  eiufdcm  nominis,#  pfeu 
dobunio,#  myrrhi,  &  onobrychi,  medi/ 
eia*  cap.xvi 

Pe  coriaeefia,#  callicia,#  meflaide,#alrjs 
uigintitribus ,  di  medicinis  earu  quas  qui/ 
dam  magicas  efife  dicunt ,  Si  de  cofidia,# 
de  aproxi,#  recidiuis  amoru  cap.xvi  i 
De  eriphia,#  lanaria,  St  ftratioti  medicina 
De  herba  qu*  nafcitur  in  capite  (x  vm 

ftatu* ,  SI  de  herba  e  fluminibus ,  Si  her/ 
ba  lingua, #cribro,&  fimetis,#  rbodora, 
Si  impia.  Si  Veneris pedtine,# nodia,  8i 
philantropo ,  Si  canaria  lappa,  &  tordile. 
Si  de  gramine, 5:  da&ylo ,  Si  fcenogr*co 
medicin*  cap.xix 

Summa  medicina  8i  hiftori*  Si  obferua/ 
tiones  Mccccxvnr. 

Exautoribus 

C.  Valgio, Pompeio  Leneo,Sefl:ia  Nigro 
qui  gr*ce  fcripfitjulio  Baflfo  qui  item.  An 
_4  tonio  Cafl:ore,M.  Varrone,  Corn.  Celfo, 
Fabiano  Externis 

Theophrafto,  Apollodoro,  Democrito, 
Orpheo,Pythagora, Magone,  Menadro 
qui  biochrefta  fcrip(it,Nicadro,Homero, 
Hefiodo,  Mulseo, Sophocle,  Anaxilao. 

Medicis 

Mneftheo,  Callimacho,  Phania  phyfico, 
Simo,T  imari  fl;o,hippocrate,  Ch  ry  fippo, 
Diocle,  Ophione,  Heraclide,  Hicefio,  Dio 
nyfio,Apollodoro  Cittienfe,ApoIlodoro 
TarecinojPraxagora,  Pliftonico,  Medio, 
Dieuche,  Cleophanto,Philiftione,  Alcle/ 
piade,  Crateua, Petronio  Diodoto ,  lolia, 
ErafiftratosDiagora,Andrea,MneficIe,E/ 
picharmOjDamioe,  Sofimene,  Theopole 
mo,Solone,Lyco,Metrodoro,Olympia/ 
de  Thebana,  Phy llino,Petreio,  Midtione, 
Glaucia, Xenocrate, 

Ibro  xxv  continentur  natur*  herba 
rum  fponte  nafcentium,autoritas  her 
barum,  8i  de  origine  ufus  earum. 
Natur*  herbarum  fponte  nafcentiu  cap.r 
Qui  latineufus  herbarum  fcripferint ,  Si 
quando  ad  Romanos  notitia  earu  perue 
nerit,#  qui  primi  Gr*corum  de  his  com/ 
pofuerint ,  Si  de  herbarum  inuentione,# 
antiqua  fnedicina,#quare  minus  exerce/ 
antur  eorum  remedia.  Si  de  cynorhodo. 


LIBER 

#  de  dracunculo  medicin*  tap.tf 
De  quoda  peftifero  fonte  Germani* ,  Si 
de  Britannica,  &  maximis  morboru  do/ 
loribus  cap.nf 

De  moly ,  Si  dodecatheo ,  Si  p*onia ,  uel 
pentorobo,  uel  glycy  fide ,  Si  panace ,  uel 
alclepio,#  heradio,#  panace  Chironio, 
Si  panace  centaureo, uel  pharnaceo,#  he 
radio  fiderio,#  hyofcyamo,uel  apollina 
rifiuealtercangeno  cap.nii 

De  Iinozofl:e,partheio,herraupoa  fiue  po 
tius  mercuriali,#  achilleo,#  panace  hera 
cieo, fidenti,  millefolio,#  de  fcopa  tegia. 
Si  hemionio,  teucrio,  fpIenio,de  melatn/ 
podio  fiue  elleboro,quotue  eorum  gene/ 
ra,#  de  nigro  elleboro  Si  albo  medicin*. 
Si  quando  detur, Si  quomodo  fumendu. 
Si  quibus  no  dandam,#  quod  mures  ne/ 
De  mithridatio,#  Icordcrti  fiue  (cet  ca.v 
fcordio,  #  polemoma  uel  phileteria  uel 
chiliodynama,#  eupatorio,  8i  centaurea 
fiue  chironea ,  Si  de  lepto  centaureo  liba/ 
dio,felle  terre  Si  triorche  medicin*  ca.vr 
De  clymeno,  8i  gentiana, &  lyfimachia,  Si 
parthenide ,  Si  artemifia.  Si  ambrofia,  Si 
nymph*a,5c  heraclio,  #  euphorbia  me/ 
dicin*  cap.vn 

De  plantagine,  #buglofla,  Si  cynoglofifa, 
&buphthalmo,#  Icythica,#  hippice,  Si 
de  ifch*mone,#  de  betonica, SC  cantabri 
ca, Si  cofiligine,#  biberida,#  chelidonio. 
Si  canaria, Si  elaphobolco,#  didiamo,  Si 
ariftolochia,et  quod  eius  deledlatioe  ad/ 
uolent  pifces,#  ftatim  capiantur, et  medi 
cin*  cotra  ferpentiu  idtus  ex  herbis  quas 
fuperius  nominauic  cap.vnr 

De  argemonia,#  agarico,#  echio,  Si  hyo 
{cyamo,#  hierobotane,#  blattaria, et  le/ 
monia,#  quinquefolio,#  dauco,et  perlo 
lata,#  arcio,#  cyclamino,#  peucedano, 
omnia  ad  lerpentiumidtus  cap.ix 
De  ebulo ,  Si  uerbafco ,  et  thelyphono ,  Si 
contra  Icorpionum  idlas,et  rubetarum  Si 
canu  morfus ,  et  generaliter  contra  omne 
uenenum  cap.x 

Remedia  ad  capitis  uitia  cap.xr 

De  centaureo ,  Si  chelidonio,  et  panace, Si 
hyolcyatno|#euphorbioad  oculorum/ 
tia  cap.xn 

C  5  Dean.3 


c.  PLINII  N A 

De  anagallide  fiue  corchoro  ,82  mandra/ 
gora  fiue  circeio ,  82  cicuta ,  82  crethmoa/ 
grio,  82  molybdena,  Si  capno,  Si  acoro. 
Si  iride, cotyledo,ai2oo,&  andrachne,  Si 
erigero, 82  de  ephemero,  82 de  labro  Ve 
neris, Si  de  ranunculo, ad  oculoru,  auriu, 
nariu,dentiu,orisq^  uitia  medicina  xi.u 
Summa  medicina  82  hiftoria;  82  obferua/ 
tiones  mccxcii. 

Exautoribus  - 

Sex.  Gallico, Pompeio  Leneo ,  SeflioNi/ 
gro,qui  gr^ce  fcripfit,Iulio  Baffo  qui  ite, 
Antonio  Caftore,Corn*  Celfo, 

Externis 

Theophrafto ,  Apollodoro ,  Democrito, 
Iuba,  Orpheo, Pythagora,  Magone,  Me/ 
nandro,qui  biochrefta  fcripfit,  Nicandro, 
Homero ,  Hefiodo ,  Mufieo ,  Sophocle, 
Xantho,Anaxilao.  Medicis 
Mneftheo,  Callimacho,  Phania  phyfico, 
Timarifto ,  Simo ,  Hippocrate ,  Chryfip. 
Diocle,Ophione,Heraclide,Hicefio,  Dio 
nyfio,  Apollodoro  Cittienfe,  Apollodoro 
Tarentino, Praxagora,PIiftonico,  Medio 
Dieuche ,  Cieophanto,Philiftione,Afi:le/ 
piade,Crateua,Iolla,Erafiftrato,Diagora 
Andr.Mneficle,Epicharmo,Damioe,So/ 
fimene,Theopolemo,  Metrodoro,  Solo/ 
ne,Lyco, Olympiade  Thebana,  Phyllina, 
Petreio,  Midtione,GIaucia,Xenocrate. 
Ibro  uicefimofexto  cotinetur  reliquas 
per  morboru  genera  medicirts ,  82  de 
nouis  morbis,82  de  lichene  qd  fit.  Si  qua/ 
do  primum  in  Italia  coeperint,  Si  carbun/ 
culo,  elephantiafi,  82  colo  cap.i 

Laus  Hippocratis  cap.rr 

De  noua  medicina ,  81  Afclepiade  medico 
82  qua  ratione  uetere  medicina  mutaue/ 
Irrifio  magic^  artis, 52  de  ltche  (ritcap.nr 
ne  eiusc^  remedio,  Si  fauciu  capjin 

Ad  ftrumas ,  Si  ad  digitos  Si  ad  pedtus ,  Si 
ad  tuflim  medicina:  cap.v 

De  uerbafco  82  cacaliauel  tuflilagine  Si  be 
chio8cfaluia,adtufsim  cap.vi 

Ad  lateris  dolores  Si  pecftoris, 82  ad  ortho/ 
pnoeas,ad  iocineris  dolorem, cordis  dolo 
ri,  pulmoni, urin^,tuffi,pectori, ulceribus, 
renibus, hepaticis ,  ad  uomitionem  82  fin/ 
gultus,  pleureticisjlater  i  cap.y  n 


T  V  RALI  f 

De  omnibus  uitqs  uentris  82  rcmed^s,  82 
eorum  qu;e  circa  uel  intra  funt,  82.de  aluo 
Gftenda,ual£oluenda  cap.viir 

De  pulegio  82  argemone  cap.12^ 

De  nymph£ea,8T  abftinentia  Si  appetentia 
Veneris, Si  de  faty  rio  erythrococco,82  cra 
tegi  82  Gderiti  cap.x 

Medicina  generales  de  pedibus,  talis, arti/ 
culis, neruis,82  remedia  cotra  morbos  qui 
totu  corpus  occupat,  Si  de  merthryda  82 
uigili]S,paralyfi ,  Si  de  febribus  frigidis  82 
febre  iumentorum,  Si  phreneticis  82  cha/ 
msadta  82  aisoo,82  ignefacro  cap.xt 
Ad  luxata  membra, 82  cotra  morbii  regiu, 
82  cotra  furuneulos,32  fiftulas,  82  inflatio/ 
nes, 82  ambuftionem,  82  contra  alios  mor 
bos, ad  neruos, 82  fanguinem  cap.xn 
De  herba  equifero, nymphga,peucedano* 
fiderite,  alrjsdg  pluribus  ad  fanguinem  fi/ 
flendum  utilibus,  82  ftephanomeli  82  eri/ 
fithale, 82  contra  uermes  cap.xin 
Ad  ulcera  82  plagas ,  82 ad  uerrucas  tollen/ 
das, 82  de  polycnemo  cap.xnn 

De  pluribus  experimetis  ad  mulieru  men/ 
fes  Si  mluse  morbos,  82  partus  eficiendos 
82  continendos,82  cutis  in  facie  uitia,82  ca/ 
pillum  tingendum  82  tollendu, 82  quadru 
pedum  fcabiera  cap.xv 

Summa  medicina  82  hiftorus  Si  obferua/ 
tiones  .mccxcii* 

Ex  autoribus 

M.Varrone,C.  Valgio, Pompeio  Leneo^ 
Seftio  Nigro,q  grsece  fcripGt,Iulio  Baflo, 
qui  item,  Antonio  Caflore,Cor.Celfo. 

Externis 

Theophrafto  ,  Apollodoro,  Democrito^ 
Iuba, Orpheo,Pythagora, Magone,  Me/ 
nandro,qui  biochrefta  fcripfit,  Nicandro, 
Homero ,  Hefiodo ,  Mufeo ,  Sophocle, 
Xantho,Anaxilao.  Medicis 
Mneftheo,  Callimacho,  Phania  phyfico,! 
Timarcho,Simo,Hippocrate,Chyfippo, 
Diode,  Ophione, Heraclide,  HicefiojDio/ 
nyfio, Apollodoro  Tarentino,  Praxagora 
Pliftonico,Medio,Dieuche,Cleophanto» 
Philiftione,  Afclepiade,  Crateua,Iolla,E/ 
rafiflrato, Diagora,  Andrea,Mneficle,Epi 
charmo,Damione,Theopolemo,Metro/ 
doro,  Solone ,  Lyco,  Thebana  Olympia/ 
de,  Phy* 


HISTOAUS 
de,Phyl!ino,  Petreio,Midione Glaucia, 
Xenocrate, 

*r  Ibro  uigefimofeptimo  c5tinentur  re/ 
JL-rliqua  herbarum  genera  cap.i 

De  aconito  &  Panthera  qus  extinguitur 
aconito  cap.n 

Quod  omniu  creaturaru  conditor  fit  deus 
De  Aethiopide  82agerato,  82  aloe,  (m 
62  alcea  82  alipo,  82  alfina,  82  androface,82 
androfiemo, 82  ambrofia, 82  anoni,82  ana 
gyro, 82  anonymo  cap.mi 

De  aparine  82  arctio  52  a  (pleno  8C  aiclepia 
de  52  aftere  uel  bubonio,82afcyro  uel  afey 
roide,  82aphace .82  de  alcibio  62  aledoro/ 
fopho  cap.v 

De  alo  cap.vr 

De  alga  82  adea  82  de  ampeloagria  8C  ab/ 
finthio  cap.vir 

De  ballote  82  botrye  fruticofa  82  brabylla 
82  bryo,bupleuro  82  catanance,  calla 52 
circeia  82cirfio  et  crategono  82theIygono 
52  crocodilio  62  cynoforchi  52  chryfola/ 
chano  62  cucubalo  et  conferua  cap.  vm 
De  cocco  gnidio  52  dipfaco  et  dryopteri  52 
dryophono  52elatiae  et  empetro  fiue  cal 
cifraga,  52  ep icadi  uel  elleborine ,  et  epi/ 
medio  82  enneaphyllo  et  filice ,  52  de  fe/ 
more  bubulo  cap.ix 

De  glaucio  62  glycifideet  gnaphalio  fiue 
cham^ezelo  52  galedragoet  holco  52  hy 
ofiri  82  holofteo  et  hypophefto  cap.x 
De  hypogloffa  62  hypicoo ,  idaza,  ifopiro, 
lathyri,leontopetalo,lycopfide,etiitho/ 
fpermo, Iapide  uulgari.de  limeo, leuce, et 
leucographi  cap.xr 

De  medio  62  myofota  et  myagro  et  natri/ 
ce  ,52  othone  52  onofma  et  onopordo  52 
ofiri, 82  oxye  82  batrachio  et  polygono 
82  phyllandrio  52  phalari  polyrrhizo  82 
profcrpinaca  82  de  rhacoma ,  82  de  refe/ 
da  62  ftoechade  cap.xii 

De  folano  82  fmyrnio  82  telephio  62  tricho 
mane  82  thalietro52  thlafpeet  tragonia 
52  tragoni  et  trago  82  tragopogo  et  (pon 
dyli,  82  quod  quidam  morbi  in  quibulda 
non  funt  gentibus  cap.xnr 

Summa  medicina:  82  hiftoria  et  obferua / 
dones  Dccir.  Exautoribus 
Pompeio  Leneo,  Seftio  Nigro, qui  grace 


liber  ,  i 

fcripfit ,  Iulio  Ba  (To ,  qui  item ,  Antdnid 
Caftore,Cor.  Celfo, 

Externis 

Theophrafto,  Apollodoro  qui  item,  De/ 
mocrito,Anftogitone,Orpheo,Pythagp 
ra,  Magone,  Menandro,q  biochrefta  feri/ 
pfic, Nicandro  Medicis 

Mneftheo,52  ceteris  ijfdem  quibus  in  pri/ 
ore  libro 

Libro  xxviii  cotinentur  medicina  ex 
animalibus  cap,i 

An  fit  in  medendo  aliqua  uis  uerborum,et 
fanari  82  depelli  cap.n 

Remedia  ex  homine  cotra  magos  cap  jii 
De  quibufdatn  fortilegrjs ,  82  faliuahomi/ 
nis  cap.iin 

De  obferuatione  tiichis  cap.v 

De  fternutametfto  82  Venere, et  cateris  re 
medrjs  cap.vi 

De  remedrjs  muliebribus  cap.vii 

Medicina  ex  animalibus  peregrinis,et  cie/ 
phanto  82  leone*  et  de  camelo  82  hyana 
52  crocodilo  82  chamaleonte  82fcinco  82 
hippopotamo  52  lyncibus  cap.vni 
Medicina  communes  ex  feris  animalibus, 
aut  eiufdem  generis  placidis,  Iadtis  ufiis, 
52  obferuatioes,  82  de  cafeis, butyro  82  adi 
Medicina  de  apro  82  capris  52  (pe  ca.ix 
equis  feris ,  82  remedia  ex  bcftijs  contra 
omnes  morbos  cap.x 

De  remedrjs  ad  morborum  multa  genera 
exanimalibus  cap.xi 

Ad  faciei  uitia,ceruicis  52  pedloris  morbos 
Ad  ftomachi,lumhorum,  82  re/  cap.xr  i 
numuitia  cap.xm 

Ad  aluum  fidendam,  cceIiacos,8£  dyfence 
ricos,  inflationes alui,  rupta,  tenafmon,52 
tineas,62colum  cap.xnir 

Ad  ueficg  cruciat?,  82  calculos, de  genitaliu 
82  fedis  uitfjs  82  inguinu  remediis  cpa.xv 
Ad  podagras,  morbum  comitialem,  fide/ 
ratos ,  ofiaq?  fradla  remedia  ca.xvi 
Ad  melancholicos ,  lethargicos  hydropi/ 
cos,  ignem  (aerum ,  82  ad  dolores  neruo/ 
rum  remedia  cap.xvtt 

Ad  fatiguinem  fiftendum,82  contra  ulcera 
82  carcinomata,82  fcabie  remedia,82  qu;e 
infixa  corpori  extrahunt  ,  82  quaecicatri/ 
cibus  profunt  cap.xvm 

C  4  Ad  mu 


C.  PLINII  NATVRALIS 


Ad  muliebria  mala  medicina:  86  ad  kifatv 
tiu  morbos, et  Veneris  remedia  eap.xiX 
Mira  de  animalibus  cap.xX 

Summa  medicina  86  hiftorias  86  obferua/ 
tiones  clxxxV. 

Ex  autoribus 

M.  Varrone,  L  Pifonc,  Fabiano ,  Verre* 
Antiate, Verrio  flacco,  Catone  Genforio, 
Sergio  Sulpitio ,  Licinio  Macro ,  Celfo, 
MaiTurio,Seftio  Nigro,qui  gtxce  fcripfit, 
Bytho  Dyrracheno,OphiIio  medico, Gra 
hio  medico*  Externis 

Democrito, Apollonio, qui  86  mirfin,Mile 
to,  Artemone,  Sextilio  Anteo ,  Homero, 
Theophrafto,Lyfimacho,  Attalo, Xeno/ 
crate,  Orpheo  qDiophios,  Archelao  qui 
item, Demetrio, Sotira,Laide,Elephatide, 
Salpe ,  Olympiade  Thebana ,  Diotimo, 
lolia,  Minione  Smyrnaso,  Aeichine  medi 
eo ,  Hippocrate ,  Ariftoteie ,  Metrodoro, 
Icacidamedico,Hc(iodo,Dialcone,C£eci/ 
lio  Bione  q  peri  dynameon ,  Anaxilao, Iu/ 

Libro  xxix  continentur  (ba  rege, 
mcdiciaa;  ex  animalibus' 

De  origine  medicina  86  quando  primum 
climce,&  quando  primum  iatraleptice,  86 
de  Chryfippo,&Erafiftrato,&  empirice, 
81  Herophilo,  86  reliquis  illuftribus  medi 
cis ,  86  quoties  ratio  medicina  mutata  fit, 
86  qui  primus  Romsc  medicus,  86  quado 
86  quid  de  medicisantiqui  Romani  iudi/ 
cauerint,&  uitia  medicina  cap.i 

De  medicinis  lanarum  cap.n 

De  ouorum  natura  cap.in 

Remedia  de  eane,8£ex  animalibus  que  pia 
eida  non  fune  fed  fera,&ex  uo!ucribus,et 
Contra  niorfus  phalangiorum  cap.mr 
De  feud  ftruthiocameiino ,  86  cane  rabido 
86  lacerta  81  anferibus,  et  columbis, & mu 
ftelis  remedia  cap,v 

Ad  alopecias  tollendas,  &  ad  pilos  reddeti 
dos,  86  ad  lendes  tollendos ,  86  ad  palpe/ 
bras,&ad  glaucomata,  86  ad  oculos  81 
parotidas  remedia  cap.vr 

Summa  medicinas  86  obferuationes  dxxi 
Ex  autoribus 

M*  Varrone, L.  Pifone,  Verrio  Flacco,  An 
tiace, Nigidio,  Cafsio  Hemina,  Cicerone, - 
Plauto,  Celfo,Seftio  Nigro, qui  grace  feri 


pfit,Ca:ciIiomcdico,  Metello  Scipione,’ 
Ouidio  poeta, Licinio  Macro. 

Externis 

Philopatore, Homero,  Ariftoteie,  Or/ 
pheo,Democrito,  Anaxilao. 

Medicis 

Botryc,  Apollodoro,  Archidemo,Anaxfr 
Iao,  Ariftone,Xcnocrate, Diodoro,  Chry 
fippo  philofopho,Horo,  Nicandro,  Apol 
Ionio  Pitanxo. 

Libro  xxx  continentur  medicina  ex 
animalibus  reliqua  prioris  libri 
De  origine  magica:  artis,  quando  86  i  qui/ 
bus  coeperit,  86  a  quibus  celebrata  fuerit, 
86  reliqua  ex  animalibus  medicina?  cap.i 
De  Ipeciebus  magia,  Neronisqj  86  mago/ 
rumdeteftario  cap.n 

De  talpis,et  reliqua  medidng  per  mo  rbos 
digefta  in  animalibus,  quoru  genera  pia 
eida  funt  aut  fera  cap.rn 

Quomodo  commendetur  os,&  cotra  ma/ 
culas  faciei, 86  ad  faucium  uitia  cap.im 
Ad  ftrumas  exulceratas ,  ad  humeroru  86 
pracordiorum  dolores  cap.v 

De  pulmonu  uitrjs ,  iecoris  86  fanguinis  re/ 
iecftionibus  eap.vf 

Ad  dy fetericos  et  uetris  mala  remedia  v  ii 
Ad  calculos  86  ueficf  dolores,teftiumq?,82 
inguinum  tumores,  86  ad  panos  cap.  vm 
Ad  podagras  86  articuloru  dolores  cap.ix 
Remedia  aduerfus  morbos  toti  corpori  x 
Contra  morbu regium  86 phreneticos, 86 
contra  febres  86  hydropicos  cap.xi 
Ad  igne  facru,  ad  carbuculos,  furunculos, 
ambufta,neruoruq^cotracftiones  ca.xn 
Ad  languinem  fiftendum,&  tumores  uul/ 
nerum ,  86  ulcera, uulnera,  et  alia  mala  ex 
animalibusremedia  cap.xm 

Ad  muliebria  mala  medenda ,  86  coceptus 
maturandos  cap.xim 

PromifciKsmedicina?  cap.xv 

De  miraculis  quarundambeftiaru  ca.xvi 
Summa  medicina  86  obferuationes  ocftin/ 
genta:  liiii.  Ex  autoribus 
M.Varroe, Nigidio,  M.  Cicerone5Seftio  ' 
Nigro  qui  gr&ce  (cripfit,  Licinio  Macto. 
Externis 

Eudoxo, Ariftoteie, Hermippo,Homero, 
Apione,  Orpheo,  Democrito,  Anaxilao. 

Medicis 


historiae  liber  i 


Medicis 

Botrye,Horo,  Apollodoro,  Menadro,  Ar 
chimede,  Ariflone,  Xenocrate, Diodoro, 
Chryfippo,Nicadro,  Apollonio  Pitan^o. 
Ibro  xxxi  cotinentur  medicina  ex 
aquatilibus,8i  aquarum  mirabilia. 
Aquarum  mirabilia  cap.i 

De  differentia  aquaru  medicinis  Si  obfer/ 
uationibus  cclxvi.  cap.n 

De  qualitate  aquaru  in  falubritate  uel  com 
moditate  earum.  cap.m 

Aquarum  fubito  nafcentium  aut  definen/ 
tium  ratio  cap.un 

Obferuatio  hiflorica  cap.v 

Ratio  aqax  ducenda ,  Si  quomodo  medi/ 
catis  utendum,8iquid  profit  nauigatio,8i 
medicina  aqax  marina  cap.vi 

De  generibus  falis  &  confedluris,Si  medi/ 
cinis,  Si  obferuationibus  cap.vn 

De  fcombro  pifce,3i  muria,  Si  alece  ca.vi  ir 


De  aquatilib?,  quomodo  remedia  in  nior 
bos  digefta  funt,  6C  primum  cotra  aene/ 
na,Si  uenenata  animalia  cap.v 

De  oftreis  Si  purpuris,  alga  Si  eoru  reme/ 
dia  cap.vi 

Ad  alopecias  Si  capillos,8i  oculoru  8C  auri 
um  Si  dentium, &  faciei  uitia  cap.vn 
Promifcua:  medicina  cap.vin 

Ad  iocineris  uitia, Iaterumqp, ad  ftomachi, 
alui,  8i  alif  promifcuf  medicina  cap.ix 
Ad  febres  omnium  generum»  8i  contra  di> 
uerfas  infirmitates  cap.x 

Animalium  omnium  in  mari  uiuentium 
clxxvi  genera  effe  cap.xii 

Summa  medicina;  Si  hiftoris  Si  obferua/ 
tiones  nongenta  uiginti  odio 
Exautoribus 

Licinio  Macto,  Trebio  Nigro,  Scflio  Ni/ 
gro  qui  graxe  fcripfit,  Ouidio  poeta,  Caf/ 
fio  Hemina, Mcecenate,L.  Atteio. 


De  natura  falis  Si  eius  medicinis  cap.ix  Externis 

De  nitrigeneribus  Si  confecturis,  Si  medi/  Iuba,Andrea,Salpe,  Apione, Pelope,  A/ 
cinis,  Si  obferuationibus  cap.x  pelle  Thafio,Thrafillo, Nicandro. 

De  fpongtarum  natura  cap.xi  T  Ibro  trigefimotertio  cStinentur  natu/ 

Summa  medicina  hiftorte  Si  obferuatio/  JLvra  metallorum 


nes  nongenta  uiginti  tres 
Ex  autoribus 

M.  Varrone,  Caffio  Parmenfc,  Cicerone, 
Mutio,  Cornelio  Celfb,Trogo,  Ouidio, 
Polybio, Sornatio  Externis. 

Callimacho,  Ctefia ,  Eudico,  Theophra/ 
fto,  Eudoxo,Theopopo,Polyclito,Iuba, 
Lyco,  Apione ,  Epigene,  Pelope,  Apelle, 
Democrito, Thrafiilo,  Nicandro,  Menan/ 
dro  comico ,  Attalo ,  Saluflio  Dionyfio, 
Andrea,  Nicerato,Hippocrate,AnaxiIao. 
Ibro  xxxii  cotinentur  reliqua  medi/ 
cinx  ex  aquatilibus. 

De  echeneide  pilee ,  Si  mirabili  eius  pro/ 
prietate ,  de  torpedine  8i  marino  lepore. 
Si  mirabilia  rubri  maris  cap.i 

Deingenrjs  8i  manfuetudinequorundam 
pifeium ,  Si  ubi  ex  manu  edant,  Siubi  re/ 
fponfa  dantur  ex  pifeibus  cap.n 

De  his  quibus  in  terris  Si  in  aquis  uidlus 
eftjSidecaftoreis  medicin^Si  obferua/ 
tiones  cap.ni 

De  teftudine ,  Si  multorum  pifeium  medi/ 
dnsSiobferuationes.  cap.nri 


Qux  prima  comendatio  metallorum  au/ 
ri,Si  de  origine  anulorum  aureoru,  8i  mo 
do  auri  apud  antiquos,  8i  equeftri  ordi/ 
ne,8i  de  iure  annulorum  aureoru  cap.i 
De  decurrjs  iudicum,  Si  quoties  nomina  e/ 
queftris  ordinis  immutata ,  Si  donis  rnilfr 
taribus ,  Si  quando  primum  corona  au/ 
rea  cap.n 

De  reliquo  ufu  auri  in  uiris  Simulieribuset 
de  nummo  aureo.  Si quado  prima  figna 
tum  eft  a;s,argentu  Si  aurum.  Si  antequa 
fignaret:  qui  mos  in  xc e, Si  qux  maxima 
pecunia  primo  cefu,  Si  quoties  Si  quibus 
temporibus  autoritas  auri  cap.m 
Ratio  naturalis  auri  inueniendi ,  Si  quado 
primum  aurea  ftatua  ,  Si  medicina  ex 
auro  cap.iin 

De  chryfocoIIa,8i  medicina  ex  chryfocol/ 
la  vi  8i  mirabilis  natura  eius.glutinandis 
inter  fe  perficiendisq?  metallis  cap.v 
De  argento,Si  argento  uiuo ,  Si  flibio  fiue 
alabaftro ,  8i  fcoria  argenti,  Si  de  fpuma 
argenti  cap.vi 

De  minioquanta:  autoritatis  fuerit  apud 
Romanos 


c.  PLINII  N 
Romanos,  Si  inuentione  eius,&  cinnaba/ 
ris  ratione  in  pidfuris,  Si  medicinae,  de  ge/ 
neribus  mini]  ratione  eius  in  picluris 
(cap.  vii 

De  hydrargyro,de  argento  inaurando, de 
coticulis  in  argenti  generibus  6i  exper i/ 
mentis  cap.vm 

De  fpeculis  Si  Aegyptio  argento  cap.rx 
De  immodica  pecunia,  Si  quoru  maximx 
opes  fuerint.  Si  quando  primu  populus 
Romanus  ftipem  (parferit  cap.x 
De  luxuria  Si  frugalitate  in  uafis,  Siledlis 
argenteis ,  quando  lances  immodica:  fa/ 
cftx  cap.xi 

De  ftatuis  argenteis, Si  calatura  argenti, Si 
exteris  quibufdam  cap.xn 

De  file,K  ceruleo.  Si  neft  oriano,  Si  cilono, 
Si  quod  non  omni  anno  asqualiter  (pe/ 
cies  uendantur  cap.xm 

Summa  medicinx  Si  hiftorix  81  obferua/ 
dones  mille  ducentx  quindecim. 

Exautoribus 

L.Pifone,  Antiati ,  Verrio,  M.  Varrone, 
Cornelio  Nepote,Me(TaIa,Ruffo,Marfo 
poeta, Butho,IuIio  Baffo  qui  de  medicinis 
Grxce  (cripfit, Seftio  Nigro  qui  item,  Fa/ 
bio  Veftale.  Externis 

Democrito ,  Metrodoro  Scepfio,  Menx/ 
chmo  qui  de  toreutice  (cripfit ,  Xenocrate 
qui  item ,  Antigono  qui  item ,  Heliodoro 
qui  de  Athenienfiu anathematis,  Pafitele 
qui  admirabilia  oga  fcripfit,  Nymphodo/ 
ro,Timxo  q  de  medicina  metallica  {cripfit 
lolia,  Apollodoro,  Andrea, Heraclide, Dia 
gora  Botryefe,Archimede,  Dionyfio,Ari 
ftogene, Democrito, Mnefide,  Attalo  me/ 
dico ,  Xenocrate  Zenonis,  Theomnefto. 

Libro  trigefimoquarto  cotinentur  xris 
metalla ,  Si  ferri ,  Si  plumbi ,  Si  ftanni 
Genera  xris,qux  Corinthia, qux  (cap.i 
Deliaca, qux  Aeginetica  cap.ri 

De  candelabris  Si  teplorum  ornameds  iii 
Quando  primum  fimulacrum  Romxfa/ 
ctum,&  de  origine  (fatuarum, Si  honore 
ft  atuaru,& generibus, Si  figuris  cap.inr 
De  ftatuis  togatis,  Si  quibufdam  alrjs ,  Si 
quibus  primu  in  columna ,  Si  quando  ro/ 
ftra ,  Si  quando  primum  publice  >  Si  qux 
primum  ftatux  Romce  cap.v 


A  T  VRAL  IS 

De  ftatuis  fine  tunicis ,  Si  quibufdam  alrjs^- 
8i  quasprima  Romse  ftatua  equeftris ,  8i 
quado  oes  ftatuf  priuadm  Si  publice  fub 
latx, Si  quibus  Romx  mulieribus,8i  qux 
primx  ab  exteris  publice  pofitx  cap.vi 
De  antiquis  ftatuarijs,  8i  pretqs  Tignorum 
immodicis,  Sicoloflisin  urbe  celeberri/ 
mis  cap.v  ri 

Nobilitates  ex  xre  operum  Si  artificum 
ccclxvi  cap.vm 

Differentis  xris  8i  mixturx, Si  de  feruado 
xre  cap.ix 

De  cadmia  medicinx  cap.x 

De  fcoria  Si  flore  Si  fquama  xris,8i  ftomo 
mate,8i  xrugine,  8i  hieracio  cap.xi 
De  fcolecia ,  Si  chalciti,  8i  mi(y ,  8i  fory,  8i 
chalcanto  cap.xn 

De  pompholyge,  8i  fpodo,  Si  antifpodo. 
Si  diphryge,8i  triente  Seruilio  cap.xm 
De  ferro  Si  ferreis  metallis  ,  differentix 
ferri  cap.xim 

De  temperatura  ferri ,  Si  medicinx  ex  fer/ 
ro  8ixrugine,8irubigine,8i  fquama  ferri. 
Si  hygremplaftro  cap.xv 

De  plumbi  metallis, Si  albo  plumbo,Si  ni/ 
gro  cap.xv  i 

De  ftanno ,  Si  plumbo  argentario,  Si  qui/ 
bufdam  alt]s  cap.xvn 

Medicinxdeplumbo  Si  (coria  plumbi,  de 
molibdena  fiue  galena ,  de  pfimmythio 
Si  fandaracha  cap.xvm 

Summa  res  Si  hiftorix  Si  obferuationes 
dcccxv.  Exautoribus 

L.Pifone ,  Antiate ,  Verrio,  M.  Varrone, 
Meffala,Ruffo,  Marfb  poeta,  Butho,  Iu/ 
lio  Baflo  qui  de  medicina  grxee  fcripfit,Se 
ftio  Nigro  qui  item,  Fabio  Veftale. 

Externis, 

Democrito ,  Metrodoro  Scepfio ,  Menas 
chmo  qui  de  toreutice  fcripfit ,  Xenocrate 
qui  item ,  Antigono  qui  item  ,  Duride  qui 
item, Heliodoro  qui  Atheniefium  anathe/ 
mata  (cripfit, Nymphodoro,Andrea,He/ 
raclide,Diagora  Botryenfejolla,  Apollo/ 
doro,  Archimede ,  Diohyfio,  Ariftogene, 
Diomede,MneficIe, Xenocrate  Zenonis, 
Theomnefto. 

Libro  tricefimoquinto  '•ontinetur  ho/ 
nospicturx 

Honos 


historiae  liber 


Honos  pidturs  cap.r 

Honos  imaginum  cap.n 

Quando  primu  dypeiimaginu  publice, & 
quando  in  domibus  pofiti,  Si  depidtur* 
initijs,&  monochromato,#  primis  pidlo 
ribus,#  antiquitate  pidturaru  in  Italia  m 
De  pictoribus  Romanis,  Si  quado  primu 
dignitas  pi&uras,  Si  qui  uidrorias  fuas  pi/ 
(Sura  propofuerunt ,  Si  quando  externis 
picturis  dignitas  Rom*  cap.irn 

Ratio  pingendi, de  pigmentis  cap.  v 
De  coloribus  natiuis  Si  factirijs  cap.vi 
Qui  colores  udo  no  inducantur ,  Si  quibus 
coloribus  antiqui  pinxerunt.  Si  quando 
primum  gladiatorum  pugna:  propofit* 
funt  cap.vn 

De  *tate  pidlura:,  operum  Si  artificum  in/ 
dicatura, nobilitates  cccv  cap.vm 

Primu  pietur*  certamen ,  #qui  primi  pe/ 
nicillo  pinxerunt  cap.ix 

De  auibus  per  picturam  deceptis ,  Si  quid 
difficilimum  in  pieftura  cap.x 

De  auium  cantu  compefcendo,#  quis  en/ 
caufto  Si  penicillo  primus  lacunaria  Si  ca 
meras  pinxerit,  fparfimcp  pretia  mirabi/ 
lia  picturarum  cap.xi 

Plaftices  primi  inuentores,de  fimulacris  Si 
uafis  fidilibus,#  pretio  eorum  cap.xn 
Terr*  uarietates,#de  puluere  Puteolano, 
8i  alrjs  terr*  generibus  qua:  in  lapide  uer 
tuntur  cap.xrir 

De  parietibus  fornaceis  Si  lateritqs ,  Si  eo/ 
rum  ratione  cap.xinr 

De  fulphure  Si  alumine.  Si  generibus  eo/ 
rum  k  medicin*  cap.xv 

De  terra  Samia  Si  eretria  Si  Chia  #  Sele/ 
nufia  pigniti Si ampeiiti  medicing  ca.xv r 
Creta:  genera  ad  ueftium  ulus,cimolia,far 
da, umbrica,faxu, argentaria  cap.xvn 
Qui#quoru  Iibertipr*potetes  ca.xvm 
De  terra  ex  Galatha,#terra  Clupea, terra 
Balearica,  terra  Ebufitana  cap.xix 
Summa  medicina:#  hiftori*  Si  obferua/ 
tiones  dcccclvi  Ex  autoribus 
MelTala  oratore,  MelTala  fene,  Feneftella, 
Attico,  Verrio, M.Varrone,CorneIio  Ne/ 
pote,Decio  Eculeone,  Mutiano,  Meliflo, 
Vidtruuio,Caflio  Seuero,Longulano,  Fa 
bio  Veftale  qui  de  pictura  fcripfit. 


Externis 

Pafitele,  Apelle, Melathio ,  AlcIepiodofO, 
Euphranore, Parafio,  Heliodoro,qui  ana/ 
themata  fcripfit  Athenis ,  Metrodoro  qui 
de  architedtoice  fcripfit,Democrito,Theo 
phrafto ,  Apione  grammatico  qui  de  me/ 
tallica  medicina  fcripfit ,  Nymphodoro, 
Andrea,  Heraclide,  lolia,  Apollodoro, 
Diagora  Botryenfe,  Archidemo ,  Diony/ 
fio,  Ariftogene,Demade,Mneficle,  Xeno 
crate  Zenonis, Theomnefto. 

Libro  tricefimoiexto  cotinetur  natur* 
lapidum  #luxuri*  marmorum  cap.r 
Quis  primus  in  publicis  operibus  oftende 
rit  cap.ii 

Quisprimus  peregrino  marmore  colum/ 
nas  habuerit  Rom*  cap.in 

Qui  primum  laudati  marmore  (calpendo. 
Si  quibus  temporibus  cap.irn 

Nobilitates  operum  Si  artificum  in  mar/ 
more  cxxvi.de  marmore  pario  #mau 
(oleo  cap.v 

Quando  primum  marmorum  ia  *difici)S 
ulus,  &  quis  primus  Roma:  cruftauerit 
parietes ,  Si  quibus  jetatibus  qu*c^  mar/ 
mora  in  ufum  uenejrint,  Si  quis  primus 
marmora  lecuerit,#  ratio  fecandi;  de  ha/ 
rena  cap.vi 

De  naxio  8i  armenio, Si  de  generibus  mar/ 
morum  cap.vir 

De  alabaftrite  &  lygdino  Si  alabandico 
cap.vm 

DeobelifcoThebaico,AIexandrino,#de 
illo  quieft  in  circo  magno  cap.ix 
De  illo  qui  eftin  campo  Martio  pro  gno/ 
mone  cap.x 

De  tertio  obelifeo  Rom*  in  Vaticano  xi 
Depyramidib.  Aegyptrjs  Si  fphinge  xn 
De  labyrinthis,  Aegyptio, Lemnio,  &  Ita/ 
lico  cap.xm 

De  penfili  horto, Si  oppido  Si  templo  Dia 
n*  Ephefi*  cap.xim 

De  delubro  Cyzici  Si  Iapide  fugitiuo,#de 
echo  lepties  refonate,#  *dificio  fine  cla/ 
uo,#  mirabilia  aedificioru  Rom*  ca.xv 
De  magnetis  generibus  &  medicinis  x  vi 
De  Iapidibus  qui  cito  abfumut  corpora  in 
cis  codita ,  Si  de  his  qui  diu  feruant,#  de 
Afio  Iapide  Si  medicinis  eius  cap.xvn 
De  ebore 


C.  PLINII 

Dc  ebore  fcjTtli ,  Si  Iapidibus  oflfeis  Sipal/ 
matis,5i  aliorum  generibus  cap.xvm 
De  corallio  uel  pyrice  8i  medicinis  eius ,  8C 
o/tracite,  de  amianto  lapide  Si  medicinis 
ciuSjde  milicino  lapide  Si  uiribus  eius ,  de 
gagate  lapide  Si  medicinis  eius,  de  fpon/ 
grjs  Si  phrygio  lapide  Si  natura  eius  xix 
De  hamatite  quinque  generibus  eius ,  8i 
Ichifto  cap.xx 

De  quatuor  generibus  aetitis,8i  calamo  8i 
lamio  Si  arabo  Si  pumicibus  cap.xxi 
De  lapidibus  mortariorum  medicinaliu,8i 
mollibus  lapidibus  Si  fpeculari lapide ,  Si 
fi  licibus, Siphengite,8i  cotibus, Si  reliquis 
ad  ftrudturam  lapidibus ,  igni  Si  tempe/ 
flatibus  refiftentibus  cap.xxir 

De  cifternisSi  calce  Si  harena  generibus 
Si  mixtura  calcis  Si  harena  Si  uitrjs  flru/ 
cfcura,Si  tectoriis  Si  columnis  cap.xxm 
De  medicinis  calcis ,  8i  maltha  Si  gypfo 
(cap.xxim 

De  pauimentis,  Si  quando  primu  Romx, 
Si  iubdialibus  pauimetis  8C  gracaniris,Si 
quando  primum  camera  cap.xxv 
De  origine  uitri,8i  ratione  faciedi,8ide  ob/ 
fidiano  uitro,  Si  generibus  multiformi/ 
bus  uitri  cap.xxvi 

Ignium  miracula, Si  medicina,8i  prodi/ 
gia  cap.xxvn 

Summa  medicina  Si  hiftoria  Si  obferua/ 
tiones.D.  xxiii 

Exautoribus 

M.  Varrone, Calio,  Galba,C.  lilio.  Mu/ 
tiano, Nepote  Cornelio,  L.Pifone,  Tube/ 
rone,Seneca,Fabio  Veftale,  Annio  Fcecia 
le,Fabiano,Catone  Cenforio.  Victruuio. 

Externis 

TheophraftoJPraxiteleJuba  rege,  Nican 
dro,Sotaco,Sudine,  Alexadro  polyhifto/ 
re,Apione,Piifl:onico,Duride,Herodoto, 
Euhemero,  Ariftagora,Diony(io,Artemi 
doro,Bucorida,  Antifthene ,  Democrito, 
Demotelc,Lycea» 

Ibro  tricefimofeptimo  continetur  ori/ 
go  gemmarum. 

De  gemma  Polycratis  tyrani  Si  Pyrrhi  re 


N  A  T  V  RA  L  I  S 

gis,  8i  qui  Iculptores  optimi ,  8i  nobilita/ 
tes  artificum ,  Si  quis  primus  daityliothe 
cam  Roma:  habuit  cap.i 

De  gemmis  translatis  in  triumpho  Pom/ 
pei ,  Si  natura  cryftalli  8i  medicinis,  8i  lu/ 
xuria  circa  ea.  Si  quando  primum  inuen/ 
ta  myrrhina, 8i  luxuria  circaea,  8i  natura 
myrrhinorum ,  8C  qua  mentiti  funt  auto 
resdefuccino  cap.ii 

De  ortu  Si  medicinis  Si  generibus  Si  luxu/ 
ria  fuccinorum ,  Si  lyncurio ,  Si  medicina 
De  adamantis  generibus  Si  me/  (cap.ru 
dicinis,8i  margaritis  ca.mr 

De  fmaragdi  generibus,  Si  gemmis  uiridi/ 
bus  translucidis  cap.v 

De  opali  generibus, 8i  uitrjs,  8i  experimen 
tis,8iuarrjsgemmis  cap.vi 

De  generibus  carbunculoru, 8i  uitrjs, Si  ex/ 
perimentis, 8i  gemmis  ardentibus  ca.  vir 
De  generib.topa2rj,8i  callaide,  Si  de  gem/ 
mis  uiridibus  no  translucetibus  cap.vm 
De  ialpidum  generibus  cap.ix 

Dequibuldam  gemmis  per  alphabeti  or/ 
dinem  cap.x 

De  gemmis  qua  i  membris  hominu  co/ 
gnominantur ,  8i  qua  ab  animalibus ,  Si 
de  his  qua  a  catcris  rebus  cap.xi 
De  gemmis  nalcentibus  Si  fadtitrjs,8i  figu 
ris  gemmarum  cap.xu 

De  ratioe  probandaru  gemmaru  cap.xm 
Summa  res  Si  hiftoria  Si  obferuationes. 

m.ccc.  Exautoribus 

M.  Varrone, Adtis  triumphorum, Mcece/ 
nate,Iaccho,  Cornelio  Bocho, 

Externis 

Iuba rege,  Xenocrate  Zenonis, Sudine, 
Aefchyio,  Philoxeno,  Euripide ,  Nicadro, 
Satyro, Theophrafto,Carete,Philomene 
Democrate,Xenotimo, Metrodoro, Sota 
co,Pythea,Tim?o  Siculo,Nicea,Theoch 
refto,Alaruba,Mnalea,Theomene,  Cte/ 
lia, Mithridate, Sophocle,  Archelao  rege, 
Calliftrato,  Democrito, Ifmenia,  Olympi/ 
co,  Alexandro  polyhift  ore,  Apione, Hora 
Zoroaftre,Zadlalia, 

Finislibriprimi, 


OPLINII  SEC  VNDINA 

TVRALIS  HISTORIAE  LIBER  SECVND.VS. 

Ati  finitus  fit  mundus,S£  an  unus.  c  a  p.i 


Vndvm,&  hoc  quod  nomine  alio  coelum  appellare  libuit, 
cuius  circunflexu  teguntur  eunda,  numen  ede  credi  pareft, 
f  ternum,immefum,necj  genitum,neq;  interiturum  unquam. 
Huius  extera  indagare, nec  intereft  hominu,  nec  capit  huma/ 
na:  coniedura  mentis.  Sacer  eft,  ^ternus,  immenfus,  totus  in 
toto, imo  uero  ipie  totu:  finitus, 3£  infinito  fimilis:omniu  reru 
certus, Si  fimilis  incerto:extra,  intrd,  cunela  complexus  in  (e,i/ 
demqj  rerum  naturis  opus,  Si  rerum  ipfa  natura.  Furor  eft, 
menfara  eius  animo  quofdam  agitafle,atc^  prodere  aufos:a!i 
os  rurfus  occafione  hinc  fumpta,  aut  his  data, innumerabiles  tradidiffe  mundos,  ut  toti/ 
dem  rerum  naturas  credi  oporteret:aut,  fi  una  omnes  incubaret,totidem  tame  (bles,toti/ 
demqj  lunas,  Si  cetera  etiam  in  uno  Si  immenfa  Si  innumerabilia  fidera:  quafi  non  ea/ 
dem  qugftiohe  femper  in  termino  cogitationis  occurfura,defiderio  finis  alicuius:  Aut,  fi 
40  hxc  infinitas  natu  ne  omnium  artifici  poffit  aflignari,non  illud  idem  in  uno  facilius  fit  in/ 
te!Iigi,tanto  pr^fertim  opere.Furor  eft,profedo  furor,egredi  ex  eo:5i  tanquam  interna 
eius  eunda  plane  iam  fint  nota,ita  (crutari  extera:  quafi  uero  mefuram  ullius  rei  poftit  a/ 
gere,qui  lui  ne(ciat:aut  mens  hominis  uidere  qua:  mundus  ipfe  non  capiat. 

De  forma  eius.  Cap,  n 

FOrmam  eius  in  fpecie  orbis  abfoluti  globata  effe,  nomen  in  primis  Si  confenfus  in 
eo  mortaliu, orbem  appellantiu,  (ed  Si  argumeta  reru  docentmo  folu  quia  talis  figu/ 
ra  omibus  fui  partibus  uergit  in  (efe, ac  fibi  ipla  tolerada  eft,feqj  includit  SC  c6tinet,nulla 
rum  egens  copaginum,  nec  finem  aut  initiu  ullis  fui  partibus  ienties,  nec  quia  ad  motum 
quo  fubinde  uerti  debcat(ut  mox  apparebit)talis  ap  tiftima  efbled  oculoru  quoq^  proba 
30  tione,  quod  couexus  mediusc^  quacuq;  cernat,  quu  id  accidere  in  alia  non  poftic  figura. 

De  motu  eius.  Cap.  111 

T  T Anc  ergo  formam  eius, sterno  8C  irrequieto  ambitu  inenarrabili  celeritate,  uiginti/ 
JLi.quatuor  horarum  (patiocircumagi,fbIisexortus8ioccafus  hauddubiu  reliquere. 
An  fit  immenfus, Si  ideo  fenfum  aurium  facile  excedens,ta tx  molis  rotata  uertigine  affi/ 
dua  fonitus,non  equidem  facile  dixerim,no  herde  magis  quam  circumadoru  fimul  tin/ 
nitus  fiderum,  fiioscp  uoluentium  orbes:an  dulci  quidem  Si  incredibili  faauitate  concen/ 
tus,  nobis  qui  intus  agimus,iuxta  diebus  nodibusqj  tacitus  labitur  mundus.  Effe  innu/ 
meras  ei  effigies  animalium  rerumq?  eundarum  impreftas,nec(ut  in  uolucrum  notamus 
ouis)leuitate  continua  Iubricu  corpus, quod  dariffimi  autores  dixere  teneru, argumentis 
40  indicaturtquonia  inde  deciduis  rerum  omniu  feminibus,  innumere,  in  mari  pr^cipue,  ac 
plerunqj  confufis  moftrificf  gignatur  effigies.  Praztcrea  uifus  probatione, alibi  plauftri, 
alibi  urfi,tauri  alibi,alibi  literce  figura, candidiore  medio  fuper  uerticem  circulo. 

Cur  mundus  dicatur.  Cap.  mi 

F*  Quidem  SC  confenfu  gentium  moueor.Nam  quem  w<r{iop  Grieci  nomine  orna/ 
jQ/menti  appellauerunt,cum  SC  nos  a  perfeda  abfolutaqp  elegatia,  mundum.Cadum 
quidem  haud  dubie  calati  argumento  diximus,  ut  interpretatur  M.  Varro.adiuuat  re/ 
rum  ordo, deferipto  circulo, qui  (ignifer  uocatur,in  duodecim  animaliu  effigies:  SC  per  il¬ 
las  (olis  curfus, congruens  tot  fcculis,ratio. 

a  De  qua 


i  e.  PLINII  NATVRALI3 

De  quatuor  elementis.  Cap.  v 

NEc  de  etemetis  uideo  dubitari,  quatuor  ea  e(Te.  Ignium  lummu,  inde  tot  {lellarum 
collucentiuillos  oculos.  Proximu  fpiritus,  quem  Gneci noflric^  eodem  uocabulo 
aera  appellat.  Vitale  hunc,& per  cu&a  rerum  meabilem,toto(^  cofertu:huius  ui  fufpen/ 
fam,tu  quarto  aquaru  elemeto, librari  medio  fpatio  tellure.Ita  mutuo  coplexu  diuerfita/ 
tis  effici  nex<3,8£  leuia  poderibus  inhiberi,quo  minus  cuolent:cotracp  grauia  ne  ruant, fu/ 
fpendi  leuibus  in  fublime  tendetibus»  Sic  pari  in  diuerfa  nifu,  ui  lua  qu^qj  c5fiflere,irre/ 
quieto  mudi  ipiius  coflridla  circuitui  quo  femper  in  fe  currete,  ima  atq?  media  in  toto  efle 
terra,  eandemq?  uniuerfi  cardine  flare  pendente, librante  per  qu?  pendeat:ita  fola  immo 
bilemcirca  eam  uolubiIiuniuerfitate,eandem  ex  omnibus  necli,eidemc^omniainniti.  to 
De  feptem  planetis.  Cap.  vi 

TNter  hanc  cceIumq?,eodem  fpiritu  pendent, certis  difcrcta  fpatijs,  leptcm  fi'dera,qu^ 
JLab  inceffu  uocamus  errantia, quum  errent  nulla  minus  illis:  eoru  medius  fol  fertur  am/ 
pliffima  magnitudine  ac  poteftatemec  temporu  modo  terrarumqp,led  fiderum  etia  ipfb 
runi  cceltc^  reClor.Hunc  mundi  effe  totius  animu,  ac  planius  mente,hunc  principale  na/ 
tur.x  regimen, ac  numen  credere  decet  opera  eius  eflimantes.  Hic  lucem  rebus  miniflrat, 
aufertq?  tenebras:  hic  reliqua  fidera  occultat,  hicuiccs  temporu,  annumc^  femper  rena/ 
fcentem  ex  ufu  natune  temperat:  hic  coeli  triflitiam  dilcutit,  ateg  etia  humani  nubila  an  i/ 
mi  ferenat:hic  fuum  Iume  eseteris  quoq?  fideribus  fcenerae,preciarus, eximius, omnia  in/ 
tuens,  omnia  etiam  exaudiens:  ut  principi  literarum  Homero  placuiffe  in  uno  eo  uideo. 

Deded'  Cap.  vir 

QVapropter  effigiem  dei,  fcsrmamqj  querere  imbecillitatis  humati?  reor.  Quifquis 
efl  deus(fi  modo  efl  alius)  Si  quacunc^  in  parte,  totus  efl  fenfus,  totus  uifos,  totus 
auditus, totus  anima:, totus  animi,totus  fui.  Innumeros  quidem  credere,  atque  etiam  ex 
uirtutibusuitqsq?hommum,utpudicitia,concordiam,mentem,fpem,honorem,cIemen 
tiam,fidem,auc  (ut  Democrito  placuit)duos  omnino,  Poenam  Si  Beneficium,  maiorem 
adfocordiam  accedit.  Fragilis&laboriofamortalitasin  partes  ifla  digeffit,  infirmitatis 
fu?  mera  or,ut  portionibus  quifq?  coleret,quo  maxime  indigerer  Jtaqj  nomina  alia  alijs 
gentibus.  Si  numina  in  rjfdem  innumerabilia  reperimus, inferis  quoque  in  genera  deferi 
ptis,morbisqj  Si  multis  etiam  peflibus,dum  effe  placatas  trepido  metu  cupimus.Ideoqj 
etiam  publice  Febris  fanu  in  palatio  dicatum  efl,Orhon?  ad  «dem  larium  ara.  Si  Mahe 
fortunse  exquilfis.  Quamobrem  maior  ccefitu  populus  etiam  cp  hominum  intelligi  po/ 
tefl,cum  Onguli  quocp  ex  femetipfis  totidem  deos  faciant,  Iunones  Geniosq?  adopran/ 
do  fibi.Gentes  uero  quadam  animalia  etia,aliqua  8£  obfccena,pro  dqs  habent, ac  multa 
dictu  magis  pudenda,  per  fcetidos  cibos  Si  alia  fimilia  iurantes.  Matrimonia  quidem  in 
ter  deos  credi, tantoq?  xuo  ex  his  nemine  nafci,&  alios  effe  grandseuos  femperq?  canos, 
alios  iuuenes  atq^  pueros,  atricolores,  aligeros,  claudos,ouo  editos, Si  alternis  diebus  ui/ 
uentes  morientesep, puerilium  prope  deliramentoru  efl.Sed  fuper  omnem  impudenti/ 
am, adulteria  inter  ipfos  fingi,  mox  iurgiaft  odia,  atq^  etiam  furtorum  efle  8i  fcelerum 
numina.Deus  efl  mortali  iuuare  mortalem.  Si  hsc  ad  seternam  gloriam  uia:  Hac  proce/  4$ 
res  iere  Romani:hac  nunc  caelefli  paflu  cu  liberis  fuisuadit  maximus  omnis  ?uircdtor 
Vefpafianus  Auguflus,  feffis  rebus  fubuenies.  Hic  efl  uetufliffimus  referendi  beneme/ 
tentibus  gratiam  mos,  ut  tales  numinibus  adferibatur.  Quippe  Si  omnium  aliorum  no/ 
mina  deorum, Si  qax  fopra  retuli  fideru,  ex  hominu  nata  funt  meritis.  Ionem  quide  aut 
Mercuriu,aliterue  alios  inter  fe  uocari,&  efTeccdeflenomeclatura,  quis  no  interpretatio 
ne  natura  fateaturcTrridendu  uero,agere  cura  rerum  humanaru, illud, quicquid  efl  fum/ 
raura,  A  n  ne  tam  trifli  atq?  multiplici  miniflec/o  no  pollui  credamus  dubitemus'ueC  Vix 
prope  efl  iiidicare,utru  magis  conducat  generi  humano, quando  alqs  nullus  efl  deorum 

rclpcdlu* 


HISTORIAE  LIBER  if  f. 

fefpccftus,aiijs  pudcodus.Externis  famulantur  facris,  ac  digitis  deos  geftant,&  monftra 
quoq?  colunt:damnant,&  excogitat  cibosamperia  dira  in  iplos3ne  fomno  quidem  quie/ 
tOjirrogant.Non  matrimonia,no  liberos ,  non  deniq?  quicqua  aliud, niG  iuberibus  facris 
deliguc.Airj  in  ipfo  Capitolio  fallut,ac  Fulminante  peierat  Ioue:  &  bos  iuuat  Icelera.jllos 
(aera  fuapcenis  agunt.Inuenit  tamen  inter  has  utrafcp  lentendas  mediu  fibi  ipfa  mortali 
tas  numen ,  quo  minus  eria  plana  de  deo  coniecftariO  eftet.Toto  quippe  mundo.  Si  locis 
omnibas,omnibusq>horis,omniuuoribus  Fortuna  fola  inuocarimuna  nominatur,  una 
accufatur,una  agitur  rca,una  cogitatur3fola  laudatur,  fola  arguitur,  Si  cu  conuicrjs  colitur* 
u  olubilis,a  plerifq?  uero  Si  cxca  eda  exiflimata,uaga,  incortftansjncerta,  uaria, indigno/ 
io  rum  fautrix.Huic  omnia  expenfa, huic  omnia  feruntur  accepta:^  in  tota  ratione  mortali 
um3fola  utrancp  pagina  facit.  Adeoq^  obnoxia  fumus  fortis,ut  Ibrs  ipfa  pro  deo  fit,qua 
deus  probatur  incertus.Pars  alia  Si  hanc  pellit, aftrocp  fuo  euentus  a(iignat,& nalcedi  le/ 
gibus :  femelc^  in  omnes  futuros  unqua  deo  decretu, in  feliquu  uero  ociu  datum.  Sedere 
coepit  lenteria  hxc3parkerqj  &  eruditu  uulgus  Si  rude  in  ea  curfu  uadit.Eece  fulguru  mo/ 
nitus, oraculorum  prxlcita,arulpicu  prxdicta,  atqp  etiam  parUa  di&u  iri  augurps  ftcrnu/ 
tamcnta,82offenfionespedum .  Diuus  Auguftuslxuum  prodidit  Gbi  calceu  prxpofte/ 
re  indudtu,quo  die  feditione  militariprope  afriicftus  eft.Qux  Gngulairiiprouidam  mcr/ 
talitatem  inuoluunt,  folu  ut  inter  ifta  certu  Gt,  nihil  effe Cerri, nec  miferius  quicquahomi/ 
ne, aut  fupcrbius.Cxteris  quippe  animantiu  fola  uicftus  cura  eft, in  quo  (ponte  natura:  be 
20  nignitas  fufficft.Vno  quideuelprxferendacundtis  bonis,quoddegloria,depecunia,am 
bitione/uperq*  de  morte  no  cogitant.  Veru  in  his  deos  agere  cura  rerum  humanaru  cre/ 
di3ex  ufu  uitfclbpcenasqj  maleficqs  aliquando  (eras, occupato  deo  in  tanta  mole,nuncp 
aute  irritas  elTe.  Ncc  ideo  proximu  illi  genitu  hominem ,  ut  uilitate  iuxta  beluas  effet.Im/ 
perfecte  uero  in  homine  natura:  praecipua  folatia,ne  deu  quide  pofle  omnia .  Naq?  nec 
Gbi  poteft  morte  con(cifccre,G  uelit,quod  homini  dedit  optimu  in  tahtis  uite  poenis:  nec 
mortales  arternitate  donare, aut  reuocare  defumflosmec  facere, ut  q  uixit,  n5  uixerit:  qui 
honores  geftit,no  gefTerit.-nulluq?  habere  in  praeterita  ius,prxtercp  obIiuionis:atc^(ut  fa 
cetis  quoq;  argumetis  (ocietas  hxc  cu  deo  copu!etur)ut  bis  dena,uiginti  n5  fint,ac  multa 
Gmiliter  efficere  non  poftetper  qu£  declaratur  haud  dubie  natur^  poteria,idc^  eflfe,quod 
50  deum  uocamus .  In  haec  diuertifte  no  fuerit  alienu,uulgata  propter  aflfidua  quxftionet» 
de  deo.  De  natura  Gderum  errantiu,&  coru  ambitu  Cap.  vi 

Hinc  redeamus  ad  reliqua  naturx.Sidera,quf  affixa  diximus  mundo, non  illa, ut  exi 
ftimat  uulgus, Gngulis  attributa  nobis, 8C  clara  diuidbus,minora  pauperibus,obfcu 
ra defedlis,ac  pro  forte  cuiufqj  lucenda, adnumcrata  mortaIibus,nec  cu  luo  quxqj  homi 
ne  orta  moriutur,nec  alique  extingui  decidua  GgniGcat.Non  tanta  coelo  (ocietas  nobilcu 
effiut  noftro  fato  mortalis  Gt  ille  quoq?  Gderu  fulgor .  Illa  nimio  alimento  tradi  humo/ 
ris  igneam  uim  abundantia  reddunt3cu  decidere  credantur, ut  apud  nos  quoqj  id  lumini 
bus  acceGs  liquore  olei  notamus  accidere.  Cxteru  sterna  eft  ccfcleftibus  natura, intexen/ 
tibus  mundum, intextuq?  cocreris:potentia  aut  ad  terra  magnopere  eoru  pertinens, qux 
40  propter  efferus  daritatcmqj  Si  magftitudinem,in  tanta  (ubtilitate  nolci  potuerunt, Gcut 
luo  demonftrabimus  loco .  Circuloru  qUoq*  coeli  rado  in  terne  mentione  aprius  dicetur, 
quando  ad  eam  tota  pertinet,Ggniferi  modo  inuentionibus  non  dilatis.  Obliquitate  eius 
inteilexifte,hoc  eft, rerum  fores  aperuiflfe,  Anaximander  MileGus  traditur  primus  olym/ 
piade  quinquageGma  odaua.Signa  deinde  in  eo  CIcoftratus,& prima  Arietis  ac  Sagit/ 
tarrj.Sphxram  ipfam  ante  multo  Atlas.Nunc  relido  mundi  ipGus  corpore, reliqua  inter 
ccelum  terrasc^  tradentur.  Summum  efte  quod  uocant  Saturni  Gdus,ideo£j?  minimum 
uideri,&  maximo  ambire  circulo, ac  trigefimoanno  ad  breuiffima  fedis  fux  principia  re/ 
gredi certum  eft.Omnium  aCit  errantium  Gderum  meatusjinterqj  ea  folis  Si  Iunx,  contra 

a  z  dum 


4  e.  t>L  I5Tfl  N  A  T  V  R  A  L  T  S 

tium  mundo  agere curfum, id  eft,keuum, illo  femper  in  dexteram  pmipiri .  Et  quamde 
aflidua  conuerfione  immenfe  celeritatis  attollantur  ab  eo,  rapiaturcp  in  occafum,aduer/ 
fo  tamen  ire  motu  per  fuos  quzecp  paffusuta  fieri,neconuolutusaer,  eandem  in  partem, 
feterna  mundi  uertigine,ignauo  globo  torpeat, fed  findatur  aduerfo  fiderum  uerbere  di/ 
ferecus  &  digeftus.&aturni  autem  fidus  gelida  ac  rigentis  efle  naturs ,  multocp  ex  eo  in/ 
feriorem  Iouis  circulum, Si  ideo  motu  celeriori  duodenis  circumagi  annis.  Tertium  Mar/ 
tis,quod  quidam  Herculis  uocant, ignei, ardentis  &  folisuicini|:ate,binisfereannisconuer 
ti.Ideotp  huius  ardore  nimio,&  rigore  Saturnijinteriecftum  ambobus, ex  utroq;  tempe/ 
rari  Iouem,falutaremqj  fieri.  Deinde  folis  meatum  efiepartium  quide  trecentarum  fexa 
gintatfed  ut  obferuatio  umbrarum  eius  redeat  ad  notas,quinosannis  dies  adqci,  fupcrq?  m 
quartam  partem  diei.  Quam  ob  caufam  quinto  anno  unus  intercalaris  dies  additur, ut 
temporum  ratio  folis  itineri  congruat.  Infra  folem  ambit  ingens  fidus  appellatum  Vene 
ris,  alterno  meatu  uagum,ipfiscp  cognominibus  emulum  foiisac  lun^.Prameniens  quip 
pe  8C  ante  matutinu  exoriens,luciferi  nomen  accipit, ut  fol  alter,  diem  maturans:cotraab 
occafu  refulgens,nuncupatur  Vefper, ut  prorogans  lucem,uiceqj  lunas  reddens .  Quam 
naturam  eius  Pythagoras  Samiusprimus  deprehendit ,  olympiade  circiter  quadragefi 
mafecunda,  qui  fuit  urbis  Romae  annus  centefimus  quadragefimus  fecundus.  Iam  tua' 
gnitudine  extra  cuncta  alia  fidera  eft :  claritatis  quidem  tant« ,  ut  unius  huius  ftel Ise  ra- 
dtfs  umbrs  reddantur,  Itaqj  &  in  magno  nominum  ambitu  eft .  Alrj  enim  Iunonis ,  alfj 
Ifidis,alr)  matris  deum  appellauere.Huius  natura  cunela  generantur  in  terris .  Nancg  in  ao 
alterutro  exortu  genitali  rore  eofpergens,no  te rras  modo  coceptus  implet,  ueru  animan 
tium  quoqj  omniu  ftimulat .  Signiferiautambitu  peragit  trecenis  &  duodequinquage¬ 
nis  diebus,ab  fole  nunc|  abfiftes  partibus  fex  atq?  quadraginta  longius ,  ut  Timaso  pia/ 
cet.Simili  ratioe,(ed  nequacp  magnitudine  aut  ufproximu  illi  Mercurfj  fidus,  a  quibuf/ 
damappeliatuApolliniSjinferiorecirculofertur  nouem  diebus  ocyore  ambitu, modo 
ante  foiis  exortum, modo  poft  occafum  fplendens,  nunquam  ab  eo  uigtnti  tribus  parti/ 
bus  remotior,ut  hic  idem  <k  Sofigenes  docent  .  Ideo  81  peculiaris  horu  fiderum  ratio  eft, 
neqj  comunis  cum  fopraduftis.Nanqj  ea  8£  quarta  parte  adi  a  fole  abeffe  81  tertia ,  8t  ad 
uerfa  foli  faspe  cernuntur ,  maiores^  alios  habent  cuncfta  plenas  couerfionis  ambitus,in 
magni  anni  ratione  dicendos.  De  lun^  natura.  Cap.  ix  3° 

SEd  omnium  admirationem  uincitnouiffimu  fidus,  terrisq^  familtarifiimu,&  in  tene/ 
brarum  remedium  ab  natura  repertum ,  luns .  Multiformi  hxc  arnbage  torfit  inge/ 
nia  contemplantium,#  proximum  ignorari  maxime  fidus  indignantium ,  crefeens  fem/ 
per  aut  fenefcensJEt  modo curuata  in  cornua,  modo  ^qua  portione  diuifa ,  modo  finua/ 
ca  in  orbem,maculofa,eademcp  fubito  praenitens, immenfa  orbe  pleno,ac  repente  nulla? 
alias  pernox, alias  fera,#  parte  diei  folis  lucem  adiuuans:defiries,&  in  defe<ftu  tamen  c5 
fpicua:qu^  melis  exitu  !atet,cum  laborareiam  creditr.  Iam  uero  humilis  8C excelfa,#  ne 
id  quide  uno  modo,fed  alias  admota  coelo,  alias  cotigua  montibus :  nunc  in  aquilonem 
elata, nuc  in  auftros  deiedla;qu^  fingula  in ea  deprehendit  hominu primus  Endymion, 

8t  ob  id  amore  eius  captus  fama  traditur.  Non  fumus  profedto  grati  erga  cos, qui  labo/  4? 
re  curaq?  lucem  nobis  aperuere  in  hac  luce :  miraqp  humani  ingenrjpefte,fanguinem  8£. 
esedes  condere  annalibus  iuuat ,  ut  fcelera  hominum  nofcantur  mundi ipfius ignaris. 
Proxima  ergo  cardini, ideoc^minimo  ambitil,uicenis  diebus  feptenisq^  81  tertia  diei  par/ 
te  peragit  fpatia  eadem ,  quse  Saturni  fidus  altiffimum  triginta  (ut  didlum  eft )  annis* 
Deinde  morata  in  eoitufolis biduoicu  tardiflime,a  tricefima  luce  rurfus  ad  eafdem  uices 
exitihaud  fcio  an  omnium  qu;e  in  coelo  pemofei  potuerunt  magiftra.In  duodecim  men 
fium  fpatia  oportere  diuidi annum  t  quando  ipfa  toties  folem ,  redeuntem  ad  principia, 
confequitur.  Solis  fulgore  eam  ut  reliqua  fidera  tegi ,  Siquidem  in  cotum  mutuata  ab 

eoluc^ 


H  I  S  T  0  R  I  AE 


It’ 


eo  Iucefulgere,quale  iti  rcpercuflu  aqua:  uolitare  confpicimus.Ideo  molliore  &  imperfe/ 
da  ui  foluere  tantum  humore ,  atcp  etiam  augere ,  que  folis  radi)  abfumant.Ideo  8C  ino/ 
quali  lumine  afpici:  quia  ex  aduerfo  demu  plena ,  reliquis  diebus  tantu  ex  fc  terris  often/ 
dat, quantum  exfoleipfacocipiat,  In  coitu  quidem  non  cerni, quoniahauftu  omnem  Iu/ 
cisaueria  illo  regerat, unde  acceperit.Sidera  uero  haud  dubiehumore  terreno  pafcuquia 
orbe  dimidio  nonnunqua  maculofa  cernatur, fcilicet  nondum  (uppetete  ad  hauriendum 
ultra  iufta  ui.  Maculas  enim  non  aliud  efle,  quam  terro  raptas  cum  humore  fordes. 

De  defedu  folis  &  luno,S£  de  node  Cap.  x 

DEfedus  autem  fuos  &  folis,  rem  in  tota  contemplatione  natura  maxime  miram,  & 
o  flento  fimilem,eorum  magnitudinum  umbroc^  indices  exiftere.  Quippe  manife 
ftum  eft  folem  interuentu  luna:  occultari,  lunacp  terro  obiedu,ac  uices  reddi,eofdem  Cot 
lis  radios  luna  interpofitu  fuo  auferente  te rro,terracp  luno.Hac  fubeunte  repentinas  ob/ 
duci  tenebras, rurfumqj  illiusumbra  fidus  hebetari.Neqj  aliud  efle  nodem, quam  terne 
umbram.  Figuram  autem  umbro  fimilem  meto  ac  turbiniinuerfo,quando  mucrone  tan 
tum  ingruat,neqj  luno  excedat  altitudinem,  quoniam  nullum  aliud  fidus  eodem  modo 
obfcuretur, Italis  figura femper  in  mucronem  deficiat.Spatio  quidem  cofumiumbras, 
indicio  funt  uolucrum  praealti  uolatus .  Ergo  confinium  illis  eft  aeris  terminus ,  initiumq* 
otheris.Supra  lunam  pura  omnia ,  ac  diuturno  lucis  plena:  A  nobis  aut  per  nodem  cer/ 
nuntur  fidera,ut  reliqua  lumina  e  tenebris.  Et  propter  has  caufas  nodurno  tempore  defi 
to  cit  luna.Stati  aute  atep  menftrui  non  funt  utricp  defedus ,  propter  obliquitate  figniferi, 
Iunoq?  multiuagos  (ut  didum  eft)  flexus ,  non  femper  in  fcrupulis  parttu  congruente  fi/ 
derummotu.  Defiderum  magnitudine.  Cap.  xi 

HAec  ratio  mortales  animos  fubducit  in  columrac  uelut  inde  cotemplantibus,  trium 
maximaru  rerum  naturo  partiu  magnitudinem  detegit .  Non  poflet  quippe  totus 
fol  adimi  terris  intercedente  luna, fi  terra  maior  eflet  cp  luna.Certior  ex  utraqj  uaftitas  fo 
lis  aperitur,  ut  no  fit  necefle  amplitudinem  eius  oculorum  argumentis  atq?  cfiiedura  an  i/ 
mi  ferutarnimmenfum  efle, qui  arborum  in  limitibus  porredarum  in  quotlibetpafluum 
milia  umbras  paribus  iaciat  interuallis,  tanqua  toto  fpatio  medius.Et  quia  per  oquinodi 
um  omnibus  in  meridiana  plaga  habitantibus,  fimul  fiat  a  uertice :  item  quia  circa  folfti/ 
50  tialem  circulum  habitantium  meridie  ad  fepten  trione  umbro  cadant,  ortu  uero  ad  occa/ 
fum.Quo  fieri  nullo  modo  poflent,nifi  multo  cp  terra  maior  effet.Et  quod  monte  Idam 
exoriens  latitudine  exuperet, dextra  Iouaqj  large  amp!edens,profertim  tanto  diferetus 
interuallo .  Defedus  luno  magnitudinem  eius  haud  dubia  ratione  declarat,  ficut  terro 
paruitatem  ipfe deficiens. Nancjj  cum  fint  tres  umbrarum  figuro, conftetcp, fi par lumi/ 
ni  fit  materia  quoiadat  umbra,  columna  effigie  iaci,  nec  habere  finetfi  uero  maior  ma/ 
teria  qu3m  lumen, turbinis  redi ,  ut  fit  imum  eius  anguftiffimum,  8C  fimili  modo  infinita 
longitudo:fi  minor  materia  quam  lux,  meto  exiftere  effigiem  in  cacuminis  fine  definen/ 
tem,talemcp  cerni  umbram  deficiente  luna:  palim  fit, ut  nulla  amplius  relinquatur  dubi/ 
tatio,fuperari  magnitudine  terram :  Id  quidem  8C  tacitis  ipfiusnaturoindicrjs.Cur  enim 
40  partitis  uicibus  anni  brumalis  abfcedit  C  ut  nodium  opacitate  terras  reficiat,  exufturus 
haud  dubie, 8i  fic  quocp  exurens  quadam  in  parte ,  tanta  magnitudo  eft. 

Quse  quis  inueneric  in  obferuatione  colefti.  Cap.  xii 

TJ  T  ratione  quidem  defedus  utriufq?,  primus  Romani  generis  in  uulgus  extulit  Sui/ 
•E/picius  Gallus, qui  coful  cum  M.Marceilo  fuit :  fed  tum  tribunus  militu,  folicitudine 
exercitu  liberato ,  pridie  cp  Perfeus  rex  fuperatus  d  Paulo  eft ,  in  contione  ab  imperato/ 
re  produdus  ad  prodicendam  edfpfim ,  mox  Si  copofito  uolumine.  Apud  Grocos  aut 
inueftigauitprimus  omniu  Thales  Milefius,  olympiadis  xlvirj.  anno  quarto ,  prodido 
folis  defedu, qui  fub  Aftiage  rege  fadus  eft,  urbis  condito  anno  clxx.  Poft  eos  utriufcp 

a  5  fideris 


Lucere  dod. 
fe .  efi  lucere 
tres  unius  bo 
r£  quartas,et 
infuper  eiuf/ 
dem  parte  ui 
cefimii  quar/ 
tam 


$  C.  PLINII  NAT  V:R'A  L  I S  S 

fideris  curfum  in  fexcentos  annos  pr^cinuit  Hipparchus,  menfes  gentium  diescp  5iho/ 
ras,ac  fttus  locorum,8i  uicos  populoru  complexus, ^uo  tefte,haud  alio  modo  quam  con 
filiorum  naturce  particeps.  Viri  ingentes ,  fupraq?  mortaliu  naturam,  tantoru  numinum 
lege  deprehenfa ,  Si  mifera  hominu  mente  abfoluta ,  in  defedlibus  ftellarum  fcelera  aut 
mortem  aliquam  fiderum  pauente:quo  in  metu  fuilleStefichoriSi  Pindari  uatum  fublt/ 
mia  ora  palam  eft  deliquio  folis, Si  in  luna  ueneficia  arguente  mortalitate,  Si  ob  id  erepi/ 
tu  diffono  auxiliate, Quo  pauore  ignarus  caufie  Nicias  Athenienfiu  Imperator,  ueritus 
tlalTem  portu  educere,opes  eoru  afflixir.Madti  ingenio  efte  cgli  interpretes,  rcrumqj  na 
tur«  capaces, argumenti  repertores, quo  deos  hominesq?  uiciftis .  Quis  em  h^c  cernens 
Si  ftatos  fiderum  (quoniam  ita  placuit  appellare)laborcs,non  fux  necefiitati  mortalis  ge.  i£ 
nitus  ignofcatCNunc  confeffa  de  rjfdem  breuiter  atq;  capitulatim  attingam ,  ratione  ad/ 
modum  neccftarrjs  locis  ftriclimc^  reddita .  Nam  neqj  inftituti  operis  talis  argumenta/ 
tio  efbneqj  omniu  rerum  afferre  poffe  caulas  minus  miru  eft,  dp  conflare  in  aliquibus. 

De  defedlibus.  Cap.  xm 

DEfedtus  ducentis  uigintiduobus  melibus  redire  in  luos  orbes  certu  eft,folisqj  defe/ 
ctum  n5  nili  nouiffima  primahe  neri  luna, quod  uocant  coitum .  Lun«  autem  non 
nili  plena,fempercp  citra  q  proxime  fuerit.Omnibus  aut  annis  fieri  utriulq?  fideris  defe/ 
dias  ftatis  diebus,  horisq?  fub  terra.  Nec  tamen  cu  fiant  luperne,  ubiq?  cerni,  aliquando 
propter  nubila, fiepius  globo  cerne  obftante  conuexitatibus  mudi .  Intra  ducetos  annos 
Hipparchi  fagacitate  copertum  eft,8i  lun«  defedtu  aliquado  quinto  menfe  4  priore  fie/ <zp 
ri,folis  uero  feptimo.Eandem  bis  in  triginta  diebus  fupra  terras  occultari,fed  ab  alqs  atq; 
altjs  hoc  cerni:qu«q?  fune  in  hoc  miraculo  maxime  mira,  cum  conueniat  umbra  terrte  le* 
nam  hebetari ,  nunc  ab  occafus  parte  hoc  ei  accidere  nunc  ab  exortus .  Et  quana  ratione 
cum  folis  exortu  umbra  ilia  hebetatrix  lub  terra  effe  debeat, femel  iam  acciderit,ut  in  oc/ 
caluluna  deficeretjUtroqj  luper  terra  confpicuo  fidere.  Na  ut  duodecim  diebus  utrunq? 
fidus  quereretur, 8i  noftro  xuo  accidit ,  Imperatoribus  Vefpafianis,patre  1 1 1  filio  iteru 
confulibus.  Delunemotu.  Cap.  xim 

LVnam  femper,auerfis  4  fole  cornibus,  fi  erelcat,ortus  fpedtare:  fi  minuatur,occafus, 
haud  dubiu  eft.  Lucere  dodranteis  femuncias  horaru  ab  fecunda  adrjcientemufqj 
ad  plenum  orbe,detrahentemcp  in  diminutionem .  Intra  quatuordecim  aut  partes  folis,  50 
femper  occultam  effe. Quo  argumeto  amplior  errantiu  ftellaru  quam  lune  magnitudo 
colligitur,quando  ille  Si  a  feptenis  interdu  partibus  emergant.  Sed  altitudo  cogit  mino 
res  uideri,ficut  affixas  celo  folis  fulgore  interdiu  non  ccrni,cum  «que  diu  acnodtu  luce/ 
ant:idcp  manifeftum  fiat  defedlibus  folis,Si  prealtis  puteis. 

Errantium  motus  aluminum  canonica.  Cap,  xv 

ERrantium  autem  tres, quas  lupra  folem  dicimus  litas, occultantur  meantes  cum  eo. 

Exoriuntur  uero  matutino,difcedentes  partibus  nuncp  amplius  undenis.  Poftca  ra 
diorum  eius  contadlu  teguntur,^  in  triquetro  a  partibus  centum  uiginti  ftationes  matu/ 
tinas  faciunt,que  Si  prime  uocantur :  mox  in  aduerlo  a  partibus  centu  odloginta,exor/ 
tus  uelpertsnos.Itemcp  in  centum  uigind  ab  alio  latere  appropinquate,  ftationes  uelp.er/  40 
tinas,quas  Si  fecudas  uocantrdonec  affecutus  in  partibus  duodenis  occultet  illas,  qui  ue/ 
fpertini  occalus  appellantur .  Martis  ftella ,  ut  propior, etiam  ex  quadrato  fentit  radios, 
ab  nonaginta  partibus;unde  Si  nomen  accepit  is  motus ,  primus  8i  fecundus  nonagena 
rius  dictus  ab  utroqj  exortu.Eadem  ftationalis  fenis  menfibus  comoratur  in  fignis,  2 lio/ 
qui  bimeftrisjcum  cetere  utraq$  ftatione  quaternos  menles  non  impleant.Inferiores  au/ 
tem  dux  occultantur  in  coitu  uelpertino  fimili  modourelidtoqp  fole ,  totidem  in  partibus 
faciunt  exortus  matutinos ,  atque  4  Iongilsimis  diftantie  fax  metis  folem  infequuntur, 
adepteq?  occafu  matutino, conduntur  ac pretereunt,  Mox  eodem  interualiouefpe/ 


ttIJTORIAE  L  I  B  E-Jt  IT  J 

ii  exoriantur  ufq*  ad  quos  diximus  terminos.  Ab  his  retrogradiutuf  ad  foleni,&  dccafu 
.ueipertinodelttefcunt.VenerisftellaS<:ftatione5duas,matutinauefpcrtinamq£,abutro/ 
que  exortu  facit, a  Iongifsimis  diftatiie  iuie  finibus:  Mercurij  ftationes  breuiore  momen 
to,quam  ut  deprehendi  polsit.  Hxc  eft  luminu  occultationucp  ratio,  perplexiore  motu, 
muitiscp  inuoluta miraculis  .Siquidem  magnitudines  fuas  8C  colores  mutant  ,  &  caPdera 
ad  feptentrionem  accedunt,abeuntq^ad  auftrum,terrisq?  propiores  aut  c^lo  repente  ccr 
nuntur:in  quibusaliter  multa  qudm  priores  tradituri,  fatemur  ea  quocp  illorum  eife  mu/ 
neris,qui  primi  querendi  uias  demonftrauerint :  modo  ne  quis  delperct  fecula  proficere 
femper .  Pluribus  de  caufis  hazc  omnia  accidunt :  prima  circulorum,quos  Gneci abfidas 
io  in  ftellis  uocant:etenim  Gr^cis  utendum  erit  uocabulis.Sunt  autem  hi  fui  cuique  earum, 
ali}q?quam  mundo:quoniam  terra  a uerticibus  duobus, quos appeliauerunt polos, cen/ 
trum  coeli  effnecnon  figniferi,oblique  inter  eos  fiti.  Omnia  autem  ha:c  confiant  ratione 
circini  femper  indubitata.Ergo  ab  alio  cuiq?  centro  abfides  fuceexurgunt.Ideoq?  diuer/ 
fos  habet  orbes,  motusq?  difsimiles ,  quonia  interiores  abfidas  necefle  efi  breuiores  efie» 
Quare  eadem  alias  inferiora  uideantur.  Gap.  xvt 

Tgitur  a  terrx  centro  abfides  altifiimae  funt, Saturno  in  fcorpione,  Ioui  in  uirgine,  Mar/ 
JLti  in  leone,  Soli  in  geminis,  Veneri  in  iagittario,  Mercurio  in  capricorno,medi}S  omnt/ 
um  partibus .  Et  cotrario  ad  terre  centrum  humillima  atq?  proxima .  Sic  fit ,  ut  tardius 
mouere  uideantur  cum  altifsimo  ambitu  feruntur :  non  quod  accelerent  tardentue  natu/ 
rzo  rales  motus,  qui  certi  ac  finguli  iunt  illis :  fed  quia  deducfias  ab  fumma  abfide  lineas  j  co/ 
artari  ad  centrum  necefie  efi,  ficut  in  rotis  radios:idemqj  motus  alias  maior,alias  minor, 
centri  propinquitate  (entitur  .  Altera  fublimitatum  caula ,  quoniam  a  fuo  centro  abfidas 
altiflimas  habent  in  alrjs  fignis.Saturnus  in  libre  parte  uteefimajupiter  cancri  quintade/ 

;  cima, Mars  capricorni  uicefima  oftaua ,  Sol  arietis  uicefimanona ,  Venus  pifciu  decima/ 
fexta,Mercurius  uirginis  decimaquinta,Luna  tauri  quarta.Tertia  altitudinum  ratio, cceli 
tnenfuranon  circuli  intelligitur,fubire  eas  aut  de&endere  per  profundum  aeris, oculis  exi 
ftimantibus.Huic  connexa  latitudinum  figniferi  obliquitatis^  caufa  efi. Per  hunc  ftelhs 
quas  diximus  errantes,ferutur.Nec  aliud  habitatur  in  terris,quam  quod  illi  fubiacet.Reli 
qua  a  polis  fqualent.  Veneris  tantum  ftella  excedit  eum  binis  partibus.Qua^  caufa  intelli 
50  gituf  efficere,ut  quadam  animalia  5£  in  defertis  mundi  nafcatur.Luna  quocp  per  tota  ia/ 
titudine  eius  uagatur,  (e d  omnino  no  excedens  eum.Ab  his  Mercuri}  ftella  laxiftime,  ut 
tamen  e  duodenis  partibus(tot  enim  funt  Iatitudiais)no  amplius  ocftonas  pererret ,  neqj 
has^quaiiter ,  fed  duas  medio  eius,  d£  fupraquatuor,  infra  duas .  Sol  deinde  medio  fer/ 
tur  inter  duas  partes  flexuofo  draconu  meam  in^quaiis :  Martis  ftella  quatuor  medias, 
louis  media  &  fuper  eam  duas,Saturni  duas  ut  fbl.HiEcent  latitudinu  ratio  ad  auftrum 
defcendentiu,aut  ad  aquilonem  fubeuntium.Hac  conftare  8£  tertia  illam  d  terra  fubeun/ 

,  tium  in  relum,  8C  pariter  fcandi  eam  quoqj  exiftimauerc  pleriqj  falfo:qui  ut  coarguatur, 
aperienda  eft  fubtilitasimmenfa,&  omnis  eas  complexa  caufas.  Conuenit  ftellasinoc/ 
cafu  ueipertino  proximas  efte  terre  &  latitudine  8£  altitudine:  exortusq?  matutinos  in 
.40  initio  cuiufqj  fieri:ftationes  in  medris  latitudinum  articulis,qu:e  uocat  ecliptica  *  Perinde 
conreflum  eft  motum  augeri, quandiu  in  uicino  fint  terre:cum  abfcedat  in  altitudine,mt 
nui.Qire  ratio  lun^  maxime  fablimitatibus  approbatur.  Aeque  non  eft  dubiu,in  exor/ 

;  tibus  matutinis  etiam  numerum  augeri, atq?  a  ftationibus  primis  tres  fuperiores  diminui 
ufquc  ad  ftationes  fecundas .  Qu^  cum  ita  fint,manifeftum  erit  ab  exortu  matutino  la/ 
titudines  fcandi ,  quoftia  in  eo  primum  abitu  incipiat  parcius  adrjci  motus:in  ftationibus 
uero  primis  SC  altitudine  fubire,  quonia  tum  primu  incipiant  detrahi  numeri,  ftellsqj  re/ 
troire.Cuius  rei  ratio  priuatim  reddenda  eft.  Percufife  in  qua  diximus  parte, 8C  triangulo 
folis  radio  inhibentur  rectum  agere  curfum,&  ignea  ui  leuantur  in  fublime.  Hoc  no  pro/ 
l . .  v.  .  -  -  -  ■  a  4  tinus 


*  c,  PLINII  KA  TV  RALIJ  i 

tinus  inteHigi  poteft  uifu  noftro,ideocp  exidimantur  dare,unde  &  nomen  accepit  datio* 
Progreditur  deinde  eiufdem  radrj  uiolentia,  8L  retroire  cogit  uapor  repercuffas.Multo  id 
magis  in  uefpertino  caru  exortu ,  toto  fole  aduerfo,  cum  in  fummas  abfidas  expelluntur, 
minimeq?  cernuntur, quoniam  altifsime  ab(unt,&  minimo  feruntur  motu, tanto  minore, 
cum  hoc  in  altifsimis  abfidu  euenit  (ignis.  Ab  exortu  uefpertino  latitudo  defcenditur,par 
cius  iam.fe  minuente  motu,  no  tamen  ante  (lationes  fecundas  augente,cu  81  altitudo  de/ 
fcenditur,fuperueniente  ab  alio  latere  radio,  eadem<^  ui  rurfus  ad  terras  deprimete,qux 
fudulerit  in  cxlum  ex  priore  triquetro .  Tantum  intered,  fubeant  radrj, an  fuperueniant, 
Multocp  eadem  magis  in  uefpertino  occafu  accidunt .  Hxc  e(l  fuperiorum  (lellarum  ra/ 
tio:difficilior  reliquarum, 8C  a  nullo  ante  nos  reddita.  io 

Catholica  fiderum  errantium.  Cap.  xvii 

PRimum  igitur  dicatur,  cum  (int  diuerfie  ftellcc ,  cur  Veneris  (lella  nunquam  longius 
XLyr  partibus.Mercurius  uigintitribus  a  fole  ablcedat,  fepe  citra  eas  ad  folem  reci/ 
procent.  Conuerfas  habent  utrasqj  abfidas ,  ut  infra  folem  finexantumcp  circulis  earum 
fubter  ed, quantum  fuperne  pr£edictarum:&  ideo  non  poffunt  abeffe  amplius,quoniam 
curuatura  abfidum  ibi  non  habet  longitudinem  maiorem.Ergo  utrazcp  (imili  ratione  mo 
dum  (latuunt  abfidum  fuarum  margines, ac  (paria  longitudinis  latitudinum  euagatione 
penfant.  At  enim  cur  non  (emper  ad  quadragintafex  8C  ad  partes  uigintitres  perue/ 
niunt  C  Imo  uero.  Sed  ratio  canonica  fallit.  Nancj?  apparet  abfidas  quocp  earum  moue/ 
ri,  quod  nunquam  tranfeant  folem.  Itaque  cum  in  partem  lpfam  eius  incidere  margines  20. 
alterutro  latere, cum  8Z  delte  ad  longifsima  fua  interualla  peruenire  intelligutur:cum  citra 
Atiks,co/  fuere  margines  totidem  partibus,&  ipCx  ocyus  redire  t  creduntur,cu  fit  illa  femper  utriqj 
gmur  extremitas  fumma.  Hinc  8C  ratio  motuum  conuerfa  intelligitur.Superiores  enim  celerri/ 
me  feruntur  in  occafu  uefpertino, ha  tardi(fime:illa  a  terra  altifsime  abfunt  cum  tardifsi/ 
me  mouentur,hacum  ocyfsime.  Quia  ficut  in  illispropinquitas  centri  accelerat, ita  in  rjs 
extremitas  circuli :  Illa  ab  exortu  matutino  minuere  celeritateincipiunt,ha  uero  augere; 
Illa  retro  curfum  agunt  a  (latione  matutina  ufqj  ad  uelpertinam ,  Veneris  a  uefpertina 
ufque  ad  matutinam .  Incipit  autem  ab  exortu  matutino  latitudinem  fcandere ,  altitudi/ 
nem  uero  ac  folem  infequi  a  (latione  matutina,ocy(sima  in  occafu  matutino  8C  altifsima. 
Digrediautem  latitudine ,  motumq;  minuere  ab  exortu  matutino :  retro  quidem  ire,  fi/  5® 
mulq?  altitudine  digredi, i  (latione  uefpcrtina.Mercurrj  rurfus  (lella  utroque  modo  fcan 
dere  ab  exortu  macutino,dfgredi  uero  latitudine  d  uefpertino :  confecutoq?  fole  ad  quin 
decim  partium  interuallum,  confidit  quatriduo  prope  immobilis.  Mox  ab  altitudine 
defeendit ,  retrocp  graditur  ab  occafu  uefpertino  ufque  ad  exortum  matutinum .  Tan/ 
tumtp  h^c  81  luna, totidem  diebus  quot  fubiere,defcendunt.  Veneris  quindecim  8C  plu/ 
ribus  fubit .  Rurfus  Saturni  8C  Iouis  duplicato  digrediuntur .  Martis  etia  quadruplicato. 
Tanta  ed  natura:  uarietas,fed  ratio  euidens,Nam  qu§  in  uapore  folis  nitutur,etia  defeen 
dunt  ^gre .  Multa  promi  amplius  circa  ha:c  poffunt  (ecreta  natura  Iegesq?,  quibus  ip(a 
feruiat.Exempli  gratia:  In  Martis  fidere, cuius  ed  maxime  inobferuabilis  cur(us,nunqua 
id  dationem  facere ,  Iouis  fidere  triquetro,  raro  admodum  (exaginta  partibus  difereto,  4° 
qui  numerus  (exangulas  mundi  efficit  formas .  Nec  exortus ,  nifi  in  duobus  fignis  tantu, 
cancri  8C  leonis,fimul  a:dere.Mercurrj  uero  fidus  in  pifeibus  exortus  uefpertinos  raros  fa 
cere ,  creberrimos  in  uirgineun  libra  matutinos.  Item  matutinos  in  aquario,rari(simos  in 
leone  .  Retrogradu  in  tauro  8C  geminis  no  fieri:  in  cancro  uero  no  citra  uigefimaquintam 
parte.  Lunabis  coitum  cum  fole  in  nullo  alio  figno  facere  cp  geminis:no  coire  aliquado, 
in  fagittario  tantu .  Nouifsima  uero  primamcp  eade  die  uel  notde ,  nullo  alio  in  figno  cp 
ariete  confpici:id  quoqp  paucis  mortalium  contigit.Et  inde  fama  cernendi  Lynceo.  Non 
comparerc  in  cselo  Saturni  fidus  &  Martis  cum  plurimu  diebus  centufeptuaginta:  Iouis 

triginta 


HISTORIAE  LIBER  II  $ 

Ingimafex ,  aut  cum.  minimu,  denis  detractis  diebus:  Venetis  (axagmtanouem,aut  cutti 
minimUm ,  quinquaginta  duobus:Mercuri)  tredecim,aut  cum  plurimumjfepteriidecirrs 
Qux  rado  colores  eorum  mutet.  Cap.  xvm 

COIores  ratio  altitudinu  temperat, fiquidem  earum  fimilitudinem  trahunt,in  quarfi 
aera  uenere  fubcundo ,  dngitqj  appropinquantes  utraiibet  alieni  meatus  ciscuius* 
FrigididrinpaIIorem,ardentior  in  ruborem,  uentofus  in  horrorem.  Sol  atq?  comiffunE  comfferii 
ab(idum,extrem£qp  orbita  atram  in  obfcuntatem.Suus  quidem  cuiqj  color  eft ,  Satur/  idefaaput 
no  caudidtiSjloui  clarus,  Marti  igneus, Lucifero  candens,  Veiperi  refulges, Mercurio  ra  & 
dians,Lun:e  blandus ,  Soli  cum  oritur  ardens  ,poftea  radians,hiscau(isconnexo  uifu  St conii 
Io  earum  qu^cglo continentur.  Nanqj  modo  multitudo  conferta  ineft  circa  dimidios  br/ 
bes  Iun«,  placida  nocte  leniter  illuftrante  easrmodo  raritas,ut  fugiffe  miremur  plenilunio 
abicondente,aut  cum  folis,fupraue  dictarum  radi)  uifusperftrinxere  noftros.Et  ipia  auc 
luna  ingruentium  folis  radiorum  haud  dubie  differentias  fentit,  hebetante  este  ra  in  fle/ 

-  xos  mundi  conuexitate  eos ,  pnetercp  ubi  recti  angulorum  cSpetunt  iftus.  Itaqj  in  qua/ 
drato  (olis  diuidua  eft,  in  triquetro  feminani  ambit" orbe,  implet:  aut  in  aduetfo.*rurfusqf 
minuens  eafde  cffigies,paribus  aedit  interuallis,  fimili  ratione  qua  fupra  folem  triafidera. 

Solis  motus  SI  dierum  insqualitatis  ratio.  Cap.  Xix 

SOI  aut  ipfe  quatuor  differentias  habet,bis  squatanodtedieij  VerC  St  Autumno, St  in 
centru  incides  terrg  odtauis  in  partibus  arietis  ac  librs:bis  permutatis  (patrjs, in  au<ft5 
'xo  diei,bruma  odtaua  in  parte  capricorni:  nodtis  uero,foiftitio  totide  in  partibus  cancri.  In/ 
aequalitatis  caufa  obliquitas  eft  figniferi ,  cu  pars  Jcqua  mudi  fuperfubteffp  terras  omni/ 
bus  fiat  mometis,Sed  qu£  retfta  in  exortu  fuo  cofurgunt  figna,15giore  tratftii  tenet  luce: 
qu^  uero  obliqua>ocyore  tranfeut  (patio.  Quare  Ioui  fulmina  afsignetur.Cap.xx 
T  Ater  plerofqj, magna  c^Iiaffedlationecopertum  d  principibus  doiftnnae  utris ,  fu/ 
J-^pedorum  trium  fideru  ignes  effe,  qui  decidui  ad  terras  fulminu  nomen  habeat :  fed 
maxime  ex  rjs  medio  loco  fitufortafsis  quoniacontagiu  nimrj  humoris  ex  fuperiore  cir/ 
culo,atc£  ardoris  ex  fubiecfto,  per  hunc  modu  egerat.  Ideocp  dicftu  Iouem  fulmina  iacu/ 
lari.  Ergo  ut  e  flagrante  ligno  carbo  cum  crepitu,fic  a  fidere  cteleftis  ignis  expuitur,pra:/ 

(cita  fecu  afferens, ne  abdicata  quidem  fui  parte  in  diuinis  ceffante  operibusJdq;  maxime 
jo  turbato  fit  aere ,  quia  collectus  humor  abundanda  ftitnulat ,  aut  quia  turbatur  quodam 
ceu  grauidi  fideris  partu.  Interualla  fiderum.  Cap.  xxi 

INterualla  quoq*  fiderum  d  terra, multi  indagare  tentauerut:&  folem  abeffe  a  luna  un/ 
deuiginti  partes, quantu  luna  ip(am  a  terra, prodiderunt .  Pythagoras  uero  uir  (agaris 
animi,a  terra  ad  lunam  centu  uigintifex  milia  ftadioru  effe  collegit.  Ab  ea  ufq?  ad  folem 
duplu.Inde  ad  duodecim.figna  triplicatu.In  qua  (entetia  &  Gallus  Sulpicius  nofter  fuit». 

De  fiderum  Mufica.  Cap.  xxii 

QEd  Pythagoras  interdum  ex  mufica  ratione  appellat  tonum ,  quantum  abfit  a  terra 
O  luna.  Ab  ea  ad  Mercurium ,  fpatr)  eius  dimidium  ;5£  ab  eo  ad  Venerem  fere  tantun/ 
dem.  A  qua  ad  folem  fcquiplum .  A  fole  ad  Martem  tonum ,  id  eft,  quantum  ad  lunam 
40  d  terra.  Ab  eo  ad  Iouem  dimidiu ,  St  ab  eo  ad  Saturnum  dimidium ,  St  inde  fefquiplum 
ad  figniferum.-ita  feptem  tonos  effici,  quam  diapafon  harmonia  uocant,hoc  eft,  uniuer/ 
fitatem  concentus.In  ea  Saturnum  Dorio  moueri,Mercurium  phthongo, Iouem  Phry 
gio,&  in  reliquis  fimilia,iucunda  magis  quam  neceffaria  fubtilitate. 

De  mundi  Geometria.  Cap.  xxm 

STadium  centum  uigintiquinq;  noftros  efficit  paffus,  hoc  eft ,  pedes  fexcentos  uiginti 
quinque..  Poffidonius  non  minus  quadraginta  ftadiorum  a  terra  altitudinem  effe, in 
qua  nubila  ac  uenti  nubescp  proueniant .  Inde  puru  liquidumtj? ,  8t  imperturbata  lucis 
aerem,Sedii  turbido  ad  lunam  uicies  centu  ftadiortmn  Inde  ad  folem  quinquies  millies. 

Eo 


io  c.  ptiNii  nAtvralis 

Eo  (pacio  fieri  ,  ut  tam  immenfa  eius  magnitudo  rion  exurat  terraS. PlureS  autem  nubes 
nongeris  ftadrjs  iri  altitudine  fubire  prodiderut.  Incoperta  harc  St  inextricabilia,fed  tam 
prodenda, cfj  funt  prodita:in  quis  tamen  una  ratio  geometrica;  collectionis  nunqua  falla 
cis  poffit  no  repudiari, fi  cui  libeat  altius  ifta  pcrfequi.Nec  ut  menfura(id  enim  uellepenO 
demetitis  ocrj  eft)fcd  ut  tantum  xftimatio  coniedtandijconftet  animo>Nam  cum  treccn 
tis  fexaginta  St  fere  lex  partibus  orbis  folis  ex  circuitu  eius  patere  appareat  circulum  per 
quem  meat,femperqj  dimetienstertiapartem  ambitus,  St  tertia  paulominus  feprimam 
colligat ,  apparet  dempta  eius  dimidia  (quoniam  terra  centralis  interueniat)  fextam  fere 
parteni  huius  immenfi  (pacq,quod  circa  terra  circuli  folaris  animo  c6prehenditur,inefle 
altitudinis  fpacio,  luna  uero  duodecima ,  quonia  tattto  breUiore  q?  fel  ambitu  currit:  ita  io 
ferri  eam  in  medio  folis  ac  terra.  Miru  quo  procedat  improbitas  Cordis  humani, paruulo 
aliquo  inuitata  fucceftu ,  ficut  in  fupradidlis  occafione  impudentia  ratio  largitur:  aufiq? 
diuinare  folis  ad  terra  fpacia ,  eadem  ad  cadum  agunt ,  quonia  fit  medius  fo!,ut  protinus 
mundi  quocp  ipfius  menfura  ueniat  ad  digitos.  Quatas  enim  dimeties  habeat  feptimas, 
tantas  habere  circulu  duo  St  uicefim&s ,  tanqj  plane  a  perpendiculo  menfura  cali  coftet. 
Aegyptia  ratio,  quam  Petofiris  St  Necepfos  offendere,  firtgulas  partes, in  lunari  circulo 
(ut  didu  eft)minimo,triginta  tribus  ftadrjs  paulo  amplius  patere  colligmin  Saturni  am/ 
pliflimo  dupiumiift  folis, que  mediu  efle  diximus,utriufq3  menfura  dimidiu.Qux  copu/ 
tatio  plurimu  habet  pudoris:  quonia  ad  Saturni  circuIum,addito  figniferi  ipfius  interual 
lo, innumerabilis  multiplicatio  efficitur*  De  repentinis  fideribus  cap.xxim  20 
Tl  Eftantpauca  de  mundo, nanque  St  in  »pfo  coelo  ftello  repente  nafcuntur .  Plura  ea/ 
XVrum  genera. 

De  cometis  &  cxleftibus  predigf}S,riatura  St  fitu,  &  generibus  eoru.  Cap.  xxv 

COmetas  Grxci  uocant,  noftri  crinitas, horrentes  crine  fanguineo,&comaru  modo 
in  ucrtice  hifpidas.  Iidem  pogonias,  quibus  inferiore  ex  parte  in  fpecie  barba;  lon/ 
gx  promittitur  iuba .  Acentia  iaculi  modo  uibrantur  ocyfsimo  fignificatu .  Hxcfuit  de 
qua  quinto  confulatu  fuo  Titus  Imperator  Cxfarprxclaro  carmine  perfcripfit, ad  hunc 
diem  nouifsime  uifa .  Eafdem  breuiores  St  in  mucronem  faftigiatas,  xiphias  uocauere, 
qux  funt  omnium  pallidifsitnx,S£  quodam  gladrj  nitore,  ac  fine  ullis  radijs:quos  difeeus 
fuo  nomini  fimilis,colore  autem  electro, raros  e  margine  emittit.Pitbetes  doliorum  cerni/  50 
tur  figura, in  cocauo  fumidg  lucis.Ceratias  cornus  fpeciem  habet, qualis  fuit  cum  Grxcia 
apud  Salamina  depugnauit.Lampades  ardentes  imitatur  faces:  Hippeus  equinas  iubas 
celerrimi  motus, atqj  in  orbem  circa  fe  euntes.Fit  St  candidus  cometes, argenteo  crine, ita 
refulgens, ut  uix  cotueri  liceat, fpecieq;  humana  det  effigiem  in  fe  oftendens.Fiunt  St  hir/ 
ti  uillorum  fpecie, &  iuba  aliqua  circundati.  Semel  adhuc  iubx  effigies  mutata  in  haftani 
eft, olympiade  centefimao£flaua,urbis  anno  triccntefimo  nonagefimoodauo .  Breuiffi/ 
mutti  quo  cernerentur  fpacium,feptem  dierum  annotatum  cft,  longiffimum  odloginta. 
Mouentur  autem  alrj  errantium  modo  >  alq  immobiles  hxrcnt .  Omnes  ferm£  fub  ipfo 
feptentrione ,  aliqua  eius  parte  non  certa ,  fed  maxime  in  candida ,  qux  la&ei  circuli  no/ 
men  accepit.Ariftoteles  tradit  St  fimul  plures  cerni,nemini  compertu  alteri, quod  equide  40 
fciam.  Ventos  aut  ab  rjs  graueS  xftusq;  fignificari.Fiut  St  hybernis  menfibus,&  in  auftri 
no  polo,  fed  ibi  citra  ullum  iubar,Diraep  comperta  Aethiopu  St  Aegypti  populis, cui  no/ 
men  xui  eius  rex  dedit  Typhon ,  ignea  Fpecie ,  ac  fpitx  modo  intorta,  uifu  quoqj  toruo, 
nec  ftella  uerius,  quam  quidam  igneus  nodus .  Sparguntur  aliquado  8C  errantibus  ftellis 
exteristp  crines.Sed  cometes  nunqj  in  occafura  parte  exii  eft, terrificum  magna  ex  parte 
fidus ,  ac  n5  leuiter  piatum ,  ut  ciuih  motu  Qdbauio  c6fule,icerumqj  Pompei  St  Cxfaris 
beiloJn  noftro  uero  xuo  circa  ueneficium ,  quo  Claudius  Cadar  imperium  rcliquitDo/ 
initio  Neroni,ae  deinde  principatu  eius,afsiduum  prope  ac  fxuum.Rcferre  arbitrantur. 


HISTORIAE  LIBER  II  i! 

fn  quas  partes  fefe  iaculetur,  aut  cuius  ftell&  uires  accipiat,  quasejj  fimilitudines  reddam 
Si  quibus  in  locis  femicct.Tibiarum  fpecie,mufic;e  arti  portendere.  Obfccenis  aut  mori/ 
bus,  in  uerendis  partibus  fignorum.  IngenfisSC  eruditioni,  fi  triquetram  figuram  qua/ 
dratamue  paribus  angulis  ad  aliquos  perenniu  ftellaru  fitus  ^dant.  Venena  fundere,  in 
capite  leptentrionalis  auftrinafuelerpentis.Cometesinunototiusorbisloco  colitur  iti 
templo  Romre,  admodum  fauftusdiuo  Auguftoiadicatusab  ipfo.  qui  incipiente  eo, 
apparuit  ludis  quos  faciebat  Veneri  genitrici,non  multo  poft  obitum  patris  C  te  far  is,  in 
collegio  ab  eo  inftituto.  Nanq?  his  uerbis  id  gaudium  prodidit:  Iis  ipfis  ludorum  meo/ 
io  rum  diebus, fidus  crinitum  per  leptem  dies  in  regione  coeli,  qux  fub  feptentrionibuseft, 
conlpedum.Id  oriebatur  cica  undecimam  horam  diei,  clarumtp  Si  omnibus  terris  con/ 
fpicuumfuit.Eofidere  fignificari  uulguS  credidit, Calaris  animam  inter  deorum  immor 
talium  numina  receptamrquo  nomine  id  infigde  fimulacro  capitis  eius,  quod  mox  in  fo/ 
ro  confecrauimus,adiedlum  eft.H^ec  ille  in  publicum,interiore  gaudio  fibi  illum  natum, 
fecp  in  eo  nafei  interpretatus  eft:  8t,  fi  uerum  fatemur,  (alutare  id  terris  fuit.  Sunt  qui  Si 
h.TC  fidera  perpetua  efie  credant,  fuoq?  ambita  ire,  fed  non  nifi  relida  a  fole  cerni,  Ali) 
uero, qui  nafei  humore  fortuito,5£  ignea  ui,idcoq?  folui. 

Hipparchus  de  fideribus,per  exempla  hiftorica,faces,lampades,trabes, 
bolides,  di  chafma  coeli.  Cap.  xxvi 1 

T Dem  Hipparchus  nunquatfi  fatis  laudatus, ut  quo  nemo  magis  approbauerit  cogna/ 
JLtionem  cum  homine  fiderum,  aaimasqj  noftras  partem  effe  coeli,  nouam  ftellam  Si 
alia  in  amo  luo  genita  deprehendit:  eius£p  motu,  qua  die  fulfit,  ad  dubitationem  eft  ad/ 
dudus,an  ne  hoc  fiepius  fieret,mouereturcp  Si  ecquas  putamus  aixixas.Idemq?  aufus, 
rem  etiam  deo  improbam,  annumerare  pofteris  ftellas,  ac  fidera  ad  normam  expange- 
re,organisexcogitatis,perqugfingularulocaatc^  magnitudines  fignafetmt  facile  difeer 
tii  polfetex  eo, non  modo  an  obirent, nafcerentur'ue,{ed  an  omnino  aliqua  tranfiret  mo 
neretur  ue,  item  an  crelceret  minueretur^, ccelo  in  hereditate  eundis  relido,  fi  quifqua 
qui  rationem  eam  caperet,inuentuseffet.EmicantS£  faces,non  nifi  quum  decidunt  uifie: 
qualis  Germanico  Ciefare  gladiatorum  Ipedaculum  gdente,preter  ora  populi  meridia/ 
no  tranlcurrit.Duo  genera  earum. 'Lampades  uocant  plane  faces:alteru  m  boiidas,quale 
1°  Muttnenfibus  malis  uilum  eft.Diftant,quodfacesueftigia  longa  faciunt,  priore  ardente 
partc:bolis  uero  perpetua  ardens,  longiorem  trahit  limitem.Emicant  S£  trabes  fimili  mo 
do.quasdccos  uocant:  quales  cum  Lacedxmonq  clafife  uidi, imperium  Gr%cix  amifere. 
Fit  &  cceli  ipfius  hiatus.quod  uocant  chafma. 

De  cceli  coloribus.  Cap.xxvii 

iTJ1  It  Si  fanguinea  Ipecies,  &  (quo  nihil  terribilius  mortalium  timori  eft )  incendium  ad/ 
Jl  terras  cadens  inde,ficut  Olympiadiscetefim^feptimf  anno  tertio,  quum  rex  Philip 
pusGr&ciam  quateret.  Atq?  hsecego  ftatis  temporibus  natur^,ut  cetera,  arbitror  exi/ 
ftere,  non  ut  pledq?  uarrjs  de  caufis,  quas  ingeniorum  acumen  excogitat:  quippe  ingen/ 
tium  malorum  fuere  prsenuntia.Sed  ea  accidifle,non  quia  hxc  fada  funt,  arbitror:  ueru 
4°  hxc  ideo  fada,  quia  incafora  erant  illa.  Raritate  autem  occultam  eorum  efie  rationem, 
ideoq?  non  ficut  exortus  lupra  didos  defedusep  Si  multa  alia  nofei. 

De  flamma  cceli.  cap.  xxv  m 


CErnuntur  8i  ftellre  cum  fole  totis  diebus,  pleruncg  Si  circa  folts  orbem,  ceu  fpicece 
corona:  Si  uerficolores  circuli,  qualiter  Augufto  C^farein  prima  iuuenta  urbem 
nttante,poft  obitum  patris, ad  nomen  ingens  capeflendum. 

De  coronis  caileftibus.  Cap.xxix 

E  Xiftunt  easdem  coronas  circa  lunam.  Si  circa  nobilia  aftra,cceIo  quoq;  inhjerentia. 
Circa  folem  arcus  apparuit  L.Opiraio  Q.Fabio  coss.orbis  L.Portio,M.  Atilio, 
-  —  ~  ’  De 


It  '  C*  PLINII  NATVRALIS 

De  circulis  repentinis*  Cap.  xxx 

Ircuius  rubri  coloris  L.Iulio,P.Rutilio  coss.Fiunt  prodigiofi  Si  Iogiores  folis  defe 
cfius,  qualis  occifo  dictatore  C#fare,  Si  Antoniano  bello,  totiuspene  anni  pallore 
continuo.  Plurcs  foles.  Cap.  xxxi 

ET  rurfus  plures  foles  fimul  cernuntur, nec  fupra  ipfum  nec  infra3fed  ex  obliquo, nun 
quam  iuxta,  nec  cotra  terram,  nec  noctu, fed  aut  oriente  aut  occidete.Semel  Si  me/ 
ridie  cofpedli  in  Bofphoro  produntur,qui  a  macutino  tempore  darauerunt  in  occafum. 
Trinos  foles  antiqui  f^pius  uidere:ficut  Sp.Pofthumio,Q.Mutio,&  Q.Martio,M.Por 
tio,&  M.  Antonio, P.  Dolobella,  Si  M.Lepido,  L.Planco  co  s  s.Et  noftra  #tas  uidit  di 
uo  Claudio  principe, cofulatu  eius, Cornelio  Orfito  collega.  Plures  fimul  cp  tresuifi,  ad  10 
hoc  #uinuncp  produntur.  Plures  lun#.  Cap.  xxxii 

T  Vn#  quoqj  trin#,ut  Cn.Domitio  C.Fannio  cofulibus,apparuere:quo5  pleriq;  ap/ 
JL^pellauerunt  foles  nodturnos  Dierum  lux  noite.  Cap.  xxxm 

LVmen  de  ccelo  nodtu  uifum  eft,C.C#cilio,Cn.Papyrio  cofolibus,&  f#pe  alias,  ut 
diei  fpecies  nodtu  luceret.  Clypei  ardentes.  Cap.  xxxim 

Lypeus  ardes  ab  occaiu  ad  ortum  icintillaris  tranicurrit,foIis  occafu  L.  Valerio,  C. 
Mario  c  o  s  s.  Oftentum  caeli.  Cap.xxxv 

SCintillam  e  ftclla  cadere,&  augeri  terr#  appropinquantem;  ac  pofixp  !un#  magnitu 
dine  fac5ta  fir,  illuxiife  ceu  nubilo  diei;  dein  cum  in  caelum  Ce  reciperet,  lampadem  fa/ 
ctam,  iemelunqua proditur,  Cn.Octauio,  C.Scribonio  coss.Vidithoc  Licinius  Sylla  20 
nus  proconful  cum  comitatu  fuo.  De  difcurfo  ftellarum.  Cap.  xxxvi 

‘T7leri  uidetur  Si  diicurfus  ftellaru,nuncp  temere,ut  no  ex  ea  parte  truces  ued  coorian/ 

J?  tur.Exiftut  ftella:  8L  in  mari  terriscp.  De  ftellis  Caftoribus.  Cap.xxxvn 

Vidi  nodlurnis  militu  uigilqs,  inh#rere  pilis  pro  uallo  fulgorem  effigie  ea:  Si  anten/ 
nis  nauigantium,alr)scp  nauium  partibus, ceu  uocali  quodam  fono  infiflunt,ut  uo 
lucres  fede  ex  fede  mutates:graues  cum  folitari#  uenere,mergentesq;  nauigia;  Si  fi  in  ca/ 
rin#  ima  deciderint,exurentes:gemin#  aute  ialutares,Si  profperi  curius  prgnuntteiqua^ 
rumaduentu  fugari  diram  illam  ac  minacem,  appellatamqj  Helenam,  ferunt.  Et  ob  id 
PolluciSi  Caftori  id  numen  aflignat,eoscp  in  mari  deos  inuocat.Hominum  quoq;  capi 
tauefpercinis  horis,  magno  pr#fagio  circumfulget.  Omnia  incerta  ratione.  Si  in  natur#  50 
maieftatc  abdita.  De  aere.  Cap.xxxvm 

HAclcnus  de  ipfo  mundo  fideribuscp.  Nunc  reliqua  coeli  memorabilia.  Nanque  8i 
hoc  caelum  appellauere  maiores  quod  alio  nomine  aera:  omne  quod  inani  fimile, 
uitalem  hunc  ipiritum  fundit.  Infra  lunam  h#c  ledes,multocp  inferior(utanimaduerto 
propemodu  coftare)infinitu  ex  fuperiore  natura  aeris, infinitu  Si  terreni  halitus  mifcens, 
utraqj  forte  cofunditur.Hinc  nubi!a,tonitrua,&  alia  fulmina.Hinc  gradines,pruin#,im 
bres,procell#,turbines.Hinc  plurima  mortaliu  mala.  Si  reru  natur#  pugna  fecum.  Ter / 
rena  in  caelu  tendetia  deprimit  fideru  uis;  eadem  cp  qug  fponte  no  fubeut,  ad  fe  trahunt. 
Decidunt  imbres,  nebul#  fubeunt,  ficcantur  amnes,  ruunt  grandines,  torrent  radr),  8i 
terram  in  medium  undiqj  impellunt.Iidem  infracti  reftiiunt:&£qu#  potuere,  auferunt  Ce/  40 
cum. Vapor  exalto  cadit,ruri(umcp  in  altu  redit. Veti  ingruunt  inanes, rjdemcp cum  rapi 
na  remeat.T ot  animaliu  hauftus  fpiricu  e  fublimi  trahit.At  ille  cotra  niri£tellusq?,  u t  ina 
ni  coelo  Ipiritu  infundit.Sic  ultro  citro  comeante  natura,ut  tormeto  aliquo,  mundi  celeri 
tate  difcordia  accenditur.  Nec  ftare  pugn#  licet, fed  affiduc  raptacouoluitur  Si  circa  ter 
ram  immenfo  rerum  quafi  globo  tendit,  fubinde  per  nubes  caelum  aliud  obtexens.- 
Ventorum  hoc  regnum.  Itaq?  pr#cipuaeorumnaturaibi,  Si  ferme  reliquas  complexa 
caufas,quoniam  8i  tonitruum  8i  fulmtnu  ia£lus,horum  uiolentig  pleriqj  affignant.Quin 
Si  ideo  lapidibus  pluere  intcrim ,  quod  uento  fint  rapti.  Si  multa  fimiliter,  Quamob/ 


Hi  S  T  O  R  I  AE  t  I  B  t  R  ff  tj 

rem,piura  (iniul  dicenda  funt  De  flatis  tempeflatibus.  /  Cap.  xxxix 

fT"!  Empeftatu  rerum^  quafdam  ftatas  eflfe  caufas,  quafdam  uero  fottuitaSjaut  adhuc 
X  rationis  incomperta, manifeftum  eft.Quis  enim  ^ftates  SC  hyemes,  quseq?  in  tem/ 
poribus  annua  uice  intelliguntur ,  fideru  motu  fieri  dubitet  C  Ergo  ut  folis  natura  ri*mpe/ 
rando  inteliigitur  anno,fic  reliquoru  quoq?  fiderum  propria  eft  quibufcg  uis,  SC  ad  iuain 
cuiqj  naturam  fertilis.  ALia  funtin  liquorem  (olutf  humoris  fcecunda,  aliacocreti  in  prui/ 
nas,  aut  coacli  in  niues,  aut  glaciati  in  grandinestalia  flatus ,  alia  teporis,  alia  uaporis,alia 
roris,alia  rigoris.Nec  uero  hxc  tanta  debent  exiftimari,quanta  cernuntur, cum  eife  eoru 
nullum  minus  luna  tam  immenfie  altitudinis  ratio  dedaret.Igitur  in  fuo  qukcp  motu  na/ 
io  turam  (uam  exercent, quod  manifeftu  Saturni  maxime  tranfitus  imbribus  faciunt.  Nec 
meantium  modo  fiderum  hxc  uis  eft,  fed  multoru  etiam  adherentium  celorquoties  er/ 
rantium  acceffu  impulfa ,  aut  conicclu  radiorum  extimulata  funt :  qualiter  in  faculis  fen/ 
timus  accidere ,  quas  Greci  ob  id  pluuio  nomine  hyadas  appellant .  Quin  &  fua  fponte 
queda  ftatisq?  teporibus, ut  hcedoru  exortus.  Anfturi  uero  fidus  non  fertile  fine  proce!/  , 
lofa  grandine  emergit.  Deui  caniculae  Cap.  xl 

NAm  cantcul#  exortu,  accendi  (olis  uapores  quis  ignoratCcuius  fideris  effedtus  am/ 
pliisimi  in  terra  (entiuntur.Feruent  maria  exoriente  eo,flucftuant  in  Cellis  uina,mo/ 
ucntur.ftagna .  Orygem  appellat  Aegyptus  feram,  quam  in  exortu  eius  contra  flare  SC 
contueri  tradit ,  ac  uelut  adorare ,  cum  fternuerit. Canes  quide  toto  eo  fpatio  maxime  irt 
*o  rabiem  agi,non  eft  dubium. 

Sidera  in  alrjs  fignorum  partibus  &  temporibus  alias  influere.  Cap.  xtt 

QVin  partibus  quoque  fignorum  quorundam  fua  uis  ineft ,  ut  autumnali  sequino/ 
<ftio, brumaq?, cum  tepeftatibus  cofici  fidus  intelligimus.  Nec  imbribus  tantu  tem/ 
peftatibuscpjied  multis  $ i  corpotu  SC  ruris  experimetis.  Afflatur  alrj  fidere, alfi  comouen 
tur  flatis  temporibus  aIao5neruis, capite, mente.OIea,&  populus  aiba,SC  falices,fo!ia  fbl/ 
ftitio  circuagunt.Fioret  ipfo  brumali  die,fufpenfa  in  tecftis  arentis  herba  pulegrj,rumpun 
tur  intenta:  fpfrku  membrana. Miretur  hoc,qui  non  obferuet  quotidiano  experimento, 
herbam  unam ,  qua  uocatur  heliotropium,abeuntem  folem  intueri  femper, omnibus^ 
horis  cum  eo  uerti,uel  nubilo  obumbrante.Iam  quidem  lunari  poteftate  oftrearum,con 
50  chyliorumqp ,  8C concharum  omniu  corpora  augeri,ac  rurfus  minui.  Quin 8C  foricum  fi/ 
bras  refpondere  numero  luna,  exquifiuere  diligetiores :  Minimumc^  animal  formicam 
fentfre  uires  fideris ,  interlunio  femper  ceflantem.Quo  turpior  homini  infeitia  efl,fatenti 
pracipue  iumentoru  quorundam  in  oculis  morbos  cum  luna  increfcere  ac  minui.  Patro/ 
cinatur  uaftitas  cali  immenfa,di(creta  altitudinem  duo  atep  lxx  figna.Ha  funt  rerum 
aut  animantiu  effigies ,  in  quas  digeffere  calum  periti.  In  his  quidam  mille  fexcentas  an/ 
notauere  ftcllas,infignes  uidelicet  effedlu,  uifiuie .  Exempli  gratia, in  cauda  tauri  feptem, 
quas  appellauere  Vergilias, in  fronte  fuculas,Booten,qui  fequitur  feptentriones. 

Imbrium  uentorum  8C  nubium  caufa.  Cap.  XLit 

EXtra  has  caufas  non  negauerim  exiftere  imbres  uentoscjj:  quonia  humidam  3  ter/ 
ra, alias  uero  propter  uapores  fumidam, exhalare  caliginem  certum  eft.Nubcscjj  ii/ 
quore  egreflfo  in  fublime,aut  ex  aere  coadlo  in  liquorem, gigni .  Denfitas  earu  corpusdj? 
haud  dubio  coniedlatur  argumento  cum  folem  obumbrent,  perfpicuum  alias  etiam  uri/ 
nantibus  in  quamlibet  profandam  aquarum  altitudinem. 

De  tonitmis  8C  fulguribus.  Cap.  xliii 

IGitur  non  eam  inficias,  pofle  in  has  8C  ignes  faperne  flellarum  decidere, quales  fereno 
fepe  cernimus ,  quoru  icftu  edeuti  aera  ueru  eft, quando  8C  tela  uibrata  ftridunt .  Cura 
uero  in  nubem  peruenerint,uaporem  diflfonu  gigni ,  ut  candente  ferro  in  aquam  demer/ 
fo,&  fumidu  uorriccm  uolui.Hinc  nafei  procellas.Et  fi  in  nube  ludletur  flatus,  aut  uapor, 
tonitrua  sdi;  fi  erumpat  ardens, fulmina:  fi  longiore  tradhi  nitatur,fulgetra.His  findi  nu/ 

.  j  b  bera 


*4 


PLINII  NAT  V  R  A  L  I  S 


bem, illis  perrumpi.Ec  efife  tonitrua  impariorum  ignium  plagas  *  fdcocp  protinus  coru/ 
fcare  igneas  nubium  rimas.Poffe  8C  repulfu  fiderum  depreflum*  qui  a  terra  meauerit,  fpt 
ritum  nube  cohibitum  tpnare, natura  ftrangulante  {bnitum  dum  rixetur,  ardito  fragore 
cum  erumpat,  ut  in  membrana  fpiritu  intenta»  Poflfe  ST  attritu ,  dum  in  pr#ceps  feratur, 
illum, quifquis  eft,fpiritu  accendi.Pofle&coflidu  nubium  elidi,  utduoru  lapidum,  ffin/ 
tillatibus  fulgetris*Sed  h#c  omnia  efle  fortuita.Hinc  bruta  fulmina  8i  uana,  ut  qua:  nui/ 
la  ueniant  ratione  natura .  Iis  percud  montes, qs  maria ,  omnescp  alios  irritos  iadus .  Illa 
uero  fatidica  ex  aIto,ftatisq?  de  caufis,8£  ex  fuis  uenire  fideribus*Simili  modo  uentos  ue! 
potius  flatus,pofife  8 i  ex  arido  ficcocp  habitu  terrae  gigni  non  negauerim ;  poflfe  8t  aquis 
aera  expiratibus, qui  neq?  in  nebula  denfetr,nec  craflefcat  in  nubes:poflfc  8t  folis  impulfu  io 
agi:quontam  uentus  non  aliud  intelligatur,  quam  fludus  aerisjpluribusqj  etiam  modis. 
Nanqj  3 i  e  fluminibus  ac  niuibus,&  e  mari  uidemus&  quide  tranquillo, &  alios  quos  uo 
eant  altanos  e  terra  confurgere.Qui  quidem  cum  e  mari  redeunt, tropici  uocantunfiper/ 
gunt,apog#i>  Qua  ratione  echo  reddatur.  Cap.  x l  ii  1 1 

MOntium  uero  flexus  crebriq?  uertices,&  conflexa  cubito, aut  cofrada  in  humeros 
iuga,concaui  uallium  finus,fcindunt  in#qualiter  inde  refultantem  ,aera:qu#caufa 
etiam  uoces  multis  ki  locis  reciprocas  facit. 

De  uentis  iterum»  Cap*  xlv 

Qlne  fine  ueutos  generant  iam  quidam  etiam  f^ecus, qualis  in  Dalmatia  ora,  uafto  in 
>3pr#ceps  hiatu:in  quem  deiedd  leui  pondere ,  quamuis  tranquillo  die ,  turbini  Anulis  20 
emicat  propella.Nomen  loco  efl  Senta. Quin  5S  in  Cyrenaica  prouincia  rupes  quadam 
auftro  traditur  facra,quam  profanum  fit  attredari  hominis  manu,cofeftim  auftro  uol- 
uente  harenas.In  domibus  etiam  multis,  manu  fada  inclufa  opacitate  conceptacula  au/ 

. ras  fuas  habent,  adeo  caufa  non  deeft .  Sed  plurimum  intereft ,  flatusfit,  an  uetus .  Illos 
ftatos  atque  perfpirantes,quos  non  tradus  aliquis, uerum  terr#  fentiunt:  qui  non  aura, 
non  procella  maris, fed  appellatione  quoque  ipia  uenti  (unt :  qui  fiue  afsiduo  mundi  ihei/ 
tu,&  contrario  fiderum  occurfu  nalcuntur,fiue  hic  efl:  ille  generabilis  rerum  natur#  {piri». 
tiis,huc  illucej^  tanquam  in  utero  aliquo  uagus,-  fiue  di/parili  errantium  fiderum  idu,ra/ 
diorumq?  multiformi  iaclu  flagellatus  aer ,  fiue  aiiiis  fideribus  exeunt  his  propioribus, 
fiue  ab  illis  c#lo  affixis  cadunt, palam  efl  illud  quocp  legem  natur#  habere  no  ignotam^  5® 
etiamfi  nondum  percognitam. 

Natur#  &obferuationesuentomm.  Cap*  xlvi 

T  T  Iginti  amplius  autores  Gr#ci  ueteres  prodidere  de  hisobferuationes.  Quo  ma/ 

V  gis  miror,orbe  difeordi,  8C  in  regna  hoc  efl:  in  membra  diuifo ,  tot  uiris  cur#  fuifle 
tam  ardua  inuentu,  inter  bella  pr#fertim  8C  infida  holpitia,  piratis  etiam  omnium  mor/ 
talium  hoftibus  tranfitus  ferme  tenentibus :  ut  hodie  qu#dam  in  (uo  quifque  tradu  ex 
eorum  commentarrjs,qui nunquam  eo  acce(Iere,uerius  nofcat,quam  indigenarum  fcien 
da:nunc  uero  pace  tam  fefta ,  tam  gaudente  prouentu  rerum  artiumc^  principe ,  omni/ 
no  nihil  addifcinouainquifitione,  imo  ne  ueterum  quidem  inuentaperdifei.  Non  erant 
maiora  pr#mia  in  multos  dilperfa  fortun#  magnitudine,  &  ifta  plures fine  pr#mio  alio  4» 
quam  pofteros  iuuandi eruerunt.Nanq^  mores  hominu  tenuere, no  frudus.  Etimmefa 
multitudo  aperto  quodeunep  eft  mari,hofpitaliqj  littoru  omniu  appulfu  nauigat,  fed  Iu/ 
cri  non  fidenti#  gratia.Nec  reputat  c#ca  mens .81  tantu  auariti#  intenta,  idipfum  teientia 
poffe  tutius  fieri.Quapropterterupulofiusqudm  inftitutofortafsis  eonueniat  operi,  tra/ 
dabo  uentos, tot  milia  nauigantiu  cernens.  Ventoru  genera.  Cap.  xlvii 

"T  T Eteres  quatuor  omnino  feruauere,per  totide  mudi  partes  (ideo  nec  Homerus  plu/ 

V  res  nominat)  hebeti  ut  mox  iudicatutn  eft  ratione:fecuta  #tas  odo  addidit,nimis 
fubtili  81  concifatproximis  inter  utranq;  media  placuit ,  ad  breuem  ex  numerofa  additis 
quatuor, Sut  ergo  biniin  quatuor  c#li partibus,*  Ab  oriente  squinodiali  fubte>lanus,ab 


II 


HISTORIAE  LIBER 


oriente  brumali  uu!turnus:Illum  apelioten, hunc  eurum  Graxi  appellant,  A  meridie  au/ 
fter,&ab  occafu  brumali  africus,noton  6£  liba  nominant:  Ab  occaCaxqainodliali  fauo/ 
nius,ab  occafu  folftitiali  corus,zephyron  Si  argeften  uocat:  A  feptcntrioibus  feptentrio, 
interqj  eum  Si  exortum  foiftitialcm  aquilo,  apardhas  didi  8C  boreas.  Numerofto?  ratio 
quatuor  his  interiecerat,  thralcia, media  regione  inter  feptentrionem  8i  occafum  folftitia 
lemdtemq?  cascian ,  media  inter  aquilonem  di  exortu  aequinoctialem:  Ab  ortu  folftitiali 
phaenician ,  media  regione  inter  ortum  brumalem  8i  meridiem :  Item  inter  liba  Si  notori 
compoiicum  ex  utroque  medium ,  inter  meridiem  &hybernum  occidentem,  libartoton. 
Nec  finis:  Alfi quippe  mefen  nomine  etiamnum  addidere  inter  borean  SC  cxcian3Si 
io  inter  eurum  Si  noton  euronotum.  Sunt  etiam  quidam  peculiares  quibufq?  gentibus  uen 
ti,  non  ultra  certum  procedentes  tradlum :  ut  Athenienfibus  fciron ,  paulum  ab  argefte 
deflexus,  reliqua  Gratcia:  ignotus .  Aliubi  elatior  idem  olympias  uocatur.  Confuetudo 
omnibus  his  nominibus  argeften  intelligit:8£  cxcian  aliqui  uocant  heIlelpontium,&  eo C/ 
dem  alibi  aliter.Item  in  Narbonenfi  prouirteia  clarilTimus  uentoru  eft  circius,nec  ulli  uio 
lentia  inferior ,  Oftiam  plerunqj  redta  Liguftico  mari  perferens:  idem  non  modo  in  telis 
quis  partibus  cxli  ignotus ,  fed  ne  Viennam  quidem  eiufdem  prouincte  urbem  attin/ 
gens,  paucis  ante  limitibus  iugi  modici  occurlu  tantus  ille  uentorum  coercitus.  Et  au/ 
ftros  in  Aegyptu  penetrare  negat  Fabianus .  Quo  fit  manifefta  lex  natnne,  uentis  etiam 
Si  tempore  8i  fine  diftro.  V er  ergo  aperit  nauigantibus  maria :  cuius  in  principio,fauonfi 
jo  hybernum  molliunt  aelutn,  foleaquarfi  xxv.  obtinente  partem.Is  dies  lextus  eft  ante 
Februarias  Idus .  Competit  ferme  Si  hoc  omnibus  quos  deinde  ponam,per  fingulas  in/ 
tercalationes  uno  die  anticipantibus,rurlumq^  Iuftro  (equenti  ordine  feruantibus .  Fauo/ 
nium  quidam  ad  vii.  Cal.  Marti)  chelidonian  uocant,  ab  hirundinis  uifu:  nonnulli  ue/ 
ro  ornithian,  uno  Si  lxx.  dic  poft  brumam, ab  aduenru  auium, flantem  per  dies  ix.  Fa 
uonio  contrarius  eft,qnem  fublblanum  appellauimus.Datus  eft  aute  huic  exortus  Ver/ 
giliarum  in  totide  partibus  tauri, lex  diebus  ante  Maias  Idus,  quod  tempus  auftrinu  eft, 
huic  uento  feptentrione  cotrario .  Ardentifsimo  aute  xftatis  tempore  exoritur  canicute 
fidus, fole  prima  partem  leonis  ingrediente.-quidies  xv.ante  Augufti  Calen.eft.  Huius 
exortum  diebus  octo  ferme  aquiiones  antecedunt, quos  prodromos  appellant.  Poft. bi/ 
50  duum  autem  exortus,  fidem  aquilones  conftantius  perflant  diebus  quadraginta,  quos 
ctefias  uocant .  Molliri  eis  creditur  folis  uapor  geminatus  ardore  fideris :  nec  ulli  uentoru 
magis  flati  fiint.Poft  eos  rurfusauftri  frequetes  ufq?  ad  fidus  Arduri,quod  exoritur  xi 
diebus  ante  ^quinocliu  autumni.Cum  hoc  corus  incipit.Corus  autumnat:  huic  eft  con/ 
trarius  uulturnus .  Poft  id  ajquinoftiu  diebus  fere  quatuor  Si  xl.  Vergiliarum  occalus 
hyemem  inchoat:  quod  tempus  in  nr  Idus  Nouembris  incidere  cofueuit:  hoc  eft  aqui/ 
ionis  hybemfimultumt^  «ftiuo  illi  diffimilis,  cuius  ex  aduerfo  eft  africus.  Ante  brumam 
autem  vii.  diebus,  totidemcppoftea,fterniturmare  halcyonum  fceturce:  unde  nomen 
hi  dies  traxere:  reliquu  tempus  hyemat.  Nec  tamen  fieuitia  tempeftatu  concludit  mare. 
Piraue  primum  coegere  mortis  periculo  in  mortem  ruere,  SC  hyberna  experiri  maria: 
40  nunc  idem  auaritia  cogit .  Ventorum  frigidilsimi  lunt  quos  a  leptentrione  diximus 
Ipirare ,  8C uicinus  his  corus.  fi  Si  reliquos  compelcunt ,  Si  nubes  abigunt .  Humidi,  afr i/ 
cus,8C  pnecipue  aufter  Italia,  narrant  8i  in  Ponto  cxcian  in  fe  trahere  nubes .  Sicci  c o/ 
rus  Si  uulturnus,  preeterquam  dcfinentes.Niualesaquilo  Si  feptentrio .  Grandines  fe/ 
ptentrio  importat  Si  corus .  Aeftuolus  aufter .  T epidi  uulturnus  Si  fauonius. Iidem  fub/ 
folano  ficciores :  Si  in  totum  omnes  i  feptentrione  Si  occidente  ficciores,  quam  meridie 
Si  oriente.  Saluberrimus  autem  omnium  aquilo-.noxius  aufter, di  magis  ficcus ,  fortafsis 
quia  humidus  frigidior  eft.Minus  efurire  eo  Ipirante  creduntur  animantes.Etefise  nocftu 
definunt  fere ,  SC  a  tertia  diei  hora  oriuntur .  In  Hilpania  Si  Afia  ab  oriente  flatus  eft  eo/ 
rum,in  Ponto  ab  aquilone,  reliquis  in  partibus  a  meridie ,  Spirant  aute  8i  a  bruma  cum 

b  2  uocan 


Itf  1  C.  PLINII  NATVRALIJ 

uocantur  ornithia,  fed  leniores  &  paucis  diebus  .Permutant  8Z  duo  naturam  cum  fitt£ 
Aufter  Africa:  ferenus, aquilo  nubilus .  Omnes  uenti  uicibus  fuis  fpirant  maiore  ex  par/ 
te, aut  ut  contrarius  delinenti  incipiat .  Cum  proximi  cadentibus  furgunt ,  a  lazuo  latere 
in  dextrum  (ut  foI)ambiunt.De  ratione  eorum  menftrua,  quarta  maxime  luna  decernit. 
Iiidem  aute  uentis  in  contrarium  nauigatur, prolatis  pedibus, ut  nodlu  plerunq;  aduerfa 
uela  concurrant .  Auftro  maiores  fludtus  ceduntur  qu  dm  aquilone :  quoniam  ille  infer/ 
nus  ex  imo  maris  fpirat, hic  fummo.Ideoq?poftauftrosnoxrj  pr^cipue  terne  motus. 
Noxftu  aufter,  interdiu  aquilo  uehementior .  Et  ab  ortu  flantes  diuturniores  funt  ab  oc/ 
cafu  flantibus.  Septentriones  impari  fere  delinunt  numero :  quee  obferuatio  8t  in  altjs 
multis  rerum  naturce  partibus  ualet.Mares  itaq?  exiftimanfur  impari  numero.  Sol  5£  au  io 
get,&  comprimit  flatus. Auget  exoriens  occidescp,comprimit  meridianus  ceftiuis  tempo 
ribus.Itaque  medio  diei  aut  nodtis  plerunqa  lopiuntur ,  quia  aut  nimio  frigore  aut  aftu 
foluutur.Et  imbribus  uenti  fopiuntur .  Expediantur  aute  maxime ,  unde  nubes  difcuflce 
adaperuere  ccelu.  Omnium  quidem  (fi  libeat  obferuare  minimos  ambitus)redire  eafdem 
uices  quadriennio  exadlo  Eudoxus  putat, no  uentoru  modo ,  uerum  &  reliquarum  tem/ 
peftatum  magna  ex  parte.  Et  eft  principium  luftri  cius  femper  intercalari  anno  canicula 
ortu.De  generalibus  uentis  hxc.  De  repentinis  flatibus.  Cap.  xlviii 

TVT  Vnc  de  repentinis flatibus,qui exhalante terra(ut  didlum eft)coorri,rurfusc£  deiei' 
IN  dli,interim  obdudla  nubium  cute  multiformes exiftunt.  Vagi  quippe  Cruentes 
torrentiu  modo,ut  aliquibus  placere  oftendimus, tonitrua  8i  fulgura  cedunt .  Maiore  u e/  zo 
ro  illati  pondere  incurfucp,fi  late  ficcam  ruperint  nube,  procellam  gignunt,  qua:  uocatur 
a  Gr^cis  ecnephias .  Sin  uero  depreffo  finu  ardlius  rotati  effregerint ,  fine  igne ,  hoc  eft 
fine  fulmine, uorticem  faciunt, qui  typhon  uocatur, id  eft,uibratusecnephias.  Defert  bic 
fecum  aliquid,abr uptum  e  nube  gelida  conuoluens  uerfansq? ,  ruinam  luam  illo  pon/ 
dere  aggrauans ,  81  loeu  ex  loco  mutans  rapida  uertigine :  pr^cipua  nauiganrium  peftis, 
non  antennas  modo, uerum  ipfa  nauigiacontorta  frangens,tenyui  remedio  aceti  in  adue/ 
nientem  effufi,cui  frigidiflima  eft  natura.Idem  illifu  ipfo  repercuflus,  correpta  fecum  in 
ccelum  refert ,  forbetep  in  excelfum .  Quod  fi  maiore  depreffe  nubis  eruperit  fpecu,  led 
minus  lato  qudm  procella, nec  fine  fragore, turbinem  uocant,  proxima  quaque  profter/ 
nentem, Idem  ardeatioraccenfusc^  dum  furit,prefter  uocatur,amburenscontacla  pari/  50 
ter  8C  proterens. 


Alia  prodigiofa  genera  tempeftatum.  Cap.  xnx 

NOn  fit  autem  aquilonius  typhon ,  nectiiualis  aut  niue  tacente  ecnephias .  Quod.fi 
fimul  rupit  nubem, exarfitq?,& igne  habuit,no  poftea  concepit,fulmen  eft.  Diftat 
a  preftere,quo  flamma  ab  igne .  Hic  late  funditur  flatu, illud  conglobatur  impetu .  Vor/ 
tex  aute  remeando  diftat  a  turbine, 8C  quo  ftridor  a  fragore .  Procella  latitudine  ab  utro/ 
que,difietfta  nube  uerhis  quam  rupta.Fit  &  caligo  beluce  fimilis,nube  dira  nauigantibus. 
Vocatur  8C  columna, ci^m  fpiflatus  humor  rigensq?  ipfe  fe  fuftinet ,  Ex  eodem  genere,^ 
in  longam  ueluti  fiftulam  nubes  aquam  trahit. 

Quibusinterrisfulminanoncadant.  Cap.  l  40 

HYeme  &^ftate  rara  fulmina,cotrarqs  de  caufis, quoniam  hyeme  denfatus  aernu/ 
bium  cralsiorecorio  ipiflatunomnisqj  terraru  exhalatio  rigens  ac  gelida,quicquid 
accipit  ignei  uaporis,extinguit.  Qu^  ratio  immunem  Scy  thiam  8t  circa  rigentia  a  fulmi/ 
numcafu  prceftat,  diuerlo  nimius  ardor  Aegyptum .  Siquidem  cal idificcicp  halitus 

terr^, raras  admodum  tenuescg&  infirmas  denfantur  in  nubes.  Vere  autem  8t  autumno 
crebriora  fulmina ,  corruptis  in  utroque  tempore  ceftatis  hyemistjue  caufis .  Qua  ratio/ 
ne  crebra  in  Italia,  quia  mobilior  aer  mitiore  hyeme  8t  ceftate  nimbola,femper  quo/ 
dammodo  uernat  uel  autumnat.  Italice  quoque  partibus  r]s,qu$  a  feptentrione  difee/^ 
dunt  ad  tepore, qualis  eft  Vrbis  8i  Campanice  tra&us ,  iuxta  hyeme  8i  ceftate  fulgurat, 

quod 


LIBER 


HISTORIAE  LIBER  II  I7 

quod  non  in  alio  (itu.  Fulgurum  genera  8C  miracula  Cap«  li 

T7  Viminum  ipforum  plura  genera  traduntur.  Qux  ficca  ueniunt,no  adurunt,fed  diiTi 
JC  pant.Qux  humida,non  urunt  fed  infufcant,  Tertium  eft  quod  clarum  uocant,miri/ 
ficx  maxime  natura,quo  dolia  exhauriuntur  intadis  operimentis,  nuiiot^  alio  ueftigio 
relido.  Aurum  &  xs  &  argentu  liquatur  intus,facculis  ipfis  nullo  modo  ambuftis ,  ac  ne 
confufo  quidem  (igno  cera.  Martia  princeps  Romanaru  icta  grauida ,  partu  exanima/ 
to ,  ipfa  citra  ullum  aliud  incomodum  uixit .  In  Catilinianis  prodigqs ,  Pompeiano  ex 
municipio  M.  Herennius  decurio  fereno  die  fulmine  idus  eft. 

Deobferuationibus.  Cap.  lii 

10  ^T^Hulcorum  Iiterxnouem  deos  emittere  fulmina  exiftimant,  eac^  efife  undecim  gene 
JL  rum.Iouem  enim  trina  iaculari .  Romani  duo  tantum  ex  ijs  feruauere :  diurna  attri/ 
buentes  Ioui,nodurna  Summano, rariora  fane  eadem  de caufa  frigidioris  cxli.Hetruria 
erumpere  terra  quocp  arbitratur, qux  infera  appellat,  brumali  tempore  fada ,  fxua  ma/ 
xime  &  execrabilia,cum  fint  omnia  qux  terrena  exiftimant,non  ilia  generalia,  nec  a  fide/ 
ribus  uenientia,fed  ex  proxima  atep  turbidiore  natura. Argumentum  euidens  eft,  quod 
omnia  a  fuperiore  cxlo  decidentia  obliquos  habeant  idus:hxc  autem  qux  uocantur  ter» 
rena,redos,Sed  quia  ex  propiore  materia  cadant,ideo  creduntur  e  terra  exire,  quoniam 
cx  repulfu  nulla  ueftigia  xdant ,  cum  fit  illa  ratio  non  inferni  idus  fed  aduerfi .  3  Saturni 
ea  fidere  proficifci  fubtiliter  iftaconfedatiputatjficut  cremantia, a  Martis. Qualiter  cum 
20  Volfini]  oppidum  Thulcoruopulentifsimutotum  concrematu eft  fulmine.  Vocant  8C 
familiaria  in  tota  uitam  fatidica ,  qux  prima  fiunt  familiam  fua  cuicp  indepto.  Ceterum 
exiftimant  non  ultra  decem  annos  portendere  priuata,  praterquam  aut  matrimonio  pri 
mo  fada,aut  natali  die.Publica  non  ultra  tricefimum  annum, praterquam  in  dedudio/ 
ne  oppidorum.  De  Fulminibus  euocandis  Cap.  liii 

EXtat  annalium  memoria ,  facris  quibufda&  precationibus  uel  cogi  fulmina  uel  im/ 
petrari .  Vetus  fama  Hetrurix  eft,impetratum  Volfinios  urbem  agris  depopularis 
fubeunte  monftro,quod  uocauere  Voltam:euocatu  &  a  Porfena  luo  rege .  Et  ante  eum 
a  Numa  fxpius  hoc  faditatum ,  in  primo  annalium  fuorum  tradit  L.  Pilo  grauis  autor: 
quod  imitatu  parum  rite  Tullum  Hoftiiium,  idum  fulmine.Lucosq^  8L  aras ,&  facra  ha 
50  bemus,interqj  Statores, &  T onantcs,&  Feretrios, Elicium  quoqj  accepimus  Iouem.  Va 
ria  in  hoc  uira  fententia>&  pro  cuiufcp  animo .  Imperari  natura,  audacis  eft  credere; nec 
minus  hebetis,  beneficqs  abrogare  uires :  quando  in  fulgurum  quocp  interpretatione  e  6 
profecit  fcietia,ut  uentura  alia  finito  die  pracinat;&an  peremptura  fint  fatum,  aut  aper/ 
tura  potius  alia  fata  qux  lateant ,  innumerabilibus  in  utroque  publicis  priuatistfjj  experi/ 
mentis.Quamobrem  fint  ifta  (ut  rerum  natura  libuit)  alrjs  certa,  alqs  dubia,ali)s  proba/ 
ta,alrjs  da  mnanda.Nos  extera  quas  fime  in  his  memorabilia  non  omittemus. 

Catholica  fulgurum.  Cap.  liiii 

Tj'  VIgetrum  prius  cerni,  quam  tonitru  audiri  (cum  fimul  fiant)  certu  eft .  Nec  mirum, 
JL  quoniam  lux  fonitu  uelocior.Idum  autem  8i  fonitum  congruere,  ita  modulante  na/ 
40  tura.Sed  fonitum  profedi  efle  fuIminis,non  illati:etiamnum  Ipiritum  ocyorem  fulmine, 
ideo  quati  prius  omne  &  afflari  quam  percuti:nec  quenquam  tangi  qui  prior  uiderit  fui/ 
men,  aut  tonitrua  audient.  Lxua  profpera  exiftimatur ,  quonia  lxua  parte  mundi  ortus 
eft.Nec  tam  aduentus  fpedatur,quam  reditus, fiue  ab  idu  refiliat  ignis,  fiue  opere  confe 
do  aut  igne  coniumpto  fpiritus  remeet.  In  fedecim  partes  cxlum  in  eo  refpedu  diuifere 
Thufci.Prima  eft  a  feptentrionibus  ad  xquinodialem  exortum ;  fecunda  ad  meridiem, 
tertia  ad  xquinodialem  occafum,quarta  obtinet,quod  reliquu  eft,  ab  occafu  ad  fepten/ 
triones .  Has  iterum  in  quaternas  diuifere  partes ,  ex  quibus  odo  ab  exortu  finiftras,  to/ 
tidem  k  cotrario  appellauere  dextras.Ex  his  maxime  dira ,  qux  feptentrione  ab  occafu 
attingunt.Icaq?  perplurimu  refert, unde  uenerint  fulmina, &  quo  coceflerint .  Optimum 

b  $  eft 


ig  C.  •  PLINII  NATVRALIS 

eft,in  exortiuas  redire  partes.Ideo  cum  a  prima  cadi  parte  ueneriot,  &'  iri  eadem  coceffe 
rintjfiimma  felicitasportendicur,quale  Syll*  didlatori  oftentu  datum  accipimus.  Ciete 
raipfius  mundi  portione  minus  profpera  aut  dira.  Qu*da  fulgura  enundare  no  putant 
fas, nec  audire, pneterquam  fi  hofpiti  indicetur  aut  parenti .  Magna  huius  obferuationis 
uanitas,tadla  Iunonisiede,Rom:edeprehen(a  eft  Scauro  cofule,qui  mox  princeps  fuit. 
Nocftu  magis  quam  interdiu  fine  tonitribus  fulgurat.  Vnu  animal  homine  non  femper 
exringuit,c*terailico:hune  uidelicetnatura  tribuentehonore,cum  tot  belu*  uiribus  prg 
ftent.Omnia  cotrarias  incubat  in  partes .  Homo  nifi  couertatur  ui  percufifus  n5  expirat. 
Superne  iclic5fidunt.Vigilansi(5lusconiuentibus  oculis,  dormiens  patetibus  reperitur. 
Homine  ita  exanimatu  cremari  fas  non  eft,condi  terra  religio  tradidit.  Nullu  animal, nifi  i© 
exanimatum,fulmine  accenditur.  Vulnera  fulminatoru  frigidiora  reliquo  corpore  funt. 

Qu*  non  feriantur  fulmine.  Cap.  l  v 

X  rjs  qua;  terra  gignuntur, lauri  fruticem  non  icitcnec  unquam  quinque  altius  pedi/ 
JL^bus  defeendit  in  tetraddeo  pauidi  altiores  (pecus  tutifsimos  putant:aut  tabernacula 
e  pellibus  beluarum ,  quas  uitulos  marinos  appellant,  quonia  hoc  folum  animal  ex  ma¬ 
rinis  non  percutiat,  ficut  nec  e  uolucribus  aquila,  qu*  ob  hoc  armiger  huius  teli  fingitur. 

In  Italia  inter  Tarracinam  *dem  Feroni*, turres  bellicis  temporibus  defiere  fieri,  nui/ 

!a  non  earum  fulmine  diruta. 


De  prodigiofis  pluuqs,ladle,  (anguine,  carne/errojana,  lateribus  coift  is.Cap.L  v  r 

P  Reter  h xc  inferiore  c*io  relatum  in  monumenta  eft ,  Ia&e  &  fanguine  pluiflfeM.  2© 
Acilio,  C .  Portio  c  o  ss.  Et  fepe  alias  carne, ficut  L.  Volumnio ,  Seruio  Sulpicio 
c  o  s  s.exq?  ea  n5  perputruifife  quod  n5  diripuififent  aues.Item  ferro  in  Lucanis, anno  ari/ 
tequam  M.Craflfus  a  ParthismtereptuseftjOmnescpcumeo  Lucani  milites, quoru  ma/ 
gn  js  numerus  in  exercitu  erat.effigies  quie  piuuerat,fpongiarum  fere  fimilis  fuit:  arufpi/ 
Ccscauenda  pr^monuerutfupernauulncra.  L.aut  Paulo, C.Marcello  cos  s.lana  pluuit 
circa  cafteiiu  CariiTanum ,  iuxta  quod  poft  annum  T.  Annius  Milo  occifus  eft .  Eodem 
cau(am  dicente  lateribus  cotftis  piuui(Te,ia  eius  anni acia  relatum  eft. 

De  crepitu  armorum  Atubarum  de  cado  audito.  Cap.LVit 

A  Rmorum  crepitus  &tub*  {bnitus,auditos  e  cieio  Cimbricis  bellis  accepimus,  cte- 
-/"\-brosq5  &  prius  8C  poftea*  Tertiouero  cofiilatu  Marrjab  Amerinis  &Tuderribus  5© 
fpe&ata  arma  c*leftia,ab  ortu  occafuq?  inter  (e  Cocurrentia ,  pulfis  qu*  ab  occafu  erant. 
Ipfum  ardere  cadu,minime  miru  eft ,  8Z  f* pius  uifum,maiore  tu  ignis  nubibus  correptis. 

De  lapidibus  e  c*lo  cadentibus.  Gap.  lviii 

Elebratit  Gr*ci  Anaxagoranr  Clazomenium ,  Olympiadis  feptuagcfimieodlaua: 

J  (ecudo  anno,prtcdixifife  cicleftiu  literaru  fcientia,quibus  diebus  (axum  caiuru  efler 
e  fole.Idi^  faclu  interdiu  in  Thracia  parte  ad  Aegos flumen.  Qui  lapis  etianunc  often/ 
ditur,magnitudineuehis,coloreadufto,cometequocpillis  nodlibusnagrante.  Quod  fi 
quis  priediiftu  credat, fimul  fateatur  necefle  eft,maioris  miraculi  diuinicate  Anaxagor* 
fuifle:folui<q?  rerum  natur*  intelledlum  i  8C  confundi  omnia ,  fi  aut  ipfe  fol  lapis  efie ,  aut 
linquam  lapidem  in  eo  fuifle  credatur, decidere  tameri  crebro  no  erit  dubium .  In  Abydi  40 
gymnafio  exeacaufa  coIitur,hodieqp,modicusquidem,fed  quem  iri  medio  terraru  cafii/ 
rum  idem  Anaxagoras  pr*dixiflfe  narratur.Colitur  8£  Caflandri* ,  qu*  Potid*a  uoci/ 
tata  eft, ob  id  deducla.Ego  ipfe  uidi  in  Vocontiorum  agropaulo  ante  delatum. 

De  arcu  c*lefti.  Cap.  lix 

ARcus  uocamus  extra  miraculum  frequentes,  &  extra  ofteritum.  namnepluuios 
quidem, aut  (erenos  dies, cum  fide  portendunt.  Manifeftu  eft,  radium  folis  immif/ 
fiimcau*nubi,repulfaarieinfolemrefringi7coIorumc£  uarietatem  mixtura  nubium, 
aeris, ignium^  fieri. Certe  nifi  fole  aduerfo  no  fiunt ,  nec  unquam  nifi  dimidia  circuli  for t 
ma.nec  no<ftu,quamuisAriftoteles  prodat  aliquando  uifura :  quod  tamen  fatetur  idem 


non 


historiae  lib^r.  rf  19 

hon  nifi  quartadecima  luna  pofle.Fiunt  aute  hyeme ,  maxime  ab  £quino<ftid  autumna/ 
Ii  die  decrefcente.Quo  rurfus  crefcente  ab  ^quinocftio  uerno,n5  exiftunt:nec  circa  foifti/ 
tium  longiffimis  diebusibruma  uero,  hoc  eft,breuiflfimis  diebus, frequcnter.Iidem  fubli/ 
mes  humili  fole ,  humilesqj  fublimi ,  8C  minores  occidente  uel  oriente,  fed  in  latitudinem 
diffufi, meridie  exiles ,  uerum  ambitus  maioris .  Aeftate  uero  per  meridiem  non  cernun/ 
tur.-poft  autumni  ^quinoclium,  quacurtqiie  hora: nec  unquam  plures  fimul  qudm  duo. 
Cetera  eiufdem  natura  non  multis  dubia  efte  uideo. 


De  grandine,niuc, pruina, nebula, rore.  Cap.  1  x 

Randinem  conglaciato  imbre  gigni, &  niuem  eodem  humore  mollius  coadlo,  prui 
j  Vj"  nam  aut  ex  rore  gelido.  Per  hyeme  niues  cadere  no  gradines,  ipfascj?  grandines  in/ 
terdiu  fiepius  quam  nocftu,  &  multo  celerius  relblui  quam  niues .  Nebulas  nec  artate  nec 
maximo  frigore  exiftere.Rores  neq?  gelu,nec^  ardoribus/iecp  uentis,nec  nifi  ferena  no/ 
die. Gelando  liquorem  minui,folutaq?  glacie  non  eundem  inueniri  modam. 

De  nubium  imaginibus.  Cap.  lxi 

*v  jr  Arietates  colorum  figurarumq?  in  nubibus  cerni,prout  admixtus  ignis  fuperet  aut 
V  uincatur.  De  proprietatibus  edi  in  locis.  Capi  lxii 

PR^terea  quafdam  proprietates  caeli  quibufda  locis  efte.  Rofctdas  allate  Africa  no/ 
ctes.In  Italia  Locris  81  in  lacu  Velino, nullo  non  die  apparere  arquus .  Rhodi  &  Sy/ 
racufis  nunquam  tanta  rtubila  obduei:ut  non  aliqua  hora  fol  cernatur,  qualia  aptius  fuis 
>  referentur  locis.Hsec  fint  dicla  de  aere. 

De  natura  terra*.  Cap.  lxiii 


S Equitur  terra, cui  uni  rerum  naturi  partium, eximia  propter  merita ,  cognomen  indi/ 
dimus  materna:  uenerationis .  Sic  hominum  illa,  ufccadum  deuqu^  nos  nafcentes  ex/ 
ripit, natos  alit ,  femelq?  editos  fuftinet  femper :  nouilsime  complexa  gremio  iam  a  teli/ 
qua  natura  abdicatos ,  tum  maxime  ut  mater  operiensmullo  magis  facramento ,  quam 
quo  nos  quoque  facros  facit ,  etiam  monumenta  ac  titulos  gerens ,  nomendp  prorogans 
floftrum ,  &  memoriam  extendens  contra  breuitatem  asui .  Cuius  numen  ultimum  iam 


nullis  precamur  irati  graue :  tanquam  ncfriamushanc  efte  folam ,  qux  nunquam  itaCca/ 
tur  homini.  Aqus  fubeunt  in  imbres, rigefeunt  in  grandines,tumefcunt  infiudtus,  prseci/ 
So  pitantur  in  torrentes :  aer  denfatur  nubibus, furit  procellis :  At  hxc  benigna, -mitis,  indui/ 
gens,  ufusqj  mortalium  femper  ancilla, quse  coacta  generat  fqu$  fponte  fundit?  quos 
odores  faporesq?  ?  quos  luccos  ?  quos  tadlus  ? quos  colores?  quam  bona  fide  creditum 
fcenus  reddite1  qu«  noflri  caufa  alit?  Peftifera  enim  animantia,  uitaii  Ipiritu  habente  cui/ 
pam,necefle  eft  illi  feminata  excipere,  &  genita  fuftinere .  Sed  in  malis  generantium  no/ 
xa  eft.Ula  ferpentem  homine  percufto  non  amplius  recipit,  pcenasqj  etiam  inertium  no 
mine  exigit :  illa  medicas  fundit  herbas,  8C  femper  homini  parturit.  Quin  8C  uenena,  no/ 
ftri  mifertam  inftituifte  credi  poteft ,  ne  in  t^dio  uine  diras  famis  mors, terras  tfieritis  alie/ 
niflfima,lenta  nos  cdfumeret  tabe,  ne  lacerum  corpus  abrupta  dilpergerent,ne  laquei  tot 
queret  poena  prapoftera ,  inclulo  fpiritu,  cui  quaereretur  exitusrne  in  profundo  quasfita 
40  morte,fepultura  pabulo  fieret ,  ne  ferri  cruciatus  feinderet  corpus.  Ita  eft,  miferta  genuit 
id,cuius  facillimo  hauftu, illibato  corpore, 8C  cum  toto  fanguine  extingueremur,  nullo  la 
bore,fitientibus  fimiles:qualiter  defun<ftos,noft  uoIucris,non  fera  attingeret:  terrcscjj  fer/ 
uaretur,qui  fibqpfi  periftet .  Et  ut  uerum  fateamur ,  terra  nobis  maloru  m  remedium  ge/ 
nuit ,  nos  illud  uitx  fecimus  uenenum .  Nos  enim  81  ferro,  quo  carere  non  poffumus,  fi/ 
mili  modo  utimur .  Nec  tamen  quereremur  merito ,  etiamfi  maleficfi  caufa  tulifiet .  Ad/ 
uerfusunam  quippe  natura: partem  ingrati  fumus :  quafi  non  ad  delicias  quafque ,  non 
ad  contumelias  feruiat  homini.Inmariaiacitur,  aut  ut  freta  admittamus  eroditura/ 
quis :  ferro,  ligno,  igne,  Iapide, fruge,omnibus  cruciatur  horis :  multocp  plus  ut  delicijs, 
ut  alimentis  famuletur  noftris,  Et  tamen  quas  fumma  patitur  atque  extrema  cute, 

b  4  tolera 


Eu 


20  C.  PLINII  N  ATVRALIJ 

tolerabilia  uideantur:Penetramus  in  uifcera ,  auri  argentiqj  uenas,&  ieris  ac  plumbi  me/ 
talla  fodientes, gemmas  etia  &  quofda  paruulos  quterimus  lapides,icrobibus  in  profun> 
dum  ad:is.Vifcera  eius  extrahimus,  ut  digito  geftetur  gemma  quapetimus .  Quot  ma/ 
nus  ajterutur,ut  unus  niteat  articulusCSi  ulii  eflent  inferi,iam  profecto  illos  auaritiie  atq? 
luxuria:  cuniculi  refodiflent.Et  miramur  ii  cade  ad  noxa  genuit  aliqua*  Fera:  enim  credo 
cuftodiunt  illa,  arcentqj  (acrilegas  manus .  Nonne  inter  ferpentes  fodimus, 8t uenas  auri 
Aliis,  tu  tractamus  cum  ueneni  t  radicibus?  Placatiore  tamen  dea  ob  hoc  utimur,quod  omnes  hi 
ducibus  opulentia  exitus, ad  fcelera  cirdescp  &  beila  tendunt :  quaq?  fanguine  noftro  irrigamus, 
infcpultis  oiTibus  tegimus.Quibus  tamen  uelut  exprobrato  furore  tande  ipfa  fe  obducit 
81  fcelera  quoq?  mortaliu  occultat.  Inter  crimina  ingrati  animi  8C  hoc  duxerim, quod  nas  io 
curam  eius  ignoramus.  De  forma  terra,  Cap.  lxiiii 

T  St  autem  figura  prima,  de  qua  cofenfus  iudicat.  Orbe  certe  dicimus  terra:, globuq^ 
✓uerticibus  includi  fatemur .  Neq?  enim  abfoluti  orbis  eft  forma,  in  tanta  montium 
excelfitate, canta  camporum  planicie:fed  cuius  amplexus,  fi  capita  linearum  comprehen 
dantur  ambitu, figura  abfoluti  orbis  efficiat, id  quod  reru  ipfa  naturte  cogit  ratio, non  eiG 
dem  caufis  quas  attulimus  in  cielo.Nacp  in  illo  caua  in  fe  couexitas  uergit,  8t  cardini  fuo, 
hoc  eft  terra:, undiqj  incumbit.  Hatcutfolida  atcp  co£erta,afturg{t  intumefceti  fimilis,ex 
tracp  protenditur.Mundus  in  centrum  uergit-.at  terra  exit  a  centro,  immenfum  eius  glo/ 
bum  in  formam  orbis  affidua  circa  eam  mundi  uolubilitate  cogente. 

De  antipodibus  an  fint,3C  aqux  rotunditate.  Cap.  lxv  20 

TNgenshic  pugna  literarum,  contracp  uulgi,  circumfundi  terne  undiqj  homines, con/ 
JLuerftscp  inter  fe  pedibus  ftare,&  cundtis  fimilem  efte  cali  uertice ,  fimili  modo  ex  qua/ 
cunque  parte  mediam  calcari :  illo  quarente  cur  non  decidant  contra  fiti :  tanquam  non 
8t  ratidprafto  fit, ut  nos.no  decidere  mirentur  illi .  Interuenit  fententia,  quamuis  indocili 
pr®b'abiiis  turbf,inaquali  globo, 8t  fi  fit  figura  pinea  nucis, nihilominus  terra  undiq?  in/ 
coIi.Sed  qd  hoc  refert,  alio  miraculo  exorienteCpendere  ipfamac  no  cadere  nobiicu,ceu 
fpiritus  uis  mudo  pnrfertim  inclufi,dubia  fit:aut  poffit  cadere,natura  repugnate,  St  quo 
cadat  negatc.Nam  ficut  igniu  fedes  n5  eft  nifi  in  ignibus,aquaru  nifi  in  aquis, ipiritus  ni/ 
fi  in  fpiritu:ita  terra  arcentibus  cundis,nift  in  fe  locus  no  eft.Globu  tamen  effici  miru  eft, 
in  tanta  planicie  maris  camporuq? .  Cui  fententia  adeft  Dicaarchus  uir  in  primis  erudi/  50 
tus,rcgu  cura  permefus montes,ex  quibus altiffimu  prodidit  Pelion,  M. cdpaffi ratione 
perpendiculi,nullam  efte  eam  portione  uniuerfa  rotunditatis  colliges.  Mihi  incerta  hac 
uidetur  c5ieclatio,haud  ignaro  quofdam  alpium  uertices,  longo  traftu,  necbrcuiore  L. 
milibus  pafluum  afturgere.Sed  uulgo  maxima  hac  pugna  eft, fi  coadla  in  uertice  aqua/ 
rum  quoq?  figura  credere  cogatur.  Atqui  non  aliud  in  reru  natura  afpcftu  manifeftsus. 
Nanqj  St  dependentes  ubicp  gutta  paruis  globatur  orbibus:  8C  pulueri  illata  frondiuq? 
lanugini  ig*pofita,abfoluta  rotuditate  ccrnutur:&  in  poculis  repletis  media  maxime  tu/ 
ment.  Quapropterfubtilitate  humoris,  mollitiacp  in  fe  refidente, ratione  facilius  cp  u i/ 
fu  deprehenduntur.Idqj  etia  magis  miru, in  poculis  repletis, addito  humore  minimo  cir/ 
cumfluere  quod  fuperfit;c5tra  euenire  ponderibus  additis  ad  uicenos  iape  denarios:fcili  40 
cet  quia  intus  recepta  liquore  in  uertice  attollat, at  cumulo  eminente  infufa  dilabatur.Ea/ 
dem  eft  caufa, propter  qua  e  nauibus  terra  n5  cernatur,  e  nauiu  malis  c5fpicua:ac  procul 
rccedete  nauigio,fi  quid  quod  fulgeat  religetur  in  mali  cacumine,paulatim  defeendere  ui 
deatur,&  poftremo  occultet:.  Deniqj  oceanus, que  fatemur  ultimu,quana  alia  figura  co/ 
htereret  acqj  n5  decideret, nullo  ultra  margine  incIudeteClpfum  id  ad  miraculu  redit, quo 
na  modo  etiafi  globetur, extremu  n5  decidat  mare.Cdtra  qd,ut  fint  plana  maria, St  qua 
uidetur  figura, no  pofte  id  accidere,  magno  fuo  gaudio  magnaq?  gloria  inuetores  Gneci 
fubtiiitate  geometrica  docet.Nanqj  cu  e  fublimi  in  inferiora  aquf  feratur,#  fit  hxc  natu 
ra  earu  cocefta ,  nec  quifefj  dubitet  in  lictore  ullo  acceflifte  eas ,  quo  Iongiftlme  deuexitas 

pafla 


HISTORIAE  LIBER  II  21 

paffa  fit, procul  dubio  apparere, quo  quid  humilius  fit, propius  cerro  eflfe  terror omnesc^ 
lineas  qu«  emittantur  ex  eo  ad  proximas  aquas, breuiores  fieri ,  cp  qu«  ad  extremu  ma/ 
re  d  primis  aquis.Ergo  totas ,  omniqj  ex  part^  aquas  uergere  in  centrurideocp  non  deci/ 
de're,quonia  in  interiora  nitacur.Quod  ita  formaflfe  artifex  natura  credi  debctaitcu  terra 
arida  di  ficca  conflare  per  fe  ac  fine  humore  non  poftec ,  nec  rurfus  flare  aqua  nifi  fufti/ 
nente  terra,  mutuo  implexu  iungerentunhacfinus  pandente, iila  uero  permeante  totam, 
intra, extra, fupra ,  uenis  ut  uinculis  difcurrentibus ,  atq;  etiam  in  fummis  iugis  erumpen/ 
te:quo  fpiritu  adta,8£terr«pondereexpre{Ta,fiphonum  modo  emicat:  tantum*^  a  peri/ 
culo  decidendi  abeft,ut  in  fumma  qu«q3  di  altiffitna  exiliat .  Qua  ratione  manifeftu  eft:, 
io  quare  tot  fluminum  quotidiano  acceffu  maria  non  crefcant» 

Quomodo  aqua  fit  teme  innexa.  Cap.  lxvi 

E  St  igitur  in  toto  fuo  globo  tellus  medio  ambitu  pnmndla  circumfluo  mari.Nec  ar 
gumentis  hoc  inueftigandum,fed  iam  experimentis  cognitum. 

De  nauigatione  maris  di  fluminum.  Cap.  lxvii 

A  Gadibus  columnisqj  Herculis ,  Hifpani«  di  Galliaru  circuitu,totus  hodie  nauiga/ 

■XX.tur  occidens.Septentrionalis  uero  oceanus, maiore  ex  parte  nauigatus  tft,aulpicris 
diui  Augufti  Germania  clafie  circuuecia  ad  Cimbrorum  promontoriu:  SC  inde  immea/ 
fo  mari  profpeCto,aut  fama  cognito,ad  Scy  thica  plaga,&  humore  nimio  rigentia.  Pro/ 
pter  quod  minime  uerifimile  eft  illic  maria  deficere ,  ubi  uis  humoris  fuperet.  Iuxta  uero 
20  ab  ortu  ex  Indico  mari ,  fub  eodem  fidere  pars  tota  uergens  in  Caipiu  mare,  pernauiga/ 
ta  eft  Macedonu  armis,  Seleuco  atqp  Anriocho  regnantibus, qui  ii  Seleucida  atq?  An/ 
tiochida  ab  ipfis  appellari  uoluere .  Circa  Caipiu  quoqj  multa  oceani  littora  explorata, 
paruocp  breuius  cp  totus  hinc  aut  illinc  feptentrio  eremigatus .  Vt  tamen  conieritura:  lo/ 
cum  fic  quoq?  non  relinquat, ingens  argumentu  paludis  M«otic«,fiue  ea  illius  oceani  fi/ 
tius  eft ,  ut  multos  aduerto  credidiffe ,  fiue  angufto  difcreti  t  fitu  reftagnatio.  Alio  latere  forte,ijlhm  _ 
Gadium,ab  eodem  occidente,  magna  pars  meridiani  finus  ambitu  Mauritania  nauiga/ 
tur  hodie.  Maiorem  quidem  eius  partem, Si  orientis ,  uidtori«  magni  Alexandri  luftra/ 
uere,ufque  in  Arabicu  finum.In  quo  res  gerente  C.  C«fare  Augufti  filio,figna  nauiu  ex 
Hifpanienfibus  naufragrjs  feruntur  agnira.Et  Hanno  Carthaginis  potentia  florente,  cir 
jo  cumueclus  a  Gadibus  ad  finem  Arabice, nauigationem  eam  prodidit  fcripto:ficut  ad  ex/ 
tera  Europa  nofcenda  miflus  eodem  tempore  Himilco.Pneterea  Nepos  Cornelius  au/ 
tor  eftjEudoxum  quenda  fua  «tate,cum  Lathyrum  regem  fugeret ,  Arabico  finu  egrefi 
fum ,  Gades  ufcp  peruectu:  multocp  ante  eum  Ccelius  Antipater ,  uidifle  fe  qui  nauigafi 
fet  ex  Hifpania  in  AethiopiacSmercq  gratia.  Idem  Nepos  de  feptentrionali  circuitu  tra/ 
dit,Q.Metello  Celeri, C.  Afranrj  in  cofulatu  collega ,  (ed  tum  Gallia  proconfuli,  Indos 
a  rege  Sueuorum  dono  datos,qui  ex  India  commercq  caufa  nauigantes,tempeftatibus 
efifent  in  Germaniam  abrepti.Sic  maria  circumfufa  undicp  diuiduo  globo,  partem  orbis 
auferunt  nobismec  inde  huc ,  nec  hinc  illdperuio  tradu .  Quce  contemplatio  apta  dete/ 
gendce  mortalium  uanitati,pofcere  uidetur,ut  totum  hoc  quicquid  eft, in  quo  fingulis  ni/ 

40  hil  fatis  eft,ceu  fubiedtum  oculis,  quantum  fic  oftendam. 

Qu«  portio  terree  habitetur.  Cap.  lxviii 

T  Am  primum  in  dimidio  computari  uidetur,  tanquam  nulla  portio  ipfi  decidatur  ocea 
JLnorqui  toto  circumdatus  medio, 5J  omnes  ceteras  fundens  reripienscp  aquas ,  di  quic/ 
quid  exit  in  nubes ,  ac  fidera  ipfa  tot  5 i  tantie  magnitudinis  pafcens,  quo  tandem  ampli/ 
tudinis  Ipatio  credetur  habitare?  Improba  di  infinita  debet  effe  tam  uaft«  molis  poflfel/ 
fio.  Adde  quod  ex  relicto  plus  abftulic  c«Ium .  Nam  cum  fint  eius  quinque  partes,  quas 
uocant  sonas,infefto  rigoret  «terno  gelu  premitur  omne,quicquid  eft  fubiectum  dua/ 
bus  extremis  utrinque  circa  uertices,  hunc  qui  feptentrio  uocatur,eumcp  qui  aduerlus  illi 
auftximis  appellatur .  Perpetua  caligo  utrobique ,  di  alieno  moiiiorum  fiderum  afpectu, 

maligna 


ii 


C.  PLINII  NATVRALIj 


indigna  ac  pruina  tantum  albicans  iux#Media  ucro  terrarum, qua  folis  orbita  e(r,exufta 
flammis  St  cremata, cominus  uapore  torretur.Circa  dux  tantum  inter  exuftam  St  rigen/ 
tes,teperanturiea:qj  ipfie  inter  fe  no  peruia:, propter  incendiu  fideris, Ita  terra  tres  partes 
abftiriic  ralum  :  Oceani  rapina  in  incerto  eft .  Sed  St  relitfla  nobis  una  portio  haud  fcio 
an  etiam  in  maiore  damno  fitJdem  fiquidem  oceanus  infufus  in  multos  (ut  dicemus)  fi/ 
nus,adeo  uicino  acceffu  interna  maria  allatrat, ut  centu  xv.  milibus  paffuu  Arabicusfi/ 
nus  didet  ab  Aegyptio  mari:  Cafpius  uero  ccclxxv.  milibus  d  Pontico.  Idem  interfufus 
intrat  per  tot  maria, quibus  Africam, Europa,  Afiamqj  difpefcit.  Quantu  terrarum  occu/ 
pet,coputemr  etiam  nunc  menfura tot  fiuminu ,  tantaru  paludum .  Addantur  St  iacus  St 
ftagnanam  elata  in  cadum, ardua  afpctftu  quoq;  iuga:iam  fyhx  uallescp  prarupra,&  io 
folitudines,&  mille  caufis  deferta  dctrahantur.Ha:  tot  portioes  terrg,imo  uero,  ut  plures 
tradidere,mundi  putidius  (neq;  enim  eft  aliud  terra  in  uniucrfo)  hrec  ell  materia  gloria: 
noftra,h:Ec  fedes:hic  honores  gerimus,hic  exercemus  imperia,  hic  opes  cupimus,hic  tu 
multuatur  humanu  genus,  hic  inftauramus  bella  etiam  ciuilia,  mutuiscp  aedibus  laxio/ 
rem  facimustcrram.Et  ut  publicos  gentiu  furores  tranfeam,  h xc  in  qua  coterminos  pcl/ 
limus ,  furtoq;  uicini  cefpitem  noftro  folo  afFodimus ,  ut  qui  latifsime  rura  metatus  fue/ 
Aliis,  fanum  rit,ultraq5  f  fines  exegerit  accolas,  quota  terraru  parte  gaudeatCuel  cum  ad  menfura  aua 
ritise  fira  propagauerit,quam  tandem  portionem  eius  defundtus  obtineat? 

Mediam  efife  mundi  terram»  Cap.  lxix 

MEdiam  efife  mundi  totius  haud  dubqs  conflat  argumentis,  fcd  clariflirnetequino/ao 
dlrj  paribus  horis.Nam  nifi  in  medio  eflet,xquaies  dicsnotflescp  haberi  non  pof/ 
fe  deprehenderunt  St  dioptra ,  qu^  uel  maxime  id  cofirmant :  cum  ccquinoclali  tempo/ 
re  ex  eadem  linea  ortus  occafusq?  cernatur,  St  lolflitialis  exortas  per  fuam  lineam ,  bru/ 
malisq?  occafus.  Qu^accidere  nullo  modo  poflent,nifi  in  centro  fita  effer. 

De  fiderum  ortus  in:rqualitate,&  de  cclipfi,&  ubi,SC  quare  Cap.  lxx 

TRcs  autem  circuli  fupraditflis  sonis  implexi ,  intequalitates  temporum  cliftinguunt: 

Solfticialis  A  parte  figniferi  excelfiflfima  nobis ,  ad  (eptentrionalem  plagam  uerfus, 
contracp  ad  alium  polum  brumalis,item  medio  ambitu  figniferi  orbis  incedens  a:quino/ 
cfliah's.Reliquorum,qua:  miramur,  caufa  inipfius  terra  figura  eft,  qua  globo  fimiiem,& 
cum  ea  aquas,rjfdcm  intelligitur  argumentis.Sic  enim  fit  haud  dubie,ut  nobis  (eptentrio  5° 
nalis  plag^  fidera  nunquam  occidant,contra  meridiana  nunqua  oriantur :  rurfusqj  Irae 
illis  non  cernantur,atto!Iente  fe  contra  medios  uifus  terrarum  globo .  Septentriones  non 
cernit  Troglodytice  St  confinis  Aegyptus:  nec  Canopum  Italia, St  quem  uocant  Bereni/ 
ces  crinem ,  item  quem  fub  diuo  Augufto  cognominauere  Cafaris  thronon.infignes  ibi 
flellas.-adeoq;  manifefto  aflurgens  faftigium  curuatur,ut  Canopus  quarta  fere  parte  fi/ 
gni  unius  fupra  terra  eminere  Alexandri^  intuentibus  uideatuneadem  a  Rhodo  terram 
quodammodo  ipfam  ftringere:in  Ponto  omnino  non  cernatur, ubi  maxime  fublimis  fe/ 
ptentrio.Idem  a  Rhodo  abfcoditur,magisdp  Alcxandri«:in  Arabia  Nouebri  menfe  pri 
raa  uigilia  occulrus,fecunda  fe  oftenditrin  Meroe  folftitio  uelperipaulifper  apparet, pau/ 
ciscp  ante  exortu  Artfluri  diebus  pariter  cu  die  cernitur.  Nauigantiu  Irae  maxime  cutfus  40 
deprehendunr,in  alia  aduerfo,in  alia  prono  mari,fubitoc^  cofpicuis,  atep  ut  e  freto  emet 
gentibus,  qua:  in  anfractu  pila:  !atuere,fideribus.Neq?  em(ut  dixere  aliqui)  mundus  hoc 
polo  excclfiore  fe  attolltt:aut  undicp  cernerentur  Irae  fidera.ueru  Irae  eade  quibufq?  pro/ 
ximis  fublimiora  creduntur ,  eademdp  demerfa  longinquis .  utqsnunc  fublimis  in  deic/ 
tflu  pofitis  uidetur  hic  uertex:fic  ia  illam  terra  d.euexitatem  tranfgreflis,illa  fe  attoIIut,re/ 
fidentibus  qua:  hic  excelfa  fuerat,  quod  nifi  in  figura  pilae  accidere  non  poflct.Ideoqj  de/ 
feclus  folis  ac  lunte  uefpertinos  orientis  incola:  non  fibntiunt ,  nec  matutinos  ad  occafum 
habitantes:meridianos  uero  fiepius.  Nobili  apud  Arbela  magni  Alexandri  uiefloria, 
luna  defecifle  noeflis  fecunda  hora  prodita  eft ;  eademq?  in  Sicilia  exoriens  ♦  Solis  defe/ 

(fluta 


H*i  $  T  o  r  i  ae  Liber  ii  i$ 

dlUnfcViplanio  &  Fonteio  cos  s.  qui  fuere  ante  paucos  annos ,  fadlu  pridie  Calendas 
Maias ,  Campania  hora  diei  inter  feptima&  odlauam  fenfit :  Corbulo  dux  in  Armenia 
inter  horam  diei  decimam  &  undecima  prodidit  uifum,  circuitu  globi  aliaalrjs  detegente 
51  occultante .  Quod  fi  plana  efTet  terra ,  fimul  omnia  apparerent  cundlis,  nodlescj  non 
fierent  in*quales :  neqj  alias  cp  iri  medio  ficis  paria  duodecim  horarum  interualla  cerne/ 
rentur,qu*  nunc  in  omni  parte  fimili  modo  congruunt. 

Qu*  ratio  diurn*  lucis  in  terris.  Cap.  Lxxi 

IDeo  nec  nox  diescp  qu*u1s  eadem  toto  orbe  fimul  eft ,  oppofitu  globi  hodie  aut  am/ 
bitu  diem  afferete.  Multishoc  cognitum  experimentis.  In  Africa  Hifpaniacp  turrium 
i  a  Annibalis :  in  Afia  ucro  propter  piraticos  terrores ,  fimili  (pecularu  presfidio  excitato:in/ 
quis  presnunciatiuos  ignes  fexta  hora  diei  acecnlbs,fepe  copcrtum  efftertia  nodlis  a  ter 
go  ultimis  uifos .  Eiufdem  Alexandri  curfor  Philonides*  ex  Sicyone  Elin  mille  8t  duten/ 
ta  ftadia  nouem  diei  confecit  horis:  indeqj  quamurs  decliui  itinere  s  tertia  nodlis  hora  re/ 
menfus  eft  Caufa,quod  eunti  cum  fole  iter  erat ,  eundem  remeans  obuiu  contrario  pr*/ 
teruertebat  occurfu.Qua  de  caufa  ad  occafum  nauigantes,quamuis  breuiftimo  die ,  uin/ 
cuntlpatia  nodlurna:nauigationis,ut  folem  ipfum  comitantes. 

Gnomica  de  eadem  re,  &  horologio  primo,  Cap.  lxxi! 

*Y  7’  Afaq;  horolcopanon  ubiqj  eidem  funt  ufui,in  tretettis  ftadrjs,aut  utlongiffime  in 
V  quingenis,mutantibus  femetumbris»  Solis  itaqp  umbilici(quem  gnomone  appel/ 
20  lant)umbra5in  Aegypto  meridiano  tepore;  asquinodlij  die,  paulo  piufqua  dimidia  gno/ 
monismenfuraefftcit.In  urbe  Roma  nona  pars  gnomonis  deeft  umbra.  In  oppido  Ah 
cona  fupereft  quinta  trigefima.  In  parte  Itali*  qu*  Venetia  appellat" i  eifde  hdris  umbra 
gnomoni  par  fit.  Vbi&  quando  null*  umbra  Cap.  lxxiii 

SImiIimodotraduntinSyeneoppido  ,quod  ellfupra  Alexahdriam  quinqj  milibus 
ftadiorum,folftitrj  die  medio  nullam  umbram  iaci:puteumq?  eius  experimenti  gratia 
fadlum,totum  illuminari.Ex  quo  apparere  tum  folem  illi  loco  fupra  uerticem  elTe :  quod 
5C  in  India  fupra  flumen  Hypafin  fieri  tempore  eodem  Oncficritus  fcripfit.Conftatq;  in 
Berenice  urbe  Troglodytarum ,  8C  inde  ftadtjsquatuor  milibus  dccc,  xx.in  eadem  gente 
Ptolemaide  oppido,  quod  in  margine  rubri  maris  ad  primos  elephantoru  uenatus  con/ 
ditum  eft, hoc  idem  ante  (blftitium  xlv.  diebus, totidemcp  poftea  fieri, &  per  eos  xc.dies 
in  meridiem  umbras  iaci .  Rurlus  tn  Meroe  infula ,  qu*eft  caput  gentis  Aethiopum ,  5C 
quincp  milibus  ftadioruma  Syene  in  amne  Nilo  habitatur,  bis  anno  abfumi  umbras, 
fole  duodeuicefima  tauri  partem,&  quartamdecimam  leonis  obtinente .  In  Indis  gente 
Oretum,monseft  Maleus  nomine,  iuxta  quem  umbra  asftate  in  auftrum,hyeme  in  fer 
ptentrionem  iaciuntur.Quindecim  tantum  nodlibus  ibi  apparet  feptentrio.In  eadem  In 
dia  Patales  celeberrimo  portu,fo!  dexter  oritur,umbra  in  meridiem  cadunt.  Septentrio/ 
nem  ibi  Alexandro  morante  annotatum, prima  tantum  nodlis  parte  alpici .  Oncficritus 
dux  eius  fcripfit,quibus  in  lotis  Indte  umbra  non  fint,feptentrionem  non  con{pici,5cea 
loca  appellari  Alcia, nec  horas  dinumerari  ibu 

A?  Vbi  bis  anno  umbra, &  ubi  in  contrarium.  Cap,  Lxxitrt 

ATintotaTroglodytice  ,  umbras  bis  quadragintaquinquediebus  in  anno  Erato/ 
fthenes  in  contrarium  cadere  prodidit. 

Vbi  longiiTimus  dies,  8C  ubi  breuifltmus.  Cap.  lxxv 

Sic  fit, ut  uario  lucis  incremeto,in  Meroe  longifsimus  dies  xrj.horas  tequinodliales ,  5C 
odio  partes  unius  hora  colligat,  Alexandri^  uero  xiirj.  horas.In  Italia  quindccim.In 
Britannia  xvrj.ubi  *ftate  lucida:  nodles  haud  dubie  repromittut  id,  quod  cogit  ratio  cre 
di:folftitrj  diebus  accedente  fole  propius  uerticem  muftdi ,  angufto  lucis  ambitu ,  fubie/ 
cla  terra  continuos  dies  habere  fenis  menfibus,  nodlescp  e  diuerfo  ad  brumam  remoto. 
Quod  fieri  in  infula  Thule Pytheas  Maffilienfis  fcripfit,  fex  dieru  nauigatione  in  fepten 
.  :  '  trionem 


i4  C.  P  L  I.  N  U  HATVRALI.S 

trionem  aBritannia  diftante  :  quidam  uero  &  in  Mona,  qua  diftat  a  Camaloduno  BrtV  - 

cannis  oppido  circiter  ducentis  milibus, affirmant. 

Item  de  horologio,  Cap.  lxxvi 

VMbrarum  hanc  rationem, 8C  quam  uocantgnomonicendnuenitAnaximeries  Mi/ 
lefius,  Anaximandri  (de  quo  diximus)  difcipuius:primus<^horologiumquod  ap/ 
pellant  fciotericon,Lacedamonc  oftendit. 

Quomodo  dies  obferuentur.  Cap.  lxxvii 

YPfum  diem  alrj  aliter  obferuauere .  Babyloni)  inter  duos  (olis  exortus:  Athenienfes  in/ 
Ater  duos  occafus:  Vmbri  a  meridie  in  meridiemulgus  omne  d  luce  ad  tenebras :  Sacer/ 
dotes  Romani,SC  qui  die  diffiniere  ciuile,item  Aegypti)  8C  Hipparchus,a  media  node  in  io 
mediam  *  Minora  aut  interualla  efle  lucis  inter  ortus  Colis  iuxra  folftitia ,  qudm  equino/ 
dia  apparet,  quia  pofitio  figniferi  circa  media  fui  obliquior  eft ,  iuxta  folftitium  uero  re/ 
dior  Differentis  gentium  ratio*  Cap.  lxxviii 

/Ol  Ontexenda  funt  his  caleftibusnexa  caufis.Nanc^  Aethiopas  uicini  fideris  uapore 
torreri, aduftisq?  fimiles  gigni,  barba  8£  capillo  uibrato,non  eft  dubium.Et  aduerfa 
plaga  mundi  atqj  glaciali, candida  cute  eflfe  gentes ,  flauispromiftas  crinibus:  truces  uero 
ex  cali  rigore  has  8C  illas  mobilitates  habentes .  Ipfoq?  crurum  argumento,  illis  in  fupera 
fuccu  reuocari, natura  uaporisrhis  in  inferas  partes  depelli ,  humore  deciduo.  Hic  graues 
feras,iilic  uarias  effigies  animalium  prouenire ,  8C  maxime  alitum, &  in  multas  figuras  gi/ 
gni  uolucres.Corporum  autem  proceritatem  utrobiq?, illic  ignium  nifu,  hic  humoris  ali/  20 
mento.Medio  uero  tense  falubris  utrinqp  mixtura,fertilis  ad  omnia  tradus,modicus  cor 
porum  habitus.Magna  &  in  colore  temperies.Ritus  molles,  fenfus  liquidus, ingenia  fce/ 
eunda, totiuscp  natura  capacia.Iifdem  imperia,qua  nunqua  extimis  gentibus  fuerint:fi/ 
cutne  illae  quidem  his  paruerint  auulfg,ac  pro  immanitate  natura  urgentis  illas  folitaria. 

De  motu  terne.  Cap.  lxxix 

T>  Abylonioruplacicamotus  terra,hiatusqj,& cetera  omnia, uifideru  exiftimant  fie/ 
A3ri,fed  illoru  trium  quibus  fulmina  afsignant:fieriaur,meantiucum  fole  aut  cogruen 
tium,5£  maxime  circa  quadrata  mundLPradara  quadam  efle  8i  immortalis  in  eo(fi  cre/ 
dimus)diuinicas  perhibetur,  Anaximandro  Milefiophyfico:quem  ferunt  Lacedamo/ 
nrjs  pradixiftc,ut  urbem  ac  reda  cuftodirent:  inftare  enim  motu  terra:cum  &  urbs  tota  5® 
eorum  corruit,&  Taygeti  montis  magna  pars  ad  forma  puppis  emines  abrupta, cladem 
infuper  eam  ruina  preftit.Perhibetur  &  Pherecydis  Pythagor^  dodoris  aha  coiedatio, 
fed  &  illa  diuina :  Hauftu  aqua  eputeo  prafenfifle,  ac  pradixifle  ibi  terra  motu.Qua  fi 
uera  funt,quantu  a  deo  tande  uideri  poliunt  tales  diftare,dum  uiuant  C  Et  hac  quide  ar/ 
bitrio  cuiufq?  exiftimanda  relinquantur, uentos  in  caufa  efle  non  dubiu  reor.Neqj  enim 
unqua  intremifeunt  terra, nifi  fopito  mari:calocp  adeo  tranquillo, ut  uolatus  auium  non  . 
pendeanc,  fubtrado  omni  fpiritu  qui  uehic :  nec  unquam  nifi  poft  uentos  conditos,  fcili/ 

Cet  in  uenas  81  cauernas  eius  occulto  afflatu.Neq?  aliud  eft  in  terra  tremor, £p  in  nube  to/ 
nitruum.Nec  hiatus  aliud  cp  cum  fulmen  erumpit ,  indufo  fpiritu  ludante,&  ad  liberta/ 
tem  exire  nitente.  Deterra  hiatibus.  Cap.  lxxx  40 

"T  T  Arie  itaqj  quatit", St  mira  aduntur  opera, alibi  proftratis  moenibus, alibi  hiatu  pro/ 

V  fundo  hauftis, alibi  egeftis  molibus ,  alibi  emiflis  amnibus ,  nonnunqua  etiam  igni 
bus  caiidisae  fontibus, alibi  aduerfo  fluminum  curfu.  Pracedit  uero  comitatnrqj  terribi 
Iis  fonus,  alias  murmur  fimilis  mugitibus,  aut  clamori  humano,  armorumfiepulfanti/ 
um  fragori,  pro  qualitate  materis  excipientis ,  forma<%?  uel  cawernaram  uel  cuniculi  per 
quem  meat, exilius  graflante  in  angufto,eodem  rauco  in  recuruis  refulcante,in  duris  fre/ 
mcnte,in  humidis  fluduante  81  ftagnantibus :  item  fremente  contra  folida .  Itacp  8t  fine 
motu  fape  aditur  fonus.Nec  fimplici  modo  quatitur  unquam, fed  tremit  uibratep.  Hia/ 
tus  uero  alias  remanet,  oftendens  qua  forbuit,  alsas  occultat  ore  compreflb :  rurfusqj 


HISTORIAE  LIBER  II  2 f 

ita  includo  (olo  ]  ut  nulla  ucftigia  extent, urbibus  plerunqj  deuoratis,  sgrorumq,  tradu 
haufto.Maritima  aute  maxime  quatiuntur.Nec  montoia  tali  malo  carent.  Exploratum 
eft  mihi  Alpes  Apenninuqp  fsepius  tremuifle.Et  autumno  ac  uere  terne  crebrius  rnouen 
tur, ficut  fiunt  fulmina.Ideo  GalliseSi  Aegyptus  minime  quatiuntur,quoniam  hic  xita/ 
tis  caufa  obftat ,  illic  hyemis .  Item  nodtu  fiepius  quam  interdia .  Maximi  autem  motus 
exiftunt  matutini  uefpertiniq^:fed  propinqua  luce  crebri.  Interdiu  autem  circa  meridiem 
fiunt,&  (olis  lun^qj  defedlu,  quoniam  tempeftates  tunc  fopiuntur .  Pnccipue  uero  cum 
{equitur  imbrem  reftus,imbresuc  a:ftu.  Signa  motus  futuri  Cap.  lxxxi 

iC' T  Auigantes  quoqj  fentiunt  n5  dubia  coiedtura ,  fine  flatu  intumefcente  fludlu  fubi/ 
10  JL  N  to,aut  quatiente  idi.Intremunt  uero  8C in  nauibus  pofita ,  teque  quam  in  ^dificqs, 
crcpituqj  pnenunciant .  Quin  &  uokicres  non  impauidie  (edent .  Eft  8t  in  cado  fignum, 
praxreditqj  motu  futuro,  aut  interdiu,aut  paulopoft  occafum  fereno,ceu  tenuis  linea  nu/ 
bis  in  longum  porredla:  fpatium.Eft  8C  in  puteis  turbidior  aqua, nec  fine  odoris  taedio. 

Auxiliacontramotusfuturos.  Cap.  lxxxii 

SIcnt  in  rjfdem  eft  remedium ,  quale  Si  crebri  (pecus  probent .  Praxonceptu  enim  (pi/ 
ritum  exhalant, quod  in  certis  notatur  oppidis,qua:  minus  quatiuntur,  crebris  ad  eiu/ 
uiem  cuniculis  cauata .  Multoqj  (iint  tutiora  in  rjfdem  illis  qux  pendent,  ficut  Neapoli  in 
Italia  intelligitur :  parte  eiusquse  folida  eft,  ad  tales  cafus  obnoxia.  Tutiftimi  funt  redi  fi/ 
ciorum  fornices, anguli  quoque  parietum,poftesc^  alterno  pulfu  renitentes.Et  latere  ter 
20  reno  facti  parietes  minore  noxa  quatiuntur.  Magna  differentiaeft  Si  in  ipfo  genere  mo/ 
tus, pluribus  fiquidem  modis  quatitur.Tutiftimum  eft, cum  uibrat  crifpante  redificiorum 
crepitu,Si  cum  intumefcit  adurgens,  altcrnoc^  motu  refidet:  innoxium  Si  cum  concur/ 
rcntia  tedla  contrario  ictu  arietant ,  quoniam  alter  motus  alteri  renititur .  Vndantis  incli/ 
natio,  Si  fludtus  more  quadam  uolutatio  infefta  efttaut  cum  in  unam  parte  totus  fe  mo/ 
tus  impellit.Definunt  autem  tremores,  cum  uentusemerfit:fin  uero  durauere,non  ante 
quadraginta  dies  fiftuntunplerunq;  Si  tardius,  utpote  cum  quidam  annuo  Si  bienni  fpa/ 
tio  durauerint.  Portenta  terrarum  femeluifo.  Cap.  lxxxiii 

FAdtum  eft  (emel,  quod  equidem  in  Hctrufcte  diiciplins  uoluminibus  inueni,  ingens 
terrarum  portentum  L.Marcio,Sex.Iulio  c  o  s  s.  in  agro  Mutinenfi .  Nanqj  mon/ 
3°  tes  duo  inter  fecocurrerunt, crepitu  maximo  aflultantes  recedentes^,  inter  eos  flamma 
fumocp  in  ccelum  excunte  interdiu ,  (peclante  euia  Aemylia  magna  equitu  Romanoru, 
famiiiarumqp  Si  uiatoru  multitudine .  Eo  concurfu  uill&  omnes  eiifie,  animalia  permulta 
qux  intra  fuerat, exanimata  (unt,anno  ante  (ociale  bellum :  quod  haud  fcio  an  funeftius 
ipfi  terrx  Italia  fuerit, cp  ciuilia.Non  minus  mirum  oftentu  8i  noftra  cognouit  xtas ,  an/ 
no  Neronis  principis  fupremo, ficut  in  rebus  eius  expofuimus,  pratis  oleiscp  intercedete 
uia  publica  in  contrarias  (edes  tranfgrefsis,  in  agro  Marrucino ,  prredrjs  Vedii]  Marcelli 
equitisRomani,res  Neronis  procurantis.  Miracula  terramotus.  Cap.  lxxxiiii 

Fiunt  fimul  cu  terr^motu  8i  inundationes  maris ,  eode  uidelicet  (piritu  infufi,  aut  refi/ 
dentis  finu  recepti.  Maximus  terne  memoria  mortaliu  extitit  motus,  Tiberrj  Gc(a/ 
4°  ris  principatu,  xq  urbibus  Afte  una  nodte proftratis .  Creberrimus  Punico  bello,  intra 
eundem  annum  (epties  atq;  quinquagies  nunciatus  Roma .  Quo  quidem  anno  ad  Tra/ 
fymenum  lacum  dimicantes ,  maximum  motu  neq;  Pceni  fen(ere,nec  Romani.Nec  ue/ 
ro  fimplex  malum,  aut  in  ipfo  tantum  motu  periculum  eft,fed  par  aut  maius  oftentum. 
Nunquam  urbs  Roma  tremuit ,  ut  non  futuri  euentus  alicuius  id  pnenuncium  eflet. 

Quibus  locis  maria  receflerint.  Cap.  txxxv 

EAdcm  nafcentium  cau(a  terraru  eft ,  cum  idem  ille  (piritus  attollendo  potens  folo, 
non  ualuit  erumpere.Nafcuntur  enim  nec  fluminum  tantum  inuedlu,  ficut  Echina/ 
des  infuta  ab  Acheloo  amne  congefta:,  maiorcp  pars  Aegypti  i  Nilo, in  quam  a  Pharo 
infulanodlis  &  diei  curfum  fuifte  Homero  credimus :  fed  di  receflu  maris,ficuteidem  de 

6  Circerjs 


u 


C.  PLINII  N  ATVRALI3 


Circcrjs  i  Quod  accidiflfe  K  in  Ambracia  portu  decem  miliu  paflfuu  ititerualfo ,  &  Athe/ 
nienfium  quinq?  mfKu  ad  Pir#um  memoratur .  Et  Ephefi,  ubi  quondam  #dem  Dian# 
alluebat.  Herodoto  quide  fi  credimus ,  mare  fuit  fapra  Memphim  ufq?  ad  Aethiopum 
montesatemq?  a  planis  Arabi#.Mare  Sc  circa Ilium, &  totaTeuthrania,  quaq,  campos 
intulerit  Maeander.  Ratio  infularum  enafeentium.  Gap.  lxxxvi 

NAfcuntur  8C  alio  modo  terrae, ac  repente  in  aliquo  mari  emergut,  uelut  paria  fecum 
faciente  natura, qu#q?  hauferit  hiatus,  alio  loco  reddente. 

Qu#,&  quibus  temporibus  enata:  funt  Cap.  lxXXviI 

CLar#  iampridem  infuI#,DeIos  8C  Rhodos, memoria  produntur  enat#.Poftea  mi 
nores, ultra  Melon  Anaphe,inter  Lemnum  ScHeileipontum,Nea:inter  Lebedum  I0 
&TeonjAlone:inter  Cycladas  olympiadis  cxxxv.  anno  quarto,TheraS£  Therafia.  In/ 
ter  eafdem  poft  annos  cxxx.  Hiera,  eademcp  Automate .  Et  ab  ea duobus  ftadrjspoft 
annos  cx.innoftro  #uo,M.IunioSyilano,&LBaibo  c  o  s  s.  ad  vifj.  Idus  IuIij,Thia. 

Quas  terras  interruperint  maria.  Cap.  lxxxviii 

ANte  nos  8t  iuxta  Italiam  inter  Aeolias  infulas,  item  iuxta  Cretam  emerfit  e  mari 
m.  d.  paflfuum ,  una  cum  calidis  fontibus ,  altera  olympiadis  cxlii),  anno  tertio  in 
Thufco  finu,  flagrans  h#c  uiolento  cum  flatu .  Proditurcp  memoria  magna  circa  illam 
multitudine  pifeium  fluitante ,  confeftim  expirafte  quibus  ex  his  cibus  fuiflet .  Sic  S£  Pi/ 
thccufas  in  Campano  finu  ferunt  ortas.Mox  in  his  montem  Epopon,cum  repente  flam 
ni  a  ex  eo  cmicuiffet ,  campeftri  aquatum  planicie.  In  eadem  &  oppidum  hauftum  pro/  zo 
fundotalio^ motu  terr#  ftagnumemerfifte:3£ alio, prouokitis  montibus  infulam  exti/ 
tille  Prochytam .  Nanq?  3d  hoc  modo  infulas  rerum  natura  fecit. Audiit  Siciliam  Italia, 
Cypru  Syri#,Eubceam  Baeoti#,Eubce#  Atalante  &  Macrin,Besbycu  Bithyni#,  Lear 
codam  Sirenu  promontorio.  Qu#infui#cotinenti  adiuneft#  Cap.  lxxxix 

RVrfus  abftulit  infulas  marfiunxitep  terris :  Antiffam  Lesbo,  Zephyrium  Halicar/ 
naflojEthufam  MindoJDromifco  5Z  Pernen  MiIeto,Narthecufam  Parthenio  pro 
tnontorio.Hybanda  quonda  infula  Ioni#  cc.  nunc  a  mari  abeft  ftadrjs.Syriten  Ephefus 
in. mediterranea  habet, Derafidas  8Z  Sophoniam  uicina  ei  Magnefia.  Epidaurus  Si  Ori/ 
cum  infid#  eflfe  defierunt.  Qu#  terr#  in  totu  mari  permutat#.  Cap.  XC 

IN  totum  abftulit  terras ,  primum  omnium  ubi  Atlanticum  mare  eft ,  fi  Platoni  credi/ 
mus.immenfo  fpatio .  Mox  interno ,  qu#  uidemus  hodie, merfam  Acarnaniam  Arn/ 
bracio  finu,  Achaiam  Corinthio,Europam  Afiamqj  Propontide  Si  Ponto.  Ad  hoc  per/ 
rupit  mare  Leucada,Antirrhium,HelIefpontum,Bclphorbs  duos. 

Qu#  terr#  ipf#  fe  forbuerunt.  Cap.  xci 

A  Tq?  ut  finus  &  ftagna  pr#teream,  ipfa  fe  cddens  terra  deuorauit  Cybotum  altifli/ 
montem ,  cum  oppido  Curite,  Sipyluin  Magnefia :  Si  prius  in  eodem  loco 
clarifsimam  urbem  qu#  Tantalis  uocabatur.  GalanisSi  Gamales  urbium  in  Phcenice 
agros  cum  ipfis ,  Phegium  Aethiopi#  iugum  excelfifsimum,  tanquam  non  infida  graf/ 
farentur  Si  Iittora*  Qu#  urbes  hauft#fint  a  mari.  Cap.  xcli 

*|3  Yrrham  Si  Antiftam  cifca  M#otin  pontus  abftulit, Elicem  Si  Buram  in  finu  Corin  45 
X  thio, quarti  in  alto  ueftigia  apparent .  Ex  infula  Cea  amplius  triginta  milia  paflfuum 
abrupta  fubito ,  cum  plurimis  mortalium  rapuit .  Et  in  Sicilia  dimidiam  Tyndarida  ur/ 
bem,ac  quicquid  ab  Italia  decft.  Similiter  in  Boeotia  &Eleufina» 

De  miraculis  terrarum*  Cap»  xem 

MOtus  enim  terr#  fileantur ,  81  quicquid  eft, ubi  faltem  bufta  urbium  extant :  fimul 
ut  terr#  miracula  potius  dicamus ,  quam  fcelera  natur# .  Et  Hercule  non  c#leftia 
enarratu  difficiliora  fuerint.  Metallorum  opulentia  tam  uaria,  tam  diues ,  tam  fcecun/ 
da,  tot  feculis  fuboriens:  cum  tantum  quotidie  orbe  toto  populentur  ignes,  ruin#* 
naufragia, bella, fraudes, tantum  uero  luxuria  SC  tot  mortales  conterant:  gemmarum  p i/ 

(fturatam 


HISTORIAE  LIBER  *  f  tf 

(Sara  tam  multiplex, lapidum  tam  difcolores  maculce,intcrq3  eos  candor  ali'cuuis,j5r#tec 
lucem  omnia  excludens:  medicatorum  fontium  uis:ignium  tot  locis  emicantium,  perpe/ 
tua  tot  feculis  incendia:ipiritus  letales  alibi,aut  icrobibus  emifsi,  aut  ipfo  loci  fitu  mortife 
ri ,  alibi  uolucribus tantum ,  ut  Sorade  uicino  urbi  tradu :  alibi  prxter  hominem  cxiciii 
animantibus :  nonnunquam  Si  homini ,  ut  in  Sinueflano  agro  Si  Puteolano :  fpiracula 
uocant,aIrj  Charoneas  fcrobes ,  mortiferum  fpiritum  exhalantes ,  Item  in  Hirpinis  An/ 
fandi,  ad  Mephitis  sedem  locum ,  quem  qui intrauere moriuntur .  Simili  modo  Hie/ 
rapoli  in  Afia ,  matris  magn#  tantum  iacerdoti  innoxium .  Alibi  fatidici  fpecus, quotum 
exhalatione  temulenti  futura  praxinunt,  ut  Delphis, nobiliisimo  oraculo.  Quibus  in  re/ 
io  bus  quid  pofsit  aliud  cauf#  afferre  mortalium  quiipiam ,  quam  diffijfeper  omne  natu/ 
ne  fubinde  aliter  atq?  aliter  numen  erumpens? 

De  terris  femper  trementibus.  Cap.  xenii 

QV#dam  uero  terr#  ad  ingreffus  tremunt ,  ficut  in  Gabienfi  agro ,  tion  procul  urbe 
Roma,iugera  ferme  ducenta, equitantium  curfu:fimiliter  in  Reatino. 

De  infulis  femper  fluduantibus.  Cap.  xcv 

QVatdam  infula  femper  fluduant  ,  ficut  in  agro  C#cubo,  Si  eodem  Reatino ,  Mu/ 
tien(i,Statonienfi:  In  Vadimonis  latu  ,  $C  ad  Cutilias  aquas  opaca  fylua,qu#  nun/ 
quam  die  ac  nodu  eodem  loco  uifitunln  Lydia  qute  uocantur  Calamin#,non  uentis  fo 
lum,fed  etia  contis  qub  libeat  impulfe,  multorum  ciuium  Mithridatico  bello  falus.  Sunt 
io  Si  in  Nymphieo  paru£,faltuares  did£, quonia  in  fy  mphoni^  cantu  ad  idus  modulantiu 
pedum  mouentur.In  Tarquinienii  lacu  magno  Itali#  du#  nemora  circumferUnt,nuc  tri/ 
quetra  figura  abdentes  nunc  rotundam  coplexu,uentis  impellentibus, quadrata  nun^* 

Quibus  in  terris  no  pluat :  Si  aceruata  terrarum  miracula ,  Si 
e#terorum  elementorum*  Cap*  xevi 

Elebre  fanum  habet  Veneris  Paphos.in  cuiusquandam  aream  non  impluit .  Item 
Vv  in  Nea  oppido  Troadis  circa  fimulacru  Mirieru# .  In  eode  Si  relida  (acrificia  non 
pucrefcunt.IuxtaHarpafa  oppidum  Afi#,cautesfl:athorrenda,uno  digito  mobilis  :ea/ 
dem  fi  toto  corpore  impellatur ,  refiftens  i  In  Taurorupeninfula  in  ciuitatcParafino  ter/ 
eft,qua  fanatur  omnia  uulnera.At  circa  AfTon  Troadis  lapis  nafcitur,quO  cofummun 
5°  tur  omnia  corpora:Sarcophagus  uocatur.Duo  fuht  motes  iuxta  flumen  Indu, alteri  na/ 
tura  eft  ut  ferrum  omnfe  tcneat,alteri  ut  refpuat  *  ttaep  fi  fint  claui  in  calceameto,ueftigia 
auelli  in  altero  no  pofle,in  altero  fifti.Locris  6i  Crotone  peftilefttia  nuncp  fuifle,nee  ullo 
terrasmotu  laboratu,annotatu  eft.In  Lycia  uero  lemper  a  terrgmotu  xl.dies  ferenos  efle* 

In  agro  Ardano  frumentu  fatum  do  nafeitur.  Ad  aras  Murtias  in  Veientd ,  Si  apud  Tu/ 

Iculatiu,  Si  in  fylua  Ciminia  loca  funt  iti  quibus  in  terra  depacta  no  extrahuntur.In  Cru 
ftumino  natum  fcenum  ibi  noxium, extta  lalubre  efL 

Qua  ratione  #flus  maris  accedant  Si  recedant  .Et  ubi 
fdem  extra  rationem*  Cap.  xcvil 

Tj*  T  de  aquaru  natura  coplura  dida  funtrfed  #flus  maris  accedere  Si  reciprocare,  ma/ 

4°  JU^xime  mirum:pluribus  quidem  modis, uemm  caufa  in  folduna^j.Bisinter  duos  ex/ 
ortus  lun#  affluunt, bisqj  remeant, uicenis  quaternisqj  femper  horis .  Et  primu  attoilen» 
te  fe  cum  ea  mundo  intumefcentes,mox  a  meridiano  c#Ii  faftigio  uergete  in  occafum  re/ 
fidetes:rurfusqj  ab  occafu  fubter  cx  Ii  ima,&  meridiano  cotraria  accedete,inundates:hinc 
donec  iteru  exoriacur,(e  fbrbetes.Nec  uncp  eodem  tepore  quo  pridie  reflui,ut  anciliaftte 
Gdere,trahenteq3  fecu  auido  hauflu  maria.  Si  affidue  aliunde  cp  pridie  exoriete:  paribus 
tame  interuallis  reciproci,fenisqp  femg  horis,  n5  cuiufqj  diei  aut  nodis, aut  loci,icd  #qut 
nodialibus:ideocp  in#qualesuulgarium  horaru  fpatio  utcuncp  plures  in  eas  aut  dici  aut 
nodis  illaru  menfurf  cadut,&  aiquinodio  tantu  pares  ubic£.  Inges  argumentu  plenucp 
lucis  ac  t  uicis  etia  diurn^, hebetes  effe, qui  neget  fubtermeare  fidera ,  ac  rurfus  eadem  re/  At&s, mo4$ 

c  t  furgere 


IS  ic.  PLINII  NATVRALIS 

furgercjfttnikfmq^  terrisjimo  uero  uniuerfie  natura  exinde  facie, in  r jfde  ortus  occafus^ 
operibusmo  aliter  fab  terra  manifefto  fideris  curfu  ali6ue  effedtu,cj;  cum  pr^ter  oculos  no 
ftros  feratur.Multiplex  etiamnu  lunaris  differentia,primum^  feptenis  diebus .  Quippe 
modici  noua  ad  dtuidua^ftus, pleniore  ab  ea  exundat, pienacp  maxime  feruent.Inde  mi 
tefiunt.Pares  ad  feptima  primis.Iteruq?  alio  latere  diuidua  augetur.  In  coitu  folis  pares. 
Plane  eade  aquilonia, &  a  terris  longius  recedete  mitiores, cp  cu  in  auftros  digrefla ,  pro/ 
piorenifauimfuamexercet.Perocionosquoq^annos  ad  principia  motus&  paria  in/ 
cremeta  centefimo  luna:  reuocatur  ambitu,  augete  ea  cuncfta  folis  annuis  caufis,  duobus 
f  quinodrrjs  maxime  tumetes,8£  autumnali  amplius  q  uerno .Inanes  uero  bruma,  Si  ma¬ 
gis  folftttio.Nec  tame  in  ipfis,quos  dixi, tempora  articulis,  fed  paucis  poft  diebus ,  ficuti  io 
neq^  in  plena  aut  nouiffima,fedpoftea :  nec  ftatim  ut  luna  mundus  oftendat  occultetue, 
aut  media  plaga  declinet,uerum  duabus  fere  horis  f  quinodlialibus  ferius,  tardiore  fem/ 
per  ad  terras  omniu  qu«  geruntur  in  c^Io  effectu  cadente,  quifu,  ficuri  fulguris  Si  toni/ 
trus  Si  fulmiau.Oes  aut  tertus  in  oceano  maiora  integat  fpatia  inundantcp,quam  ihre/ 
liquo  mari:fiue  quia  totu  in  uniuerfitate  animofius  eft  cp  in  parte ,  fiue  quia  magnitudo 
apertaftdcris  uim  laxe  graflantis  efficaciusfentit,eande  anguftrjsarcetibus.  Qua  de  cati 
fa  nec  lacus,nec  amnes  fimi  liter  monentur.  Octogenis  cubitis  fupra  Britanniam  intume/ 
fcere  ^ftus,Pytheas  Mafflienfis  autor  eft.Interiora  aut  maria  terris  claudutur  ut  portu, 
Quibufda  tamen  inlocis  fpatiofior  laxitas  ditioni  paretrutpote  cu  plura  exempla  fint,in  = 
traquillo  m ari, nullo cpueloru  impulfu,tertiodieexItaliaproueiftoru  Vticam,£ftu  fer/  20 
-uente.Circa  Iittora  aut  magis  q;  in  alto  deprehedutur  hi  motustquonia  &  in  corpore  ex 
trema  pulfum.uenaru, id  eft,fpiritus  magis-fentiut.In  pleri%  tame  seftuarijs,  propter  di/ 
fpares  fideruiia  quoqj  tracftu  exortus,diuerfi  exiftut  teftus,  tepore  n5  ratione  difeordes, 
ficut  in  Sy  rtibus.Et  quorunda  tame  ptiuata  natura  eft ,  uclut  Taurominitani  Euripi  fe/ 
pius,&  in  Euboea  fepties  die  ac  nodte  reciprocatis,  ^ftus  ide  triduo  in  mcnfe  cofiftir,  fe/ 
ptima,ocftaQa,nonacp!una.Gadibas,qeftdelubroHerculis  proximus,  fons  indufusad 
•  putei  modo,  alias  fimul  cu  oceano  augetur  minuiturcp ,  alias  uero  utruqj  cotrarrjs  tepori 
bus.Eodein  loco  alter, occani  motibus  coTeatit  Jn  ripa  Betis  oppidu  eft,  cuius  putei  cre/ 
fcente  reftu  m  in  uu  ntu  r,a  u  geteu  n  t  decedere, medijs  temporu  immobiles :  Eade  natura  in  ; 
Hifpalt  oppido  uni  puteo,csteris  uulgaris ,  Et  Pontus  fenip  extra  meat  in  Propotidem,  50 
untrorfus  in  Ponru  nuncp  refluo  mari.  Miracula  maris.  Cap.  xcvm 

O  Mnia  plenilunio  maria  purgatur, quida  Si  ftato  tempore.Circa  Meffana  Si  My- 
ias  fimo  fimilia  expuuntur  in  littus  purgameta ,  unde  fabula  folis  boues  ibi  ftaBu- 
lari.His  addit(ut  nihil  quod  equidem  riouerim  pr^terea)  Ariftoteles,nul!um  animal  nifi 
teftu  recedente  exptrare.Obferuatu  id  multum  in  Gallico  oceano'.  Si  duntaxat  in  homi/ 
ne  compertu.  Que  poteftas  Iun  x;Si  terrena,  di  marina.  Cap.  xcix 

QVo  ueraconie<ftatioexiftit,haudfruftrafpiritus  fidus  Iunx  exiftimari.Hocdle 
quod  terras  (aturet ,. accedens^  corpora  impleat,  abfcedcns  inaniat.  Ideo  cum  in/ 
cremento  eius  augeri  conchylia, di  maxime  fpiritum  fentire  quibus  fanguis  non  fit.Sed  8C. 
fanguine  hominem  etiam  cum  lumine  eius  augeri  ac  minuirfrondes  quoq?  ac  pabula  ( ut  -40 
fuoioco  dicetur; fentirc,in  omnia  eadem  penetrante  ui. 

Quas  foiis,&  quare  falfurn  mare,  Cap.  c 

ITaq?  (olis  ardore  ficcatur  liquor:&  hoc  effe  mafeuium  fidus  accepimus,  torres  cuncta 
forbenscqj.Sic  mari  late  pateti  faporem  incoqui  falis,  aut  quia  exhaufto  inde  dulci  tc/ 
nuicp,  quod  facillime  trahat  uis  ignea,  omne  afperius  craffiuscp  linquatur .  Ideo  fumma 
equorum  aqua  dulciorem  profundam .  Hanc  efte  ueriore  caufam  afperi  faporis ,  quam 
quod  mare  terrE  fudorfit  retemus, aut  quia  plurimu  ex  arido  mifceatur  illi  uapore,  aut 
quia  terriE natura  medicatas  aquas  inficiat.Eftin  exeplis,  Dionyfio Sicili ar  tyranao  cum 
pulfus  eft  ea  potentia, acriddTe  prodigium, ut  uno  die  in  portu  dulcefceret  mare. 

Irem 


H  I  S  T  O  R  r  AE 


Item  de  natura  luna:.  Cap.  cr 

E  Contrario  ferunt  lunae  fcemineum  ac  molle  fidus  atqj  nodumu  foluere  humorem, 
8i  trahere  non  au  ferre.  Id  manifeftu  efle,quod  ferarum  occila  corpora  in  tabem  ui/ 
fu  fuo  refofuat,fomnoqj  fopitis  torporem  contradtu  in  caput  reuocctiglaciem  refundar, 
cundaq?  humifico  Ipiritu  laxet.Ita  penfari  natura  uices ,  fempercj^  lulficere,a!r)s  fideru 
elementa  cogentibus, alijs  uero  fundentibus.Sed  in  dulcibus  aquis  lun:e  alimentum  eflej 
ficut  in  marinis  folis.  Vbiakiifimummare.  Cap.  cil 

ALtiflinium  mare  xv.ftadiorum  Fabianus  tradit.  AIrj  in  Ponto  ex  aduerfo  Coraxo 
rum  gentis(uocant  Bathea  ponti)trecentis  fere  i  continenti  ftadqs  immenfam  alti' 
io  tudinem  maris  tradunt, uadis  nunquam  repertis. 

Miracula  aquarum,  fontium, Si  fluminum.  Cap,  ciri 

IV  T  Irabilius  id  faciunt  aque  dulces, iuxta  mare  ut  fiftulis  emicates.Nam  nec  aquarum 
JLV Xnatura  a  miraculis  ceilat.Dulces  mari inuehutur,leuiores  haud  dubie ,  Ideo  Si  ma/ 


tinae, quarum  natura  grauior, magis  inueda  (uftinent.  Quardauero  Si  dulces  inter  fe  fu/ 
permeant  alias.  Vt  in  Fucino  lacu  inuedus  amnis, in  Lario  Addua,in  Verbano  Ticinus, 
in  Benaco  Mincius,in  Seuinno  Oilius,in  Lemano  Rhodanus, hic  trans  a!pes,fuperiorcs 
in  Italia  multoru  milium  tranfitu,ho(pitales  luas  tantum,  nec  largiores  cp  intulere  aquas 
euehentes.Proditum  hoc& in  Oronte  amne  Syri^,multiscp  alrjs.Quida  uero  odio  roa/ 
ris  ipfa  iubeut  uada ,  ficut  Arethufa  fons  Syracufanus,in  quo  reddunt iada  in  Alpheu: 
io  qui  per  Olympia  fluens, Peloponnefiaco  iittori  infunditur.Subeuntterras,rurfusq?  red/ 
duntur,Lycus  in  Afia,Erafinus  in  Argolica, Tigris  in  Mefopotamia .  Et  qu^  in  Aefcula' 
prj  fonte  Athenis  immerfa  funt,in  Phalerico  reddutur.Et  in  Atinate  campo  fluuius  mer/ 
fus,poft  xx.M.pa(f.exit.  Et  in  Aquileienfi  Timauus,  Nihil  in  Afphaltite  Iudtece  lacu ,  qui 
bitumen  gignit,  mergi  potefcnec  in  Armenia  maioris  Arethufa:  is  quide  nitrofus  pifces 
altr.In  Saientino  iuxta  oppidum  Manduriam  lacus  ad  margines  plerius,  neq?  exhaufltis 
aquis  minuitur,neq;  infufis  augetur.  In  Ciconu  flumine ,  Si  in  Piceno  lacu  Velino  Iignu 
deiedum, lapideo  cortice  obducitur:&  in  Surio  Cokhidisflumine,adeo  ut  lapidem  ple/ 
tunq?  durans  adhuc  integat  cortex.Similiter  in  flumine  Silari  ultra  Surrentu,  no  uirgul/ 
ta  modo  immerla,ueru  &  folia  lapidefcunt,alias  falubripotu  eiusaqum.In  exitu  paludis 
50  Reafiria:, laxum  crefcit.Et  in  rubro  mari  oie^uirentescp  frutices  enafeuntur.  Sed  Si  fon/ 
tium  plurimorum  na  tura, mira  efl:  feruore.Idcp  etiam  in  iugis  alpium ,  ipfocp  in  mari,im 
ter  Italiam  8i  Aeriaria,ut  in  Baiano  finu,&  in  Liri  fluuio,multiscpaIrjs .  Nam  dulcis  hau/ 
ftus  in  mari  plurimis  locis, ut  ad  Chelidonias  infulas  SC  Ara  dum, Si  in  Gaditano  oceano, 
Patauinotum  aquis  calidis  herba:  uirentes  innafcuntur,Pifanoru  ran ae:ad  Vetulonios  in 
Hetruria  non  procul  a  mari,pifces.In  Cafinate  fluuius  appellat*’ Scatebra,frigidus,  abun 
dantior  ieftate.In  eo  ut  in  Arcadig  Scymphali,enafcuntur  aquatiles  mufculiin  Dodone 
Iouis  fons  cum  fit  gelidus, SL  immerfas  faces  extinguat,fi  extinda:  admoueatur,  accedit. 
Idem  meridie  femper  deficit, qua  de  caufa  Anapauomenon  uocat.Mox  increfces  ad  me 
dium  nodis  exuberat:ab  eo  rurfus  fenfim  deficit.In  Illyris  fupra  fonte  frigidu  expanfie 
4°  ueftes  acceduntur .  Iouis  hammonisfonsinterdiu  frigidus,  noctibus  feruet .  In  Troglo/ 
dytis  fons  folis  appellatur  dulcis,&  circa  meridiem  maxime  frigidus:mox  paulatim  tepe 
fcens,ad  nodis  media  feruore  &amaritudine  infeftatur.Padifons  mcdrjs  diebus  £ftiuis 
uelut  interquiefees  femper  aret.In  Tenedo  infula  fons, femper  a  tertia  nodis  hora  in  fex 
tam  ab  ^ftiuo  lolftitio  exundat.Et  in  Delo  inliiia  Inopus  fons  eode  quo  Nilus  modo,ac 
pariter  cum  eo  dccrefcit  augeturcp.Cotra  Timauu  amnem  inlula  parua  in  mari  efl:  cum 
fontibus  calidis,qui  pariter  cum  rellu  maris  crefeunt  minuunturcjp.In  agro  Pirinate  trans 
Apenninum  fluuius  Nouanus  omnibus  folftitijs  torrens,bruma  ficcatur.In  Falifco  om/ 
nis  aqua  potata  candidos  boues  facitrin  Bceotia  amnis  Melas  oues  nigras:  Cephilus  ex 
eodem  lacu  profluens, albas, rurfus  nigras  Penius ,  ruffasqj  iuxta  Iliu  Xanthus  *  unde  & 

C  $  nomen 


5<>  K*.  P  L  1  N  I  f  'N  JC  TV~R'A\L‘rrS'* 

nomen  amni.  In  Ponto  fluuius  Aftaces  irrigat  campos,  ioquibuspaft*  nigro Iacffcc/ 
quas  gentem  alunt.Ih  Reatino  fons  Neminis  appellatus, alio  atq;  alio  Iocoexoritur,an7 
norite  mutationem  fignificans.Brundifrj  in  portu  fons ,  incorruptas  prceftat  aquas  naui/ 
gantibus.  Lyticeftis  aqua,  qu^  uoeatur  aadula,uini  modo  temulentos  facit.  Item  in  Pa/ 
phtagonia,S2  in  agro  Caleno.  In  Andro  infola  templo  Liberi  patris  fontem  nonis  lanua/ 
rrjs  femper  uini  fapore  fluere  Mutianuster  cos.  credit.-Diotecnofia  uocaf.IuxtaNona/ 
crim  Arcadia  Styx,nec  odore  differens, nec  colore,epota  ilico  necat.Icem  in  Berofo  Tau 
rorum  colle  tresfonteS,fineremedio,fine  dolore  mortiferi.  In  Carrinenfi  Hilpani^agro 
duo  fontes  iuxta  fluur,alter  omnia  refpuens, alter  abforbens.In  eade  gente  alius, aurei  co 
loris  omnes  offendit  pifces,nihil  extra  illam  aquam  ceteris  differcntes.In  Comenfi  iuxta 
Larium  lacum, fons  largus,horis  Ungulis  femper  intumefeit  ac  refidet.In  Cydonia  infula 
ante  Lcsbon  fons  calidus, ueretantu  floir.Lacus  Sinnaus  in  Afia  circunafcete  abfiynthid 
inficitur.Colophone  in  Apollinis  Ciarrjipecu  lacuna  eft, cuius  potu  mira  redduntur  ora 
cula, bibentium  breuiore  uita.  Amnes  retro  fluere  82  noftra  uidit  asas  v  Neronisprincipis 
annis  {upremis,Gcut  in  rebus  eius  retuiimus.Iam  omnes  fontes  affate  cp  hyeme  gelidto? 
res  effe,que  faliitCSicut  illa  permira  natura:  operans  82  piumbu  in  mana  mergi,  dilatata 
fluitare.Eiui 'deCp  ponderis  alia  fidere,alia  inuehi.Onera  in  aqua  facilius  moueri.Tbyrreu 
lapide  quauis  grande  innatare, eundecp  cominata  mergi.  Recentia  cadauera  ad  uadu  la/ 
i>i,intumefcentia  attolli  .  Inaniauafahaud  facilius  q?  plenaextrahi.  Pluuias  falinisaquas 
utiliores  effe,cp  reliquasmec  fieri  falem  nifi  admixtis  dulcibus.  Marinas  tardius  gelare, ce/  20 
lermsacceadi.Hyememarecalidius  effe, autumno  lalfius.Omneoleo  tranquillari.  Et  ob 
id  urinantes  ore  fpargere,quonia  mitiget  natura  afpera,iuccmcp  deportet.  Niues  in  alto 
mari  no  cadere.  Cu  omnis  aqua  deorfum  feratur, exilire  fontes, atq? etiam  Aetna:  radici 
bus  flagrantis  in  tantum,ut  quinquagena  82  centena  milia  paff.  harenas  flammarum  glo 
bus  eructet.  Igniu  82  aquaru  iuncta  miracula, 82  de  maltha.  Cap.  cmr 

;  YAm cp  82  ignium,quod  eff  natune  quaftu  elementum,reddamus  aliqua  miracula.  Sed 
JLprimum  ex aquis.In  Comagenes urbe  Samofata  ftagnum  eff,emittens limum  (mal/ 
tham  uocant)flagrante:cum  quid  attigit  folidi, adha:rer.  praxerea  tactus  fequitur  fugiea 
tes.Sic  defendere  muros  oppugnante  LuculIo,flagrabatcp  miles  armis  fuis:Aquis  etiam 
accenditur.  Terra  tantum  reftingui  docuere  experimenta.  50 

De  Naphtha  .  Cap.  cv 

Similis  eff  natura  naphthetita  appelia^drca  Babylonia, 82  in  Auftagenis  Parthia  pro 
fluens, bituminis  liquidi  modo.Huic  magnacognano  ignium ,  tranfiliuntep protinus 
in  eam  undecunq;  uifam.Ita  ferunt  a  Medea  pellice  cremata, poft  q;  facrificaturaad  aras 
accefferat,corona  igne  rapta.  De  femper  ardentibus  locis^  Cap.  evi 

VErum  in  montium  miraculis, ardet  Aetna  nocff  ibus  femper,tantoqg  reuo  igniu  ma/ 
ceriarfufficit,niualis  hybernis  temporibus,  egeftumq?  cinere  pruinisopcriens.Nec 
in  illo  tantum  natura  £eutt,exuftione  terris  denuncians:  Flagrat  in  Phafelide  mons  Chi 
mxra,S2  quidem  immortali  diebus  ac  nodlibus  flamma.  Ignem  eius  accendi  aqua,extin 
guiuero  terra  aut  fceno,  Gnidius  Ctefias  tradit .  Eade  in  Lycia  Heph^ftij  montes,neda  40 
:  flammante  tacti,  flagrant  adeo,  ut  lapides  quoq?  riuoru  82  harente  in  ipfis  aquis  ardea t: 
aliturcp  ignisillepluurjs.  Baculo  fi  quis  exrjs  accenfo  traxerit  Iuleos, riuos igniu  fequi  nar 
■rant.Flagrat  inBacffris Cophanti nodtibus uertex.Flagrat  in  Medis 82  Ceftia  gente  con 
•  finio  Perfidis:Sufis  quidead  turrim  alba,  exv.  caminis, maximo  eoru  82  mterdiu.Cam/ 
pus  Babylonie  flagrat, quadam  ueluti  pifeina  iugeri  magnitudine.Item  Aetbiopu  iuxta 
■  Helperium  montem,  ftellaru  modo  capinodtu  nitent.Similfter  in  Megalopolitanorum 
agto,tametfi  internus  fit  ille  iucundus,  frondemqj  denfi  fupra  fe  nemoris  non  adures,  82 
'  iuxta  gelidum  fontem  femper  ardens .  Nymph^i  crater  dira  Apolloniatis  fu/s  portedit, 
ut  Theopompus  tradidit.  Augetur  imbribus,egerit<^  bitumen,.temperadum  fonte  illo 
n.  £  ?  inguftabili 


HISTORIAE  LIBER  '  ’  II  $t 

inguTfabiIi,ali£s omni  bitumine  dilutius .  Sed  quis  hxc  miretur?  in  medio  mari  Hiera  in/ 
fula  iuxta  Italiam  cum  ipfo  mari  arfit  per  aliquot  dies  fociali  bello ,  donec  legatio  fenatus 
piauit.Maximo  tamen  ardet  incendio  Theon  ochema  dictum,Aethiopum  iugum,  tor/ 
rentesqj  folis  ardoribus  flamas  egerit.Tot  locis  totincendrjs  reru  natura  terras  cremat. 

Ignium  per  fe  miracula.  Cap.  cvii 

PR^terea  cum  fit  huius  unius  elementi  ratio  fecunda, fecp  ipfe  pariat,  St  minimis  cre» 
Icat  fcinrillis,quid  fore  putandum  eft  in  tot  rogis  terraCQu^  eft  illa  natura, qu^  uo/ 
racitatemin  toto  mudoauidiffimafine  damno  fui  pafcit "Addantur  rjs  fidera  innumera, 
ingensq?  fol.  Addantur  humani  ignes,  Sdapidu  quocp  infiti  naturo, attrita  inter  fe  ligna, 
ira  iam  nubiu  St  origines  fuIminu.Exceditprofecfto  omnia  miracula,ullu  diefuifte  quo  non 
cuncta  coflagrarec  :  cu  fpecula  quoq;  cocaua  aduerfa  folis  radrjs  facilius  etia  accendatur, 
quim  ullus  alius  ignis.Quid  q>  innumerabiles  parui, fed  naturales  fcatentdn  Nymphf  o 
exit  e  petra  flaraa  quce  pluurjs  accenditur.Exit  St  ad  aquas  Scantias.Hec  quide  inualida 
eum  tranfit,nec  longe  in  alia  durans  materia.Viret  sterno  hunc  fonte  igneum  cotexens 
fraxinus.Exit  in  Mutinefi  agro  fiatis  Vulcano  diebus.Reperitur  apud  autores,fubiectiS 
Aricia:  aruis,fi  carbo  deciderit.ardere  terra-In  agro  Sabino  St  Sidicino  undtu  flagrare  h 
pidem .In  Salentino  oppido  Egnatia ,  impofito  ligno  in  faxu  quoddam  ibi  facrum, prori 
•nus  flammam  exiftereJn  Laciniie  Iunonisara  fub  dio  fita,cinerem  immobilem  effe,per/ 
-flantibus  undiq?  procellis.Quin  St  repentinos  ignes  exiftere,5C  in  aquis, St  in  corporibus 
eo  etiam  humanis.Trafymenum  lacum  arfiflfe  totum :  Seruio  Tullio  dormienti  in  pueritia, 
ex  capite  flammam  emicuifle :  L.  Martio  in  Hifpania  interemptis  Scipionibus  concio/ 
nanti,  St  milites  ad  ultionem  exhortanti, arfifie  ftmili  modo,  Valerius  Antias  narrat.Plu/ 
ra  mox  St  difiinctius .  Nunc  enim  quadam  mixtura  rerum  omniu  exhibentur  miracula. 
Verum  cgrefia  mens  interpretatione  natune ,  feftinat  legentiu  animos  per  totu  orbem, 
ueluti  manu  ducere.  Tcrrisuniuer&me'nfura,bngftudo  St  latitudo.  Cap.  cvm 

PArs  noftra  terraru,de  qua  memoro, ambienti  (ut  dictum  eft)oceano  uelut  innatans, 
longifiime  ab  ortu  ad  occafum  patet, hoc  eir,  ab  India  ad  Herculis  columnas  Gadi/ 
bus  facratas,ocfiuagies  quinquies  centena  feotuagintaodro.M.  pafl.  ut  Artemidoro  pia/ 
cet  autori.  Vt  uero  Ifidoro, nonagies  octies  cetena  &  dece  St  octo  M.  Artemidorus  adrj/ 
$o  cit  amplius ,  i  Gadibus  circuitu  facri  promontorii  ad  promontoria  Artabru,qu6  longif/ 
-fime  frons  procurrit  Hifpania  octingenta  M.  noaagintaunumTd  meiurte.dupKci  currit 
uia.A  Gange  amne  ofiioep  cius, quo  fe  in  eoum  oceanum  eifundir.per  Indiam  Partbye 
nemq?  ad  Myriandru  urbe  Syriie,  in  Ifsicofinu  pofita,qnquagies  bis  cetena, quindecim 
M.paff.Inde  proxima  nauigatione  Cypru  infula,  Patara  Lyci«,Rhodu,AO  ypalieam, 
in  Carpathio  mari  infulas ,  Laconica:  T tena  r  u  m,Li!y  bteu  Sicilia,  Calarim  Sardinice,tri/ 
•cies  quater  centena,qnquaginta  M.Deinde  Gades  quatuordecies  cetena  St  qnquaginta 
M.paflT.Quf  mefura  uniuerfa  ab  eoo  mari  efficit  octogies  quinquies  centena, Ixxvirj.M. 
paflCAlia  uia  qug  certior,itinere  terreno  maxime  patet,  a  Gange  ad  Euphratem  amnem 
'  quinquagies  cetena  M.p.  St  xxi.Inde  Cappadocia  Masaca  cc.M.  xlmj.Indc  per  Phry/ 
4°  giam, Cariam, Ephefum  cccc.M  paff.  xcviq.  Ab  Ephefo  per  Aegeu  pelagus  Delum  du/ 
centa  M.Ifihmum  ducenta  duodecim  M.  Deinde  terra  St  Laconico  mari  St  Corinthia/ 
co  finu  Patras  Peloponncfi  ducentaduo  M.quingenti.-Leucadem  Ixxxvi.milia  quingen 
ti:Corcyram  totidem  :  Acroceraunia  centum  trigintaduo  milia  quingenti :  Brundifium 
ixxx.  fex  milia  quingenti :  Romam  ccc.mifia  Ix.  Adalpesufque  Calcincomacum  uicum 
dxvirj.M.  Per  Galliam  ad Pyrensos montes IHiberim  quingenta  quinquagintafex  M. 
Ad  oceanum  St  Hifpania  oram  trecenta  trigintaduo  M.  Tfaiectu  Gadis  feptem  milia 
quingenti .  Qua:  menfura  Artemidori  ratione  efficit  octuagiefiexiescentena  oiftoginta/ 
-  qumqj.Latitudo.  aute  eerr^  a  meridiano  fitu  ad  feptentrionem,  dimidio  fere  minor  colli/ 
gitur, quinquagies  quater  centena  fexaginta  dao  milia.  Quo  palam  fit, quantum  SI  hinc 
l  c  4  uapor 


3 2  C*  P  L  I  N 1 1  N  A  T  V  R  A  L  I  S 

Uapor  abftulerit,  &  illine  rigor.  Neque  enim  deefte  arbitror  tertia  aut  non  efife  globi  for/ 
tnam :  (ed  inhabitabilia  utrinc^  incomperta  efife.  Hxc  menfara  eurrit  a  littore  Aethiopici 
Oceanijqud  modo  habitatur, ad  Meroen  dl.M.  Inde  Alexandria  duodecies  centena  mi/ 
liaqutnquaginta.Rhodu  quingenta  odogintatria.Gniduoiflogintaquatuor  milia  quin/ 
gcnti.Con  uigintiquinqj  milia.Samu  c.  milia.Chium  Ixxxiirj.milia.Mityleneri  Ixv.milia. 
Tenedon  xxviq.milia^Sig^um  promontoriu  xtj.  milia  quingenti.Os  Ponti  cccxij.  milia 
quingentuCarambin  promontorium  cccl.  Os  Mxotidis  cccxrj*  milia  quingenti.Oftium 
Tanais  cdxv*  M.qui  curfiis  copendrjs  maris  breuior  fieri  poteft  Ixxxix.M.Ab  oftio  Ta/ 
nais  nihil  modicum  diligentifsimi  autoreS  facere.  Artemidorus  ulteriora  incomperta  exi/ 
ftimauit,  cum  circa  Tanaim  Sarmataru  gentes  degere  fateretur  ad  feptentrionesuerfas.  Ia 
Ifidorusadiecitxn  c  M.L,ufq3adThulen,qu^c6ied:uradiuinati6iseft.Ego  no  minore 
quam  proxime  di<5bo  (patio,  Sarmatarum  fines  nofciintelligo.Etalioquiri  quantum  efife 
debet, quod  innumerabiles  gentes  fubinde  fedem  mutantes  capiat?  Vnde  ulteriore  meti 
furam  inhabitabilis  plag^,  multo  efife  maiorem  arbitror.Nam  8C  a  Germania  immenfas 
infulas  no  pridem  copertas, cognitu  habeo.De  longitudine  ac  latitudine  hxc  funt,qu£  di 
gna  memoratu  putem.  Vniuerfum  authuc  circuitu  Eratofthenes,fnomniu  quide  literaru 
(ubtilitate,&  in  hac  utiq?  praeter  ceteros  folers,que  eundis  probari  uideo,ducetoru  quin 
quagintaduoru  milium  ftadiu  prodidit.Qu^  mefura  Romana  coputatione  efficit  trecen 
ties  quindecies  cercna  milia  paff.Improbu  aufiimtueru  ita  (ubtili  argumentatione  copre- 
hefum,ut  pudeat  no  credere.Hipparchus  81  in  coarguedo  eo,&  in  reliqua  omni  diligetia  20 
mirus, adrjcit  ftadioru  paulo  minus  xxv.milia.  Harmoniaca  mudi  ratio.  Cap.  cix 

A  Lia  Dionyfodoro  fides:neq3  enim  fubtraham  exemplum  uanitatis  Gtxcx.  maxi/ 
jF\  mum.Melius  hic  fuit, Geometrica  fcientia  nobilis.Seneda  diem  obrjt  in  patria.Fu 
nus  duxere  ei  propinqu^ad  quas  pertinebat  hsreditas.E^  cum  (ecutis  diebus  iufta  per/ 
agerent, inuenifife  dicutur  in  fepulchro  epiftola,Dionyfodori nomine  ad  fuperos  feripta. 
Perucnifife  eum  a  fepulchro  ad  infima  terram:  efifeq?  eo  ftadioru  quadragintaduo  milia. 
Nec  defuere  geometr£,qui  interpretaretur  fignificare  epiftola  a  medio  terraru  orbe  mif/ 
fam,quo  deorlum  ab  (ummo  longiflimu  eflfet  fpatium,&  idem  p ilas  mediu.Ex  quo  con/ 
(ecuta  computatio  eft,ut  circuitu  efife  ducenta  quinquagintaquinqj  milia  ftadiapronun/ 
ciarent.Harmoniaca  ratio, qute  cogit  reru  natura  fibi  ipiam  cogruere, addit  huic  mefura  3» 
ftadia  feptem  milia ,  terramq?  nonagefimamfcxtammillefima  totius  mudi  pattem  facit, 

C.  PLINII  SECVNDI  NATVRAIIS  HI 
S  T  O  R  I  AE  LIBER  III 

PRO  OE  M  1  V  ‘m* 

acten  vs  de  fitu  8C  miraculis  terra, aquarumejp  ac  fiderunt* 

8C  ratione  uniuerfitatis  atq?  mefura  *  Nunc  de  partibus, quanqj 
infinitu  id  quoqj  exiftimatur,  nec  temere  fine  aliqua  repreben/ 
fione  tradratum  *  Haud  ullo  in  genere  uenia  iuftior  eft,  fi  modo 
minime  mirum  eft,  hominem  genitum  non  omnia  humana  no  40 
uifife.Quaprdpterautcrem  neminem  unu  fequar, fed  utquenqj 
uerifsimum  in  quacp  parte  arbitrabor. Quoniam  commune  fer 
me  omnibus  fuit ,  ut  eos  quifep  diligetiisime  fitus  diceret,in  qui/ 
bus  ipfe  prodebat,  ideo  nec  culpabo  aut  coarguam  quenquam.Locoru  nuda  nomina, 8C 
quanta  dabitur  breuitate  ponentur,  claritate  caufisq?  dilatis  in  fuas  partes  *  Nunc  enim 
fermo  de  toto  eft.  Quare  fic  accipi  uelim ,  ut  fi  uidua  fama  fua  nomina,  qualia  fiiere  pri/ 
mordio  ante  ullas  res  geftas,nuncupentur,&  fit  quseda  in  his  nomenclatura  quidem,(ed 
mundi  rerumcj?  natura.  Terrarum  orbis  uniuerfus  in  tres  diuiditur  partes ,  Europam, 
Afiam,  Africa. Origo  ab  occafu  folisSC  Gaditano  freto ,  qud  irrupens  oceanus  Atlaticus 

in 


HISTORIAE  LIBER  III  $5 

'*  m  maria  interiora  difrunditur.Hinc  intrati  dextra  Africa  effitaua  Europa:  infer  haS  A  fla 
eft.  Termini  amnes, Tanais  Si  Nilus.Quindecim  M.pafT.  in  longitudine,quas  diximus* 
fauces  oceani  patent, quinqj  M.in  Iatitudine,a  uico  Mellaria  Hifpania:  ad  promontoriu 
Africa  AIbu,autore  Turannio  Graecula  iuxta  genito.  T.  Liuius  ac  Nepos  Cornelius  ia' 
titudinis  tradiderut,  ubi  tninimu  vfi-M.paff.ubi  iicro  plurimu,  x.M.Tamodico  ore, tam 
immenfa  arquoru  uaftitas  panditur.Nec  profunda  altitudo  miraculu  minuit.Frcqueritcs 
quippe  t^nix  candicatis uadi,carinas  territat .  Qua  de  caufa  limen  interni  maris,multi en 
loeu  appellauere  .  Proxima  aut  faucibus  utrinqj  impoflti  montes, coercet  cIauftra,Abi!a 
Afriae,Europa:  Calpe,laboru  Herculis  met£.  Quam  ob  caufam  indigena:  colunas  eius 
10  dei  uocat,credutc|j  perfoflfas  exdufa  antea  admififfe  maria, Si  reru  naturs  mutaffe  facie. 

De  Europa.  Cap.  i 

P  Rimu  ergo  de  Europa  altrice  uicftoris  omnium  g^ntiu  populi ,  longecp  terraru  pui/ 
cherrima,quam.pleriq^  merito  non  tertia  portione  fecere,  uerumcequa,in  duas  par/ 
tesab  amne  Tanai  ad  Gaditanum  fretum  uniuerfo  orbe  diuifo .  Oceanus  hoc,quod  di/ 
Otum  eft,fpatio  Atlantic u  mare  infundes,  Si  auido  meatu  terras, quxcuq^  ueniente  ex-pa 
■nere, demergens,  refiftetes  quoqj  flexuofo  littoru  anfraclu  lambit,  Europa  ucl  maxime 
receffibus  crebris  excauas,  fed  in  quatuor  praxipue  finusiQuoru  primus  a  Calpe  Hrfpa 
nix  exrimo(ut  dictu  eft)mote,  Locros  Sl  Brudu  ufep  (pm5toriu  immefo  ambita  Eeditur. 
In  eo  prima  Hifpania  terraru  eft,  ulterior  appellata .  Eade  Brctica .  Mox  a  fine  Vrgitano 
20  citerior,  eademcp  Tarraconefis  ad  Pyrenea  iuga.  Vlterior  in  duas  g  longitudine  prouin 
cias  diuiditur.  Siquide  Baticce  latere  fept  entrionali  preetenditur  Lufitania,amne  Anadi/ 
fcreta.Ortushic  Laminitaao  agro  citerioris  Hifpania,  Si  modo  fein  ftagna  fundes,mo 
do  in  anguftias  reforbes,aut  in  totum  cuniculis  codens,$£  fepius  nafei  gaudens, in  Atlan 
ticum  oceanu  effunditur.Tarraconenfis  autem  affixa  Pyreneo,  totocj?  eius  latere  decur/ 
rens,&  fimul  ad  Gallica  oceanu  Ibericd a  maritrafuerfa  fe  pandes,  Solorio  mote  &  Ore 
tanis  iugis  Carpetanisq?  SC  Afturu,a  Burica  atqp  Lufitania  diftinguitur,  Batica  a  Humi/ 
•ne  eam  media  fccante  cognominata ,  cundlasprouinciarudiuiti  cultu,  8£  quoda  fertili  ac 
peculiari  nitore  procedit. Iu ridici  coueritus  ei  quataor,:Gaditanus,  Cordubefis,Afligica 
nuSjHifpalenfis.Oppida  omnia  numero  cixxy.  In  fis  colonia  vifi.  municipia  vifi.  Latio 
30  antiquitus  donata  xxix.  libertate  vi.  fcedere  fi.ftipendiaria  cxx.Ex  his  diena  memorata, 
aut  latiali  fermoe  ditffcu  facilia, a  flumine  Ana  lictore  occani  oppidu  Ofionoba,Lufturia 
cognominatu,  Interflueres  Luxia  Si  Vriu.Mariani  montes.  Baris  fiuuius.  Littus  Corefe 
inflexo  finu. Cuius  ex  aduerfo  Gadesfincer  infulas  dicenda.Promontoriu  Iunonis.Por/ 
tus  Befippo.Oppida  BelorijMdiaria.Fretu  ex  Atlarico  mari.Carteia,Tarteflfos  a  Gne/ 
cis  dicla.Mons  Calpe .  Dein  littore  interno  oppidu  Barbefula  cu  fluuio.  Item  Salduba 
oppidu, Suel,Malacba  cum  fluuio  fcederatoru.Dein  Menoba  cu  fluuiq.Sextifirmiu.co 
gnomine  Iuliu.  Sexi  Si  Abdera.  Margis  Bcetice  finis.  Ora  ea  uniuerfam  originis  Poeno/ 
rum  exiftimauit  M.  Agrippa.  Ab  Ana  aut  Atlarico  occano  obuerfa  Baftuloru  Turdulo 
rumq?  eft.In  uniuerfam  Hifpania  M.  Varro  gueniffe  Iberos  Si  Perfas,&  Phcenicas,Cel 
40  tasCj?  8i  Pcenos  tradicXuftim  em  Liberi  patris  ac  Lyfam  cu  eo  bacchante,nome  dediflfe 
Lufitania, Si  Pana  pr^fecftumciusuniuetfae.At  quee  de  Hercule  ac  Pyrene  uel  Saturno 
traduntur,fabulofa  in  primis  arbitror.Bcetis  in  Tarraconeu  prouincia,no  ut  aliqui  dicere 
Mentefa  oppido,  fed  Tygenfi  exories  faltu,  iuxta  que  Tader  fluuius,q  Carthagihefem 
agru  rigat, Ilorci  refugit  Scipionis  roguruerfusqj  in  occafum, Oceanu  Atlanticu  prouin/ 
eia  adoptans  petit,  modicus  primo, fed  multoru  fluminu  capax,qbus  ipfe  famaaquasc# 
aufert.B^ticg  primum  ab  Ofsigetaniaipfufus,amceno  bladus  aluco ,  crebris  dextra  !cc/ 
uas^  accolitur  pppidis.Celeberrima  inter  hunc  Si  oceani  oram  in  mediterraneo  Segeda, 
qua:  Augurina  cognominatur,Iulia  qua:  Fidentia,  Virgao  qua:  Alba,  Ebura  qup  Cerea 
lis.EIiberi  quod  Liberinfillipula  qua:  Laus,  Aftigi  quod  Iulienfes,  Vefci  quod  Fau  entia. 


$4  C.  PLINII  NATVHALIS 

Singilia  ,  Hegua,  Arialdunum,  Agla  minor,  Vbeda,Caftra  uinariajEpifibriumjHippo 
noua,Illurcd,Ofca,Efcua,Sucubb,Nuditanum,Tucci  uetus, omnia  Baftetanite  uergen/ 
tisad  mare.Conuentus  uero  Ccrdubenfis  circa  flumen  ipfatii  Ofsigi,  quod  cognomi/ 
natur  Laconicum, Illiturgi  quod  Forum  iuliurrt,Ipafturgi  quod  Triumphale, Sitia,&  xiiq 
M.pafluu  remotum  in  mediteraneo  Obulco,quod  pontificenfe  appellatur.Mox  Ripe/ 
pora  fcederatorujSacili,  Martialiu  Onoba .  Et  dextra  Corduba, colonia  patritia  cogno/ 
minata ,  inde  primum  nauigabiliBreti.  Oppida  Carbulo,Decuma:fluuiusSingulis,eo/ 
dem  Bietis  latere  incidens.  Oppida  Hifpaleniis  conuentUs,  Celtiaca,  Vacamana,  Acria, 
llipa  cognomine  Italica .  Et  A  lajuaHifpalis  colonia,  cognomine  Romulenfis.Ex  aduer/ 
fo  oppidum  Oflet,  quod  cognominatur  Iulia  Conflantia,  Vergentum,  qUod  Iulq  geni/  io 
tor.Hippo  Cauraflarum,fluuius  Menoba,  8C  ipfe  a  dextro  latere  infufas.  Ac  inter  reflua 
riaB^tis  oppidum  Nebrifla, cognomine  Veneria, SC  Colobona,colonia  Afta,  qua:  Re/ 
gia  dicitur.Et  in  mediterraneo  Afida,qua:  Qefariana » Singulis  fluuius  in  B^tin,  quo  di/ 
dtum  eft  ordine ,  irrumpens ,  Aftigitanam  Coloniam  alluit,  cognomine  Auguftam  fir/ 
taam,ab  ea  nauigabilis.Huius  conuehtus  iunt  reliqua  colonia  immuries.Tucci,qu«  co/ 
gnominatur  Augufta  gemella, Ituci  quae  uirtus  Iulia, Attubi  qu£  claritas  Iulia,  Vrfo  qu« 
Genua  urbanoru,  inter  qu^  fuit  Munda  cum  Pompeq  filio  capta*  Oppida  libera*  Afti/ 
gi  uetus, Oftippo.Stipendiaria  Callet,  CalucuIa,Caflra  gemina,  Illipula  minor,  Meru/ 
cra,Sucrona,Ohulcula,  OningiSi  Ab  ora  uenienti  prope  Mcnobaamhem  Si  ipfum  na/ 
uigabilem,  haud  procul  accolut  Aloiitigice!i,Aloftigi.  Qua:  aut  regio  a  Bseti  ad  fluidum  2o 
Anam  tendit, extra  prodicta  B^turia  appellatur, in  duas  diuifa  partes, totidemq?  gentes: 
Celticos  qui  Lufitantiam  attingunt,  Hifpalenfis  conuehtus:Turdulos  qui  Lufitaniam  Si 
Tarraconenfem  accolunt, iura  Cordubam  petunt.Cekicos  a  Celtiberis  ex  Lufitania  ad/ 
uenifle  manifeftum  eft, facris,lingua, oppidorum  uocabulis ,  qua:  cognominibus  iii  Bx/ 
tica  diftinguuntunSeria  qux  dicitur  fama  Iulia:  Vertobrige, Cone  ordia  Iulia:  Segede  re/ 
ftituta  Iulia:contributa  Iulia,  Vcultuniacum, quas  Si  Turiga  nunc  eft.-Laconimurgi ,  con/ 
flantia  Iulia:Terefibus  fortunales,  SC  Cailenfibus Emanici .  Pra:ter  hxc  in  celtica  Acim/ 
bro,Arunda,Arunci,Turobrica,Laftigi,Alpefa,Sifapona,Serippo .  Altera  Beturia  qua 
diximus  Turduloru  Si  couetirus  Cordubenfis, habet  oppida  n5  ignobilia ,  Arfam,  Me/ 
lariam5Mirobricam,  regiones  OfintigfSifaponem.  Gaditaniconuentusciuium  Roma/  50 
noru  Regina,  Latinoru  Regia,  Carifa  cognomine  Aurelia,  Vria  cognominata  caftrum 
luliuitem  Crefaris  Salutaricnfis.Stipediaria  Befaro,Belippo,Barbefula,Lacippo,Befip 
po,Cailet,Cappagu,01eatro,Itucci,  Brana,  Sarguntia,  Aridorifippb.Longitudirie  uni/ 
uerfam  eius  prodidit  M.  Agrippa  cccclxv.M.pafluu, latitudine  cclyrj.M.  fed  cum  termi/ 
fti  Carthagine  ufq?  procederet ,  qux  caufa  magnos  errores  computatione  menfuras  fe/ 
pius  parir .  Et  dum  alibi  mutato  prouindarum  modo  i  alibi  itinerum  aucftis  Si  diminutis 
palsibus ,  incubuere  maria  tam  longo  ^ub, alibi proceffere  Iittora,torfere  fe  8i  fluminum 
aut  correxere  flexus  *  Pneterea  aliunde  alqs  exordium  tiienfure  eft,  Si  alia  meafus:ita  fit 
ut  nulli  duo  cocinant.  Breticaslortgitudo&latitudo.  Cap.  11 

BActicc  longitudo  nuca  Caflulonisoppidi  fine  Gadeis  cccdxxv.  M  .Si  a  Murgi  ma  40 
ritima  ora  xxq.  M.  paff.  amplioriLatitudo  a  Carteiana  ora  ccxxiirj.  M.palT.Agrip/ 
pam  quide  in  tanta  uiri  diligeeia,  pra:ter^  iri  hoc  opere  cura ,  cum  orbe  terraru  urbi  fpe/ 
dlandu  .ppofiturus  efleterrafle  quis  credat, &cu  eo  diuu  AuguftuC  Isnancg  coplexam 
eum  porticu  exdeftinatione  «Xcomentarfis  M.  Agrippa:  A  forore  eius  inchoata peregir. 

Hiiganiaciterior.  Cap.  ut 

Iterioris  Hiipanias ficur f  omjpluriu  prouinciaru  alicjuantu  uetus  forma  mutata  eft, 
vv utpote  cu  Pompeius  Magrfustrophasis  fuis,  qux  ftatuebat  in  Pyrenreo  dcccxlvi. 
oppidaab  Alpibus  ad  fines  Hifpanii  ulterioris  in  ditione  a  fe  redacta  teftatus  fit.  Nunc 
uniuerfaprouincia  diuiditur  in  couentus  fepte,  Carthaginienfem,  Tarraconenfem,C^/ 

faraugu 


K  I  j  T  O  R  I  AE  LIBER  iti  jf 

for3Uguftanum,Clunienfem,Afl:urum,Luccnfem,Bracarum./\cccdunt  inful^quariitri 
mentione  lepofita,pra:ter  ciuitates contributas alns,prouincia  fpfa  ccxciiq. cotinct  oppi' 
da.In  rjs  coIoniasxrj.Oppida  ciuium  Romanorum  xirj.Latinoru  ueterum  xvrj .  foedera 
torum  unum,ftipendiaria  cxxxrj.Primi  in  ora  Baftuli,  poft  eos  quo  dicetur  ordine  intus 
recedentes  Mcntefani,Orctani,32  ad  Tagum  Carpetani,iuxta  eos  Vaccci,  Vectones, 82 
CeitiberijArrebaci.Oppida  orse  proxima,  VrcUdfcriptuq?  Bazticx  Barea,  regio  Maui/ 
tania,mox  Deitania.Dein  Conteftania ,  Carthago  noua, colonia :  cuius  a  promontorio 
quod  Saturni  uocat,  C^laria  Mauritania;  urbe  eixxx  vi].  M.paff.  traieiftus .  Reliqua  iri 
ora  flumen  Tader, Colonia  immunis, Illici,  unde  Illicitanus  Anus,  in  eam  contribuuntur 
io  Icoiitaniimox  Latinoru  Lucentum,Dianiu  ftipendiariu,  Sucro  fluuius,  52  quondaoppi 
dum,Conteftanke  finis.  Regio  Edetana  amoeno  prietendente  fe  ftagno  ad  Celtiberos 
recedes.  Valeria  colonia  i?].M.palLa  mari  remotatflumen  Duriasttantundem  d  mari  Sai 
guntum  ciuium  Romanoru  oppidum:fide  nobile :  flumen  Idubcdarregio  Ilergaonum. 
Iberus amnis  nautgabilicomercio  diues,ortus  in  Catabris  haud  procul  oppido  Iuliobri/ 
ca;ccccl.M.pafl".fluens,nauiu  per ctlx.  M.a  Varia  oppido  capax,que  propter  uniuerfam 
Hifpaniam  Graeci  appellauere  IberiatmRegio  CoiTecania, flumen  Subi, colonia  Tarra> 
co  Scipionum  opus,ficut  Carthago  Paenoru.Regio  Ilcrgetum,oppidu  Subur,  flumen 
Rubricatum,  a  quo  Laletani  52  Indigetes .  Poft  eos  quo  dicetur  ordine  intus  recedentes 
r adice  Pyrenaei, Auletani,  Itant, Lacetani.Perq?  Pyrenaeum  Cerretani, dein  Vafcones.In 
30  ora  aucecoionia  Barcino,cognomine  Fauentia .  Oppida  ciuium  Romanorum ,  Botulo» 
liluro.Flumen  Larnum,Blando:flumcn  Adba,Empdr  tarigeminu  hoc,ueteru  incolarum, 
52  Graecorum,  qui  Phoccefium  fuere  foboIesrFiumen  Tichis.Ab  eo  Pyrenoa  Venus  in 
latere  promontorrj  altero  xl.  M.  Ntfnc  per  fingulos  couentus  reddentur  infignia  proter 
fupradifta.Tarraconedifceptant  populi  xlfifl .  quoru  celeberrimi  ciuium  Romanorum 
Dertuiani,  Bigargitani.Latinoru  Auietani,Cerretan!,quiIuliani  cognominantur,  &  qui 
Aaguftani ,  Edetani,  Gerundcnfes,  Geflorienfes,  Teari  qui  Iulienfes.  Stipendiariorum 
Aquicaldeafes,Onen{es,Bctuionenfes.  Coiaraugufla  colonia  immunis  amne  Ibero  af>» 
fui  a,  ubi  oppidu  antea  uocabatur  Salduba,regionis  Edetanio, recipit  populos  lrj.Ex  his 
ciuium  Romanoru  Bellitanos,Celfenfes.Ex  colonia  Calaguritanos  qui  Nafcici  cogno# 
50  minantur.IlerdenfesSurdaonu  gentis, iuxta  quos  Sycosis  fluuuisiOfcenfes  regionisVe 
fci.aniOjTariaflonenfes.Latinoru  ueterum  Cafcanteniesjirgauicenfes,  Graccuritanos» 
LeonicenfeSjO  fsigerdefes.Fcederatos  T  artagenfes.Stipediariqs  Arcobricenfes,  Ando/ 
ljgcnfes,Arocciitano3,Burfaonen{es,Calaguritanos,quiFibularenfes  cognomtnanmrt 
Complutenfes,Carenfes,Cincenles,Cortonefes,Dammanitanos,Latneies,  Ilurlenfes» 
Spalenfes,flumberitanos,Lacetano3,Vibienfes,Pompefonen(es,Scgienfes.  Carthagb 
nem  conueniunt  populi  Ixq.exceptisinlularum  incolis .  Ex  colonia  Accitana  Gemelien/ 
{es.SC  Libifofona  cognomine  Forauguftana,quibus  duabus  ius  Itaite  datum.Ex  colonia 
Salarienfe  oppidani  Latrj  ueteris  Caftuionenles,  qui  C^fari  uenales  appellantur.  Seta/ 
bitant  qui  Auguflani,Valertenles.Stipendiariorum  autem  celeberrimi,  Labanenles,Ba>j 
40  ftitani,Confaburenfes,Dianenfes,  Segeftani,IIorckani,  Lam  initant,  Mentelani,  qui  82 
Oritani,  Mentefani, qui  52  Baftuli, Oretani, qui  82  Germanicognominant,  caput&j  Ge$ 
tiberi#,Segobrien(es  ,Carpetani,82  Toletani  Tagoflumini  impofiti .  Dein  Vtacienfes»1 
Virgiiienfes.Inconuentum  Clunienfem  Varduli  ducunt  populos  xiirj.  ex  quibus  Laba#' 
nenfes  tantum  nominare  libeat, Turmodigi  quatuor,  in  quibus  Segifamonefcs,  SegilV: 
maiuiienfes. In  eundem  conuentu  CarietesS2  Vennenfesquinqj  ciuitatibus  liadut,  qua> 
rum  funt  VelienfesiEodena  Pelendones  Celtibcroru  quajfubr  populis ,  quoru  Numan/ 
tini  fuere  claruficut  in  Vacceorum  xvtrj.ciuitatibus  IntercatienfeSj  Pallarim,  Lacobricen/ 
fes,Caucenfes.Nam  in  Cantabris  quatuor  populis  Xuliobrica  fola memoratur  :  In  Au/ 
trigonum  decem  ciuitatibus  Tfitiu,82  Virouefca,  Areuacis  nomen  dedit  fluuius  Areua* 

Horum 


\6  q,  PLINII  NATVRALIJ 

Horum  fex  oppida ,  Saguntia#  Vxama,  qu x  nomina  crebro  alrjs  in  locis  uforpantur, 
prictereaSagouia,#  noua  Augufta,Tcrmes,ipfaq$  Clunia  Celtiberia:  finis.  Ad  oceanu 
reiiqua  uergut,VarduIit£  ex  pr^diclis  #Cantabri.IuRgutur  his  Afturu  Xii.  populi,di 
uifi  in  Auguftanos  Aflurica  urbe  magnifica.In  fis  funt  Giguri,PeCci,Lanciefes,Zoel£, 
Numerus  omnis  multitudinis  ad  ccxl.  M.liberoru  capitum.  Lucenfis  couentus  popu/ 
Iorum  cfl:  xvr.pratcr  Celticos  #  Lebunos  ignobiliuac  barbara:  appellationis,  fed  libe/ 
rorum  capitu  ferme  CLXvr.M.Simili  modo  Bracaru  xxnir.ciuitates,ccxxxv.M.  ca/ 
pitum,ex  qbuspra:ter  ipfos  Bracaros  Vibaii,CeIerini,Gaileci,  Aequefilici,  Querquerni 
citra  faftidiu  nominetur.Logitudo  citerioris  Hilpanif  eft  ad  fineCaltulonis  d  Pyreneo, 
rexcentafeptcm  M.paiT.#  ora  paulo  amplius.  Latitudo  a  Tarracone  ad  littus  Olarfonis  io 
Ccc  vir.  Et  radicibus  Pyrcnari ,  ubi  cuneatur  anguftfis  inter  duo  maria,  paulatim  deinde 
le  pandens ,  qua  contingit  ulteriorem  Hiipania ,  tantundem  #  amplius  latitudini  adficit. 
Metallis, plumbi,  ferreris, argenti,  auri,  tota  ferme  Hiipania  fcatet,Citerior  #  Ipecula/ 
cibus  lapidibus :  Bretica  #  minio .  Sunt  #  marmorum  lapidicin^ .  Vniuerfie  Hilpaniae 
Velpafianus  imperator  Auguftus  iacflatus  procellis  Reipub.  Latii  ius  tribuit .  Pyrenei 
montes  Hifpanias  Galliasqj  difterminat,promontorfisinduo  diuerfa  maria  proiedlis. 

Narbonenfis  prouincia.  Cap.  mi 

IVTArbonenfis  prouincia  appellatur  pars  Galliarum ,  qu^  interno  mari  alluitur ,  Bra/ 
JLN  cata  ante  dicl:a,amne  Varo  ab  Italia  difcrcta,  alpiumq?  faluberrimis  Romano  im/ 
perioiugis.A  reliqua  uero  Gallia  latere  leptentrionalfimontibus  Cebenna  #  Iura:agro/ 10' 
rum  cultu, uirorum  morumq?  dignatione,  amplitudine  opum  nulli  prouineiarum  poflrc 
renda,breuiter^  Italia  uerius  quam  prouincia.In  ora  regio  Sardonum,  intusqj  Conlua/ 
ranorum.Flumina  Telin  #  Obrin.  Oppida,Il!iberis ,  magn#  quondam  urbis  tenue  uc/ 
ftigium,Rulcino  Latinoru, flumen  Atax  e  Pyreneo  Rubrenlem  permeans  Iacum:Nar/ 
bo  MartiuSjdecumanorum  Colonia  xir.  M.paiTa  maridiftans.  Flumina, Araris, Liria, 
Oppida  de  cietero  rara,  prsriacentibus  ftagnis,  Agatha  quondam  Maisilienfiu,#  regio 
Volcarum  Tectofagum:  atq?  ubi  Rhoda  Rbodioru  fuit,unde diefus  multo  Galliarum 
fertilifstmus  Rhodanus  fluuius ,  cx  alpibus  fe  rapiens  per  Lemanum  lacum ,  fcgnemq? 
deferens  Ararim,ncc  minus  feipfotorrcnteIfaram3&Druentia.Libyca  appellantur  duo 
eius  ora  modica.Ex  his  alterum  Hilpanienfe,akeruMetapinum,terriumidemc^ampli0  5° 
fimum  MafTalioticum .  Sunt  autores ,  8Z  Heracleam  oppidum  in  oftio  Rhodani  fuiflfe, 
ultra foffam  ex  Rhodano centu pafiuu,  Marfioperc  #  nomine infigne  llagnu :  Aftro/ 
mela  oppidu,maritima  Auaticorum,luperq?  campi  lapidci,Herculis  praeliorum  memo/ 
ria:Regio  Anataliorum,  #  intus  Defuuiatium,  Cauarumq^ .  Rurfus  a  mari  Tricorium, 

#  intus  Tricoilorum ,  Vocontiorum,# Segouellaunorum,  mox  Ailobrogum, ac  in  ora 
Malsilia  Gnccorum  Phoceenfium  foederata.  Promontorium  Cithariffa,  portus, regio 
Camatullicorum.DeinSucIteri,fupraq$  Verucini.In  ora  autem  hac  Athcnopolis  MaC 
filienfiumiForum  Iulfi  O&auianorum  colonia, qu^  Pacenfis  appellatur,#  Clafsica: 
amnis  in  ea  Argenteus.Rcgio  Oxybiorum,Ligaunorumqj,fuper  quos  Sucbri,Quaria/ 
teSjAdunicates.At  in  ora  oppidum  Latinum  Antipolis.Regio  Deciatium-.amnis  Varus,  40 
exalpium  monte  Cema  profufus .  In  mediterraneo  colonia  Arelate  lextanorum ,  Bli/ 
terce  feptumanorum ,  Araufio  lecundanorum.  In  agro  Cauarum  Valentia ,  Vienna  AI/ 
lobrogum.  Oppida  latina,  Aqus  lextrie  Salyorum,  Auenio  Cauarum, Aptaiulia,Vul/ 
gientium ,  Alebcceriorum  Apollinarium ,  Alba  Heluorum ,  Augufta  Tricaftinorum: 
Anatilia,  Aeria,  Bormannico,  Macina,  Cabellio,  Carcalum,  Volcarum  Teclolagum; 
Ceflero,  Carpcntoradte,  Meminorum:Cenicenfes,CamboIedi,  qui  Atlantici cogno/ 
minantur.Forum  Voconfi,  Glanum,  Liufi, Luteuani,  qui#  Fororieronienles,  Ncmau/ 
fum  Arecomicorum,  Pilcena:,Rutent,Sanagenles,Tolofani,Teclofagi  Aquitaniae  coti 
termini,  Ta(codunitari,Cononienfcs,Vmbranicu  Vocontiorum  curitatis  foederatae  duo 

capita 


HISTORIAS  LlftUft.  iff  ff 

V  capita, Vafco  &  lucus  Augu  fti.  Oppida  uero  ignobilia  xix.  ficut  xxiirf.  Nfcmaufieftfibus 
attributa.  Adiecit  formute  Galba  imperator  ex  inalpinis  Auanticos,  atcp  Ebroduntios* 
quoru  oppidum  Dinia.Longitudine  prouincig  Narbonehfis  ccclxx.M.paffuu  Agrippa 
tradit,latitudine  ccxlvii].  Italia, Tiberis, Roma,Campafli3,  Gap*  V 

T Talia  dehinc, primicp eius  Ligures, mox  Hctruria,Vmbria,Latiu,  ubi  Tiberina  oftia 
Roma  terraru  caput  xvi.M.  paff.  interuallo  a  mari.  Volfcoru  poftea  littas  2t  Cam/ 
pante,  Picentinu  itlde,ac  Lucanum  Brutiumq^ :  qu6  longiftime  in  meridiem, ab  alpium 
pene  lunatis  iugis,  in  maria  excurrit  Italia  *  Ab  eo  Grsecte  ora,  mox  Salentini,  Pediculi, 
Apuli,  Peligni,  Frentani,  Marrucini,  Veftini,Sabim, Picentes, Galli,  Vmbri,Tufci,  Ve/ 
neti,  Carni ,  Iapides,  Iftri ,  Liburni .  Nec  ignoro  ingrati  ac  fegtiis  animi  exiftimari  poffe 
merito, fi  breuiter  atque  in  tranfeuriu,  ad  hunc  modum  dicatur  terra,  omnium  terrarum 
alumna  cade  SC  pares,numine  deum  eledla,qusc£elum  iplum  elatius  faceret, iparfa  Con/ 
gregaret  imperia ,  ritusq?  moliiret:  8C  tot  populorum  difeordes  ferasqp  linguas ,  fermo/ 
nis  commercio  contraheret  ad  colloquia ,  8Z  humanitatem  homini  daret, breuiterqj  una 
cunctarum  gentium  in  toto  orbe  patria  fieret.Sed  quid  agamcTanta  nobilitas  omnium 
locorum, quosquis  attigerit, tanta  rerum  Ungularum  populorumq?  claritas  tenet.  Vrbs 
Roma,uel  fola  in  ea ,  8&  digna  tam  fefta  ceruice  faries,  quo  tandem  narrari  debet  opere? 
Qualiter  Campante  ora  per  (e ,  fdixqj  illa  ac  beata  amcenitas?  ut  palam  fit, uno  in  loco 
gaudetis  opus  efle  natur^.Iam  uero  tota  ea  uitalis  ac  perennis  falubritatis  cxli  temperies 
eft, tam  fertiles  campi, tam  aprici colfes,tam  innoxq  faltus,tam  opaca  nemora, tam  muni 
fica  lyluarum  genera, tot  montiu  afflatus, tanta  frugum  &  uitiu  olearum»^  fertilitas,tam 
nobilia  pecori  uellera,tot  opima  tauris  colla, tot  IaCus,tot  amnium  fontiumqp  ubertas, to/ 
tam  cam  perfundens ,  tot  maria ,  portus,  gremiumqj  terrarum  commercio  pateds  undi/ 
que:&  tanquam  ad  iuuandos  mortales,iplaauide  in  maria  procurrens.Neque  ingenia  ri 
tusqjac  uiros ,  &  lingua  man6que  fuperatas  commemoro  gentes .  Ipfi  de  ea  iudicaucre 
Grarci,  genus  in  gloria  fuam  effufifsimum ,  quotam  partem  ex  ea  appellando  Grseciam 
magnam.Nimirum  id  quod  in  mentione  cceli  fecimus,hac  quoque  in  parte  facienda  eft* 
utquafdam  notas  ac  pauca  fidera  attingamus.  Legentes  tantum  quxfo  meminerint,  ad 
fingula  toto  orbe  ediflferenda  feftinari .  Eft  ergo  folio  maxime  querno  aisimilata,  multo 
?o  proceritate  amplior  quam  Iatitudine,in  l:eua  Ce  fle<5lens  cacumine,  &  Amasonica  figura» 
defines  parmf  ,ubi  3  medio  excurfu  Cocinthos  uocatur,p  finus  lunatos  duo  cornua  emit 
tens, Leucopetram  dextera, Lacinium  finiftra.Patctlongitudine  ab  alpino  fine  prxtorte 
Auguft#  per  Vrbem  Capuamqp  curfu  meante  Rhegium  oppidum  in  humero  eius  fi/ 
tum,a  quo  ueluti  ceruicis  incipit  flexus ,  decies  centena  &  uigintiM.  pafluum :  multocp 
amplior  menfura  fieret  Lacinium  uique,  ni  talis  obliquitas  in  latus  digredi  uidetetur.La/ 
titudo  eius  uaria  eft,ccccx.  milium  inter  duo  maria,  inferu  8Z  fuperum ,  amnesq?  Varum 
atque  Arfiam:  medif  atque  ferme  circa  urbem  Romam  ab  oftio  Aterni  amnis  in  Adria/ 
ticum  mare  influentis,ad Tiberina  oftia  cxxxvi.& paulo  minusa  Caftronouo  Adriatici 
maris  Alfium  ad  Tufcum  £equor,haud  uilo  in  loco  cc.  in  latitudinem  excedens.  Vniuer/ 
4°  Cx  aute  ambitus  a  Varo  ad  Arfiam  xxx.  M.  pafluum  Ivirj.  efficit.  Abeft  4  circundatis 
terris,  Iftria  ac  Liburnia  quibufdam  locis  c.M.pafluu .  Ab  Epiro  &  Illyrico  I.  Ab  Africa 
minus  cc.  ut  autor  affirmat  Varro.  Ab  Sardinia  cxx.M.  Ab  Sicilia  M.  d.  A  Corcyra  mi 
nus  lxx.  Ab  Ifla  1.  Incedit  per  maria  c^li  regione  ad  meridiem  quidem:fedfi  quis  iddili/ 
gena  fubrilitate  exigat ,  inter  fextam  horam  primamcp  brumalem.  Nunc  ambitum  eiuS 
urbescp  enumerabimus .  Qua  in  re  profari  neceffarium  eft,  autorem  nos  diuum  Augu/ 
Itura  fecuturos ,  deicriptionemcp  ab  eo  fadtam  Italte  totius  in  regiones  xi.  Sed  ordine 
eo  qui  littorum  tracftu  fiet,  urbium  quidem  uicinitates oratione  utique  pnepropera  fer/ 
uari  non  poffe :  itaque  interiori  in  parte  digeftionem  in  Iiteraseiufdem  nos  fecuturos,  co/ 
loniaru-mentione  fignata,quas  ille  in  eo  prodidit  numero  .  Nec  fitua  originescp  perfequf 

4  facile 


18  C*  P  LINI  I  ;  N  AT  VRAL1S 

facile  eft, Ingaunis  Liguribus(utcsteri  omittantur)agro tricies  dato.  Igitur  ab  amne  Va/ 
ro  Nicsa  oppidum  a  Maffilienfibus  conditum .  FIuuiusPado:a!pes ,  populiqp  inalpini 
multis  nomimbuSjfed  maxime  capillati:oppidum  Vediantioru  duitatis  Cemelion,  Por 
tus  Herculis  Monceci ,  Liguftica  ora .  Ligurum  celeberrimi  ultra  alpes  Sallyi,Deceates> 
Oxybrj:ritraVeneni,&  Caturigibus  orti  Vagieni,Statyelli,  Vibeili3Magelii,Euburiates, 
Cafmonates,  Veliates,&  quorum  oppida  in  ora  proxima  dicemus.  Flumen  Rutuba,  op 
pidum  albium  Intemelium,flumenMerula,oppidum  Aibingaunum, portus  uadum  Sa 
batium, flumen  Porcifera, oppidum  Genua ,  fluuius  Feritor,portus  Delphini,Tigulia, 
intus  Segefta  Tiguliorum,  flumen  Macra  Liguris  finis .  A  tergo  autem  fupraditftorum 
omnium  Apenninus  mons  Italis  amplifsimus ,  perpetuis  iugis  abalpibus  tendens  ad  io 
Siculum  fretum.  Ab  altero  ciuslatere  ad  Padum  amnem  Italis  dirifsimum,omnia  nobi 
libus  oppidis  nitent ,  Libarna,  Dertona  colonia,  T rira,  Barderate,  Induftria , Polentia, 
Carrea  quod  Poteria  cognominatur,Forofului  quod  Valenrinum,Augufta  Vagienno 
rum,Alba  Pompeia,  Afta, aquis  Statyellorum.  Hsc regio  ex  deferiptione  Augufti no/ 
na  eft.Patet  ora  Ligurisintcramnes  Varum  S£  Macram  ccxi.M.paflC  Adnecliturfcpti/' 
msin  qua  Hetruria  eftabamne  Macra, ipfa  mutaris  fspe  nominibus.  Vmbros  inde 
exegere  antiquitus  Pelalgi.  Hos  Lydi,  aquorum  rege  Tyrrheni,  mox  a  facrifico  ritu  liti/ 
gua  Grscorum  Thulci  funt  cognominati.Primum  Hetruris  oppidum  Luna  portu  no/ 
bile .  Colonia  Luca  a  mari  recedens ,  propiorqj  Pifs  inter  amnes  Auferem  &  Arnum 
prts  a  Pelope  Pifisqj ,  fiue  Atintanis  Grsca  gente .  Vada  Volaterrana ,  fluuius  CecinAao 
na,PopuloniumHetrufcorum  quondam  hoc  tantum  in  littore.Hinc  amnes  Prille,mox 
Vmbro  nauigiorum  capax,  Si  ab  eotradhas  Vmbris  portusq?  Telamon ,  Colla, Voi/ 
dentium  a  populo  Romano  dedu<fta,Gramfcs,Caftrum  nouu, Pyrgi, Csretanus  arn/ 
nis,&  iplum  Csre  intus  M ,  paflf.  quatuor,  Agylla  a  Pelafgis  conditoribus  dictum :  AI/ 
fiutn,Fregens.Tiberis  amnis.i.  Macra  cclxxxitrj .  M.  pafl.  Intus  colonis  Falifca  Argis 
orta  (ut  autor  eft  Cato )  qus  cognominatur  Hetruftorum ,  Lucus  Feronis ,  Rufellana, 
SenenfiSjSutrina.De  cstero  Aretiui  ueteres,  Aretini  fidentiores,  Aretini  Iulienfes,Ami- 
tinenles,Aquenfes  cognomine  Taurini,Blerani,Gortonenfes,  Capenates,  Clufini  nouij 
ClufiniuetcreSjFluentini  prsfluenti  Arno  appofiti,Feluls,Ferentinum,Fefccnnia,Hor/ 
tanum  ,Herbanum ,  Nepet,  Nouem  pagi ,  prsfedlura  daudiaForododrj ,  Piflorium,-$o 
Perufia,Suanenfes,Saturnini,qui  ante  Aurinini  uocabantur,  Sudertani,  Statones,  Taiv 
quinienfes,  Tufcamenies,  Vctulodicnfes,  Veientani,Vefentini,Volaterrani  cognomi/ 
neHetrulci,  Votfinienfes.Ineadem  parte  oppidorum  ueterum  nomina,  retinent  agri 
Cruftumi'nus,CaIetranus.Tiberis  anteaTybris  appellatus,&  prius  Albula, e  media  fer£ 
longitudine  Apennini  finibus  Aretinorum  profluit ,  tenUisprimo,  nec nifi pilcinis corti/ 
ustus, emiflusq?  nauigabilis,ficuti  Tinia  Si  Glanis  influentes  in  eum,  nouenorum  ita  con 
ceptu  dierum ,  fi  non  adiuuent  imbresifed  Tiberis  propter  alpera  8i  confragofa ,  ne  fic 
quidem  prsterquam  trabibus  uerius  quam  ratibus  longe  meabiiis  fertur,per  d.M.palL 
n5  procul  Tiferno  Perufia  Si  Ocriculo, Hetruriam  ab  Vmbris  ac  Sabinis,mox  circa  xirf. 
M.palturbis  Veientem  agrum  a  Cruftumino,dein  Fidenate,  Latinumq^  i  Vaticano  di  40 
rimensiled  infra  Aretinum  Glanim  duobus  &xl  fluuqsau<ftus,prscipuis  autem  Nare 
&  Aniene ,  qui  Si  ipfe  nauigabilis  Latium  includit  a  tergo, nec  minus  tamen  aquis  ac  tot 
fontibus  in  urbe  perdu<ftis:&  ideo  quamlibet  magnarum  nauium  ex  Italo  mari  capax, 
rerum  in  toto  orbe  nafcetium  mercator  placidifsimus.  Pluribus  prope  folus  quim  ceteri 
in  omnibus  terris  amnes, accolitur,  alpfciturq^uillis.Nulli(pfluuiorum minus  licet  indu/' 
fis  utrinqj  lateribus:nec  tamen  iple  pugnat,quanqua  creber  ab  lubitis  incrcroetis,  &nuf/ 
quam  magis  aquis  quam  in  ipfa  urbe  ftagnantibus.  Quinimo  uates  intelligitur  potius  ac 
monitor  au&ru  femper  religiolus  uerius  quam  fsuus.  Latium  antiquu  a  Tiberi  Circeros 
■  feruatu  eft  M.palT.L.iongitudine.Tamtenues  primordio  imperq  fuere  radices.Coionis 


H I  s  T  or  i  Ab  t  ffi  fi  A'  ttf  $0 

ftpc  mutatis  tenuere  alij  ali)s  temporibus,  AborigineSjPelalgijArcades^iculfAutunci, 
Rutu!i.Et  ultra  Circcios  Vollci,  O  ici, Aufoncs, unde  nomen  modo  Latifpfocelsitad  Li 
rin  amnem.In  principio  eft  Oftia  colonia  i  Romano  rege  deducia .  Oppidum  Lauren/ 
tum, lucus  Iouis  indigetis ,  amnis  Numicius, Ardea  a  Danae  Perfei  matre  condita.  Deirt 
quondam  Aphrodiiium,  Antium  colonia.  Aftura  flumen  SC  infula .  Fluuius  Nymph#/ 
us,CIoftra  Romana.Circeq  qUondam  infula  immenfd  quidem  mari  circundata  (ut  cre/ 
ditur  Homero)at  nunc  planicie.  Mirum  efl: quod  hac  de  re  tradere  hominu  notitia:  poO 
fumus.Theophraftus,qui  primus  externoru  aliqua  de  Romanis  diligetius  fcripflt  (nam 
Theopompus, ante  quem  nemo  mentione  habuit, urbem  duntaxat  a  Gallis  capta  dixit: 
io  Clitarchus  ab  eo  proximus, legatione  tantu  ad  Alexandrum  miftatn)  hic  tam  pluiquam 
8C  fama,  Circeioru  infulse  menfurapofuit  ftadia  Ixxx.irt  eo  uolumine  quod  icripiitNi 
codoro  Athenienfiu  magiftratui,qui  fuit  urbis  noftrgcccclx.anno.Quicquid  eft  ergo  ter 
raru  prxter  x.M.paif  propdambitus,adrtexu  inlufe.Poft  eum  annu  accelsitltaSae  aliud 
miracuIurA  Circeijs  palus  Pomtina  eft,quem  loeu  xxirj.  urbiu  fuifle  Mutianus  ter  cofui 
^pdidit:  Dein  flumen  Vfens,fupra  qd  Tarracina  oppidu,  lingua  Volftoru  Anxur  diclut- 
81  ubi  fuere  Amycta  d  ferpentibus  deletg. Dein  locus  Spelunca, lacus  Fundanus,Caieta 
portus. Oppidu  Formio, Hormte  dkftu,ut  exiftimauere,antiqua  Ltcftrygonu  fedes.VI 
tra  fuit  oppidu  Pyr^.  Colonia  Minturnte,Liri  amne  diuiia  Glanico  appellato,  Oppidu 
Stnuefla  extremu  in  adieclo  Latio ,  quam  quida  Sinopen  dixere  uocitata.  Hinc  felix  illa 
io  Campania eft.Ab hoc iinu  incipiut uitiferi colles,  &  temuletia  nobilis  fitcco  per oes  terras 
inclyto,  atq?  (ut  ueteres  dixere)  fummu  Liberi  patris  cu  Cerere  certamen .  Hinc  Setini  8i 
Cucubi  obtendutur  agri.His  iungutur  Falerni,  Caleni.Dein  cofurgut  Maflici,Gaurani, 
Surrentini^  motes.  Ibi  Laborini campi  fternutur,&  in  delicias  aliese  politur  mefsis.Hsd 
littora  fontibus  calidis  rigantur.-pneterqj  cetera  in  toto  mari  conchylio  8C  pifce  nobili  an 
notantur.Nuiquam  generofior  olete  liquor.Et  hoc  quocp  certamen  humane  uoluptatis 
tenuere  Ofci,Gr^ci,Vmbri,Tufd,Campani.  In  ora  Sauofluuius,  Vulturnu  oppidum 
cum  amne, Liternum, Cum^  Chalcidenfium,Miienura,portus  Baiarum,Bauli,lacus  Ln 
crinus  8£  Auernus,iuxta  quem  Cimmerium  oppidum  quondam ,  Dein  Puteoli  colonia* 
Dicsearchia  dicfti.-poftqj  Phlcgrtei  campi,  Acherufla  palus  Cumis  uicina .  Littore  autem 
$ o  hoc  NeapoliSjChalcidenflum  ipfa,  Parthenope  a  tumulo  Sirenis  appellata:Hercula 
nium,Pomperj:haudproculafped:ate  monte  Vefuuio,  alluente  uero  Sarno  amdc,ager 
Nucerinus:&  ix.M.pafluum  a  mariipla  Nuceria.Surrentum  cum  promontorio  Miner/ 
U£,  Sirenum  quondam  lede.  nauigatio  d  Circeis  duodeocftoginta  M.  paif.  patet.  Re/ 
gio  ea  a  Tiberi  prima  Ica!ite  feruatur,  exdeferiptione  Augufti.  Intus  colonia, Capua  ab 
campo  diCta,  Aquinum, Suefla,  Venafrum, Sora, Teanum  Sidicinum  cognomine.  No/ 
la.Oppida  Abellinum,  Aricia,  Alba  longa, Acerani, Allifani,  Atinates,  Aletrinates,  Ana/ 
gnini,  Atellani, Afulani,  Arpinates,  Auximates,  Auellani,Alfaterni.Et  qui  ex  agro  Lati/ 
no,item  Hcrnico,item  Labicano cognominati:BouiIIce,Calati«,Caflnum,Calenu,  Ca/ 
pitulum,Cernetu,  Cernetani  qui  Mariani  cognominatur:  Corani  a  Dardano  Troiano 
40  orti*.  Cubulterini,  Caftrimonicnles,Cingulani:Fabienles,inmonte  Albano  Foropopu/ 
lienies.Ex  Falerno  Frufinates,Feretinates,Freginates,Fabraterni  ueteres, Fabraterni  no/ 
ui, Ficolenfes, Fregellani, Foroappi,Forentani,Gabini,Interamnates,Succafani,  qui  &  Li 
rinates  uocaturjlionenies,  Lauinrj,Norbani,Nometani,Preneftini,urbequondam  Ste 
phane  di<fl3,Priuemates,Setini,Signini,  SuefluIani,TeIini,  Trebulani  cognomine  Bali/ 
iiienfes,Trebani,Tufculani,Verulani,  Veliterni,  Vlubreles ,  Vluernates,  fapercp  Roma 
ipla:cuiusnomenalterum  dicere, arcanis  ceremoniarum  nefas  habetur:  optimaq?&  felu 
tari  fide  abolitum  enunciauit  Valerius  Soranus, luittp  mox  pcenas.  Non  alienu  uidetur 
inferere  hoc  loco  exemplu  religionis  antiqua,  ob  hoc  maxime  filentiu  inftituts.  Nanqj 
diua  Angerona,cui  facrificatur  ad  diem  xij.CaLIanuarr),orc  obligato  obfignatoq;  fimu 

da  lacrum 


4<?  C.  PLINII  NATVRALIS 

herum  habet.Vrbem  tris  portas  habente  Romulus  reliquit^ ut  (ut  plurimas  tradetibtrs 
crcdamus)quatuor.Mcenia  eius  collegere  ambitu, imperatoribus  ccnforibusq?Ve(pa(?a 
nisanno  condita:  dcccxxvirp  paf£  xiij.  M.cc.  Complexa  montes  vrj.  ipla  diuiditurin  re 
gionesxiirj.  Compita  larum  cdxv.  eiufdcm  (patrj  menfura  currente  a  miliario  in  capite 
Ro.fori  ftatuto  ad  fingulas  portas, qu§  funt  hodie  numero  xxxvrj.ita  ut  xrj.port^  femcl 
numerentur, pmereanturq;  ex  uetertbus  vtj.qu^eiTe  defierunt.EfficitpalTuum  per  dire 
tftum  xxx.lVLdce.lxv.Ad  extrema  ucro  tedtorum  cum  caftris  prartorijs  ab  eodem  milia 
rioperuicos  omnium  uiarum  menfura  colligit  paulo  amplius  Ixx.  M.  paff.  Qubfi  quis 
.altitudinem  tedlorum  addat,  dignam  profc&o  ^(limationem  concipiat,  fateaturdpnul/ 
lius  urbis  magnitudinem  in  toto  orbe  potuifle  ei  comparari. Clauditur  ab  oriente  aggere 
T arquinrj  Superbi,inter  prima  opere  mirabili.  Nanq?  eum  muris  a:quauit,qua  maxime 
patebat  aditu  plano. Cetero  munita  erat  prscelfis  muris,aut  abruptis  montibus ,  nifi  q, 
expatiantia  tedta  multas  addidere  urbes.In  prima  regione  pneterea  fuere, in  Latio  clara 
oppida,Satricum,Pometia,Scaptia,  Pitulum,  Politoriu,  Teilene,  Tifata,Csnina,Fica/ 
na, Cruftumeriu,  Ameriola, Medullia,CornicuIum,Saturnia, ubi  nunc  Roma  eft:  Anti# 
polis  quod  riuc  Ianiculu  in  parte  Rom$:Antemn^,  Cameriu, Collatia,  Amiternu, Nor/ 
be, Sulmo, &  cu  his  carnem  in  mote  Albano  foliti  accipere  populi  Albefes:  Albani, Ac(b 
:lani,Acie(es,AboUni,Bubetani,Bolani,Cufuetani,ConoIani,Fidenates,Foretn,Horte/ 
Xes,Latiniefes,Logulani,K/Ianates,Macrales,Mutucumefes,Muniefes;,Num{niefes,  Qb 
liculani,Odlu{ani,Pedani,Pulluftini,Querquetulai,Sicani,Si(blefes,Toleriefes,Tutien/  20 
fes,  Vimitellarr) ,  V eitefes,  V enetulai,  V icelieies.  Ita  ex  antiq  Latio  lirj.  populi  interiere  (i/ 
neueftigrjs.InGapano  aut  agro  Stabif  oppidu  fuere  ufe^  ad  Cn.Popeiu  6C  L.Carbone 
coss.pridie  CahMaipq  die  L.Sylla  legatus  bello  fociali  id  deleuit,  qd  nuc  in  uillasabrjf. 
Intercidit  ibi  &  Taurama.Sut  &  morietis  Cafiiini  reliquif.Praeterea  autor  efl  Antias, op 
pidum  Latinorum  Apiolas  captum  aL.  Tarquinio  rege ,  ex  cuius  pra:da  Capitolium  is 
inchoauerit.A  Surrento  ad  Silarum  amnem  xxx.M.paft.ager  Picetinus  fuit,Tufcorum 
teplo  Iunonis  Argium  fub  Iafone  codito  inOgnisJntus  oppidu  Salcrni,Picetia.  A  Silaro 
regio  tertia  ager  Lucanus  Bruciusq?  incipit,nec  ibi  rara  incolam  mutatio.  Tenuerut  ea 
Pelafgi,  Qenotrq,  Itali,  Morgetes,  Siculi,  Graeciae  maxime  populi  ,  nouifsime  Lucania 
Samnitibus  orti  duce  Lucio. Oppida  Padlum  Griseis  PoOdonia  appeiiatu,finus  Parda/  50 
nus,oppidu  Helia,que  nunc  Velta.Promontoriu  Paiinuriba  quo  finu  reccdete  traiedlus 
ad  columna  Rhegia  c.  M,pa(f.Proximu  aut  huic  flumen  Melphes.  OppiduBuxentu 
Grace  Pyxus,Laus  amnis:fuit  &  oppidu  eodem  nomine.  Ab  co  Brutiu  littus, oppidum 
Blanda, flumen  Batu, portusParthcnius  Phocenfiu,(inus  Vibonefis, locus  Clampetig, 
oppidu  Tempfa  a  GracisTemefedtdlu,3£  Crotoniefiu  Terina, finus^  inges  Termgus. 
Oppidum  Confentia.  Intus  in  peninfula  fluuius  Acheron  a  quo  oppidani  Acherontini. 
Hippo  quod  nuc  Vibonem  Valentiam  appellamus.  Portus  Herculis;Metaurus  amnis. 
Tauraniu  oppidu, portus  Ore  Ais  &  Medua.  Oppidu  Scylleu.Cratais  fluuius, mater(ut 
dixere)Scylla.Dein  columna  Rhegia:Stculu  fretuiac  duo  aduerfa  promotoriaiex  Italia 
Canys,ex  Sicilia  Pcloru  xrj.ftadioru  mteruaiio.VndeRhcgiu  xrj.  M.d.palLInde  Apcn  40 
nini  fylua,promontonu  Leucopetra  xq.M»pa(Lab  ea  Locri  cognominati  a  promotorio 
Zephyrio, abiunt  d  Silaro  cccirj.M.  paftuum.Ec  includitur  Europg  flnus  primus,in  ecqj 
maria  nuncupantununde  irrumpit  Atlanticum, ab  alrjs  magnumiqua  intrat.  Porthmos 
a  Gr$cis,a  nobis  Gaditanu  ftetumicum  intrauit ,  Hifpanum  quatenus  Hifpanias  alluit: 
ab  alqs  Ibericum,aat  Balearicum-.mox  Gallicu  ante  Narbonenfem  prouinciam,hinc  Li/ 
gufticum.Ab  eo  adSieiIiainfuIam,Tufcum:quodex  Griecis  alii  3Notiu,aln  Tyrrbenu, 
enoftris  plurimi  inferu  uocat.  Vitra  Siciliam  quod  eft  ad  Salentinos,  Aufoniu  Polybius 
appellat.Eratofthenes  aut  inter  odium  oceani  &  Sardinia  quicquid  eft,  Sardoum .  Inde 
adSiciliam  Tyrrhenu.Ab  hac  Cretam  ufq?  Siculum,  Ab  ea  Creticu.Infubeperhjecma 


H  I  S  T  0  R  I  AE  LIBER 


4« 


H3  primx  omnium  Pityufe  a  Grxcis  didita  Frutice  pineo,  nunc  Ebufus  uocatur  uttaqj 
duitate  foederata  angufto  freto  interfluente, patent  xlrj.M.paff.Abfunt  a  Dianio  feptin 
gentis  ftadrjs, totidem  Dianium  per  continentem  3  Carthagine  noua.  Tantundem  a  Pi 
tyufis  in  altum, Baleares  du?,8l  Sucronem  uerfus  CoIubrarta.Baleares  Funda  bellicofas, 
Grxri  Gymnafias  dixere. Maior  c.M.paflfuulongitudinercircuitu  uerocccdxxx.M.op/ 
pida  habet  ciuium  Romanorum  Palmam  8i  Pollentiam,latina  Cinium  &  Cunici,&  foe 
deratum  Bochoru  fuit.Ab  ea  xxx.M.paff.diftat  minor,Iongitudine  Ix.M.circuitu  cI.M. 
paff.ciuitates  habet, Iamnonem,  Saniferam,  Maeonem.  A  maiore  xrj.M.paflf.in  altum 
abefl:  Capraria, infidiofa  naufragqs,  5 I  k.  regione  Palmx  urbis  Menarix  ac  Tiquadra,3I 
10  parua  Annibaiis.Ebufi  terra  ferpetes  fugat, Colubrarixparit.ldeo  infefta  omnibus,  nifi 
Ebufltanam  terram  inferentibus:Grxci  Ophiufam  dixere.Nec  cuniculos  Ebufusgignit, 
populantes  Balearium  mefles .  Sunt  alix  xx.Ferme  parux  mari  uadofo.  Gallia  aut  ora, 
in  Rhodani  oftio  Metina ,  mox  qua:  Blafcon  uocatur ,  tres  Stcechades  a  uicinis  Mafsi/ 
lienfibus  didfce  propter  ordinem,quas  item  nominant  fingulis  uocabulis,Proten  SI  Me> 
(en,qux  51  Pomponiana  uocatur,tertia  Hypxa.Ab  his  Sturium,Phcenice,Phila,  Leto, 
Si  Lerina  aduerfatn  Antipolim,in  qua  Vergoani  oppidi  memoria* 

De  Corfica.  Cap.  vi 

TNLiguftico  mari  eft  Corfica,  quam  Grxci  Cyrnon  appellauere,Fed  Tufco  propior, 
Xa  feptetrione  in  meridie,pied:a,loga  paff.cI.M.Iata  maiore  exparte  l.Circuitu  cccxxrj. 
M. Abefl:  a  uadis  Volaterranis  Ixq.  M.pafluu.Ciuitates habet  xxxirj.SC  colonias  Maria 
nam  a  C.Mario  dedudla,  Aleriam  a  didtatore  Sylla.  Citra  eft  OgIa(a.*intra  uero  Ix.  M. 
pafluum  a  Corfica,  Planaria  a  Ipecie  didla, squalis  freto, ideodp  nauigrjs  fallax.  Amplior 
Vrgo  Si  Capraria, quam  Grxci  Aegilott  dixere.Item  Egilium  di  Dianiu  quam  Artemi/ 
Gam,ambx  contra  Cofanumlittus :  51  parux,Menaria,Colubraria,  Venaria:  Illua  cum 
ferri  metallis,circuitu  c.M.a  Populonia  x.3  Gr?cis  Aethalia  didta.Ab  ea  Planafla  xxxix. 
M.  Ab  his  ultra  Tiberina  oftia  in  Antiano  Aftura,mox  Palmaria,Sinonia,Sladuerfuni 
Formias  Pontix .  In  Puteolano  autem  finu  Pandataria ,  Prochyta  non  ab  Aenexnu/ 
trice,fed  quia  profufa  ab  Aenaria  erat.  Aenaria  ipfa  a  ftatione  nauium  Aenex,  Homero 
Inarime dicfta, GrxcisPithecula, nona fimiarum  multitudine  (ut aliqui exiftimauere) 
30  fed  a  figlinis  doliariorum .  Inter  Paufilypum  81  Neapolim  Megarisrmox  a  Surreto  vitj. 
M.pafluum  diftantes,Tiberq  principis  arce  nobiles  Caprex,circuitu  xl.  M.paflf.  Leuco/ 
thea,  Extracp  confpeclum,  pelagus  Africum  attingens  Sardinia,  minus  ix.M.paffuum 
a  Corficx  extremis,  etiamnum  anguftias  eas  ardlatibus  infulisparuis,  qux  Cunicularix 
appellantur, itemcp  Phintonis  foffx,  a  quibus  fretum  ipfum  Taphros  nominatur. 

De  Sardinia.  Cap.  vir 

SArdinia  ab  oriente  patens, dxxxviq.M.paflf.  ab  occidente,cIxx.M.  a  meridie,  Ixxiirj. 

M.i  feptentrione,  cxxq.  circuitu,  dlxrj.M.  abefl:  ab  Africa  Caralitano  promontorio 
ducenta  milia,a  Gadibus  quatuordecies  centena, Habet  8C  a  Gorditano  promotorio  du 
as  infulas  qux uocantur  Herculis , a Sulchenfi  Enofin,  a  Caralitano  Ficariam .  Quidam 
4°  haud  procul  ab  ea  etia  Beleridas  ponunt  SI  Collodem ,  81  quam  uocat  Heras  lutra .  Ce/ 
Ieberrimi  in  ea  populorum  Ilienles, Balari,  CoTfi.  Oppidorum  xiirj.Suchitani,  Valetini, 
Neapolitani,Bocenfes, Caralitani  ciuium  Romanoru, Si  Norefes, Colonia  aut  una, qux 
uocatur  ad  turrim  Libyfonis .  Sardinia  ipiam  Timxus  Sandaliotin  appeliauit  ab  effigie 
folex,MyrfiIus  Ichnufam  a  fimilitudine  ueftigrj.  Cotra  Pxftanu  finu  Leucafia  eft, a  Si/ 
rene  ibi  fepulta  appellata.Cotra  Velia, Pontia,8I  Ifcia,utrxq?  uno  nomine  Oenotrides, 
argumentu  poflfeffx  ab  Oenotrijs  Itali?:  81  cotra  Vibone  paru?,qux  uocatur  Ithacefix, 
Vlixis  Ipecula.  De  Sicilia.  Cap.  vnr 

VErum  ante  omnes  claritate  Sicilia ,  Sicania  Thucydidi  dida ,  Trinacria  pluribus, 
aut  Triquetra  i  triangula  (pecietcircuitupatens ,  ut  autor  eft  Agrippa,  dcxyirj.M. 

d  5  paff. 


4 t  ptrsii:  «at  V  n’A?Lvr  s  - 

paffquon<faBrutio  agro  coharcns,moxtntcrfufo  mari  auulfa  xq.  M.  inlongitudinem 
freto: in  latitudinem  aut  M.d.p.iuxta  columna  Rhcgiam. Ab  hoc  debifcendi  argumeto, 
Rhegiu  Graci  nome  dedere  oppido, in  margine  Italia:  fito.In  eo  freto  eft  fcopulus  Scyl 
bjitem  Charybdis, mare  uorticofam,  ambo  dara  fauitia  Jpfius  Triquetra ,  ut  diximus, 
promontoriu  Pelorus  uocatur,aduerfus  Scyllam  uergens  in  Italiam, Pachynum  in  Grg/ 
xiam,cxluq.M.ab  eo  diftante  Peloponnefo.-Lilybeum  in  Africam.dxxx.M.interuallo  i 
Mercurii  promontorio.*&  a  Caralitano  Sardinia  cxx.M.  Inter  k  aut  h ac  promontoria 
ac  latera  diftant  his  lpatqs,Terreno  itinere  a  Peloro  Pachynum  dxvi.  M.paff.Inde  Lily 
baum  cc.M.Inde  Peiorum  dxx.M.Coionia  ibi  urbes  ac  duitates  lxxrj.  A  Peloro  mare 
Ionium  ora  (pedlante,oppidu  Meffana  ciuiu  Ro.qui  Mamertini  uocatur.Promotorium  io 
Drepanu, colonia  Taurominiu,quf  antea  Naxos, flumen  Afines,m5s  Aetna  nodturnis 
mirus  incedrjs.Crater  eius  patet  ambitu  ftad,  xx.  Fauilla  Taurominiu  Si  Catanam  ufqj 
pemenit  feruens, fragor  uero  ad  Marone  &  gemellos  coIles.Scopuli  tres  Cycjopu,  por/ 
tus  VlixiSjColoniaCatana.  Flumina  Symethum,  Terias, Intus  Lgftrygonq  campi.  Op/ 
pida, Leontini, Megaris,amnis  Pantagies.Colonia  Syracufa,cufonte  Arethufa.Quan/ 
quam  Si  Temenitis, Si  Archidemia,&  Maoaa,6£  Cyane,&  Miiichie  fontes  in  Syracuia 
no  potantur  agro.Portus  Nauftathmus,flumen  Elorum,  promontorium  Pachynum:^ 
qua  fronte  Siciliaflumen  Hirminium,oppidu  Camarina  ,fluuius  Gelas,  oppidu  Aera/ 
gas,quod  Agrigentum  noftri  dixere .  Thermf  colonia ,  amnes  Atys  Si  Hypia ,  Selinus 
oppidum.Lilybaum  ab  eo  promontoriu, Drepana,mons  Eryx.Oppida  Panhormum, 
Solus, Himera  cum  fluuio,Cephalcedis^\lunt!um,Agathirnum,Tyndariscolonia,op- 
pidum  Myla,& undeccepimus  Pelorus.Intus  latina  conditionis  Centuripini ,  Nepini, 
Segeftani:ftipediarq,Afformi,Aetnen(es,Agyrini,Accftei,  Acren(es,Bidini,Citarq,Ca 
cinni,Drepanitani,Ergetini,Eccftiefes,Erycini,EnteiIini,Etini,EdinijEttguini,Gelani,Ga 
iathani,Halefini,Hennenfes,Hyblenfes,  Herbitenfes,  Herbeflenfes,  Herbulenfes,Hali/ 
cyenfts,Hadranitani,Imacarefes,Ichanenfes,Ietenfes,Mutuftratini,MagciIini,Murgen 
tinijMutyenles,  Menanini,  Naxrj,  Nooeni,Petrini,  Paropini,  Pfnthienfes.Scmeilitani, 
Scherini,  Selinuntrj  ,Symethrj,  Talarenfes,  Tifsinenfes,  T  riocalini,  Trirarienfcs,  Zan/ 
clai  MelTeniorum  in  Siculo  freto.Infalafunt  in  Africam  uerfa,Gaulos, Melita  a  Came 


rina  Ixxxiiq.M.paftla  Lilybao  exirp  Cofyra,  Hieronefos,  Cane,  Galatha,Lcpadufa,  50 
Aethufa,  quam  alrj  Aegufam,  Bucinna,  8C  d  Soiunte  Ixx  v.  M.  Ofteodes ,  contracp  Pa/ 
ropinos  Vftica.  Citra  uero  Siciliam  ex  aduerfo  Metauri  amnis  xq.miiibus  fermepaffuu 
ab  ttalia, vq.  Aeolia  appellata .  Eadem  Lipareorum  Si  Hephaftiades  a  Gracis ,  a  no/ 
ftris  Vulcania, Aeolia, quod  Aeolus  Iiiacistemporibus  ibi  regnabat. 

De  Lipara»  Cap.  1  x 

Lipara  cum  ciuiu  Ro. oppido, didla  a  Liparo  rege, qui  fuccefsit  Aeolo,  antea  Milogo 
nis  uel  Meligunis  uocitata,abeft  xq.M.paff.ab  Italia,ipfa  circuitu  paulo  minori.  In/ 
ter  hac  Si  Sicilia  altera,antea  Therafia  appellata, nuc  Hiera, quia  (ac ra  Vulcano  eft, colle 
in  ea  nodlurnas  euomente  flamas.Tertia  Strongyle,a  Lipara  M.  paff.  ad  exortum  folis 
uergens, in  qua  regnauit  Aeolus, qua  a  Lipara  liquidiore  flamma  tantum  differt.  Cuius  40 
fumo,quina  flaturi  fintuenti,in  triduu  pradicere  incolatradutur:  unde  Aeolo  uetos  pa/ 
ruiffe  exifttmatum.  Quarta  Didyme,  minor  qu^m  Lipara.Quinta  Ericufa,Sexta  Phoeni 
cula,pabu!o  proximaru  relidla»Noui(sima,eadem^minima,Euonymos.HadIenusde 
primo  Europa  finu»  De  Locris  Italia  fronte.  Cap.  x 

A  Locris  Italia  frons  incipit,magna  Gracia  appellata,  in  tres  finus  recedens  Auionfj 
maris, quoniam  Aufoncs  tenuere  primupatet  odlogintaduo  M.  paff.  ut  autor  eft: 
Varro.Plericp  Ixxrj.M.fecere.In  ea  ora  flumina  innumera, (ed  memoratu  digna  a  Locris 
Sagra,  Si  ueftigia  oppidi  Caulonis,Myftia,Cofilinumcaftru,Cocinrhu,quod  tffe  Ion/ 
gilsim  u  Italia  p  romontonu  aliqui  ejriftimant.Dein  finus,&Scylacau,ScylIe:tiu  Atheni/ 

.  "  .  enfibu| 


H  I  S  T  O  R  I  AE  LIBER  III  45 

erTbuscumcoderefit  di<ftum:quem  Iocu  occurrens  Terinsusfinuspcn:nfu]amcffic/t:& 
in  ca  portus, qui  uocatur  caftra  AnnibaIis,nufquaangufl:iore  Italia,  xx.  M.  paff.iatitudo 
eit.Iraq?Dionyfius  maior  intercifam  eo  loco  adrjcere  Sicilis  uoluit.  Amnes  ibi  nauigabi 
bs,Cscinos,CrotaIus,Semirus,  Arocha,Targines.Qppidum  intus  Perilia,mons  Cliba 
nus, promontorium  Lacinium:cuius  ante  oram  infula  x.M.pa(T.a  terra  Dioicoron,  alte/ 
ra  Calypfus,quam  Ogygiam  appeKaflfe  Homerus  exiflimatur.Prsterea  tres  Sirenuflf^ 
Meloelia.Ipfum  a  Caulone  abeiie  Ixx.  milibus  pafif.prodidit  Agrippa* 

Secundus  Europs  finus.  Cap.  xi 

A  Lacinio  promontorio  fecundus  Europa  finus  incipit,magno  ambitu  flexus, &  A/ 
croceraunio  Epirifiniturpromontorio,a  quo  abeftlxxv.M.paff.Oppidum  Cro/ 
to,amnis  Nesthus.Oppidum  Thurium  inter  duos  amnes  Crathin  8C  Sybarin,  ubi  fuit 
urbseode  nomine.  SimilitereftinterSirinK  Acirin  Heraclea,  aliquando  Siris uocitata. 
Flumina  AcaIandrum,Ca{uentum,Oppidum  Metapontum, quo  tertia  Italis  regio  fint 
tur .  Mediterranei  Brutiorum  Apruftani  tantu.Lucanorum  autem  Atinates,  Bantini,E/ 
burini ,  Grumentini,  Potentini,Sofltini,Sirini,  Tergilani,Vrfentini,  Volcentani,quibus 
Numeftrani  iunguntur.Prsterea  interifTe  Thebas  Lucanas  Cato  autor  eft.Et  Pandofia 
Lucanoru  urbem  fuiflfe  Theopompus,  in  qua  Alexander  Epirotes  occubuit.  Connedli/ 
tur  fecunda  regio,  amplexa  Hirpinos,  Calabriam,Apuiiam,Salentinos  ccl.  M.flnu  qui 
Tarentinus  appellatur,  ab  oppido  Laconum  in  recefluhoc  intimo  fito,cotributaebma/ 
eo  ritima  colonia  qus  ibi  fuerat.  Abefl:  cxxxvi.M.paflf.a  Lacinio  promontori0,aducrfam  ei 
Calabriam  in  peninlulam  emittens,  Grsci  MeflTapiam  a  duce  appellauere:5£  ante  Peuce 
tiam,d  Peucetio  Oenotri  fratre.  In  Saletino  agro  inter  promontoria  c.  M.  paflfuu  inter- 
,  funt.Latitudo  peninfuls  i  Tarento  Brundufium  terreno  itinere  xxxq.  M.  paflfuu  patet, 
multoq?  brenius  a  portu  Safina « Oppida  per  continentem  i  Tarento ,  Varia,  cui  co/ 
gnomen  Apuis,  Meifapia,  Aletium.In  ora  uero  Senonum  GaliipoIis,qus  nunc  eft  An/ 
xa  Ixrj.  M.  paflf.  a  Tarento.  Inde  xxxirj.  M,promontorium,quod  Acran  Iapygiam  uo 
eant, quo  longiifime  in  maria  excurrit  Italia.  Ab  eo  Balla  oppidu,&  Hydruntu  decem  ac 
nouem  M.paflfuu,ad  diferimen  Ionrj  8C  Adriatici  maris,qua  in  Grscia  breuiflimus  tran/ 
fitus.Ex  aduerlo  Apollonia  oppidum,  latitudine  intercurretis  freti, quinquaginta  M.  n5 
amplius .  Hoc  interuallum  pedeftri  cotinuare  tranfitu  pontibus  iadtis, primum  Pyrrhus 
Epiri  rex cogitauit:  pofl: eum  M.  Varro,  cumdafsibusPomperj  piratico  bello  prsefe 
fet.  Vtrunqj  alis  impediere  curs .  Ab  Hydrunte  Soletum  defertum ,  dein  Fratuertiura, 
Portus  Tarentinus,  (latio  militum  Lupia,Balefium,CsIium,Brundifium  LM.  paflf  ab 
Hydrunte, in  primisltalisportu  nobile, ac  uelut  certiore  tranatu, ficati  longiore, excipicn 
te  Illyrica  urbe  Dyrrachio  ccxx.M.traiedla.Brundifiocontermmus  Pediculorum  ager* 
ix.adulefeentes  totidemq?  uirginesab  Illyrrjs  tredecim  populos  genuere.  Pediculorum 
oppida, Rhudia, Egnatia, Barion, ante  Iapyx  aDsdali  filio,  A  quo  &  Iapygia,  Amita, Pa 
citius ,  Aufidus  ex  Hirpinis  montibus  Canuflum  prsfluens .  Hinc  Apulia  Dauniorum 
cognomine ,  i  duce  Diomedis  focero.  In  qua  oppidum  Salapia,  Annibalis  meretricio  a/ 
4°  more  inclytu,  Sipontum,  Vria:  amnis  Cerbabs, Dauniorum  finis.portus  Agafus,pro/ 
montorium  montis  Gargani,  a  Salentino  fiue  Iapygio  cxxiiq.  M.  paflfuu  ambitu :  Gar/ 
gani  portus:Garns ,  lacus  Pantanus.  Flumen  portuofum  Frento,  Teanum  Apulorum. 
Itemeg  Larinum,Cliternia,Tifernus  amnis.Inde  regio  Frentana .  Ita  Apulorum  genera 
tria:Teani  a  duce  Gares:Lucani,qui  fubadlia Calchate, tenuere  loca  qusnuc  tenent  Eti/ 
nates.Dauniorum  prster  fupra  dicta  colonis,  Luceria,Venufia:Oppida  Canufiu,Har 
pi  aliquando  Argos  Hippium  Diomede  condente ,  mox  Argirtppa  dictum.Diotnedes 
ibi  dcleuit  gentes  Monadoru,Dardorumc{?,&  urbes  duas,  qus  in  prouerbri  ludicru  uer 
tere,  Apinam  &  T ricam.Cstera  intus  in  fecunda  regione, Hirpinoru  colonia  una  Bene/ 
uentum,  aufpicatius  mutato  nomine ,  qus  quondam  appellata  Maleuentum.  Aufecufa/ 

"  d  4  ni,Aqui 


44 


C.  PLINII  NATVRALIS 


ni,  Aquiloni,  Abellinates  cognomine  Protropi, Compfani, Caudini, Ligures  qui  cogno/ 
minatur  Corneliani, Si  qui  Bebiani,VcfcelIani,  Deculani,  Aletrini,  Abellinates  cognomi/ 
nati  Marfi,  Atrani,Aecani,  Alfellani,  Atrinates,Arpani,Borcani,Collarini,Corineles,& 
nobiles  clade  Romana  Cannefes,Dirini,Forentani,Genufini,Herdonien(es,Hyrini,La 
rinates  cognomine  Frentani,  Etinates,  ex  Gargano  Mateolani,Neretini,Matini,Rubu/ 
ftini,Syluini,StrapelIini,Turmantini,Vibinates,Venufini,Vlurtini.CalabrommmediV 
terranei,Egetini,Apamefl:ini,Argenrini,Butuntinefes,Deciani,Brumbeflini,Norbanen 
{es, SturnLni,Tutini.SaIcnti'norum3Aletini,Bafterbini,Neretini,  Valentini,  Veretini* 

Regio  Italiae  quarta.  Cap.  xn 

S Equitur  regio  quarta  gentium  uel  fottiflimarum  Italte.In  ora  Frentanorum  aTifcr/  ro 
no  flumen  Trinium  portuofum.Oppida,Hiftonium,Buca,Ortona,Aternusamnis. 
Intus  Anxani  cognomine  Frentani, Carentini  Supernates, &Infernates,Lanuefes:Mat 
rucinorumTeatinhPelignorum  Corfinienfes,  Supersequani,  SulmonenFes:Marforum 
Anxantini,  Atinates, Fucentes,Luccn(es,Maruuq,Albenfium  Alba  ad  Fucinum  lacum: 
Aequiculanorum  Cliternini,Carfeolani :  Veftinoru  Angulani,Pinnenfes,  PeltuinateS, 
quibus  funguntur  Aufinates  cifmontani:  Samnitium,quos  Sabellos ,  &  Graeci  Saunitas 
dixere, colonia  Bouianum  uetus,  &  alterum  cognomine  Vndecumanorum,  Aufidena/ 
teSjEfernini,  Fagi,  Fugali,Ficolenfes,Sepinates,Treuentinates:Sabinorum  Amiternini, 
CurenfeSjForum  Decrj, Forum  nouum,Fidenates,Interamnates,Nurfini,  Nomentani, 
Reatini,  Trebulani,  qui  cognominatur  Mutufcan,  8i  qui  Suffenates,  Tiburtes,  Tarina/ 
tes.In  hoc  fitu  ex  Aequiculis  interiere  Comini,Tadiates,  Acedici,  Alfaterni.Gellianus  au 
tor  eft,  lacu  Fucino  hauftum  Marforum  oppidum  Archippe,  conditum  a  Marfya  duce 
Lydorumtitem  Vrticinorum  in  Piceno  deletum  a  Romanis,  Valerianus.Sabini  (ut  qui/ 
dam  exiftimauere)  a  religione  8i  deorum  cultu  Seuini  appellati,  Velinos  accolunt  lacus, 
rofcidis  collibus.Nar  amnis  exhaurit  illos  fulphureis  aquis.  Tiberim  ex  his  petes  replet, 
e  mote  Fifcello  labens,  iuxta  Vacung  nemora  8i  Reate  in  eofdem  cbditus.  At  ex  alia  par/ 
te  Anio,  in  monte  Trebanorum  ortus ,  lacus  tris  amoenitate  nobiles ,  qui  nomen  dedere 
Sublaqueo,defert  in  Tiberim. In  agro  Reatino  Cutiliae  lacum,in  quo  fluctuet  infula,lta/ 

Im  umbilicum  efle  M.Varro  tradit.Infra  Sabinos  Latium  eft,  A  latere  Picenum, a  tergo 
Vmbria,  Apennini  iugis  Sabinos  utrinqj  uallantibus. 

Quinta  regio.  Cap.  xm 

QVinta  regio  Picenieft,quondam  uberrima  multitudinis,  ccclx.  M.Picentium  in  fi/ 
dem  Rotn.popu.  uenere .  Orti  funt  A  Sabinis  uoto  uere  facro.Tenuere  ab  Aterno 
amne,ubi  nunc  ager  Adrianus,  81  Adria  colonia,a  mari  vrj.M.p.  flumen  Vomanu,ager 
praetutianus, Palmenfisqj.Item  Caftrum  nouum, flumen  Batinum,  Truentum  cum  atn 
ne:  quod  folum  Liburnorum  in  Italia  reliquum  eft.  Flumina  Albulates,Suinum,  Helu i/ 
num,  quo  finitur  Praetutiana  regio  8i  Picentum  incipit.Cupra  oppidu,caftellum  Firma/ 
norum,&  fuper  id  colonia  Afculu  Piceni  nobiliflimadntus  Nouana.  In  ora  Ciuana,Po 
tentia, Numana  a  Siculiscondita.Ab  f]fdem  colonia  Ancon, appofita  promontorio  Cu 
mero  in  ipfo  fledtetis  (e  orse  cubito:a  Gargano  dxxxirj.M.p.Intus  Auximates,  Veregra  40 
ni,Cingu!ani,  Cuprenfes  cognomine  Montani, Falarienfes,PaufuIani,  Pleninenfes,Rici 
nenfes,Septempedani,ToIlenrinates,Triacenfes,VrbsfaIuia,Pollenrini. 

Sexta  regio.  Cap.  xim 

TVngitur  his  (exta  regio ,  Vmbriam  coplexa  agrumq?  Gallicum  circa  Ariminum.  Ab 
JL  Ancone  Gallicaora  incipic,  togata  Gallia  cognomine.  Siculi  &  Liburni  plurimi  cius 
tractum  tenuere,  in  primis  Palmenfem, Praetutianum,  Adrianumcp  agrum.  Vmbrieos 
expulere, hos  Hetruria, hanc  Galli. Vmbrorum  gens  antiquiflima  Italia:  exiftimatur,  ut 
quos  Vmbrios  a  Gnecis  putent  didtos,quod  inundatione  terrarum  imbribus  fuperfuiO 
fenr.  ccc.  eorum  oppida  Thufci  debellaue  rcperiuntur.  Nunc  in  ora  flumen  Aefis,Seno 

gallia 


HISTORIAE  LIBER  III 

gal!ia,Metaaros  fluuius,  colonia  Fanu  forfun£e,Pifautu  cum  amnc.Et  intus  Hifpellu,Tu 
der.Dc  cattero  Amerini, Attidiates,  Afirinates,  Amates,/£finates,  Camertes, Cafuetilla 
ni,Carfulani,Dolates  cognomine  Saldini,Fulginates,Foroflaminieies,  Forofulienles  co 
gnommeC5cubieies,Forobrernitiani,Forofempronieies,Inginini,Interarnnatcs  cogno 
mine  Nartes, Meuanates,Meuanionenfes,Mattilicates,Narniefes, quod  oppidu  Nequi 
num  atitea  uocatu  eft.Nucerinicognomine  Fauoniefes,&  Camelani,OmcuIani,Oftra 
ni,Pitulani  cognomine  Pifuertes,&  ali]  Mergdini,Pelefh'ni,Setinates,Sarfinates,SpoIe 
tini,Suarrani,Seftinates,Su!'llates,Sadinates,Trebiates,Tuficani,Tifernates  cognomi/ 
ne  Tibcrini,8C  ait)  metaurenfes,  Veii  onicates,  Vrbinates  cognomine  Metaurenfes,8£  a!i) 
je  HortefeSjVettioneies,  Vindinates,  Viuetani.In  hoc  fitu  interiere  FeIiginates,8C  qui  CIu/ 
fiolu  tenuere  fupralnteramnamiSjSarranates, cum  oppidis  Acerris  qute  Vafris  cogno 
minabantur, Turocelo,quod  Vetriolum.item  Solinates,Suriates,  Faliienates,Apienna/ 
tes.intericre  ££  Arienates  cum  Crinouolo,&  Vfidicani,&  P!angenfes,Pifinates,  Gelefti 
ni./\meriam  fupraferiptam  Cato  ante  Perfeibcliuconditam  annis  dcccdxiirj.  prodidit* 
Odaua  regio.  Cap.  x  v 

S~\  Ctaua  regio  determinatur  Arimino,Pado,Apennino .  In  ora  fiuuius  Cruftumiu, 
V./  Ariminu  colonia  cu  amnibus  Arimino  SC  Aprufa.Fluuius  hinc  Rubico  quondam 
finis  Italia,  Ab  eo  Sapis,8C  Vitis,&  Anemo,  Rauenna  Sabinoru  oppidu,  cum  amne  Be 
defe,ab  Ancone  cipM.p.Nec  procul  i  mari  VmbroruButrium.Intus  colonia  Bononia, 
20  Felfina  iiocitata,cu  princeps  Hetrurite efl(et:BrixiIlu,Mutina,Parma,  Placetia;  Oppida, 
Cefena,Cliterna,Foru  CIodi),Liuri,Popilti,Truentinorum,Corneiri,Licini,Fauetini,Fi 
dentini, Otefini,Padinates,Regien(es  a  Lepido, Solonates,fakuscp  Galliam'  qui  cogno/ 
minatur  Aquinates,Tanetani,VeIiatescognomine  Vecleri?Regiates,  Vmbranates.In 
hoc  tradu  interierunt  Boi),quoru  tribus  cxqiuifte  autor  eft  Cato;Item  Senones, qui  ce/ 
perant  Romam,  De  Pado  flumine,  Cap.  xvi 

PAdus  e  gremio  Vefuli  montis, celfiffimu  in  cacumen  elati,finibus  Ligurum  Vagien/ 
norum  uifendo  fonte  profluens,  codenscp  fe(e  cuniculo,  &  in  Forouibienfium  agro 
iterum  exoriens, nulli  amnium  claritate  inferioriGrascis  didus  Eridanus,ac  poena  Phae/ 
thontis  illuftratusraugetur  ad  canis  ortus  liquatis  nimbus, agris  quam  nauigrjs  torretior, 
50  nil  came  ex  rapto  fibi  uindicas.atq;  ubi  liquit  agros  ubertate  largior, trecetis  M.paf.3  foa 
te  addes  meatu  duodenonagintamec  amnes  tantu  Apeninos  Aipincscp  nabrgabiles  ca/ 
piens,fed  lacus  quoegimmenibs  in  eu  fefe  exonerates,  omni  numero  xxx.flumina  in  ma 
re  Adriaticu  defertCeleberrima  ex  qs,Apenniniiatereiadu,Tanaru,TrebiamPlacenti 
num,Taru,Niciam,GabelIu,Scultena,Rhenu.AIpiuuero  Stura,Morgu,Duriasduas, 
Sefllten,Ticinu,Lambru,Addua,Oiiu,Minciu,Nec  alius  amniu  tam  breuifpatio  maio 
rts  incremeti  eft.  Vrget  quippe  aquaru  mole,&  in  profundu  agitur.grauis  terra2,quancp 
dedudus  in  flumina  8C  foflas  inter  Rauenna  Aitinuqj  pafluu  cxx.  M.tame  quia  largius 
uomit/epte  maria  didus  facere.  Angufta  fofla  Rauena  trahit,  ubi  Padufa  uocai;,  quon 
da  Meflanicus  appellatus.Proximu  inde  oftiu,magnitudine  portus  habet,  qui  Vatreni 
40  dicitur.Quo  Claudius  Cefar  '<t  Britania  triuphans  ,pr«grandi  illa  domo  ueriuscp  naue 
intrauit  Adriam.Hoc  ante  Eridanu  oftiu  didu  eft,alrjs  ^pineticu  ab  urbe  Spina,qu£  fu 
it  iaxta,praeuales  ut  Delphicis  creditu  eft  thefaufis ,  codita  a  Diomede.  Auget  Ibi  Padu 
Vatreaus  amnis,ex  Forocorneliefi  agro.Proximu  inde  oftiu  Caprafia;,  dein  Sagis,deini 
Volane,qd  ante  Olaneuocabatur.Omnia  ea, flumina, foffasqs,primi  a  Sagi  fecere  Tu/ 
fci,egefto  amnis  impetuper  trafuerfum  in  Atrianoru  paludes,quf  fepte  maria  appellan/ 
tur, nobili  portu  oppidi  Thufcoru  Atrida  q  Atriaticu  mare  ante  appcllabatur,qd  nuc  A 
driaticu.lnde  oftia  plena,Carbonaria  ac  fomoes  Phi'lifting,qd  alrjTartaru  uocat:omnia 
cx  Phihftin^  foflte  abundatione  nafcentia,accedentibus  Atefi  ex  Tridentinis  aipibus,8£ 
Togifono  ex  Patauinorum  agris.  Pars  eorum  &proximum  portum  facit  Brundulum, 


4«  C.  PLINII  NATVRALIS 

ficut  Edroticm  Medoaci  duo, ac  foflaClodia.His  fe  Padus  mi{cet,ac  per  hec  effunditur , 
plerifq*,  ut  in  Aegypto  Nilus  quod  uocant  Delta  ,  triquetram  figuram  inter  alpes  atque 
oram  maris  facere  proditus, ftad.ij.M.circuitu.Pudet  a  Grecis  Italia  rationem  mutuari. 
Metrodorus  tamen  Scepfius  dicit ,  quoniam  circa  fontem  arbor  multa  fit  picea,  quas  pa/ 
des  Gallice  uocetur, Padum  hoc  nomen  accepiffe,  Ligurum  quide  lingua  amnem  ipfum 
Bodincum  uocari,quod  fignificet  fundo  carentem.Cui  argumeto  adeft  oppidum  iuxta 
Induftria,uctufto  nomine  Bodincomagum,  ubi preripua  altitudo  incipit. 

Italia  tranfpadana.  Regio  undecima.  Cap.  xvii 

^T"f  Ranipadana  appellatur  ab  eo  regio  undecima,tota  in  mediterraneo,  cui  maria  cun/ 

JL  dia  frudtuofo  alueo  importat.Oppida  Vibi  forum, Segu  fio.  Colonia:  ab  alpiu  radi  *<> 
cibus,  Augufta  Taurinorum  antiqua  Ligurum  ftirpe,  inde  nauigabiiiPado.Dein  Sala/ 
forum  Augufta  pretoria,iuxta  geminas  alpium  fauces, Graias  atque  Pcenfnas.His  Pce 
nos,  Grarjs  Herculem  tranfifte  memorant.  Oppidum  Eporedia,  Sibyllinis  libris  d  Pop. 
Ro.condi  iuftum.Eporedicas  Galli  bonos  equorum  domitores  uocant: .  Vercelle  Liby/ 
eorum  ex  Sallyis  orta:,  Nouaria  ex  Vcrtacomacoris,  Vocontiorum  hodieqp  pago, non 
(ut  Catoexiftimat)  Ligurum :ex  quibus  Leui  &  Marici  condidere  Ticinum,non  procul 
d  Pado ,  ficut  Bcrj  trans  alpes  profedli  Laudem  Pompeiam, Infubres  MedioIanu.Oro/ 
biorum  ftirpis  effe, Comum  atque  Bergomum, &  Liciniforum,&  aliquot  circa  populos, 
autor  eft  Cato:  fed  originem  gentis  ignorare  fe  fatetur, quam  docet  Cornelius  Alexadcr 
ortam  a  Grecia ,  interpretatione  etiam  nominis ,  uitam  in  montibus  degentibus .  In  hoc  *o 
fitu  intcrrjt  oppidum  Orobiorum  Barra,undeBergomatcs  Cato  dixit  ortos,  etiamnum 
prodente  fe  altius  quam  fortunatius  fitosinteriere  &  Caturiges  Infubrum  exules,&  Spi 
na  fupradidla.Item  Melpum  opulentia  precipuum,  quod  ab  Inlubnbus  8C  Boqs  &  Se/ 
nonibus  deletum  effe  eo  die,  quo  Camillus  Veios  ceperit,  Nepos  Cornelius  tradidit. 

Venetia.  Decima  regio.  Cap.  xvm 

S Equitur  decima  regio  Italie  Adriatico  mari  appofita ,  Venetia,  cuius  fluuius  Silis  ex 
montibus Taurifanis.Oppidum  Altinum, flumen  Liquentia cx  mentibus  Opitergi/ 
nis,&  portus  eodem  nomine,colonia  Concordia,flumen  8£  portus  Romatinu,  Tillauen 
tum  maius  minuscp,Anaflum  quo  Varramus defluit,  Alla,Natifo  cum  Turroprgfluen 
tes  Aquiieiam  coloniam  xrj.  M.  paff.  i  mari  fitam.Carnorum  hec  regio, iundlaq?  lapi/  50 
dum,amnisTimauus,caftellum  nobile  uino  Pucinum:Tergeftinus  finus, colonia  Terge 
fte  xxin.M.paffi ab  Aquileia.  Vitra  qua  vi.M.paff  Formio  amnis,ab  Rauenna  dxxxix. 
M.paff  antiquus  aucfte  Italia  terminus, nunc  uerolftrie, quam  cognominata  tradunt  a 
flumine  Iftro,in  Adriam  effluente  e  Danubio  amne:  eidemcp  Iftro  exadnerfo  Padi fau 
ccs.contrarioeorupercuflu  marnnterictftodulcelcete.pleriq^  dixere  fallo, 6i  Nepos  Cor 
nelius  etiam  Padi  accola .  Nullus  enim  ex  Danubio  amnis  in  mare  Adriaticu  effunditur. 


Deceptos  credo,quoniam  Argo  nauis  flumine  in  mare  Adriaticu  defeendit ,  non  procul 
Tcrgeftemec  iam  conftat  quo  flumine.  Humeris  trauecftam  aIpes,diIigentiotes  tradunt. 
Subqffe  aut  Iftro,dein  Sao,dein  Nauporto,cui  nomen  ex  ea  caufa  eft, inter  Aemonam 
alpescp  exorienti.  Delftria.  Cap.  xix  40 

I  Stria  utpeninfula  excurrit.  Latitudinem  etus  xI.M.paff.  circuitu  uero  cxxq.M.prodi/ 
dere  quidam .  Item  adherentis  Liburnie&  Flanatici finus.  Alij  Liburnie  dxxx.  M. 
Nonnulli  in  Flanaticum  finum  Iapidiam  promouere,a  tergo  Iftrie,  cxxx.M.paff  Dein 
Liburniam  d.MTecere.Tuditanus,qui  domuit  I(tros,in  ftatua  fua  ibi  infcnpfit,ab  Aqui 
Icia  ad  Titium  flumen  ftad.  cc.  Oppida  Iftrie  ciuium  Ro.  Aegida,  Parentium :  colonia 
Pola.que  nunc  Pietas  Iulia,quonda  a  Colchis  condita.Abefta  Tcrgefte  c.M.paffuum. 
Mox  oppidum  Nefatftium :  &  nunc  finis  Italie  fluuius  Arfia .  Polam  ab  Ancona  tra ie/ 
tftus  cxx.M.pafieft.  In  mediterraneo  regionis  decime  colonie,  Cremona  Brixia  Ceno/ 
mannorum  agro,  Venetorum  autem  Atefte,.&  oppida  AceIum,Patauium,Opitergiu, 

Belunum 


HISTORIAE  LIBER  III  47 

Belunum,  Vicetia,  Mantua  Thufcorum  trans  Padum  fola  reliqua  .  Venetos  Trotana 
ftirpc  ortos  autorefl:  Cato.  CenomannosiuxtaMafsiliamhabitaflfe  in  Volcis.  Fcrtini, 
Si  Tridentini ,  81  Bernenfes,  Rhetica  oppida:  Rhetorum  Si  Euganeorum  Verona .  Iu/ 
lienfes  Carnorum.Dein  quos  fcrupulofc  dicere  non  attineat, Alutraenfes,Afleriates,  Fla 
monienies,  Vanienfes,&  airj  cognomine  Culici:Foroiulienfes  cognomine  Tranfpadani* 
Foretani,Venidates,Quarqiieni,Taurifani,Togienfes,Varuani.In  hoc  litu  interiereper 
oram  Iramine,  Pellaon ,  Palficium :  ex  Venetis  Atina ,  Si  Culina :  Carnis,  Segefte,5£ 
Ocra:Taurifcis  Noreia.Et  ab  Aquileia  ad  duodecimu  Iapidem, deletum  oppidum  etiam 
inuito  fenatu,  d  M.  Claudio  Marcello,  L.Pifo  autorefl.  In  hac  regione  SCx,  lacus  inclyti 
io  funt,  amnesque  eorum  partus  aiit  alumni,  fi  modo  acceptosreddunt,ut  Adduam  La/ 
rius, Ticinum  Verbanus  *  Mincium  Benacus,  Ollium  Sebinus  ,Lambru  EupiIis,omnes 
incolas  Padi.  Alpes  in  longitudinem  x.M.paff,  patere  a  fupero  mari  ad  inferum, C^lius 
tradit:Timagencs  xx.M.paff.dedudis:  in  Iatitudinem,CorneIius  Nepos  c.  M.  T.Liui/ 
us  tria  M.  Radiorum :  uterque  diuerfis  in  locis  *  Nam  8i  centum  milia  excedunt  aliquan/ 
do, ubi  Germaniam  ab  Italia  fubmouent,nec  Ixx.  M.  explent,  reliqua  fui  parte  graciles* 
ueluti  natura  prouidentia .  Latitudo  Italia ,  fubter  radices  earum  i  Varo,  per  uada  Sa/ 
batta,Taurinos, Comum, Brixiam,  Veronam,  Vicetiam,  Opitergium,  Aquileiam,  Ter/ 
gefte,Polam,Arfiam,  dccxlrj.  milia  paffuum  colligit* 

De  Alpibus,8£  gentibus  alpinis.  Cap.  3tx 

ao  T Ncola:  alpium  multi  populi ,  fed  iiluftres  a  Pola  ad  Tergeftis  regionem  SecufTes,  Su/ 
JLbocrini,  Atali,  Menocaleni,  iuxtacp  Carnos  quondam  Taurilei  appellati,  nunc  Noti/ 
ci. His  contermini  Rheti  8£  Vindelici,  omnes  in  multas  ciuitates  diuifi .  Rhctos  Thu/ 
fcorum  prolem  arbitratur, a  Gallis pulfos  duce  Rheto.  Verfo  deinde  Italiam  pectore  a! 
piumlatiniiuris  Euganea;  gentes,  quarum  oppida  xxxiiq.  enumerat  Cato.Exqs  Trium 
piliniuenaliscum  agris  fuispopulus:Dein  Camuni,compIuresqjfimiles,  finitimisattri/ 
buri  municiprjs.Lepotios  Si  Salafos,Taurifcf  gentis  ide  Cato  arbitratur.  Cteteri  fere  Le 
pontiosrelidosex  comitatu  Herculis,  interpretatione  Graci  nominis  credunt,  prauftis 
intra  finus  alpium  niue  membris:eiufdem&  Gratos  fuiffe  pofitosintranfitu ,  Gratarum 
alpium  incolas, praflantescp  genere  Euganeos, inde  trado  nomine.  Caput  eorum  Sto/ 
.5°  nos. Rhetorum  Vennones,  Sarunetesq? ortus  Rheni arpnis accolunt,  Lepontiorum 
qui  Viberi  uocantur,  fontem  Rhodani, eodem  alpium  tradu.  Sunt  praterea  Latio  do/ 
nati  incola, ut  Ododurenfes,  &  finitimi  Ceutrones, Cottian^  ciuitates.Caturiges,&  ex 
Caturigibus  orti  Vagienni  Ligures,#  qui  Montani  uocantur.Capiilarorumcp  plura -ge 
nera  ad  confinium  Liguftici  maris .  Non  alienum  uidetur ,  hoc  loco  fubficere  inferiptio/ 
nem  e  trophxo  alpium, qu^  talis  efblmperatori  Csfari  Diui  Ftl.  Aug.  Pontifici  Maxi/ 
mojmp.  xtirj.  tribunitte  poteftatis  S.  P.Q.R.  quod  eius  dudu  aufpicrjscp  gentes  alpi/ 
n&  omnes,  qu^a  mari  fupero  ad  inferum  pertinebant,  fub  imperium  po.  Rom,  funtre- 
dad^.  Gentes alptn^  deuiden,  Triumpilini ,Camuni,Vennotes ,  Venonetes,Hifarci, 
Breuni, Naunes,  Focunates,  Vindelicorum  gentes quatuo^ConfuaneteSjVirucinates, 
4°  Ltcates,Catenates:Abifontes,Rugufci,Suanetes,Collucones,  Brixentes,Lepontrj,  V  i/ 
beri, Nantuates, Seduni,  Varagri, Salafi,Acirau6es, Medulli,  Vcenni, Caturiges,  Brigia/ 
ni,  Sontiontq,  Ebrodunti),  Nemaloni,  Edennates,Eiubiani,  Veamini:Gallic£e,Triulat/ 
ti,Edini,  Vergunni,  Egiiituri,  Ncmenturi,  Oratelli,  Verufi,  Velauni,  Suetri.  Non  funt 
adiecLe  Cottiatra  ciuitates  xrj.  qu st  non  fuerunt  hofliles,  fed  item  attributa  municipqs 
lege  Pompeia.  Hxc  eft  Italia  drjs  facra,  hse  gentes  eius,  haec  oppida  populorum.  Super 
ha:c  Italia,qux  L.Aemylio  Paulo, C.Atilio  Regulo  coniulibus,nunciato  Gallico  tumui/ 
tu, fola  fine  externis  ullis  auxilrjs,atq?  etiam  tunc  fine  tranfpadanis, equitum  lxxx.M.  pe/ 
ditum  dcc.M.armauit.  Metallorum  omniu  fertilitate  nullis  cedit  tetris.Sed  interdidum 
id  uetece  confulto  patrum*  Italias  parci  iubentium, 

>  i  -  ~  ”  Illyricum 


48  C*  PLINII  NATVRALIS 

Illyricum.  Cap.  xxi 

A  RGxgens  Liburnoru  iungitur,ufcj3  adflumeTitiu.Pars  eius  fuere  Mentores,  Hy 
-ZjL.mani,Enchele*,Dudini,&  quos  Callimachus  Peucetias  appellatmuc  totu  uno  no 
mineIllyricuuocaturgenerafcim,populorupaucaefFatudigna,autfelicianomina.Couen 
tum  Scardonitanum  petunt  Iapides,  &  Liburnorum  duitates  xiirj.  k  quibus  Lacinicnfes, 
Scultinos,Burniftas,  Aibonenfes  nominare  non  pigeat.  Ius  Italicum  habent  eo  couentu 
Alut*,Flanatcs,a  quibus  finus  nominatur:Lopfi,Varubarini,immunescp  Afferiates,  8d 
ex  infulis  Fuliinates,Curidt*.Ca:terum  per  oram  oppida  a  Ncfadtio,  Aluonl,Flauona, 
Tarfatica,Scnia,Iofpica,OrtopuIa,Vegium,Argyruntu,Corniniu,Enonaciuitas,  Pau/ 
Gnus  flumen,Tedaniu  quo  finitur  Iapidia.Infulg  in  eo  finu,Abfyrtiu,Arba,Tragurium,  I(J 
ItTa,Pharos, Paros  ante:Crexa,Gifla,  Portunata .  Rurfus  in  continente  colonia Iadera, 
qu*  a  PoIa,clx.M.pafir.abeft:inde  triginta  M.Colentu  infula, xvirj.  oftiu  Titrj  fluminis. 

Liburnia.  Cap.  xxii 

Liburnia:  finis,  &  initiu  Dalmatia:  Scardona,in  amne  eo  xrj-M.paflCa  mari.Dein  Ta 
riotarum  antiqua  regio, &  caftellu  Tariona:promontoriu  Diomedis  uel  ut  ai  fi  pen/ 
infula  Hyllis,  circuitu  c.M.paff.Traguriu  ciuium  Romanoru  marmore  notum:Sicum,in 
quem  locum  diuus  Claudius  ucteranos  mifit.Salona  colonia,  ab  Iadera  ccxxrj.  M.  paff 
petunt  in  ea  iura  deferipti  in  decurias  ccclxxrj.  Dalmat*:xxfi.Dccuni;  ccxxxix.Ditiones: 
lxix.Mez*i:lfi.Sardiates.In  hoc  tracflufunt,Burnum,Mandetriu, Tribulium  nobilitata 
Pop.Ro.pnelqs  caftella.Petut  &  ex  infulis  St*i,Colentini,Separi,Epetini.Ab  hiscaftel  20 
la,Pigunti*,Rataneu,Narona  colonia  tertfi  conuentus,  a  Salona  lxxfi.M.  pafif.  appofi/ 
ta  cognominis  fui  fluuio^a  mari  xx.M.  paff.  M.  Varro  Ixxxix.ciuitates  eo  uentitafle  au/ 
tor  eft, Nunc  prope  folinofeutur  Cerauni  decurqs  xxiifi.Daorizi  xvrj.Defitiates  cirj.Do 
cleates  xxxitj.  Deretini  xiirjDeremilf*  xxx.  Dindari  xxxirj.  Glinditiones  xliirj.  Melco/ 
mani  xxiirj.Narefq  cfi.Scirtari  IxxfySiculot*  xxiirj.populatorestp  quondam  Italif  Var 
d*i, no  amplius  cp  xx.decurrjs.Pr*ter  hos  tenuere  tradlu  eum  Oenei, Partheni, Hemafl 
ni,  Arthit*,  Armift*.A  Narone  amne  c.M.paffuu  abefl  Epidauru  colonia.Oppida  ciui 
urn  Ro.Rhiziniu,Afcriuium,Butua,01chinium,quod  antea  Colchiniu  didtu  eft,  a  Coi 
chis  conditum :amnis  Drilo,fupercp  eum  oppidum  ciuium  Romanorum  Scodra, a  mari 
xvirj.M.pafTuum.  Pmerea  multorum  Grarci*  oppidorum  deficiens  memoria,  necnon  50 
8£  ciuitatu  ualidarum.Eo  nancp  tractu  fuere  Labeates,  Encderudini,  Faflei,Grabei,  pro/ 
prieq?  dicti  IHyrrj,&Taulanti,&  Pyr*i.Retinetnomeninora  Nymphteumpromonto/ 
rium:  Liflum  oppidum  ciuium  Romanorum, ab  Epidauro  c.M  paffuum, 

Macedonia.  Cap.  xxiir 

A  Liflo  Macedonia  prouincia,gentes  Parthini,#  a  tergo  eorum  DafTaret*.Montes 
J-j-Candaui*  a  Dyrrachio  Ixxix.  M.  pafif.  In  ora  uero  ciuiu  Ro.Epidamnu  colonia, 
propter  inaufpicatum  nomen  a  Romanis  Dyrrhachium  appellata:  flumen  Aous,  a  qui/ 
bufdam  Aeas  nominatu:  Apollonia, quonda  Corinthioru  colonia  vq.M.paff.a  mari re/ 
cedens.Cuius  in  finibus  celebre  Nymph*u  accolunt  barbari.  Amantes  &  Bulliones .  At 
in  ora  oppidu  Oricu  a  Colchis  conditum.Indeinitium  Epiri, montes  Acroceraunia,  qui/  40 
bushunc  Europa  dererminauimusfinum .  Oricum  a  Salentino  Italia  promontorio  di/ 
ftat  ixxxv.M.paff.A  tergo  Carnorum  #  Iapidum,qua  fe  offert  magnus  Ifter, 

Norici  Cap.  xxmt 

RHetis  iuguntur  Norici.Oppida  eoru  Virunu,Celeia,Teurnia,Aguntu,  Viana,Ae/ 
monia, Claudia, FIauium,Soluenfe.Noricis  iungutur  lacus  Peifo,deferta  Boiorum. 
Iam  tamen  colonia  diui  Claudrj  Sabaria,#  oppida  Carabantia,Iulia. 

Pannonia,  Dalmatia.  Cap.  xxv* 

H  Abitantur  inde  glandifera  Pannoni* :  qua  mitelcentia  Alpiu  iuga,pcr  medium  II/ 
lyricum  a  feptentrione  ad  meridiem  uerfa ,  molli  in  dextraac  l*ua  deuexicatecofi/ 

dunc 


HISTORIAE  LIBER  IIII  4  9 

dant.Qu#  pars  ad  mare  Adriaticum  fpedat, appellatur  Dalmatia,#  Illyricam  fupra  di 
dum:Ad  feptentriones  Pannonia  uergit, finitur  inde  Danubio.  In  ea  colonia?*  Aemona, 
Sifcia.  Amnes  clari,#  nauigabiles  in  Danubiu  fluunt,Drauus  £  Noricis  uioIentior,Saus 
cx  alpibus  Carnicis  placidior  cxv.  M.  paff  interuallo.Drauus  per  Serretes,Serrapillos, 
Iafos^Sandrisetes :  Saus  per  Cclapianos,Breucosq$:Populorum  ha?c  capita:  Pneterea 
Ariuates,A:fali,Amantes,Belgites,Catari,CQrneates,  Acrauifa',Hercuniates,Latouiri, 
Oferiates,  Varciani,  Monfclaudius,  cuius  in  fronte  Scordifci,intergo  Taurifci.Iniula  in 
Sao  Metubarris,  amnicaru  maxima.Pneterea  amnes  memorandi,  Calapis  in  Saum  in/ 
fluens  iuxta  Sifciam,  gemino  alueo  infulam  ibi  efficiens,  qnx  Segeftica  appellatur.AIter 
io  amnis  Bacuntius  in  Saum  Sirmio  oppido  influit:ubi ciuitas  Sirmienfium,#  Amantino/ 
rum.  Inde  xlv.M.paffTaurunum,ubi  Danubio  mifceturSaus.  Supra  influunt  Valda/ 
nus,Vrpanus,#ipfinonignobiles.  Maefia;  Cap.  xxvi 

P  Annonis  iungitur  prouincia,qu^  Mcefia  appellatur, ad  Pontum  ufque  cum  Dann 
bio  decurrens.Incipit  a  confluente  fupradido.In  ea  Dardani, Celegeri,TriballCTri 
machi,Mceii,Thraces,Pontoq?  contermini  Scytha.  Flumina  clara  DardanusJVXargis, 
Pingius,Timachus  ex  Rhodope, Oefcus ex  Hfmo,Vtus,Efcamus,Ieterus.Il!yriciIatitu 
do  qua  maxima  efl:  cccxxv.M.  paff.  colligit. Longitudo  a  flumine  Arfia  ad  flumen  Dri/ 
itiium  dccc.M.a  Drinio  ad  promontorium  Acroceraunium  cixxrj.M.  Agrippa  prodidit 
uniuerfum  huc  finu  Italis  #  Illyriciambitus,  xni.  M.In  eo  duo  maria  quodiftinximus 
2o  fine, inferum  fiue  Ionium  in  prima  parte, interius  Adriaticum, quod  fuperum  uocant.  In/ 
fuls  in  Aufonio  mari,prster  iam  didas,  memoratu  digns,nulls,  in  Ionio  pauce:  Cala/ 
bro  lirtore  ante  Brundufium ,  quarum  obiedu  portus  efli'citur:contra  Apulu  littus  Dio/ 
medea,confpicua  monumeto  Diomedis:  #  altera  eode  nomine,d  quibufdam  Teuthria 
appellata.Iilyrici  ora  mille  amplius  infulis  frequentatur,  natura  uadofi  maris, aduarrjscj? 
tenui  alueo  intercurfantibus.  Clarse  ante  oftia  Timauicalidorumfontiumcum  arifiima 
ris  crefcentiumuuxtalftrorum  agrum,Ciffa, Pullaria?,#  Abfyrtides  Grarjs  did^,  a  fra/ 
tre  Medeg  ibi  interfedo  nomine  Abfyrto.  Iuxta  eas  Electridasuocauere,in  quibus  pro/ 
ueniret  fuccinum,  quod  illi eledrum  appellant,  uanitatis  Gnec.^  certiffimum  documen/ 
tum:adeo  ut  quas  earum  defignent,haud  uncp  conftiterit.Contra  Iader  efl:  Liffa:  qu&cp 
3o  appellata  cotra  Liburnos  Cretea?  aliquot :  nec  pauciores  Liburnica?, Celaduffe.Contra 
Surium,bubus  #  capris  laudata Brattiat  I(Ta  ciuium  Romanorum  reliqua,  #  cum  oppi/ 
do  Pharia.  Ab  his  Corcyra, Melina  cognominata  cum  Gnidiorumoppidodiftatxxrf. 
milia  paffuum :  inter  quam  #  Illyricum  Melita ,  unde  catulos  Melit^os  appellari  Calli/ 
machusautorefl:.  xrj.M.  paffuum  ab  ea  irj.  Elaphites .  In  Ionio  autem  mari  ab  Orico 
M  M.paffuum  Salonis  piratica  ftatione  nota. 

C.  PLINII  SECTNDI  NATVRALIS  HI 
STORIAE  LIBER  IIII 


lata,Aerocer; 


PRIMVM  OMNIS  GRAECIAE  PABV7 

lofitas,#  litterarum  claritas  effulfit. 
ertivs  Europa  flnus  Acroceraunrjs  incipit  montibus ,  fini/ 
tur  Hellefpotojamplcditur  pratter  minores  finus  xix*  xxv.M* 
!  paff  In  eo  Epirus,  Acarnania,  Aetolia,  Phocis,  Locris,  Achaia, 
|  Mcdenia,Laconia,  Argolis, Megaris,  AtticajBceoria.Iterumqj 
E  ab  alio  mari  eadem  Phocis,#  Locris:Doris,Phthiotis,Theffa/ 
lia,Magnefia,Macedonia,Thracia.Omnis  Grtecie  fabulofitas, 
flcut  #literarum  claritas, ex  hoc  primum  finu  effulfit.  Quapro/ 
pter  in  eo  paululum  cdmorabimur .  Epiros  in  uniuerfum  appel/ 
nqs  incipit  montibus.In  ea  primi  Chaones, a  quibus  Chaonia:dein  The 

e  fprori 


5°  C.  PLINII  NAT-VRAJrIS 

fprotr,Antigonetifes:  Locus  Aornos,  &peftifera  auibus  exhalatio :  Ceftrini,Perrha:bj, 
quoru  mons  Pindus,Caftiopa:i,Dryopes,Scite,Hellopcs,  Molofti,apud  quos  Dodo/ 
irai  Iouis  templum, oraculo  iiluftre:Tomarus  mons,centu  fontibus  circa  radices,  Theo/ 
pompo  celebratus,  Epirus,  Cap.  i 

EPirus  Ipfa  ad  Magncfiam  Macedoniam^  tendens, a  tergo  fuo  Daftaretas  fupradi/ 
cftos  liberam  gente, mox  feram  Dardanos  habet .  Dardanis  teuo  Triballi  praten/ 
duntur  latere  di  Mceficf  gentes,  a  fronte  iungutur  M aedi  ac  Denfelara, quibus  Thraces, 
ad  pontum  ufq?  pertinetes.Ita  fuccincfta  Rhodopes,mox&Hemiuallatur  cxcelfitas.In 
Epiri  ora  caftelium  in  Acrocerauniis  Chim£era,fub  eo  aquse  regte  fons,Oppida  M^an 
dria,Ceftria,flumte  Thefprotte  Thyamis,  colonia  Buthrotum, maximecp  nobilitatus  I0 
Ambracius  finus, faucibus  fpatioiiim  aequor  accipienslongitudinis  xxxix.M.paiE  latitu 
dinis  xv.M.In  eu  defertur  amnis  Acheron, e  lacu  Theiprocif  Acheruti^  proflues  xxxvi. 
M.paflande,&  mille  pedu  ponte  mirabilis  omnia  fua  miratibus.In  finu  oppidu  Arnbra/ 
da.MoIoftoru  flumina,  Aphas,&  Arachthus.CiuitasAnacloria,iacusPandofia.  Acar/ 
nante  qtra  antea  Curetis  uocabatur, oppida  HeracIia,Echinus,&  in  ore  ipib  colonia  Au 
gufti  A<5liu,  cum  templo  Apollinis  nobili,ac  duitate  libera  Nicopolitana.  Egreflbs  finu 
Ambracio  in  Ionium,  excipit  Leucadiu  littus, promontoriu  Leucates.Dein  finus  ac  Leu/ 
cadia  ipla  peniniula,  quondam  Nerids  appellata,  opere  accolarum  abfcifa  a  cctinenti,ac 
reddita  Uentorum  flatu  congeriem  harenae  accumulantiu,  qui  locus  uocatur  Diorydlos, 
ftadioru  longitudine  trium.  Oppidum  in  ea  Leucas ,  quondam  Neritu  didtum.Deinde  zo 
Acarnanum  urbes, Halyzea, Stratos, Argos  Amphilochicu  cognominatu, Amnis  Ache 
louse  Pindo  fluens,  atq?  Acarnaniam  ab  Aetolia  dirimens,  5C  Artemita  infulam  alTiduo 
terra  inuedlu  continenti  annebtenS.  Aetolia,  Cap,  n 

A  Etoloru populi Athamanes,Tymphei,Ephyri,Aeniefes,Perrhdhi,Dolopes,Ma 
■x"Vraces,Atraces,a  quibus  Atrax  amnis  Ionio  mari  infunditur.  Aetolia;  oppidu  Caiy 
don  eft  feptem  milium  quingentorum  paftiiu  &  mari,  iuxta  Euenu  amnem.Dein  Macy/ 
pia,Molycria:cuius  a  tergo  Chalcis,#  mons  eft  Taphiaflus.  At  in  ora  promontoriu  An/ 
iirium,ubi  oftiu  Corinthiaci  finus,  minus  mille  paftuum  latitudine  infiuentis.Aetolcsqj 
dirimentis  a  PeIoponnefb.Promontorium,quod contra procedit,appeilatur .Rhion: fed 
in  Corinthiacofinu  oppida  Aetolte  Naupactum, Pylene:  &  in  mediterraneo  Pleuron,  *o' 
Halyiarna.Montes  clari, in  Dodone  Tomarus,  in  Ambracia  Crania,in  Acarnania  Ara/ 
cynthus:in  Aetolia  Acanthon,Pan£toIiu,Maciniu.  Locri.  Cap.  m 

PRoximi  Aetolis  Locri, qui  cognominantur  Ozote,immunes.  Oppidum  Oeanthe. 

Portus  Apollinis  Pfraftrj,finus  Criftius .  Intus  oppida  Argyna,  Eupaiia,P£raftu 
Calamifus. Vitra  Cirrhad  Phocidis  campi, oppidum  Citra,  portus  Chateon,a  quo  vrf. 
M.paftuum  introrfus  liberum  oppidum  Delphi,  fub  monte  Parnalb,  clarifsimi  in  terris 
oraculi  Apollinis .  Fons  Caftalius ,  amnis  Cephifus  profluens  Delphos ,  ortus  in  Litea 
quondam  urbe.Praterea  oppidu  Crifa,  8C  cu  Bulenfibus  Anticyra,  Nauioch  u,  Pyrrha, 
Amphifla  immunis*Trichoe,Tritea,Ambryfus,Drynraa  regio,Paulis  appellata.Dein 
in  intimo  finu  angulus  Bceotite  alluitur  cum  oppidis,Gymnis,  Thebis,  qua;  Corfira  co/  40 

ftiominara  funt  iuxta  Heliconem.Tertium  ab  hoc  mari  Bceotte  oppidum  Pag£,unde 
eloponnefi  profilit  ceruix*  Peloponnefus.  Cap.  rixr 

"J^Eloponneius, Apia  ante  appellata  #  Pelafgia ,  peninfu Ia  haud  ulli  terra  nobilitate 
X  poftferenda, inter  duo  maria,  Aegsu  di  Ionium, platani  folio  fimilis,propter  angu# 
lofos  recefliis,  circuitu  dixit).  M.  paftuum  colligit  autore  Ifidoro.Eadem  per  finus  pene 
tantundcm  adrjcit.  Anguftte  undeprocedit,Ifthmos  appellantur.  In  eo  loco  irrumpen/ 
tia  e  diuerfo  quae  didla  funt  maria,  a  feptentrione  &  exortu  cius  omne  ibi  latitudinem  uo 
rant,  donec  cotrario  incuriu  squoru  tantoru ,  in  quinqj  M.pafliinterualIo,exefis  utrinqj 
lateribus, angufta  ceruice  Peloponnefum  c6tingatHcilas.Corinthiacushinc,illinc  Sato 


Historiae  uber  iiri  51 

tiicu?  ppcllutur  finus :  Lee  h  ea:  hinc,Cenchre£  illine, anguftiarum  tertn/nUongo  51  an/ 
cipici  nauium  ambitu,  quas  magnitudo  plauftris  tranfuehi prohibet*  Quam  ob  caufeni 
perfodere  nauigabilialueo  anguftias  tentauere,Demetrius  rex, dictator  Qefar,  C.prin/ 
ceps, Domitius  Nero,infaufto  (ut  omnium  patuit  exitu)  incepto.Medio  hoc  interualio, 
quod  ifthmon  appellauimus,  applicata  colli  habitatur  colonia  Corinthus,  antea  Ephy/ 
ra  dicta,  fexagenis  ab  utroque  littore  ftadrjs,  e  furnma  fua  arce  qute  uocatur  Acrocorin/ 
thus ,  in  qua  fons  Pyrene,  diuerfa  duo  maria  profpedtans .  lxxxvq.  M.  paff.  ad  Corki/ 
thiacum  finum  traiedrus  eft  Patras  a  Leucade,  Patrie  colonia  in  Idgiflimo  promontorio 
Peloponnefi  codita  ,ex  aduerio  Aetolia, Si  fluminis  Eueni, minus  M.pafE  (ut  dictu  eft) 
ip  interuallo,  in  ipfis  faudbus.finum  Corinthiacum  Ixxxv.  M.pafif.  in  longitudinem  ufque 
ad  Ifthmon  tranfmittunt,  Achaia.  Cap.  v 

A  Chaiie  nomen  prouincia:,ab  Ifthmo  incipit:  ante  Aegialos  uocabatur, propter  ur/ 
XA-bes  in  littore  per  ordinem  difpofitas.Prims  ibi  quas  diximusXecheie  Corinthio/ 
rum  portus.Mox  Oluros,Pcllenieoru  caftellum.  Oppida  Helice, Bura,in  qu£  refugere 
hauftisprioribus,Sicyoa,Aegira,Aegion,Erineos:IntusCIeone,Hyfi^.Pahorrauspof 
tus,dcmonftratuqj  iam  Rhium,a  quo  promontorio  quinq*  M.paff.abfunt  Patrie, quas 
fupra  memorauimus.Locus  Pher§  in  Achaia, ix.montium  Scioeftanotiftimus,foosGy 
mothoe.  Vitra  Patras  oppidu  Olenum, colonia  Dyme, loca  Buprafium,Hyrminc, pro/ 
montorium  Araxum.Cylene  finus, promontorium  Chelonates,unde  Cylenen  duo  M. 
jo  paflf.  caftellum  Phlius.  Qua: regio  ab  Homero  Ariethyrea  dicta, poftea  Afophis.  Inde 
Elioru  ager,  qui  antea  Epei  uocabantur .  Ipfa  Elis  in  mediterraneo,  &  a  Pylo  xrj.M.pafiC 
Intus  delubru  Olympi)  Iouis,ludoru  claritate  faftos  Gra:cfe  coplexum.Pifeoru  quon/ 
dam  oppidum, profluente  Alpheo  amne.  At  in  ora  promontorium  Ichthys:amnis  AI/ 
pheusnauigabilispropefex'oppida,Aulon,Leprion,promontoriu  Plataniftus :  omnia 
hoc  ad  occafatn  uerfa.  Ad  meridiem  autem  Cypariftius  finus  cum  urbe  Cyparifta  lxxrj. 
milium  paftuum  circuitu.Oppida  Pylos,  Methonedocus  Helos,  promontoriu  Acritas, 
finus  Afinous,ab  oppido  Afine,Coronous  a  Corone.finiuntur  Tonaro  promontorio. 
Ibi  regio  Meftenia  duodeuiginti  montium.  Amnis  Pamifus.  Intus  autem  ipfa  Meffene, 
Ithome,OechaIia,Arene,PteIeon,Thryon,Dorion,Zancle,uarrjs  clara  teporibus.Hu/ 
50  ius  finus  circuitus  Ixxx.  M.  paflCtraiedtus  uero  xxx.  M.  Dehinc  aTonaro  ager  Laccuni/ 
cus,liberf  getis:&  finus  circuitu  ccvi.M.traiedtu  xxxix.M.Oppida  Tonarum,  Amydo, 
Pher£,Leudfcra,&  intus  Sparta,Theramne,  atqjubi  fuere  Cardamyle,Pitane,  Anthane: 
Locus  Thyrea,Gerania.M5s  Taygetus, amnis  Eurotas, finus  Aegilodes,  oppidu  Pfatn 
mathus.Sinus  Gytheates  ab  oppidotex  quo  ad  Creta  infula  certimmus  curfus .  Omnia 
aut  Maleo  promontorio  includunt:. Qui  fequitur  finus  ad  Scylleu,  Argolicus  appellatur, 
traiedlu  quinquaginta  milia  paf.ide  ambitu  centu  feptuagintaduo  milia.  Oppida  Boea, 
Epidaurus,  Limera  cognomine:  Zarax,Cyphanta  portus.  Amnes, Inachus,  Erafinus,in 
ter  quos  Argos  hippium  cognominatum, fupra  lacum  Lernen,  a  mari  M  M.  paftuum, 
nouemcp  additis  milibus,  Mycenie :  Si  ubi  fuifle  Tyrintha  tradunt :  &  locus  Mantinea. 
4°  Montes,  Artemius,Apefantus,Afterion,Parparus,aIi)qj  undecim  numero.Fontes  Nio/ 
be,  Amy  mone,Pfammate.  A  Scylleo  ad  Ifthmum  clxxvq.  M.  paftuum .  Oppida  Her/ 
mione, Troezen, Coryphafiurn.-appellatum  q?  alias  Inachiu, alias  Dipfium  Argos .  Por/ 
tus  Cenites ,  finus  Saronicus  olim  querno  nemore  redimitus,  unde  nomen,  ita  Gr^cia 
antiqua  appellante  quercum.In  eo  Epidauru  oppidum,iEfculapij  delubro  celebre,  Spi/ 
ra:um  promontorium,portus.  Anthedon,#  Bucephalus:#  quas  fupra  dixeramus,  Ceti 
chrea:,Ifthmi  pars  altera  cum  delubro  Neptuni  quinquenalibus  inclyto  ludis .  Tot  finus 
Peloponenfem  oram  lancinant,  tot  maria  allatrant ,  Siquide  a  feptentrione  Ioniu  irrum 
pit,ab  occidente  Siculo  pulfatur,a  meridie  Cretico  urgetur, ab  oriete  brumali  Aeg$o,ab 
oriente  folftitiali  Myrtoo:quod  £  Megarico  incipiens  finu,  totam  Atticam  alluit. 

e  2  DeAi/j 


5*  C.  PLINII  NATVRALIS 

De  Arcadia.  Cap^  vi 

MEdtterranea  eius  Arcadia  maxime  tenet,undique  a  mari remotannitio  Drymodis, 
mox  Pelafgis  appellata.  Oppida  eius,Pfophis ,  Matinea,  Stymphalum,  Tegea, 
Antigonea, Orchomenum,  Pheneum, Palantium, unde  palatium  Roma::  Megalepolis 
Catina, Bocaliu,Carnon,Parrhafi«,Thelphufa,Melamea,Her^a,Pyle,Pellana,Agrf, 

.  Epium,  Cyncetha,Lepreon  Arcadia:, Parthenium,  Alea.MethydriUjEnifpe,  Madftum, 
Lampe, Clitorium, Cleone, inter  quaz  duo  oppida  regio  Nemsa,  Bembinadiauocitata. 
Montes  in  Arcadia,PhoIoecum  oppido,item  Cyllene, Lyceus,in  quo  Lycad  Iouis  delu 
brum:M:enalus,Artemi(ius,Parthenius,Lampeus,Nonacris :  prater^  ignobiles  odio. 
Amnes, Ladon  e  paludibus  Phenei,Erymanthus  e  monte  eiufdem  nominis  in  Alpha:/ 1? 
um  defluentes.Reliqux  ciuitates  in  Achaia  dicendce,Aliphir:eijAbeata:,Pyrgenfes,Pe- 
rethes,Paragenit^,Tortuni,Typania,Thryafii,Tritteres,Vniuerfe  Achaice  libertatem 
Domitius  Nero  dedit.Peloponnefus,  in  latitudine  a  promontorio  Male£e,ad  oppidum 
.  Lechceum  Corinthiaci  finus  clx.  M.paff  patet.  At  in  tranfuerfum  ab  Elide  Epidaurum 
cxxv.M.Ab  Olympia  Argos  per  Arcadiam  Ixiii.  M.Ab  eodem  locoadPhliuntadidla 
menfuraeft.Vniuerfaautem,ueIutpen(ante  cequoru  tncurfus  natura,  in  montes  vi.  atq* 
Ixx.attollitur.  Gr£eda&  Attica.  Cap.  vn 

AB  Iflhmi  anguftrjs Hellas  incipit,noftris  Gr^cia  appeliata.In. ea  prima  Attica,an/ 
tiquitus  Adle  uocata.  Attingit  Ifthmum  parte  fui,  qu«  appellatu  r  Megaris,  deo/ 
Ionia  Megara,  e  regione  Pagarum .  Duo  h&c  oppida  excurrente  Peloponnefo  fita  funt 10 
utraque  ex  parte ,  uelut  in  humeris  Helladis.  Pag«i&  amplius  Aegofthenenfes  contri/ 
buti  Megarenfibusjn  ora  autem  hac  portusSchcenus.Oppida  Sidus,  Cremyom  Scy/ 
rdia  faxa  vi.M.longitudine,  Geranea.Megara,EIeufin.Fuere  St  Oenoa  St  Prcbalinthos 
quse  nunc  non  funt.  Ab  ifthmo  Irj.  M.  paff.  Piratus  Phalera  portus,  v.  M.  paf.  muro 
recedentibus  Athenis  iundli.Libera  hac  duitas, nec  indiga  ullius  pracontjampiius,  tan/ 
ta  claritas  fugfluit.In  Attica  fontes, Cephiiia,Larine,CalIiroe,Enneacrunos.M6tes,Bri 
Ieffus,  Aegialeus,  Icarius,Hymetms,Lycabettus,amn:s  Ilrffos .  A Pyrao  xltj,  M.  paff. 
Sunium  promontorium, Dorifcum  promontorium.Potamos, Brauron, Ion  quondam 
pppida.Rhamndspagus.  Marathon,  campus  Thriafius,  oppidum  Melica, St  Oropus, 
in  cofinio  Bdeotia.Cuius  Anthedon, OneheftoS,Thefpia  liberum  oppidumXcbadea:  3® 
nec  cedentes  Athenis  claritate ,  qua  cognominantur  Boeotia:  Theba:,  duoru  numinum 
Liberi  atque  Herculis(ut  uoIunt}patria ,  Et  Mufis  natale  in  nemore  Heliconis  aflignant. 
Datur  St  his  Thebis  faltus  Cith^ron, amnis  Ifmenus.Praterca  fontes  in  Bceotia,  Oedi/ 
podia,Pfammate,Dirce,Epigrarrea,Arethufa,Hippocrene,Aganippe,Gargaphie.Mo 
tes  extra  pradidtos,Mycalefus,AdiIifius,  Acontius.  Reliqua  oppida,  inter  Megaram  St 
Thebas  Eleutheri, Haliartus, Platef,Pherf,Afp|edon,Hyl$,Thisbe,Erythre,  Giiffas, 
Cppj-.iuxta  Cephifum  amne  Lamia  et  Anichia:Mede6,Phligone,  Grephis,  Coronea, 
Cheronia.In  ora  aut  infra  Thebas,  Ocale,El^on,Scolos,Schcenos, Peteon, Hyrif,My 
caleffus,Hyrefeon, Pteleon,  Olyros,  Tanagra  liber  populus  ,  Si  in  ipfis  faucibus  euripi, 
.quem  facie  obiedlu  infula:  Eubcea:  ,  Aulis  capaci  nobilis  portu .  Boeotos  Hyantas  an w  40 
quitus-dixere.Locri  deinde, Epicnemidrj  cognominanf,olim  Leleges  appellati,  per  quos  - 
amnis  Cephifus  defertur  in  mare.Oppida,Opus,unde  opuntinus  Gnus,Cynos.  Phoci/ 
dis  in  littore  unum  Daphniis .  Iritrorfus  in  Locris  Elatea ,  St  in  ripa  Cephifi(ut  diximus) 
Xil^ajDelphoscpuerfus  Cnemis,8iHyampoIis.Rurfus  Locroru  ora,in  qua  Larymna^ 
.Throniujiuxta  quod  Boagrius  amnis  defertur  in  mare.Oppida  Narycion,  Alope,  Scar 
phia.PofteaMaliacusfinusabiRcolisdidlusriti  q  oppida,  Halcyone,  Econia,  Phalara. 
JDoris  deinde, in  qua  Sperchios, Erineon,Boion,PinduSiCytinu.  Doridis  a  tergo  mons 
.eft  Oeca.Sequii:  mutatis  fape  nominibus  Aemonia.Eade  Pelafgicu  Argos, Heilas,eade 
Theffalia,&  Dryopisfferopera  regibus  cognominata.IbigenkusrexnomineGigcus,  i 

que t 


HISTORIAE  LIBER  IIII  '  ff 

quo  Grscteibi  Hellen, i  quo  Hellenes.  Hos  eofdem  Homerus  tribus  nomrnibhS  appel/ 
lauit,Myrmidonas,  &  Heilcnas,SZ  Ach^os.Ex  his  Phthiot^nominatur  Dorida  accojen 
tes.Eoru  oppida, Echinus  in  faucibus  Sperchq  fluminis,  Thermopylaru  anguffte :  quo 
argumeto  iirj.M.paff.inde  Heraclea, Trachin  didla  eft.  mons  ibi  Callidromus,  Oppida 
celebria,  Hellas,  Halos,  Lamia,  Phthia,  Arne.  Theffa lia.  Cap.  viir 

IN  TheiTalia  autem  Qrchomenus,Minyeus  antea  dictus :  8C  oppidu  Almon,ab  alrjs 
Eimon,  Atrax,  Pelinna,fons  Hyperia.  Oppida,  Phene, quarum  a  tergo  Pierus  ad  Ma 
cedoniam  protenditur, Lariffa,Gomphi,Theb#  Theffalte,nemus  Pteleon, finus  Paga 
ficus.Oppidum  Pagafa,idem  poftea  Demetrias  dicflu,  Tricca,  Pfearfalici campi  cum  ci/ 
io  uitatelibera,Cranon,Ilctia.Montes  Phthiotidis,  Nymphreus,  quondam  topiario  natu/ 
rx  opere  fpedtabilis:Buzyg;eus,  Donacefa,  Bermius,  Daphifla,Chimerion,AthamaSj 
Stephane.In  TheiTalia  funt  iiq.atqj  xxx.quorum  nobiliflimi  Cerceti,  Olympus,  Pierus; 
Offa:cuius  ex  aduerfo  Pindus  8C  Othrys,Lapitharu  fedes,ad  occafum  uergentes:ad  or/ 
tus,Pelios:omes  theatrali  modo  inflexi  t  caueatis  ante  eos  Ixxy.  urbibus.Fiumina  Theif/ 
falte,  Apidanus, Phoenix, Enipeus,Onochonus,  Pamifus.  Foas  Mefleis.  Lacus  Boebeis. 
Et  ante  cun<ftos  claritate  Peneus ,  ortus  iuxta  Gomphos :  interq?  Offam  Si  Olympu  ne 
morofa  conualle  defluens  d.  ftadrjs,  dimidio  eius  fpatio  nauigabilis .  In  eo  curfu  Tempe 
uocatur  y.M.paff.longitudine,&  ferme  fefqurjugeri  latitudine,  ultra  uifum  hois  attolleri/ 
tibus  fe  dextera  teuaq?  leniter  couexis  iugis.Intus  fua  luce  uiridante  allabitur  Peneus, uirf 
to  dis  calculo, amcenus circa  ripas  gramine, canorus  auium  cocentu.Accipit  amne  Eurotori 
nec  recipit,  fed  olei  modo  fupernatante  (utdidbu  eftab  Homero)  breui  fpatio  portatum 
abdicatrpcenales  aquas  dirisqj  genitas, argeteis  fuis  mifceri  recufans.  Magnefia.  Ca.ix 

THeflalte  annexa  Magnefia  eft,  cuius  fons  Libethra.  Oppida, Iolcus, Hormenium, 
Pyrrha, Meth5e,01izon.Promontoriu  Sepias.Oppida,Caffana,Spalathra .  Pro/ 
montorium  Aeantium. Oppida, Meliboea,Rhizus,Erymne,oftium  Penei,oppida  Ho/ 
moliu,Orthe,Thefpte,  PhaIanna,Thaumacie,Gyrton,Cranon,Acarne,Dotion,  Me/ 
litea, Phylace, Potnte.  Epiri,  Achate,  Attica,  Theflaltein  porrectu  longitudo  cccclxxx. 
M.pafT.traditur,larituddcclxxxyr}.M.  Macedonia.  Cap.  ix 

■]V  yT  Acedonia  poftea  cl.populoru, duobus  inclyta  regibus,quondacp  terraru  imperio* 
?o  jLVX  Aemathia  antea  didta.H^c  ad  Epiroticas  gentes  in  folis  occafum  recedes  pofl:  ter 
gaMagneitearc^  Theflalte,infeftatura  Dardanis.Partem  eius  feptentrionalem  Pxo/ 
nia  ac  Pelagonia  protcgut  a  Tribaliis.Oppida,Aegs,in  quo  mos  fepelire  reges:Bercea: 
&  in  regione  quce  Pieria  appellatur  a  nemore,  Aeginium.In  ora  Heraclea,flume  Apiias: 
Oppida,Phina,Oloros.  Amnis  Haliacmd.Intus  Haloritse,  Va!lei,Phylacei,  Cyrrheftg/ 
Tyriflei.Pellacolonia.Oppidu  Stobi  ciuium  Ro.Mox  Antigonia ,  Europus  ad  Axium 
amnem, eodemcp  nomine  per  quod  Rhcediasfluit:HeordegScydra,MieZa  Gordini^v 
Mox  in  ora  Ichnas ,  fluuius  Axius.  Ad  hunc  finem  Dardani,Treres,Pieres,Macedonia 
accolunt.  Ab  hoc  amne  P^oni^  gentes, Parorei,Heordenfes,Almopq,Pelagones,Myg 
dones.Montes, Rhodope,  Scopius,OrbeIus.Dein  pr^iacente  gremio  terrarum, Arethu 
4°  frj,Antiochen{es,Idomenenfes,Doberienfes,Trienfes,Allantenfes,AudarifT:enfcs,Mo/ 
ryllrj,  Garefci,  Lyncefbe,  Othrionei,8£  liberi  Amantini  atq?  Orefte ,  colonte  Bulliden/ 
fis  8i  Dieniis :  Xylopoline,Scotufltei  liberi,HeracIea  Sintica,Timphei,Coron#i.In  ora 
finus  Macedoici  oppidu  Chalaftra,& intus  Phileros,  Letetmedioq?  flexu  littorisThef/ 
falonica, libera  conditionis.  Ad  hanc  a  Dyrrachio  cxiiij.M.pafluum.  Thetme.  In  Ther/ 
maico  finu  oppida, Diraa,Pydna,Derra,Scione,  Promontorium  Canaftraum.  Oppi/ 
da, Pallene, Phlegra.Qua  in  regione  montes,Hypfizorus,Epitus ,  Alchione,  Leuomne. 
Oppida,  Niffos,  Brygion,Eleon,  Mend^ ,  8C  in  Pallenenfi  ifthmo  quondam  Potid^a, 
nuc  Caffandria  colonia:  Anthemus,  Holophyxos  finus,  Meciberna.  Oppida  PhyfceI/ 
Ia,  Ampelos, Torone,  Soggoftedes:ftetum  quo  montem  Athon  Xerxes  rex  Perfarum 

e  5  continenti 


QuidZ  legut) 
cuneatis 


54  c.  PLINII  NAT.VRALIS 

continenti  abfcidit,in  longitudine  pafTuum  M .  d.  Mons  ipfe  a  planitie  excurrit  in  mare 
Ixxv.M.paffuum.Ambitus  radicis  cl.  M.coIIigit.  Oppidum  in  cacumine  fuit  Acrothon. 
Nucfunt  Vranopolis,Pal£otrium,Thyffus,  Cleone,  Apoilonia,cuiusincote  Macrobrj 
cognominantur.  Oppidu  Caffera,fauccscp  altera  Ifthmi ,  Acanthus, Iftria,Graft:onia, 
HeracIea.Regio  Mygdonia  fubiacens .  In  qua  recedentes  3  mari  Apoilonia ,  Arcthufa, 

In  ora  rurfus  Pofidiu,&  finus  cum  oppido  Cermoro,  Amphipolis,  Libera  gens  BiTaltf* 
Dein  Macedonia  terminus  amnis  Strymon, ortus  in  H«mo.Memorandum,in  feptem 
lacus  eum  fundi, priufqua  dirigat  curfum.Ha:c  eft  Macedonia,  terrarum  imperio  potita 
quondam:H«c  Afiam,  Armeniam,  Iberiam,  Albaniam,  Cappadociam,  Syriam,  iEg  y/ 
ptum,Tauru,Caucafum  tranfgreffa.drac  in  Badlris, Medis, Pcrfis  dominata,toto  orien/  io 
te  poffefforlrac  etiam  Indra  uictrix,  per  ueftigia  Liberi  patris  atqj  Herculis  uagata:  hax 
eadem  eft  Macedonia,cuiusuno  die  Paulus  Aimilius  imperator  nofter  Ixxrj.urbes  dire/ 
ptasuendidit.Tantam  differentiam  fortis  praftitereduo  homines. 

Thracia.  Cap.  x  r 

/"pThracia  fequitur,intcr  uaiidiftimas  Europa  gentes, in  ftratcgias  L.diuifa.Populoru 
X  eius  quos  nominare  non  pigeat, amnem  Strymonem  accolunt  dextero  latere  Den/ 
felera,&  M^di,Bifaltes ufq?  fupra dicffosdasuo,  Digeri, Beflforumcp  multa  nomina ,  ad 
Neftum  amnem  Pangai  montis  ima  ambientem, inter  Eletos,Diobefos,Cerbilefos,in/ 
deBryfas,Sap;eos.  Odomantes  Odryfarum  gens  infundit  Hebrum  accolentibus  Car/ 
biletis,Pyrogeris,Druoeris,C£Enicis,Hypfaitis,Benis,Corpillis,Boti^is,Edonis.Eodem 
funt  in  tractu  SellerajPriant^Dolonc^Thyn^Celera,  maiores  H^mo, minores  Rho 
dopxfubditi.InterquosHebrus  amnis.  Oppidum  fub  Rhodope  Poneropolis  antea» 
mox  i  conditore  Philippopolis,nunc  a  fitu  Trimontiu  dicfta.Hfmi  excelfitas  vi.M.paf* 
fubitur.  Auerfa  eius  &  in  Iftru  deuexa  Moeri»  Getf,  Aoti,Gaugd£,Claria*t£,&  fub  qs  Ar 
raiSarmara,quos  Areatas  uocant,Scytlracp,&  circa  Ponti  littora  Morifeni,Sithcni]Cp 
Orphei  uatis  genitores  obtinent.Ita  finit  Ifter  a  feptetrione.Ab  ortu  Pontus  ac  Propon 
ds.  A  meridie  S-geum  mare, cuius  in  ora  a  Strymone,  Apollonia,Oefima, Neapolis, Pa 
ftos.Intus  Philippi  colonia, abfunt^  Dyrrachio  cccxxv.M.pafScotufa,Topiris,Nefti 
amnis  oftium.Mons  Pangseus, Heraclea, Olynthos,  Abdera  libera  ciuitas,ftagnum  Bu 
ftonum  8t  gens.Oppidu  fuit  Tinda, Diomedis  equorum  ftabulis  dirum.  Nunc  funt  Di  jo 
ce^,Ifmaron, locus  Parthenion, Phalefina, Maronea  prius  Ortagurea  didta.  Mons, Ser/ 
rium  &  Zone,tum  locus  Dorifcus  cxx.  M.  hominum  capax.  Ita  Xerxe  s  ibi  dinumera/ 
uit  cxercitum.Os  Hebri.Portus  Stentoris.Oppidum  AEnos  liberu  cum  Polydori  tumu/ 
lo, Ciconum  quondam  regio.A  Dorifco  incuruatur  ora  ad  Macron  tichos  centuuigin/ 
tiduorum  M.paff.Circa  quem  locum  fluuius  Melas,a  quo  finus  appellat;.  Oppida,  Cy/ 
pfela,Bifanthe, Macron  tichos  dicftum,qua  a  Propontide  ad  Melanem  finum  inter  duo 
maria  porrectis  muris  procurrente  excludit  Cherronefum.Nanc^  Thracia  altero  latere 
a  Pontico  littore  incipies,ubi  Ifter  amhisimmergitur,  uel  pulcherrimas  in  ea  parte  urbes 
habet  Iftropolin  Milefiorum,T  omos  Calatincp,quse  antea  Aceruetis  uocabatur.Hera/ 
cieam  habuit, &  Bizonem  terra  hiatu  raptam, Nuc  habet  Dionyfopolin,  Crunos  antea  40 
dictam.AHuitZyrasamnis:Totueum  tradtum  Scytha  Aroteres  didti  tenuere.Eorum 
oppida  Aphrodifias,Libiftos,Zigere,Borcobe,Eumenia,Parthenopolis,  Gerania,ubi 
Pygtiraorum  gens  futffe  proditur,quos  Catizos  Barbari  uocant,creduntcp  a  gruibus  fu 
gatos.In  ora  a  Dionyfopoli  eft  OdeffusMilefioru.Flumen,Pamifus.Oppidum,Tcrtaj 
Naulochus.Mons  Hasmus  uafto  iugo  procumbens  in  Pontu,  oppidu  habuit  in  uertice 
AriftteumtNunc  in  ora  Mefembriam,Anchialum,  ubi  Mefembria  fuerat .  Aftice  regio 
habuit  oppidum  Anthiu,Nuceft  Apollonia.Flumina  Paniffa,Rira,Tearus,  Orofines. 
Oppida, Thynnias,Almedeffos,DeueIton  cum  ftagno  quod  nuncDeultu  uocant.  Ve 
reratioru  Phinopolis,iuxta  quam  Bofphorus.  Ab  Iftri  oftio  ad  os  ponti  pafidlv.  M.  alq 

fecere 


H  I  S  T  0  R  I  AE  UBER  1 1 1 1  5^ 

fecere.  Agrippa  adiecit  quadraginta.  Inde  ad  murum  fupradidtu  c!.  ab  eo  Cherronefus 
cxxvi.M.  Sed  a  Bofphoro  finus  Cafthenes.Portus  fenum,&  alter  qui  mulierum  cogno 
minatur.Promontorium,Chryfoceras,in  quo  oppidum  Byzantium  liber*  conditionis* 
antea  Lygos  didtum.  Abefi:  a  Dyrrachio  dccxi.M.  paiT.  Tantu  patet  longitudo  terraru 
inter  Adriaticum  mare  Si  Propontidem.  Amnes,  Bathynias,  Pydaras,  fiue  Atyras.Op/ 
pida,Se!ymbria,Perinthus,latitudineducentorumpedum  continenti  adnexa.  Intus  By/ 
zia  arx  regum  Thraci*, a  Terei  nefafto  crimine  inuifa  hirundinibustregio  C*nica,  colo/ 
nia  Flauiopolis ,  ubi  antea  Zela  oppidum  uocabatur.  Et  a  Bysia  quinquaginta  M.  paiL 
Apros  colonia,  qu*  a  Philippis  abeft  cIxxxvdrj.M.pafT.  At  in  ora  amnis  Erginus,  oppi/ 
IC  dum  fuit  Gonos,  deferitur  di  Lyfimachia  iam  in  Cherronefo.  Alius nanque  ibi  Iflhmos 
anguftia  fimili  eft,eodem  nomine  di  pari  latitudine :  Illuftrant  du*  urbes  utrinq?  Iittora* 
qu*  haud  diffimili  modo  tenuere, Pady*  a  Propontide, Gardia  a  Melane  finu,h*c  ex 
facie  loci  nomine  accepto,utr*q?  cSprehenf*  poftea  Lyfimachia,  v.M.paflla  longis  mu 
ris.Cherroneiosa  Propontide  habuit  TyriftaOn,  Crithoten, Ciflfam  flumini  Aegos  ap/ 
pofitam.-nunc  habet  a  colonia  Apro  xxxrj.M.paf  Refifton,ex  aduerfo  coloni*  Parianas 
EtHelleipontus  fepte(ut  diximus)ftadqs  Europam  ab  Afladiuides,quatuor  illic  inter  fe 
contrarias  urbes  habet .  In  Europa  Callipolin  &  Sefton .  In  Afia  Lampfacum  &  Aby/ 
don.Dein  promontoriu  Cherronefi  Maftuflaaduerfum  Sigeo,cuius  in  fronte  obliqu* 
Cynoflfem^ita  appellat:  Hecubg  tumuIus,ftatio  Ach*oru.Turris  di  delubru  Protefilafi 
2°  Et  in  extrema  Cherronefi  fronte, qu*  uocatur  Aeoliu  oppidu  Elatus .  Dein  petenti  Me/ 
lanem  finu  portus  Gcelos,8C  Panhormus&  fupradidaCardia.Tertius  Europf  finus  ad 
hunc  modu  dauditur.Montes  extra  pr*didos  Thraci*  Edonus,  Gigemoros,  Meritus* 
Melanphyllon.Flumina  in  Hebru  cadentia  Bargus,Suemus.Macedoni*,Thraci*,Hei 
lefponti  15gitudo  fupradidak  Quida  dccxx.Miaciut.Latitudo  ccclxxxiq.M.efl:.  Aegeo 
mari  nomen  dedit  fcopulus  intfcr  Tenedum  &Chium  uerius  quam  infula,  Aex  nomine, 
a  fpecie  capr*,  qu*  ita  Gr*cis  appellaturitepentein  medio  mari  exiliens.Cernut  eum  a 
dextra  parte  Andrum  nauigantes  ab  Achaia,dirum  ac  peftiferu. Aegei  pars  Myrtoo  da 
tur :  appellatur  ab  infula  parua,qu*  cernitur  Macedoniam  i  Gerefto  petentibus ,  haud 
procul  Euhoe*  Caryfto.Romani  omnia  h*c  maria  duobus  nominibus  appellant,  Ma/ 
1°  cedonicum  quodcunque  Macedoniam  aut  Thraciam  attingit,Gr*cienfe  qua  Gr*ciam 
alluit .  Nam  Gr*ci  di  Ionium  diuidunt  in  Siculum  ac  Creticum  ab  inlulis.  Item  Icarium, 
quod  efl:  inter  Samum  Si  Myconu.C*tera  nomina  finus  dedere  quos  diximus.  Et  ma/ 
ria  quidem  gentesq?  in  tertio  Europ*  finu  ad  hunc  modum  fe  habent. 

Infui*  inter  eas  terras, inter  quas  Creta, Eubcea,  Cydades,Sporades,  Hellefpcnti, 
Ponti,M*otidis,Daci*,Sarmati*,Scythi*.  Cap.  xii 

INful*auteex  aduerfo  TheIproti*Corcyra,a  Buthroto  xrj.M.  pafT.eadem  ab  Aero 
ceraunrjs  quinquaginta  M.  cum  urbe  eiufde  nominis  Corcyra  liber*  ciuitaris:&  oppi/ 
do  Cafsiope,  templocp  CaIrjIouis,pa{T.xcvrj.M.in  longitudinepatens:  Homero  diCta 
Scheria  di  Ph*acia, Callimacho  etia  Drepane.Circa  eam  aliquot, fed  ad  Italiam  uerges 
4°  Thoronos,ad  Leucadiam  Pax*  du*,quinq?  M.  diferet*  a  Corcyra:nec  jacui  ab  rjsante 
Corcyram  Ericufa,Marate,Elaphufa,Malthace,  Trachie,Pytionia,Ptychia,  Tarachie. 
Et  i  Phalacro  Corcyr*  promontorio  fcopulus, in  quem  mutata  Vlixis  naue  a  fimili  fpe 
cie  fabula  efl:.  Ante  Leucadia  Sybota  Jnter  Leucadiam  aut  8i  Achaiam  permult* :  qua/ 
rum  Telcboides,e*dem  qu*  Taph{g,ab  incolis  ante  Leucadiam  appellantur, Taphias, 
Oxi*,PrinoeflTa:8£  ante  Aetolia  Echinades,  AegiaIia,Cotonis,Tbyarira,Geoaris,  Dio/ 
nyfia,Cyrnus,Cha!cis,Pinara,Myftus.Anteeasin  aItoCephalenia,Zacyntbus,utr£qj 
liber*,Ithaca,DuIichiu,Same,Crocylea,  Paxos.Cephalenia  quondam  Mel*nadidla, 
x-i.M.pafluum  abeft,circuitu  patet  xliiq.Same  diruta  a  Romanis:  adhuc  tamen  oppida 
tria  habet.Inter  hanc  5i  Achaiam  cum  oppido  magnifica  di  fertilitate  pr*ripua  Zaeyn/ 

e  4  thus 


$6  C*  PLINI!  NATVRALIS 

thus  aliquado  appellata  Hyrie,  Cephaleniae  i  meridiana  parte  xxij.M.  abefLmons  Eia 
tus  ibi  nobilis.Ipfa  circuitu  colligic  xxxvi,  M.  Ab  ea  Ithaca  xq.M  *diftat,i'n  qua  mons  Ne 
ritus,  Totauero circuitu  patet  xxv.M.  paftuum.Ab  ea  Araxu  Peloponnefi  promonto/ 
rium  xrj.M.paff.Ante  hanc  in  alto  Afteris,Prote  t  ante  Zacynthum  xxxv.M  .paftuu  in 
eurum  uentum  Strophades  duae, ab  altis  Plot«  dicft£.Ante  Cephaleniam  Letoia. Ante 
Pylum  tres  Sphagiae,  SC  totide  ante  MelfcnenrOenuffse.  In  iinu  Afin^o  tres  Thyrides: 
in  Laconico  Teganufa,  Cothon ,  Cythera  cu  oppido,  antea  Porphyris  appellata.  H^c 
fita  eft  d  Malea:  promontorio  v.M.  paiT.ancipiti  propter  anguftias  ibi  nauiu  ambitu.  In 
Argolico  Pityufa,Irine,Ephyrc.cotra  Hermioniu  agrum  Tiparenus,Epiropia,Colonis, 
Arifteraicontra  Troezenium  Calauria, quingentos  paflus  diftans,  Plateis, Belbina,  La/  io 
fta,  Baucidias .  Contra  Epidaurum  Cecryphalos ,  Pityonefos  vi.M.  pafif.  a  continente, 
ab  hac  Aegina  libera coditionis  xvq.M.  p.cuiusxx.M.p.pratetnauigatio  efheadem  aut 
i  Pirso  Athenienfium  portu  xq.M:paftabeft, ante  Oenone  uocitata.  Spiraeopromon/ 
torioobiacet  El^ufa,Dendros,Craugif  dua,Ca:cif  du^,SeIachufa,Dacenchns,Afpis, 
Vrij.Etin  Megarico  finu  Methurtdes  quatuor.  Aegila  aut  xv.M.pafia  Cythera:eademqs 
a  Cretae  Phaiafarna  oppido  xxv.M.  paflf.  Ipfa  Creta  altero  latere  ad  auftrum,  altero  ad 
fcptentrione  ucrfa,  inter  ortum  occafum cp  porrigitur,  c.urbiu  clara  fama.  Dofiades  eam 
ia  Creta  nympha  Hefperidis  filia,  Anaximander  a  rege  Curetum ,  Philiftides, Mallotes 
Crates  primum  Aeriam  didlam,  deinde  poftea  Curetin,&:  Macaron  nonnulli  a  tempe/ 
rie  coeli  appellatam  exiftimauere .  Latitudine  nufquam  quinquaginta  M.paftuum  exce/  26 
dens,  8t  circa  mediam  fui  partem  maxime  patens ,  longitudine  implet  cclxx.M.  pafluu, 
circuitu  d.  lxxxix.  fle&ertsq?  fe  in  Creticum  pelagus  ab  ea  dicftum ,  qua  longifsima  eft 
adorientem  Sammoniurn  promontoriu  aduerfum  Rhodo, ad  occidentem  Criu  meto/ 
pon  Cyrenas  uerfus  expellit. Oppida  eius  infignia,Phafafarne:Ei£a,Cyfamum,Perga' 
muoijCydon,  Minoum,  Apteron,Pantomatriu,  Amphimalla,  Rhythymna,Panormu, 
Cyteum,  Apollonia, Matiu, Heraclea, Miletos, Ampelos, Hierapytna,Lebena,Hierapo 
li&JEat  in  mediterraneo, Gortyna,Ph^ftu,Gnofus,Polyrheniu, Myrina,  Lycaftus,  Rha/ 
mnuSjLycftus,  Diu,  Afum,  Pyloros,  Rhytion,CIatos,Phars,  Holopyxos,  Lafos,  Elea/ 
tema:,Thcrapne,Marathufa ,  Gytinos:&  alioru  circiter  Ix.  oppidorum  memoria  extat. 
Montes, Cadifcus,Idaeus,Dicftaxis, Corycus.  Ipfa  abeft  promotorio  fuo  quod  uocatur  3° 
Criu  metopon, ut  prodit  Agrippa,  a  Cyrenaru  promontorio  Phycunte  ccxxv.M.paflf. 
Item  Cadtlco  a  Malea  Peloponnefi  Ixxx.  A  Carpatho  infula  promontorio  Sammonio 
Ix.M.in  fauonium  uentum.Hsc  inter  eam  &  Rhodum  interiacet.Reliqua  circa  ea,  ante 
Peloponnefum  duse  Coric£e,toridem  Myla::&  latere  feptentrionali,  dextera  Cretam  ha 
benti,c5tra  Cydoniam  Leuce, &  due  Budora.Contra  Matium  Dia.  Contra  Itanu  pro/ 
montoriu  Onifa,Leuce:Contra  Hierapytnam,Chryla,Gaudos.Eode  tratftu  Ophiufta, 
Butoa,Rhamnus:circumue<ftisc|?  Criu  metopon, tres  Mufagores  appellate.Ante  Sam/ 
monium  promontorium, Phoca:,Plati&,  Sirnides,Naulochos,Armedon,Zephyre.Ar 
in  Hellade  etiamnum  in  Aegeo  Lichades,  Scarphia,Corefa,  Phocaria ,  copluresq^  alia: 

Cx  aduerfo  Attica  fine  oppidis,  8t  ideo  ignobiles.Sed  contra  Eieufina  clara  Salamis',  an/  40 
te  eam  Pfytalia:a  Sunio  uero  Helene  v.M.pafluum  diftans.  Dein  Ceos  ab  ea  totidem, 
quam  tioftri  quidam  dixere  Ceam,Gr^ri  8£  Hydruftam.  Auulfa  Eubce«,quingetis  ion 
ga  ftadrjs  fuit  quondarmox  quatuor  fere  partibus, qax  ad  Boeotiam  uergebant,  eodem 
marideuoratiSjOppida  habet  reliqua, Iuliaa,Cartheiam:  intercidere  Coreftus,Pceefta, 

Ex  hac  profe&a  delicatiore  fceminis  uefte,autor  eft  Varro.Eubcea  5 i  ipfa  auulfa  Bceo/ 
ti.x,tam  modico  interfluete  Euripo  ut  ponte  iungatur,ad  meridie  promontorrjs  duobus, 
Gerefto  ad  Atticam  uergente,  8ta d  Hellefpontu  Caphareo  infignis,a  fcptentrione  Cx 
fleo,nufqua  latitudine  ultra  xl.  M.paff.  extendit,nufqua  intra  xx.M.cotrahitjftd  in  lon/ 
gitudinem  uniuerfie  Bceorix ,  ab  Attica  Thcftaliarnufq^  pnetenta  in  cl,  M.  paft.  circuitu 

uero 


HISTORIAE  LIBER  IIII 

ucfo  ccctx  v.abcft  ab  Hellelpoto  parte  Capharei  ccxxv.M.paf  urbibus  clara  quondam, 
Pyrrha,Porthmo, Nefo, Cerintho,  Oreo, Dio,  Aedep{b,Ocha,Oechalia:nucCha!cide 
cuius  ex  aduerfo  in  continenti  Aulis  eft ,  Gerefto,  Eretria,  Caryfto,  Oritano  Artemiflo» 
fonte  Arcthufa ,  flumine  Lelanto ,  aquisqp  calidis  qus  Hellopis  uocantur  nobilis ,  nor 
tior  tamen  marmore  Caryftio :  antea  uocitata  eft  Chalcodontis,  aut  Macris, ut  Diony/ 
fius&  Ephorus  tradunt,  ut  Ariftides  Macra  ,d£Califdemus  Chalcis  j  sere  ibi  primum 
reperrotut  Menschmus,  Abantias,  ut  poets  uulgo  Afopis.  Extra  eam  in  Myrtoo  mub 
ts,fed  maxime  illuftres  Glauconelos,  di  Aegilia.Et  a  promotorio  Gerefto, circa  Delum 
in  orbem  Gts,  unde  St  nomen  traxere ,  Cyclades .  Prima  earum  Andrus  cum  oppido* 
io  abeft  a  Gerefto  x.  M.  paff.  a  Ceo  xxxix.  M.  Ipfam  Myrfilus  Cauron ,  deinde  Antan/ 
dron  cognominata  tradit,  Callimachus  Lafiam,  alrj  Nonagriam,Hydruflam,  Epagrin. 
Patet  circuitu  xcifj.M.paff.Ab  eadem  Andro  paflus  mille,8£  a  Delo  xv.M.  Tenos  cum 
oppido, xv.  M.  paffuu  porrecfta,  quam  propter  aquarum  abundantiam  Ariftotcles  Hy/ 
druffam  appellatam  ait ,  aliqui  Ophiufiam.Csters  Myconos  cum  monte  Dimafto ,  a 
Delo  xv.M.paftuu.ScyroSjSiphnus  ante  Meropia,Si  Acis  appellata, circuitu  xxviq.M; 
paffuu :  Seriphus  xrj,Prspcfinthus,Cythnos:Ipfacp  longe  clarifsima,  Cycladu  media* 
templo  Apollinis  SC  mercatu  celebrata  Delos:  qua:  diu  fiujftuata  (ut proditur)  fola  mo/ 
tum  terra?  non  fenfit  ad  M.  Varronis  starem  .Mutianus  prodidit  bis  concuffam.  Hanc 
Ariftoteles  ita  appellatam  prodidit ,  quoniam  repente  apparuerit  enata:  Aeglofthenes 
20  Cynthiam , alq Ortygiam,  Afteriam,Lagiam,  Chlamydiam ,  Cynethum, Pyrpiien, 
igne  ibi  primum  reperco.Cingitur  quinc^  M.paffuum ,  affurgit  Cyntho  monte ,  Proxi/ 
maeiRhene,  quam  Anciclides  Celaduffam  uocat,  item  ArtemitenHelladius.  Syros 
quam  circuitu  parere  xx.M.paftiium  prodidere  ueteres,  Matianus  clx.  Olearos,  Paros 
cum  oppido  ab  Delo  xxxviq.M.rnarmor-cnohiiis ,  quam  primo  Pa<ftiam ,  poftea  Mi/ 
noida  uocarunt .  Ab  ea  feptem  M.quingentis  Naxus,  i  Delo  xviij.  cura  oppido, quam 
Strongylen,dein  Dian,  mox  Dionyflada  a  uineararn  fertilitate,  airj  Siciliam  minorem, 
aut  Callipolin  appellarunt.  Patet  circuitu  Ixxv.M.  paffjum.dimidioep  maior  cft,quam 
ParostEc  hactenus  quide  Cycladas  feruant,csteras  qus  fequunrur  Sporades.  Sunt  au/ 
.tem  Heliene,  Phocufta,Phscat?a,Schinufta,Pholegadros,S^  a  Naxo  decem  Sc  leptem 
}°  M-paffuu  Icaros,  qus  nomen  mari  dedit,  tantundem  ipfa  in  longitudinem  patens,cum 
oppidis  duobus, tertio  amiffo,ante  uocata  Doliche,&  Macris,8£  Ichthyoefta.Sita  eft  ab 
exortu  fofftitiali  a  Delo  quinquaginta  M. paff.  Eadem  a  Samo  xxxv.M.Inter  Euboeam 
Si  Andrum  x.M.paffuum  freto. Ab  ea  Gereftum  exrj.  M.quingenti  paffus.Nec  deinde 
feriiari  poteft  ordo.  Aceruatim  ergo  ponentur  reliqus .  Ios  4  Naxo  xiiij.M  paff.  Ho/ 
meri  fepulchro  uenerartda,longitudinis  xxv.M.  antea  Phcenice  appellata.  Odia, Letan/ 
dros, Gyaros, cu  oppido,circuitu  xfj.M  .paGCprope.  Abeft  ab  Andro  fexagintaduo.M.- 
paffuu.Ab  ea  Syrnos  Ixxx.M.paff.Cynethufta,TeioSunguento  nobilis, £  Callimacho 
Agathufta  appellata  .Donyfa,  Patmos  circuitu  xxx.M.paffuum.  Corafis, Lebinth  us* 
Leros,  Cynara,  Sicynus,  qus  antea  Oenoe ,  Heratia  qus  Onus,  Calusqus  Aftrabe, 
40  Cimolus  qus  Echinuffa. Melos  cum  oppido  quam  Ariftides  Bybiida  appellat ,  Arifto/ 
teles  Zephyriam,Caiiimachus  Mimailida,  Heraclides  Siphnum,8£  Acyton.  Hsctnfu/ 
larum  rotudiflima  eft.Poft  Machia,Hypere  quonda  Patage,  ut  alf)  P{a:tage,nuc  Amor 
gos,Polysgos,Phyle,Thera,cum  primum  emerfir,  Callifte  difta':ex  ea  auulia  poftea 
Therafia,at  qj  inter  duas  enata  mox  Automate, eadem  Hiera:  Si  in  noftro  suo  Thia  iu/: 
xta  eandem  Hieram  nata.DiftatIos4Theraxxv.M<paffSequuturLea,Afeania,Ana/ 
phe,  Hippuris,  Hippuriffufa.  Aftypalsa  Iiber^  ciuitatis,circuitu  Ixxxvirj.M.p.abeft  aCs 
difeo  Crees  cxxv.M.Ab  ea  Platea  Ix.M.Vnde  Camina  xxxvitT.M.Aabintha,Lanife, 
Ttagia,Pharmacufa,  Techedia,  Chalcia,  Calydna,in  qua  oppida  irj.  Calymns  i).  Olf/. 
mnos.A  qua  Carpathia, qug  nomen  Carpathio  mari  dedit, xxyiyl.paff.lnde  Rhodum. 
T'  '  *  '  •  Africo 


58  c»  PLINII  NATVRALIS 

Africo  ucnto  quinquaginta  M.  paff.  a  Carpatho  ad  Cafon  vrj.  M.  a  Cafo  Samoniutif 
Cret*  promontorium  xxx.  M.  In  Euripo  autem  Euboico  primo  fere  introitu  Petali*, 
quatuor  infui*, 8C  in  exitu  Atalante .  Cyclades,  Si  Sporades, ab  oriente  littoribus  Icarijs 
Aii* ,  ab  occidente  Myrtois  Attic*,  a  feptentrione  Aegeo  mari,  a  meridie  Cretico  Si 
Carpathio  inclufe,pcr  cc.M.in  longitudinem  iacent.Pagaficus  finus  ante  fe  habet  Euty 
chiam, Cicynetum,&  Scyrum  fupradidam,fed  Cycladum  Si  Sporadum  extimam,Ge 
rontiam,Scadiram,Thermeufim,  Irrhefiam,  Solimniam,  Eudemiam,  Neam,  qu*  Mi/ 
j  neru*  facra  eft.  Athos  ante  fe  quatuor,  Peparethum  cum  oppido,quondam  Euonu  di/ 
dam  ix.M.paffScyathum  xv.M.Imbrum  cum  oppido  Ixxx  virj.M.paff.  Eadem  abeft 
a  Maftufia  Cherronefi  Ixxv.M.paff.Ipfa  circuitu  lxxrj.M.paff.Perfunditur  amne  Iliffo.  i0 
Ab  ea  Lemnos  xxrj.M.qu*  ab  Atho  lxxxvrj.M.paff.Circuitu  patet  xxq.M.d.  paffuu. 
Oppida  habet  Eph*ftia  8i  Myrinam, in  cuius  foru  folftitio  Athos  eiaculatur  umbram. 

Ab  ea  Thaffos  libera  quinqj  M.paff.olim  Aeria  uel  Aethria  dida.Inde  Abdera  cotincn 
tis  xx.M.paff Athos  lxrj.M.tantandem  ad  infulam  Samothracen,  qu*  libera  ante  He/ 
brum, ab  Imbro  xxxrj.MT  Lemno  xxrj.M.d.attollitur  monte  Saoce.x.M.paffportuo 
fifsima  omniu:  Callimachus  eam  antiquo  nomine  Dardania  nominat.Inter  Cherrone/ 
fum  Si  Samothracen  utrinq?  fere  xv.M.Halonefos,  ultra  Gethone,  Lamponia,  Alope/ 
connefushaud  procul  a  CceloCherronefi  portu, Si  quazda  ignobiles.Defertis  quoqj  red 
dantur  in  hoc  finu,quaru  modo  inueniri  potuerunt  nomina, Defticos,Larnos,Cyfsiros, 
Carbrufa,CaIathufa, Scylla, Dialeon,di<a:a  Melantia,Draconon,Arconefus,Diethufa  20 
Scapos,Capheris,Mefate,  Aeantion,  Phaterunefos,Pateria,  Calete,Neriphus,  Polen/ 
dos. Quartus  e  magnis  Europ*  finus  ab  Hellefponto  incipies,M*otis  oftio  finitur.Sed 
totius  Fonti  forma  breuiter  ampledenda  eft, ut  facilius  partes  nofcantur. Vaftum  mare 
pr*iacens  Afi*  Si  ab  Europa  porredo  Cherronefi  littore  expuifum ,  angufto  meatu  ir/ 
rumpit  in  terras, feptem  ftadiorum.ut  didum  eft,  interuallo  Europa  auferens  Afi*.  Pri/ 
mas  anguftiasHelleipontum  uocant.  Hac  Xerxes Perfarum  rex,  conftrato  in  nauibus 
ponte,duxitexercitum.Porrigitur  inde  tenuis  Euripus  Ixxxvi.  M.  paff.  fpatio  ad  urbem 
Priapum  Afi*,  qua  magnus  Alexander  tranfcendit.Inde  expatiatur  *quor,rurfuscp  in 
ardum  coit  laxitas.  Propontis  appellatur.  Angufti*  Thracius  Bofphorusjatitudine  d. 
paffuum ,  qua  Darius  pater  Xerxis  copias  ponte  tranfuexit.Tota  ab  Hellefponto  lon/  30 
gitudo  ccxxxix.  M.  pafT.  Dein  uaftum  mare ,  pontus  Euxinus ,  qui  quondam  Axenus, 
longe  refugientes  occupat  terras ,  magnoqj  littorum  flexu  retro  curuatus  in  cornua ,  ab 
his  utrinq?  porrigitur, ut  fit  plane  arcus  Scythici  forma.Medio  flexu  iungitur  oftio  M*o 
tici  lacus .  Cimmerius  Bofphorus  id  os  uocatur,  M  M  D.  paff.Iatitudine.  At  inter  duos 
Bofphoros  Thraciu  &Cimmeriu  diredo  curfu,ut  autor  eft  Polybius  d.M.paf.interfunt. 
Circuitu  uero  totius  Poti  uicies  femel  cetena  quinquagintaM.ut  autor  eft  Varro, Si  fere 
ueteres.Nepos  Cornelius  cec.M.l.adncit.  Artemidorus  uicies  nouies  cetena  xix.M.facic. 
Agrippa  xxm.lx.milia.  Mutianus  xxvin.lxv.M.Simili  modo  Europg  latere  menfura 
alrj  quatuordecies  cetena  lxxvirj.M.p.determinauere:  Alq  undecies  cetena  Ixxrj.  M.M. 
Varro  ad  huc  modu  metitur:  Ab  oftio  Ponti  Apollonia  clxxxvirj.M.d.pafT.Calatin  tan  40 
tunde.  Ad  oftiu  Iftri  cxxv.  Ad  Boryfthenen  cdCherronefum  Heradeataru  oppidum 
ccdxxv.M.  paffuum.  Ad  Panticap*um  quod  aliqui  Bofphorum  uocant,  extremum 
in  Europ*  ora  cc.  xxrj.M.  d.  qu*  famma  efficit  xm.  xxxvi.M.  d.  Agrippa  aByzantio 
ad  flumen  Iftru.  d.lx.Inde  Panticap*u  dcxxx.  Inde  lacus  ipfe  M*otis  Tanain  amnen» 
ex  Riph*is  montibus  defluentem  accipies,  nouifsimum  inter  Europam  Afiamcjj  finem 
xuii.  vi.M.circuitu  patere  traditur.  Ab  alrjsxi.xxv.  M.Ab  oftio  eius  ad  Tanais  oftium 
diredo  curfu  ccdxxv.M.paf  effe  coftat.AccoI*  finus  eius  in  mentioe  Thraci*  didi  fune  • 
Iftropolin  ufc^.Inde  oftia  Iftri.Ortus  hic  in  Germani^  iugis  motis  Abnob*,ex  aduerfo 
Raurici  Galli*  oppidi,multis  ultra  alpes  milibus,ac  per  innumeras  lapfus  getes  Danubi) 

nomine 


HISTONI  AE  LIBER  Illf 

Romine,immen(b  aquaru  audu,5C  unde  primu  Illyricum  alluit  Ifter  appeifatus,{exsgin/ 
ta  amnibus  receptis, medio  ferme  numero  eorum  nauigabili,in  pontum  uaftis  iex  flutni 
nibus  euoluitur.Primum  oftium  Peuces, mox  ipfa  Peuce  infula :  a  qua  proximus  alucus 
appellatus, xix.M.paflf.magna  palude  forbetur .  Ex  eodem  alueo  6C  fupcr  Iftropolim  la> 
cus  gignitur,lxifyM.pafluum  ambitu, Halmyrin  uocant.Secundum  oftium  Naracufto/ 
maappellatur.Tertium  Caloftomaiuxta  infulam  Sarmatica.Quartum  Pfeudoftoma, 
&  infula  Conopon  diabafis,  poftea  Boreoftoma  &  Spireoftoma.Singula  aut  ora  tanta 
funt,ut  prodatur  in  xLM.paftuum  longitudinis  uinci  mare,  dulcemq?  intelligi  hauftum* 
Ab  eo  in  plenum  quidem  omnes  Scytharum  funt  gentes,  uaria:  tamen  lictori  appofita 
*°  tenuere,alias  Getar,  Daci  Romanis  didi,  alias  Sarmata:,Gf^ds  Sauromata; ,  eorumq^ 
Hamaxobq  aut  Aorfi,alias  Scytha  degeneres  &  a  feruis  orti,aut  Troglodyt^,  mox  Ala 
ni  Si  RoxaIani.Superiora  autem  inter  Danubium  &  Hercynium  faltum,  ufque  ad  Pan/ 
nonica  hyberna  Carnunti, Germanorumqs  ibi  confi'niurn,campos  &plana  Iagygfes  Sar 
mat£E,montes  uero  S i  faltus  pulfi  ab  his  Daci,ad  Pathiflum  amnem  a  Moro,(iue  is  Du/ 
ria  eft ,  a  Sueuis  regnotfjj  Vanniano  dirimens  eos :  aucrfa  Bafternfc  renent ,  alrjqp  inde 
Germani .  Agrippa  totum  eum  tradurn  ab  Iftro  ad  oceanum  bis  ad  decies  centum  M. 
pafluum  in  Iongitudinem,quantum  minus  quadringentis  in  latitudinem,  ad  flumen  Vi/ 
ftuiam  a  defertis  Sarmatia^prodidit.Scytharum  nomen  ufquequaqj  trafit  in  Sarmatas 
atcp  Germanos.Nec  alrjs  priica  illa  durauit  appellatio ,  quam  qui  extremi  gentiu  harum 
*°  ignoti  prope creteris  mortalibus  degunt.  Verum  ab  Iftro  oppida,CremriifcOs,Aepoliu, 
montes  Macrocremnq,darus  amnis  Tyra,oppido  nomen  impones,ubi  antea  Ophiufa 
dicebatur .  In  eode  infula  ipatiofam  incolut  Tyragetre.Abefi:  a  Pfeudoftomo  Iftri  oftio 
centum  triginta  MLpafTuunr.Mox  Axiacf  cognomines  flamini,ultra  quos  Crobysi,flii 
men  Rode,finus  Sagaricus ,  portus  Ordefus.Ec  «a  Tyra  centum  uiginti  VL  pafluum  flu/ 
men  Boryfthenes ,  lacusq?  8C  gens  eodem  nomine,  S!  oppidum  a  mari  recedens  quin/ 
decim  M.pafluu.Oibiopolis  5 C  Milctopolis,antiquis  nominibus.Rurfusq?  in  littore  por 
tus  Ach^orum. Infula  Achillis,  tumulo  eiusuiri  clara.  Et  ab  ea  centum  xxy.M.  pafluutn 
peninfula,  ad  formam  gladrj  in  cranfuerfum  porrecta,  exercitatione  eiufdem  cognomi/ 
nata  Dromos  Achilleos, cuius  longitudinem  ixxx.  M.  pafluu  tradidit  Agrippa.Totum 
5°  eum  tradum  Taurici  Scytha  8C  Sarmats  tenent .  Inde  iylueftris  regio  Hyireum  mare, 
quo  alluitur,cognominauit,EncecadIojE  uocatur  incole.  Vkrd  Panticapes  amnis, qui  No 
madas  &  Georgos  difterminat :  mox  Acefinus.Quida  Panticapen  cofluere  infra  Olbi/ 
am  cum  Boryfthenc  tradunt,diligentiores  Hypanimtanto  errore  coru,qui  ilium  in  A&rS 
parte  prodidere.Mare  fubituafto  receflu, donec  quinq?  M.pafl.interualio  abfit  a  M^o/ 
tide,uafta  ambiens  (patia  multasq?  gentes.Sinus  Carcinites  appellatur, flumen  Pacyris, 
Oppida  Naubaru, Carcine.  A  tergo  lacusBugcs,foffa  cmiflus  in  mare.Ipie  Buges  a  Co 
reto,M^otis  lacus  (inu,petrofo  difcluditur  dorfo.Recipit  amnes  Bugcm,Gerrhu,Hypa 
tiin,ex  diuerfo  uenientestradu.Nam  Gerrhus  Bafiiidas  8C  Nomadas  feparat.  Hypanis 
per  Nomadas  8C  Hylceos  fluit,manu  fado  alueo  in  Bugcrt,  naturali  in  Coretum.Regio 
4°  Scyth{^Sendicanominatur.SedaCarciniteTauricaincipit,quoridafnaricircunfufaSS 
ipfa,quaqua  nunc  iacent  campi.Deinde  uaftis  attollitur  iugis.  Triginta  lunt  eoru  populu 
Ex  rjs  mediterraneixxiiq.  Sex  oppida,  Orgocyni,Carafeni,  Affyrani,  Tradar  i,  Arciia/ 
chitJe,Caliordi.Iugum  iplum  Scythotauri  tenet.  Ciauduntur  ab  occidente  Cherronefo, 
ab  ortu  Scythis  Satarchis .  In  ora  a  Carcinite  oppida,  T aphrse,  in  ipfis  anguftrjs  penin/ 
fuhermox  Heraclea  Cherronefos,  libertate  a  Romanis  donatum .  Megarice  uocabatur 
antea,pr.xcipui  nitoris  in  toto  eo  tradu,cuftoditis  Gracia:  moribus,quincp  M.pafluum 
ambiente  muro.  Inde  Parthenium  promontorium  Taurorum , duitas  Placia.  Symbo/ 
Ion  portus .  Promontoriu  Criu  metopon,aduerfum  Carambico  Afne  promontorio  per 
medium  Euxinum  procurrens  dxx.M.  pafluum  interuallo;  qu«  maxime  ratio  Scythici 

arcus 


% 

60  c,  PLINII  NATVRALIS 

arcas  forma  efficit .  Ab  eo  Tauroru  portus  multi  &  latus,  oppjdu  Theodofia  a  Criume/ 
topo  cxxq.M.paflf  A  Cherronneib  dxv.M.paft.  Vitra  fuere  oppida, Cyte,Zephyriu, 
Acre,Nymph*um,  Dia,  Reftat  longe  ualidifsimum  in  ipfo  Bofphori  introitu,  Pantica 
psum  Mitefioru,£  Theodofia  M.  xxxv.  paflf.A  Cimmero  uero  oppido  trans  fretu  fito 
hmd,  (ut  diximus)  pafl.  Hicc  ibi  latitudo  Afiam  ab  Europa  feparat ,  eacp  ipfa  pedibus 
plerunq;  peruia, glaciato  freto.Bofphori  Cimmerijlatitudo  xq.  ja.D.paf  Oppida  habet 
Hermifium ,  Myrmecium  *.  8t  intus  infulam  Alopecen ,  Per  Maiorin  autem  ab  extremo 
Tfthmo,qui  locus  Taphr^  uocatur,aa  os  Bofphori  cdx.M.pafluu  longitudo  colligitur. 

A  Taphris  per  continentem  introrlus  tenet  Auchet£,apud  quos  Hypanis  oritur, Neuri 
apud  quos  Boryfthenes, Geloni, Thu{Taget^,Budini,Ba(i!id^,  &  cxruleo  capillo  Aga/  1° 
ihyrfi.Super  eos  Nomadcstdein  Anthropophagi.A  Buge  fuper  Msotin  Sauromata?, 
SCEfledones.Atper  ora  ad  Tanaim  ufcp  M&ot£,a  quibus  lacus  nomen  accepinultimicp 
ia  tergo  eorum  Arimafpi.  Mox  Riphan  montes,  &  afsiduo  niuiscafu  pinnarum  fimtlitu/ 
dine,Pterophoros  appellata  regioipars  mundi  damnata  a  natura  rerum,  81  denfa  merfa 
caligine:necp  in  alio  qudm  rigoris  opere  gelidiscp  aquilonis  coceptaculis.Poneeos  mon/ 
teSjuitraq^  aquilonem, gens  felix  (fi  credimus)  quos  Hyperboreos  appellauere ,  annofo 
degit  ££u6,fabu!ofis  celebrata  miraculis.Ibi  creduntur  eile  cardines  mudi,extremiVj?  fide/ 
rum  ambitus, (emeftri  luce  &  una  die  folis  auerfi:non ,  ut  imperitidixere,  ab  tequinctftio 
uerno  in  autumnum .  Semel  in  anno  folftitio  oriuntur  rjs  foles,  brumacp  femel  occidunt. 
Regio  aprica, felici  tempcrie,omni  afflatu  noxio  cares.Domus  rjs  nemora  luci^j,  8C  deo/  20 
rum  cultus  uiritim  gregarimq?,difcordia  ignota  8L  xgritudo  omnis .  Mors  non  nifi  fatic/ 
tate  uit^,cpulatis  delibutisc^  fenibus  Iuxu,ex  quadam  rupe  in  mare  fallentibus.  Hoc  ge/ 
nus  fepuitura  beatifsimum .  Quidam  eos  in  prima  parte  AGx  littorum  pofuere ,  non  in 
Europa,qui  funt  ibi  fimilitudine  &  fitus,  Attacorum  nomine.  AIq  medios  fecere  eos  inter 
utrunq^  folem.  Antipodum  occalum  exorientemqp  noftrum,quod  fieri nullo  modopo/ 
teft, tam  uafto  mari  interueniente.  Qui  non  alibi  quim  in  femeftri  luce  conftituerceos, 
ferere  matutinis,meridie  metere, occidente  fole  foetus  arboru  decerpere, nodribus  in  (pe/ 
cus  condi  tradiderunt.  Nec  libet  dubitare  de  gente  ea,cu  tot  autores  prodat,frugu  primi 
tias  folitos  Delon  mittere  Apollini,  quem  pr^cipuecolunt.  Virgines  ferebant  eas ,  ho/ 
fpitfjs  gentium  per  annos  aliquot  uenerabiles:  donec  uiolata  fide, in  proximis  accolarum  ?o 
finibus  deponere  facra  ea  inftituere,hicp  ad  conterminos  deferre, atque  ita  Delon  uique. 
Mox  Se  hoc  ipium  exoleuit.  Sarmatia:,  Scythi^Taurica^otnnisq*  a  Boryfthene  amne 
tracftus  logitudo  dccccIxxx.M.Latitudo  dccxvrj.M.^  M.  Agrippa  ttadita  eft.Ego  incer 
tam  in  hacterraru  parte  menfuram  arbitror. Verum  inftituto  ordine,  reliqua  huius  finus 
dicantur:& maria  quide  eius  nuncupauimus.  Infula  Ponti.  Cap.  xm 

T  TEllefpontus  infulas  non  habet  in  Europa  dicendas.In  Ponto  duf,M.D.paflT.ab  Eu/ 
JLT  ropa,xiiq.M.ab  oftio,Cyane£,ab  alrjs  Symplegades  appellata,  tradit^cj  fabulis 
inter  feconciirrifle:  quoniam  paruo  difiretee  interuallo ,  ex  aducrio  intrantibusgemin^ 
cernebantur,paulumq?  deflexa  acie,coeuntiumfpeciem  prtebebant.  Citra  Iftrum  Apol 
ioniatarum  unalxxx.M.a Bofphoro  Thracio,ex  qua  M.LucuIIus  Capitolinum  Apolli  40 
nem  aduexit.Inter  oftia  Iftri  quq  eflent  diximus.  Ante  Boryfthenem  Achillea  eft  fupra/ 
dicla,eadem  Leuce  Si  Macaron  appellata.Hanc  temporum  horu  demonftratio  a  Borv 
fibene  cxI.M.ponit,a  Tyra  cxx.M.a  Peuce  infula  quinquaginta  M.Cingit'' circiter  x.M. 
paiiReliquf  in  Carcinite  finu  Cepha!onnefos,Rhofphodufa,Macra.Non  eft  omitten 
da  mukoru  opinio,  priufqqam  digrediamur  a  Ponto,qui  maria  omnia  interiora  illo  capi 
tc  naici,non  Gaditano  freto, exiftimauere ,  haud  improbabili  argumentorquonia^flus 
femper  e  Ponto  profluens, nunqua  reciprocetur.Exeundu  deinde  eft,  ut  extera  Europ» 
dicantuntranigrefliscp  Riph£eosmontes,littusoceanifcptentrional:sinl:£ua,donecper/ 
ueniatur  Gades,  legendum.  Infula  complures  fitie  nominibus  eo  fitu  traduntur.  Ex  qui/ 


HISTORIAE  LIBER  itlt  6f 

bus  ante  Scythiaqu#appellatur  Bannomanna  abeflfe  a  Scythia  dieicurfu,in  quam  ue/ 
ris  temperie  fluctibus  eledru  etjciatur,  Tim#us  prodidit.Reliqua  Iittora  incerta  Agnata 
fama.Septentrionalis  oceanus,  Amalchiu  eum  Hecat#us  appellat,  a  Paropamifo  attine 
qua  Scythiam  aliuit,quod  nomen  eius  gentis  lingua  Agnificat  cogelatu.  Philemon  Mo/ 
rimarufam  a  Cimbris  uocari,hoc  eft,mortuu  mare,  inde  ufqj  ad  promontoriu  Rubeas* 
ultra  deinde  Croniu:Xenophon  Lampfacenus,a  littore  Scytharu  tridui  nauigatioe,  in/ 
fulam  efifeimmefemagnitudinis,BaItiam  tradit.Eandem  Pytheas  Bafilia  nominat*  Fe/ 
runtur  8Z  Oon#,in  quibus  ouis  auium  8C  auenis  incol#uiuat.  Alif,  in  quibus  equinis  pe/ 
dibus  homines  nafcatur,Hippopodes  appellati:Fanefioru  alte, in  quibus  nuda  alioquirt 
i°  corpora  praegrandes  ipforu  aures  tota  cotegant.Incipit  inde  clarior  aperiri  fama  ab  gen/ 
te  Ing#uonu,qu#  eft  prima  inde  Germani#.Seuo  mons  ibiimmenfus,necRiph#isiu/ 
gis  minor, immanem  ad  Cimbroru  ufq?  promontoriu  efficit  Anum, qui  Codanus  uoca/ 
tur, refertus  infulisrquaru  clarifsima  Scandinauia  eft,  incomperta  magnitudinis, portio/ 
nem  tantu  eius, quod  Atnotum,Hilleuionu  gente  D.incolente  pagis, qu#  alterum  orbem 
terraru  eam  appellat.Nec  eft  minor  opinione  Eningia.Quidah#c  habitari  ad  Viftulam 
ufcp  fluuium,a  Sarmatis  Venedis, Scyris,HyrristradutSinum  Clylipenum  uocari,&  irt 
oftio  eius  infula  Latrin.Mox  alteru  Anum  Lagnu,conterminu  Cimbris.Promontorium 
Cimbrorum  excurrens  jn  maria  longe  peninfula  efficit, qu#  Cartris  appellatur, xXiq.M. 
pafluum.Inde  infula  Rom.armis  cognitae. Earum  nobiliffim#,  Burchana, Fabaria  a  no/ 
ftris  dicta, a  frugis  Amilitudine  fponte  prouenientis.  Item  Gleflaria,a  fuccino  militi#  ap/ 
pellata,a  Barbaris  Auftrania,pr#terq?  Adania.T oto  autem  hoc  mari  ad  Scaldin  ufque 
fluuium,  Germanica  accolunt  gentes  haud  explicabili  menfura,  tam  immodica  proden/ 
tium  difcordia  eft.Gr#ci  8C  quida  noftri,xxv.M.  paffuu  oram  Germani#  tradiderunt. 
Agrippa  cu  Rhetia  8Z  Norico  longitudine  dclxxxvi.M.paffuu, latitudinem  ccIxv.M: 

Germania.  Cap.  xim 

TJ  Heti#  prope  unius  maiore  Iatitudine,fane  circa  exceflum  eius  fubacft# .  Nam  Ger/ 
Xvmania  multis  poftea  annis  nectota  percognita  eft .  Si  coniedtare  permittitur,  haud 
multum  or#  deerit  Gr#coru  opinioni,&  longitudinis  ab  Agrippa  tradit#.Genera  Ger/ 
manorum  v.Vindelici,quorum  parsBurgudiones,Varrinf,  Carini,Guttones.  Alterum 
5°  genus  Ing#uones,quoru  pars  Cimbri,Teutoni,ac  Cauchoru  gentes.  Proximi  aut  Rhe 
no  Ift#uones, quorum  pars  Cimbri  mediterranei:Hermiones,quorum  Sueui,  Hermun 
duri,Chatti,Cherufci.Quinta  pars  Peucini,Baftern#,fupradidiscotermini  Dacis.  Am/ 
nes  clari  in  oceanum  defluunt, GuttaIus,Viftillus  Aue  Viftula,  Albis,  Vifurgis,AmiAus, 
Rhenus, Mofa.  Introrfus  uero,nulli  inferius  nobilitate,  Hercynium  iugum  pr#tenditur. 

Infui#  in  Gallico  oceano.  Cap.  xv 

IN  Rheno  aut  ipfo, prope  c.M.  paflf.in  longitudinem,  nobilifsima  Batauoru  infula, 8C 
Cannenu fatum, 8Z  ali#  FriAorum,Cauchoru,FriAabonum,  Sturiorum,  Morfatioru, 
qu#  fternuntur  inter  Helium  ac  Fleuum.Ita  appellatur  oftia,  in  qu#  effiifus  Rhenus, ab 
feptentrione  in  lacus, ab  ocridete  in  amnem  Mofam  fe  fpargittmedio  inter  h#c  ore,  mo/ 
4°  dicu  nomini  fuo  cuftodiens  alueu.  Britannia  8Z  Hybernia.  Cap.  x  vi 

X  aduerfo  huius  Atus  Britannia  infula, clara  Gr#cis  noftrisc^  monumentis, inter  fe/ 
J-l/ptentrionem  81  occidentem  iacet:  Germani#, Galli#, Hifpani#,  multo  maximis  Eu/ 
rop#  partibus  magno  interuallo  aduerfa .  Albion  ipA  nomen  fuit, cum  Britanni#uoca/ 
rentur  oes,  de  quibus  mox  paulo  dicemus .  H#c  abeft  a  GefToriaco  Morinoru  gentis  Iit/ 
tore5(pximo  traiedu  l.M.minimu,circuitu  uero  patere  tricies  odies  cetena  uigintiquincp 
M. Pytheas  8Z  IAdorus  tradunt, triginta  prope  iam  annis  notitiam  eiusRom.  armis  non 
ultra  uicinitatem  fylu#  Calidoni#  propagantibus.  Agrippa  longitudinem  dccc.M. 
pafluum  efte:latitudinem  ccc.M.  credit.  Eandem  Hyberni#  latitudinem ,  fed  Iongitudi/ 
cem  cc.M.  paffi  minorem .  Super  eam  h#c  fita  abeft  breuifsimo  tranfitu  3  Siluru  gente 

£  uiginri 


62  C»  P-  L  I  N  I  I  NAT  V  R  ALIS 

xxVI.pall.Reliquarum  nulla  cxxv.M.circuitu  amplior  proditur.  Sunt  aurem  xl.  Orca/ 
des,modicis  inter  fe  diicretx  {patiis.Scptem  Acmod;e,&  xxx.Hcebudes,&  inter  Hyber 
niam  8C  Britannia  Mona,Monapia,Ricnea,Vedis,SiIimnus,Andros.Infra  ueroSiam/ 
bis,&  Axantos.Etab  aduerfo  in  Germanicu  mare  fparff  Glefifari^quas  elcdridas  Grre 
ci  recentiores  appelfauere,quod  ibi  Eledru  nafceretur .  Vltima  omniu  qu£E  memoratur, 
Thuletin  qua  folftitio  nullas  effe  nodes  indicauimus,cancri  fignu  Iole  tranfeute,nullos<£ 
contra  per  brumam  dies.  H^c  quidam  fenis  menfibus  continuis  fieri  arbitratur.Timxus 
hiftoricus  a  Britannia  irttrorfus  fex  dierum  nauigatione  abefle  dicit  infulam  Midim ,  in 
qua  candidum  plumbu  proueniat.  Adeam  Britannos  uitilibus  nauigrjs  corio  circufutis 
nauigare.Sunt  8t  qui  alias  prodant^Scatidiam ,  Dumnam,Bergos:maximamcp  omniu  io 
Nerigon,ex  qua  in  Thulen  nauigetur.  A  Thule  uniusdiei  nauigatione  mare  cocretum, 
dnonullis  Cronium  appellatur.  Gallia.  _  Cap,  xvii 

G Allia  omnis  comata  uno  nomine  appellata ,  in  tria  populorum  genera  diuiditur, 
amnibus  maxime  diftinda.  A  Scalde  ad  Sequana  Belgica .  Ab  eo  ad  Garumnam 
Celtica, eademc|3  Lugdunenfis.Inde  ad  Pyrenei  montis  excurfum  Aquitania,  A  re  m  ori/ 
ca  antedida .  Agrippa  uniuerfaru  Galliaru  inter  Rhenum  &  Pyreneum,  atq?  oceanum 
ac  montes  Gebennam  &  luram,  quibus  Narbonenfem  Galliam  excluditjongitudsnem 
ccccxx.M.paflf.latitudinem  cccxirj.  computauit.  A  Scaldi  incolunt  externi  To.xandri  p!u/ 
ribus  nominibus  .  Deinde  Menapq ,  Morini,  Oromanfaci  iundi  pago  qui  Gefibriacus 
uocatur;Britanni,Ambiani,Bellouaci,Hafsi.Introrius  Caftologi  *  Attrebates,  Nerurj  Ii/  20 
beri,  Veromandui, Sueconi,Suefsi6es,Veruni  liberi,  Vlbanedes  liberi,  Tungri,  Rinuci, 
Frifiabones,Betafi,  Leuci  liberi,  Treueri  liberi  antea,  &  Lingones  foederati,  Remi  foede/ 
rati, Mediomatrici, Sequani,  Raurici,Heluetq.Colonif  equeftris  &  Rauriaca.Rhenu  au 
tem  accolentes, Germanke  gentium  in  eadem  prouincia,Nemetcs,Tri.bochi,Vangi6es, 
hinc  Vbq, Colonia  Agrippinenfis;Guberni,  Bataui,&  quos  in  infulis  diximus  Rheni. 

Lugdunenfis  Gallia.  Cap.  xvin 

T  Vgclunenfis  Gallia  habet  Lexouios,  VeIlocafles,Galfet©s,  Venetos,  Abrincatuos, 
JL/0(5fmios,flumen  daru  Ligerin.Sed  peninfulam  fpedatiore  excurrente  in  oceanum 
i  fine  Ofifmioru  circuitu  dcxxv.  M.pafif*  ceruice  in  latitudinem  cxxv.M.Vltra  eam  Van 
netes.Intus  aut  Heduifcederati,C2rnutani  foederati,  Bofi,  Senones,  Aulerci,  qui  cogno  30 
minant  Eburones,&  qui  Cenomanni, Meldi  IiberiTarrhifiLTrecaffes.Andegaui,  Vidu 
gaTes,  VadicalTes,  Venelli, Canofuelkes,Diablindi,Rhedones,Turcnes,Itefui,Secufia 
niliberi.inquoruagrocolonia  Lugdunum.  Aquitania.  Cap.  xix 

AQuitanica:  funt  Ambulatri, Anagnutes,  Pidones.  Santones  liberi,  Sefignani,co/ 
gnomtne  Vbifci,Aquitaniunde  nomen  prouinciae,Sediboniates.Mox  in  cppidu 
contributi  Conuena:,Begerri,Tarbeli  quatuorfignani,Cocoflatesfexfignani,  Venatur* 
Onobrifates,Belendi,{a!tus  Pyrenazus.  Infracp  Monefi,  Ofquidates  m.6tani,SibylIates, 
CamponijBercorcateSjBipedimuijSaffumini,  Vellates,  Tornates,  Conforanni,  Aufer, 
Elufates,  Sottiates,  Ofquidates  campeftres,  Succa0es,Latufates,Bafabocates,  V  afifei, 
Sennates,  Camboledri,  Agefinates  Pidonibus  iundi .  Hinc  Bituriges  liberi ,  qui  Cubi  40 
appellatur.Dein  Lemouices,Aruerni  liberi,Gabales.Rurfus  Narbonenfi  prouinci^  con 
terminiRutheni,  Cadurci,  Ahtobroges,  Tarneqs  amne  dilcrctia  Tolofanis  Petrogon. 
Maria  circa  oram,  ad  Rhenum  feptentrionalis  oceanus,  inter  Rhenum  &  Sequana  Bri/ 
tannicus,inter  eum  &  Pyreneum  GallicUsJnfute  coplures  Venetoru ,  8C  qux  Venetica 
appellatur^  in  Aquitanico  EnuVliarus.  Citerior  Hifpania.  Cap.  xx 

A  Pyrenei  promontorio  Hiipania  incipit,anguftior  non  Gallia  modo,  uerametia  (e 
JL^metipfa,utdiximus,immenfum  quantu  hinc  occano,  illinc  Iberico  mari  coprimen/ 
tibus.Ipfa  Pyrenei  iuga  ab  exortu  ceqnodiali  fufa  in  occafum  brumale,  breuiores latere 
ieptentrionali  ^  meridiano  Hifpanias  faciut.Proximaora  citerioris  e(t,eiufdemq3  Tar/ 

raconeniia 


Hi  stori  as  liber  i  ift  Sf 

tzc onenfis  fitus ,  a  Pyreneo  per  Occanu  Vafconum  faItus,Olarfo,  Varduloru  oppida 
MorofgijMenofcajVefperics.Atnanu  portus, ubi  nuc  Fiauiobriga,  colonia  ciuitatu  no/ 
uem.Regio  Caritabrbru,flumenSanga,portus  uidlorte  Iuliobrigenfiu.Ab  eo  loco  fori 
tes  IbcrixI.M.  pafiC  Portus  Biendium,  Origeni  mixtis  Cantabris. Portus  eorum  Vefei* 
Veca.Regio  Afturum,Noega  oppidum, in  peninfula  Pe(ici.Et  deinde  couentus  Lucefis 
i  flumine  Naui{ubioe,Cibarci,Egouarricognomine  Namarinijadoni,  Arrotreb*,pro/ 
montorium  Celticum.  Amnes, Florius,Nelo,  Celtici  cognomine  Neriae, fopercp  Tama/ 
rici, quorum  in  peninfula  tres  Ar^Seftianx  Augufto  dicat.%C«pori,oppidum  Noela* 
Celtici  cognomine  Prg famarci,  Ciletii.Ex  infulis  nominad? ,Corticata,8i  Aunios.A  Ci/ 
io  leniSjCouentus  Bracarum,  Heleni,Grautj,eafl:eilum  Tyde,Gratc6rfi  fobolis  omnia.Infu/ 
Ix  Cicie.Infigne  oppidu  Abobrica.Minius  amnis  iiri.M.palT.ore  fpatiofus,Lcum,Seur/ 
bi, Bracarum  oppidu  Augufta,quos  fupra  Galleria.Flumen,Limia,Durius  amnis  ex  ma 
ximis  Hifpani:e,omis  in  Pelendonibus,  Si  iuxta  Numantiamdapfus  dein  per  Areuacos 
Vacceosqj,difterminatis  ab  Afturia  Veronibus,  a  Lufitania  Gallecis,ibi  quocg  Turdu 
los  a  Bracaris  arcens.  Qmnisqj  dicta  regio  a  Pyreneo  metallis  referta,auri,argcnti,ferri, 
plumbi, nigri  albicp.  Lufitania.  Cap.  xxi 

A  Durio  Lufitania  incipit,Turdu!i  ueteres,Pefuri,  Flumen  Vacca .  Oppidum  Taia/ 
xx.brica .  Oppidum  Si  flumen  Minium.  Oppida,  Conibrica,  Colippo,  Eburo,  Bri/ 
tium.Excurrit  deinde  in  aliud  uafto  cornu  promontorium, quod  alrj  Artabrum  appella/ 
20  uere,alq  magnum,mulci  Olyfsipponenfe  ab  oppido,terras,  maria,calum  diftermmans. 
Illo  finitur  Hifpanis  IatuSj&  a  circuitu  eius  idcipitfrons. 

Infula  in  Oceano,  Cap.  xxii 

QEptentriohinc  Oceatiusqj  Gailicus,occafus  illinc  Si  oceanus  Atlanticus.  Promonto/ 
>3rij  excurfum  lx.M.prodidere,aIrj  xc.M.paff.Ad  Pyrenaeum  inde  no  pauci  xii.  1 .mi/ 
lia,8i  ibi  gentem  Artabru,  qua;  nunquam  fuit  manifefto  errore .  Arrotrebas  enim,quos 
ante  Celticum  diximus  promontorium ,  boc  in  loco  pofuere  literis  permutaris. Erratum 
&  in  amnibus  inclytis .  Ab  Minio  quem  fupra  diximus,  cc.  M.  paff.  (ut  autor  eft  Varro) 
abeft  Aemimus,que  alibi  quida  intelligut,  St  Limia  uocant ,  obiiuionis  antiquis  didtus* 
multum^  fabulofus.  Ab  Durio  Tagus  cc.M.paff.interueniete  Munda.Tagus  auriferis 
io  harenis  celebratur.Ab  eo  dx.M.  pafl.  promontorium  facrum  e  media  prope  Hiipariii 
fronte  profilit.  xmr.M,pafT.indead  Pyrenaeum  mediu  colligi  Varro  tradit. Ab  Atiaue/ 
ro,quo  Lufitaniam  a  Baetica  difereuimus,  ccxxvi.M.paffA  Gadibus  crj.M.paff.additis* 
Gentes  Celticf, Turduli, 8i  circa  Tagu  Vettones. Ab  Ana  ad  facru  Lufitaniioppida  toe/ 
morabilia  a  Tago  in  ora,Olyfsippo,equaru  eFauonio  uento  coceptu  nobile, Salacia  co/ 
gaominata  Vrbs  imperatoria3Merobrica.ptomontoriu  facrum, Sialterum  Cuneus.Op 
pida,Offonoba3Balfa,Myrtilis.Vniuerfa#puincia  diuidit  in  couentus  tres ,  Emeritefemj 
Pacenfem,Sca!ab(tanu.Tota  populoru  klv.in  quibus  colonis  funt  quinqj,  municipium 
ciuium  Ro.unu.  Latq  antiqui  tria,  Stipendiaria,xxxvi.  Colonis,  Augufta  emerita  Anas 
fluuio  appofita,MetalIinenfis,Pacenfis,  Norbenfis,  Cifareana  cognomine,  Cotributa 
4°  funt  in  eamcaftra  Iulia, caftra  Cierilia. Quinta  eft  Scalabis,quispraefidium  Iulium  uoca 
tur.Municipium  ciuiu  Ro.  Olyfsippo, felicitas  Iulia  cognominatu. Oppida  ueteris  Lati] 
Ebora,quod  idem  iiberalitas  Iulia,  SCMyrtilis  ac  Salacia,  qusdiximus.Stipendiarioru, 
quos  nominare  no  pigeat, prseteriam  dictos  in  Bxticx  cognominibus,  Auguftobrigen/ 
fes,Ammiefes,Arandirani,Axabricefes,BaIfenfes,C*farobricefes,Caperefes,Caurefes 
Colarni,Cibilitani,Concordiefes,qui  8t  Boccori,Interaufenfes,  Lanriefes,Mirobrigefes 
qui  Celtici  cognominatur, Medubricefes,q  PlubarryOcelenfcs  q  Si  Lancienfes,Turduli 
qui  Barduli  St  Tapori.Lufitania  cu  Afturia  St  Gallecia  patere  Iooitudine  dxI.M.paff.  Ia* 
ritudine d.xxxvi.M.  Agrippa prodidif.Omnes autHifpania: a  duobus  Pyrenari^mori 
torijs  per  maria  totius  ora:  circuitu  p.  xxix.M, colligere  exiftimatur^b  alrjs  xxvn.M* 

£  *  E* 


$4  c.  PLINII  N  A  7  V  R.AL  IS 

Ex  aduerfo  Celtiberia:  coplurcs  funt  infula:,Casfiterides  didas  Gr#cis,  a  fertilitate  pium 
bi:3C  c  regione  Arrotrebarum  promontorii ,  deorum  fex, quas  aliqui  fortunatas  appella 
uerc.In  ipfo  ucro  capite  mox  BrEtiae,ab  oftio  freti  paff.lxxv.M.Gadis, longa  (ut  Poly/ 
bius  feribit)  xrj.  M.lata.irj.M.  paff.  Abeft  a  continente  proxima  parte  minus  pedes  dcc. 
Reliqua  plus  feptem  M.Ipfius  fpatiu  xv.M.  pafeft .  Habet  oppidu  ciuium  Romanoru 
quod  appellatur  Augufta  urbs  lulia  Gaditana*  Abeo  latere  quo  Hifpaniam  fpedar, 
pasfibus  fere  c.  altera  infula  eft  longa  irj.M.paflf.M.lata,in  qua  prius  oppidum  Gadium 
ruit.  Vocatur  ab  Ephoro  S£  Philiftide,Erythia,a  Tim^o  &  Sileno  Aphrodifias,  ab  indi/ 
genis  Iunonis.Maiorem  Tim^us  Cotinuifam  apud  eos  uocataait:  noftri  Tarteffon  ap/ 
pellant, Poeni  Gadir,  ita  Punica  lingua  fepem  fignificante.Erythia  dida  eft,quoniaTy/  x0 
rii  ab  origine  eorum  orti  ab  Erythreo  mari  ferebantur.In  hac  Geryones  habitaflfe  a  qui/ 
bufdam  exiftimantur,quorum  armenta  Hercules  abduxerit .  Sunt  qui  aliam  efle  eam  & 
contra  Luiitaniam  arbitrenrur,eodemq?  nomine  quondam  ibi  appellatam. 

Vniuerfe Europa menfura.  Cap.  xxm 

T)  Erado  ambitu  Europa,  rcddedacofummado  eft,  nequid  no  in  expedito  fitnofcere 
X  uoletib.  Logitudine  eius  Artemidorus  atq;  Ifidorus  a  Tanai  ufqj  Gades  lxxxiiii 
M.xiin.prodiderut.Polybius  latitudinem  Europa  ab  italia  ad  oceanum  feribie  xi.  M.f 
efle,etia  tu  incoperca  magnitudine  eius.Eft  aut  ipfius  Itali#(ut  diximus.xTi.M.xx.ad  ai/ 
pes.  Vnde  per  Lugdunu  ad  portu  Morinoru  Britannicu,qua  uidei: menfura  agere  Poly 
bius.  xTM.Ixvirj.Sed  certior  menfura  ac  longior  ad  occafum  folis  ^ftiui  oftiuqj  Rheni,  20 
per  caftra  legionu  Germania  ab  qfdem  dirigitur  alpibus.xu.  M.xlifj.  paft,  Hinc  deinde 
Africa  atque  Afia  dicentur. 

C.  PLINII  $  B  C  V  N  D  I  NATVRALIS  HI 
STORIAE  LIBER  V 


■  res  recipitfjnus,longe  ab  occidente  littorum  obliquo  fpatio.Po/ 
pulorum  ciusoppidorumq*  nomina,  uel  maxime  funtineffabi/ 
lia,pmerc[?  ipforum  linguis,#  alias  caftella  ferine  inhabitant. 

"|3  Rincipio  terraru  Mauritania  adpellantur,ufqj  ad  C.Cafa/ 
i  rem  Germanici  filium  regna, feuitia  eius  in  duas  diuifepro 
uincias.Promontorium  oceani  extimu  Ampelufia  nominatur  d  Grnxis.  Oppida  fuere, 
LiffajCotes  ultra  columnas  Herculis, nunc  eft  Tingi,quonda  ab  Antao  conditu.-poftea 
£  Claudio  CaTare,cu  colonia  faceret,  appellatu  traduda  lulia.  Abeft  a  Belone  oppido 
Bkcticre  pximo  traiedu  xxx.  M.p.  Ab  eo  xxv.  M.p*in  ora  oceani  colonia  Augufti  lulia 
coftantia,ZaIis  regu  ditioni  exepta,#  iura  in  Bietica  petere  iuffa:#  ab  eaxxxfpM.p.co/ 
Ionia  a  Claudio  Cadare  fada  Lixos,uel  fabulofisfime  ab  antiqs  narrata.Ibi  regia  Antf i,  4» 
ccrtamenqj  cu  Hercule,#  Hefperidu  horti.  Affundit'’  aut  huic  ^ftuariu  e  mari  ftexuofo 


meatu, in  q  draconis  cuftodie  inftar  fuifte  nuc  interpretantur.  Amplcditur  intra  fc  infula 
quam  folae  uicino  tradu  aliquatoexcelfiore,no  tamen  ^ftus  maris  inundat.  Extatin  ea 


#  ara  Herculis,nec  praeter  oleaftros  aliud  ex  narrato  illo  aurifero  nemore.  Minusprofe/ 
do  mirentur  portentofa  Grrecia:  mendacia,de  rjs  #  amne  Lixo  prodita,qui  cogitent  no 
ftros  nuper  paulominus  monftrifica  qu^da  def|fde  tradidiffe :  pr^ualidahanc  urbem, 
maiorecp  Carthagine  magna: pr^terca  ex  aduerfo  eius  fita,&  prope  immefo  tradu  ab 
Tingftqme^  alia  Cornelius  Nepos  auidiftimecredidic.  Ab  Lixo  xl.M.  in  mediterraneo 
altera  Augufti  colonia  eft  Babba, lulia  campeftris  appellata ;  #  tertia  Banafa  Ixxv .  M. 

Valentia 


HISTORIAE  LIBER  V  #jf 

Valentia  cognominata.  Ab  ea  xxxViM.pafi  Volubile  oppidu,tantundeffi  a  mari  utroq? 
diftas:5£  in  ora  a  Lixo  hMamnis  Subur,prxtet  Banaiam  colonia  defluens  ,  magnificus 
8C  nauigabilis. Ab  eo  totidem  M.paflT.oppidu  Sala,  eiuidem  nominis  fluuio  impofitum* 
iam  (olitudinibus  uicinum,eIephantorumq?  gregibus  infeftu,  multo  tamen  magis  Auto 
lolum  gente,per  quam  iter  eftad  montem  Africa:  uel  fabulofifsimu  Atlantem » E  mediis 
hunc  harenis  in  cxlum  attolli  prodiderunt ,  afperum,  (quallentem ,  qua  uergat  ad  littora 
occani ,  cui  cognomen  impofuit.  Eundem  opacum  nemorofumcp ,  &  (catebris  fontium 
riguum,qua  (pedat  Africam, frudibus  omnium  generum  (ponte  ita  fubnafcentibus,  ut 
nunquam  fatietas  uoluptatibus  defit.IntoIaru  neminem  interdiu  cerni,filere  omnia  haud 
io  alio  quam  folitudinum  horrore,fubire  tacitam  religionem  animos  propius  accedentium, 
prxterq?  horrore  elati  fuper  nubila,atqj  in  uiciniam  lunaris  circuli .  Eundemq^  nodibus 
micare  crebris  ignibus,  Aegipanum  Satyrorumq?  Iafciuia,impleri  tibiarum  ac  fiftulf  cati 
tu,tympanorumc£  &  cymbaloru  fonitu  ftrepere.Hxc  celebrati  autores  prodidere ,  prx/ 
ter  Herculi  &  Perfeo  laborata  ibi.Spatium  ad  eum  immenfum  incertuqp.  Fuere  &  Han/ 
nonis  Carthaginenfium  ducis  comentarrj ,  Punicis  rebus  florentifsimis  explorare  am/ 
bitum  Africxiufsi:quem  fecuti pleriqj  e  Grxcis  noftrisq?  ad  alia  quxdam  fabuIofa,&ur 
bcs  multas  ab  eo  conditas  ibi  prodidere, quarum  nec  memoria  ulla, nec  ueftigium  extat, 
Scipione  Aemiliano  res  in  Africa  gerere, Polybius  annaliu  conditor  ab  eo  accepta  clafle, 
fcrutandi  illius  orbis  gratia  circumuedus ,  prodidit  a  monte  eo  ad  occafum  uerfus  (altus 
20  plenos  feris ,  quas  generat  Africa i  ad  flumen  Anatin  cccdxxxv.  M.  paflf.  Ab  eo  Lixum 
ccv?.M.pafl'.Agrippa.Lixum  a  Gaditano  freto  cxrj.M.paflf.abefle.Inde  finum  quiuoce 
tur  Saguti.  Oppidum  in  promontorio  Mulelacha.  Flumina,  Subur,  8t  Salam.  Portum 
Rutubis  a  Lixo  cccxiij.M.paff.Inde  promontorium  folis, portum  Ri(ardir,Getulos  Au/ 
tololes, flumen  Cofenum, gentem  Scelatitos  8t  Mafatos.  Flumen  Mafatat, flumen  Da/ 
rat,in  quo  crocodilos  gigni.Deinde  finum  dcxvi.M.paff.  includi  montis  Barce  promon/ 
torio  excurrente  in  occa(um,quod  appellatur  Surrentium.Poftea  flumen  Palfum,  ultra 
quod  Aethiopas  Perorfos,  quorum  a  tergo  Pharufos.Iis  iungi  mediterraneos  Getulos 
Daras,At  in  ora  Aethiopas  Daratitas, Flumen  Bambotum, crocodilis  8t  hippopotamis 
refertum.Ab  eo  montes  perpetuos  u(q?ad eum  quem  Theon  ochemadicemus.Inde ad 
30  promontorium  Hefperium  nauigatione  dierum  ac  nodium  x.  in  medio  eo  (patio  Atlan 
tem  Iocauit,a  exteris  omnibus  in  extremis  Mauritani?  proditu.  Ro.arma  primum  Clau 
dio  principe  in  Mauritania  bellauere .  Ptolemxum  regem  a  C.Cxfare  intercmptum,ul/ 
cifcente  liberto  Aedemone, refugientibusqj  barbaris,  uentu  coftatad  monte  Atlantem, 
Nec  folum  c5(iilatu  perfundis,  atq?  e  fenatu  ducibus, qui  tum  res  geflere,(ed  equitibus 
quoc^  Ro.qui  ex  eo  profuere  ibi,  Atlantem  penetrafle  in  gloria  fuit.Quinc^  funt(utdixi/ 
mus)Ro.colonig  in  ea  prouincia,peruiumcg  famx  uideri  poteft.Sed  id  plerunq?  falla ci(/ 
fimum  experimento  depreheditur,  quia  dignitates  cum  indagare  uera  pigeat,  ignoratix 
pudore  mentiri  non  piget:haud  alio  fidei  proniore  lap(u,quam  ubi  falfx  rei  grauis  autor 
exiftit .  Et  quidem  minus  miror  incoperta  quxdam  efle  equeftris  ordinis  uiris ,  iam  uero 
4°  S£fenatorq,nildemirantibus quam  luxuriam, cuius  efficaciflima uis  fentituratqj  maxi/ 
ma ,  cum  ebori  citroqj  (ylux  exquirantur ,  omnes  fcopuli  Getuli  muricibus  ac  purpuris. 
Indigenas  tamen  tradunt  in  ora  ab  Sala  cl,  M.  paff.flumen  Alanam  marino  bauftu,fed 
portu  fpedabi!e:mox  amnem  quem  uocant  Fut,ab  eo  ad  Dyrin  (hoc  enim  Atlanti  no/ 
men  efle  eorum  lingua  conuenit)  cc.M.  paff.interueniente  flumine, cui  nomen  eft  Vior* 
Ibi  fama,exiftere  circa  ueftigia  habitati  quonda  foli ,  uinearum  palmetorumqj  reliquias, 
Suetonius  Paulinus, que  cofulera  uidimus,primus  Romanoru  ducu  tranfgreflus  quoq? 
Atlantem  aliquot  miliu  (patio,  prodiditde  excelfitate  quidem  eius  qux  exteri:  Imas  ra# 
dices  denfis,aldscp  repletas  fyluis,  incognito  genere  arboru  proceritate  (pedabilem  efle 
enodi  mtore,frondes  cupreflis  fimiles,  prxterq?  grauitate  odoris, tenui  eas  obduci  Ianu/ 

f  5  gine 


66 


C.  PLINII  NATVRALIS 
gine:quibus  addita  arte,po(Te  quales  e  bombyce  ueflescofici.  Verticem  altis  etia-seftate 
operiri  niuibus.Decumis  Ce  e6  perueniflfe  caftris,  &  ultra  ad  fluuium,qui  Niger  uocatur, 
per  folitudines  nigri  pulueris,  eminecibus  interdu  uelut  exuftis  cautibus,loca  inbabitabi/ 
lia  feruore,quanqua  hyberno  tempore  experto.Qui  proximos  inhabitet  faltus,refertos 
elcphantoru  ferarumq?  &ferpentu  omni  genere, Canarios  appellari.  Quippe  uiclueius 
animalis  promifcuu  his  effe,&  diuidua  feraru  uiicera.Iunda  Aethiopu  gente ,  quos  Pe/ 
rorfos  uocat, fatis  c5fbat.Iuba  Ptolemaei  pater, qui  primus  utricp  Mauritania:  imperauit, 
ftudioru  claritate  memorabilior  etiacp  regno,  fimilia  prodidit  de  Atlate:praztercp  gigni 
ibi  herbaeuphorbianominc,ab  inuetore  medico  fuo  appellata.  Cuius  ladteu  fuccu  miris 
laudibus  celebrat  in  claritate  ui(us,cotra  ferpetes  &  uenena  omnia, priuatim  dicato  uolu/ 1? 
mine.Et  fatis  fupercp  de  Atlante.  Tingitaniaprouincia  Cap.  n 

/■yflngitani^  prouincias  Iogitudo  cIxx.M.paffieft.  Gentes  in  ea,quonda  prxcipua  Mau 
A  roru,unde  nomen  prouincte ,  quos  plericp  Maurufios  dixerut .  Attenuata  bellis  ad 
paucas  recidit  familias.Proxima  illi  Manseiulorum  fuerat ,  fed  fimili  modo  extindla  eft. 
Getute  nunc  tenet  gentes,Banurri,multoqj  ualidiflimi  AutololesrEt  horu  pars  quonda 
Vefuni,qui  auulfi  his ,  propria  fecere  gente  uerfi  ad  AethiopasJpfa  prouincia  ab  oriete 
monto(a,fert  elephatos.In  Abila  quoq$  mote,  S£  quos  iepte  fratres  a  fimili  altitudine  ap 
pellat: n  freto  imminet  iundti  Abite.  Ab  his  ora  interni  maris.Flumen  Tamuda  nauigabi 
le, quonda  8C  oppidu.Flumen  Laud,&  ipfum  nauigioru  capax.  Rufardir  oppidu  &  por/ 
tus,Maluana  fluuius  nauigabilis,  Siga  oppidum  ex  aduerfo  Malache  in  Hiipania  fit^,  20 
Syphacis  regia,alterius  iam  Mauritante.Nanqj  diu  regum  nomina  obtinuere,ut  Bogu/ 
diana  appellaretur  extimautemcp  Bochi,  qu^  nunc  Csefarienfis .  Ab  ea  portus  Magnus 
d  (patio  appellatus,  ciuiu  Ro.oppidum.  Amnis  Mulucha, Bochi  Maffiefulorumqj  finis. 
Quiza  xenitana  peregrinoru  oppidum.  Arfennaria  Latinoru,  tribus  milibus  paf.a  mari. 
Cartenna  colonia  Augufti,iegio  fecunda.Item  colonia  eiufdem  dedudla  cohorte  pmo 
ria  Gunugi,promontoriu  Apollinis.Oppidumqs  ibi  celeberrimo  C£Efarea,antea  uocita 
tum  Ioljubx  regia ,  a  diuo  Claudio  colonte  iure  donata ,  eiufdem  iuffu  dedudlis  uete/ 
ranis.Oppidu  nouu,&  Latio  dato,Tipa(a.  Itenac^  a  Vefpafiano  Imperatore  eode  mu/ 
neFe  donatu  Icofion.Colonia  Augufti  Ru(conte,Rufcurium  ciuitate  honoratu  a  Clau/ 


Ciuitates,Timici,Tigauf.FluminaSardabala,Nabar.gensMacurebi,fiumen  V(ar,ges 
Nabades.Flumen  Ampfaga,abeft  a  C^fareaccxxxirj,M.paftVtriu(c^  Mauritanielon 
gitudo  dccc.xxxix.M.Latitudo  cccclxvrj.M.paflfuum. 

Numidia.  Cap.  m 

A  B  Ampfaga  Numidia  eft,Mafaniflte  clara  nomine, Metagomris  terra  i  Gr^cis  ap 
«/"Xpellata:Numid£  uero  Nomades,a  permutandis  pabulis.-mapalia  fua,hoc  eft,do/ 
musplauftris  circumferentes. Oppida,CulIu,Ruficade.  Ab  ea  ad  xIviq.M.paflCin  medi 
terraneo  colonia  Cirta ,  Sittianorum  cognomine,^  alia  intus  Sicca, liberum^  oppidum 
Bulla  regia.Et  in  ora  Tacatua,Hippo  regius, flumen  Armua.Oppidu  Tabracha  ciuium  40 
Ro.Tulca  fluuius,Numidte  finis.-necpneter  marmoris  Numidici,  ferarumcj?  prouentu 
aliud  infigne.  Africa.  Cap. 


currentia, duos  efficiunt  finus :  Hipponenfem  proximu  ab  oppido,quod  Hipponem  di/ 
rutum  uocant,Diarrhytum  a  Graris  didtu,  propter  aquaru  irrigua.Cui  finitimu  Theu/ 
dalis  immune  oppidu  ,  longius  a  Iittore.  Dein  promontorium  Apollinis,8C  in  altero  finu 
Vtica  ciuium  Ro.  Catonis  morte  nobilis, flumen  Bagrada. Locus, caftra  Cornelia,  colo/ 
tiia  Carthago ,  magns  in  ueftigrjs  Carthaginis ,  colonia  Maxulla.  Oppida,  Carpi,  Mi/ 

fua 


HISTORIAE  LIBER  V  '&f. 

foa.Et  liberam  Clupea  in  promontorio  Mercuri].  Item  libera  Curufcis,Neapo!fS.  Mox 
Africa  ipfius  alia  diftindtio. Libyphoenices  uocantur,qui Byzacium  incolunt.  Ita  appeb 
latur  regio  cd.M.pafl*.  per  circuitum,ferrilitaris  eximice,  cu  ccntefima  fruge  agricolis  fce/ 
nus  reddente  terra.Hic  oppida  libera, Leptis,  Adrametu,Ru(pina,  Thaplus.  Inde  The/ 
n^e,  Macomades,  Tacape,  Sabrata  contingens  Syrtim  minorem,  ad  quam  Numidia:  8i 
Africa  ab  Ampfaga  longitudo  dlxxx,M.  pa{f.Latitudo,qua  cognitu  eft,cc.M.  Ea  pars 
quam  Africa appellauimus,diuiditur  in  duasprouincias,uetere  &  nouam,difcretas foffa, 
inter  Africanum  fequentem  8i  reges, Thenas  u%  perdudla,quod  oppidum  k  Cardhagi 
ne  abeft  ccxvrj.M.panf.  Tertius  finus  diuiditur  in  geminos,  duarum  Syrtium  uadofo  ac 
io  reciproco  mari  diros.Ad  proximam  qu^  minor  eft,  a  Carthagine  ccc.M.paft.PolybiuS 
tradit .Ipfam  c.M.  palTuum  aditu,  ccc.M.ambitu.  Et  terra  autem  fideram  obieruarione 
ad  eam  per  delerta  harenis,perq^  ferpentes  iter  eft.  Excipiunt  faltus  repleti  ferarum  mul/ 
titudine,&  introrfus  elephantorum  folitudines,  mox  delerta  uafta,ultraqj  Garamantes, 
ab  Augylis  dieru  xrj. itinere  diftates.Super  illos  fuere  gens  Pfylli,fuper  quos  lacus  Lyco/ 
medis,defertis  circudatus.Augyke  ipfi  medio  fere  fpatio  locantur  ab  Aethiopia,  quas  ad 
occidentem  uergit,Si  i  regione  qua:  duas  Syrtcs  fnteriacet,pari  utrincp  interaalio,fedlit/ 
tore  inter  duas  Syrtes,  ccl.M.palf.Ibi  ciuitas  Oeenfis,  Cynips  fluuius  ac  regio.  Oppida, 
Neapolis, Taphra,  Abrotonum, Leptis  altera  qu x  cognominatur  magna.Syrtis  maior, 
circuitu  dcxxv.M.paflf.aditu  autem  cccxirj,  M.  pafif.  Inde  accolit  gens  Cifipadum.  In  in/ 
20  rimo  finu  fuit  ora  Lotophagon,quos  quidam  Alachroas  dixere, ad  Philenorum  arastex 
harena  fantete.  Ab  his  non  procul  a  continente  palus  uafta  amnem  Tritonem ,  no/ 
menq?ab  eo  accipit,  Pallantias  appellata  Callimacho ,  Si  citra  minorem  Syrtim  efte  di/ 
cta:a  multis  uero  inter  duas  Syrtes.Promontorium  quod  maiorem  includ(c,Borion  ap/ 
pellatur:  Vitra  Cyrenaica  prouincia.  Ad  hunc  finem  Africa  a  fluuio  Ampfaga  populos 
xxvi.habet,qui  Ro.parent  imperio. In  his  colonias  vi.prxter  iam  fupradi&as,  Vthinam, 
Tuburbin.  Oppida  ciuium  Rom.  xv.  ex  quibus  in  mediterraneo  dicenda  Azuritanum, 
Abutucenfe,AhorienIe,CanopicutivChilmanenfe,Simutuenle,Thunufidenfe,Tuber/ 
nicenfe,Tynidrumenfe,Tibigenfe.Vcitanaduo,maiusSiminus,Vagenfe.Oppidum  La 
tinum  unum  VfaiitanumtOppidum  ftipendiarium  unum  Caftris  Comeltis.Qppida  li/ 
-Jo  beta  xxx.ex  quibus  dicenda  intus  Aco!s£anum,Acharitanum,Auinenfe,  Absiritanum, 
Canopitanum,Meizitanu,Madaurenfe,Salaphitanum,Tufdritanum,Tiricenfie,T!phi 
cenfe,Tunifenfe,Theudenfe,Tageftenfe,Tigenfe,Vlufuburitanum,Vagenfealiud,  Vi 
gen(e,!ZamenIe.Ex  reliquo  numero  non  ciuitates  cantum, fed  plera:  qj  eria.nationes  ture 
dicipoIfunt,utNattabudes,Capfitani,MiIuIani,Sabarbares,Mafiyli,Ntfiues,Vamaas 
res,Ethini,Muffini,Marchubq,Si  tota  Getulia  ad  flumen  Nigrin,qui  Africa  ab  Acthio/ 
pia  dirimit.  Cyrene.  Cap,  v 

/^1 Y renaica  eadem  Pentapolitana  regio  illuftratur  Ammonis  oraculo, quod  a  Cyre/ 
V_>  nis  abeft  cccc.M.pa(Tfonte  folis,urbibus  maxime  quincp, Berenice,  Arfinoe,Ptole 
maide,  Apollonia,  ipfa  Cyrene .  Berenice  in  Syrtis  extimo  cornu  eft ,  quondam  uocata 
4°  Hefperidum  fupradidlarum,uaganribus  Gnecia:fabuiis.Nec  procul  ante  oppidum  fiu/ 
uius  Lethon,  lucus  facer,ubi  Helperidum  horti  memoratur. Abeft  a  Lepti  ccclxxxv.M. 
paflCAb  ea  Arfinoe,Teuchira  uoritata,xlirj.M.pafT.Ec  deinde  Ptolemais,  antiquo  nomi 
ne  Barce, xxrj.M.paflf.Moxccl.M.promontoriu  Phycus  per  Creticum  mare  excurrit, di 
ftans  cccf.M.  paftuum  aTsenaro  Laconica  promontorio. A  Creta  uero  ipfa  cxxv.M. 
Poft  id  Cyrene  i  mari  xi.  M.  paftuum .  A  Phycunte  Apolloniam  xxiirj.  M.  paftuum. 
ad Cherronefum  Ixxxvirj.  M.  palTuum.  Vnde  Catabathmum  ccxvi.  M.  paftuum.  Ac 
colunt  Marmaridte ,  iParstonrj  ferme  regione  ad  Syrtin  uf<£  maiorem  porredb.  Poft: 
eos  Ararauceles ,  8£  iam  in  ora  Syrtis  Nafamones,quos  antea  Melammones  Gr^ci  ap/ 
pellauere  ab  argumento  loci,  medios  inter  harenas  ficos,  Cyrenaicus  ager  xy.M.pafiuu 

£  4  latitudine 


latitudine  a  littore  Si  arboribus  fertilis  habetur.Intus  eodem  (patio  frugibus  tantu:  mox 
.  Xxx.M.paffilatitudine,8i  ccLM.paff»  longitudinejafere  modo.Poft  Nafamones  Hasbi 
ta;  8i  Mac#  uitlunt.  Vitra  eos  Hammanietes  xi*  dierum  itinere  a  Syrtibus  maioribus  ad 
occidente ,  Si  ipfi  quaqua  uerfus  harertis  circundati :  puteos  tamen  haud  difficiles  binum 
fere  cubitorum  inueniunt  altitudine#  ibi  reftagrtantibus  Mauritania  aquis » Domos  fale 
montibus  fuis  excifoceu  lapide  conftruunt.Ab  his  ad  Troglodytas  hyberni  occafus  pia 
ga  dierum  iirj.  iter, cum  quibus  Comercium  gemm£  tantum,quam  carbunculu  uocamus, 
ex  Aethiopia  uec%.Interuenit  ad  folitudines  Africasfuper  minorem  Syrtin  dicftas  ueria 
Phafenia, ubi  gentem  Pha=aniorum-,urbesqp  Aleien  Si  Cillabafubegimus.Item  Cyda/ 
imum  e  regione  Sabrata;.  Ab  his  mons  longo  {patio  in  occafum  ab  ortu  tedit,  Ater  a  no  I0 
ftris  dieftus  i  natura, adufto  fimilis,aut  folis  repercuflu  accenlb.  Vitra  eum  deferta ;  Ma/ 
teigfc  oppidum  Garamantuntemc^  Debris#affu(b  fonte, a  medio  die  ad  media  nocftem 
aquis  feruentibus ,  totidem  horis  ad  medium  diem  rigentibus t  clariffimumq;  oppidum 
Garama  caput  Garamantumtomnia  armis  Ro.fuperata,  Si  a  Cornelio  Baibo  triumpha 
ta ,  unius  omnium  externo  curru  Si  quiritium  ture  donato;  quippe  Gadibus  nato  ciuitas 
Rom.  cum  Balbo  maiore  patruo  data  cft.  Hoc  mirum  #  fupradufta  oppida  ab  eo  capta# 
autoresnoftrosprodidiffe.Ipfum  in  triumpho  pr#terCydamum  Si  Garama,  omnium 
aliaru  gentium  urbium^  nomina  ac  fimulacra  duxiffe ,  qu#  iere  hoc  ordine :  Tabidium 
Oppidum, Niteris  natio, Negligemela  oppidum,Bubeium  natio,  Vei  Oppidum, Enipi  na 
tio,Thubett  oppidu, mons  nomine  Nigcr:Nitibrum,Rapfa,oppida:Difcera  natio,  De/ 
bris  Oppidu,  flumen  Nathabur,  Tapfagum  oppidum  *  Nannagi  natio, Boin  oppidum, 
Pege  oppidum,flumen  Dafibari.Mox  oppida  cotinua,Baracum,Buiuba,  Alaffi  Balfa, 
Galla, MaxaIa,Zisania. Mons  Gyri,in  quo  gemas  nafei  titulus  pr#ceffi't.  Ad  Garamati 
tas  iter  inexplicabile  adhuc  fuit,  latronibus  gentis  eius,  puteos  (qui  funt  no  alte  fodiendi, 
fi  locorum  notitia  adfit)harenis  operientibus.  Proximo  bello, quod  cum  Oeenfibus  Ro 
mani  geflfere  aufpicrjs  Ve(pafiani  Imperatoris,  copendium  u  ite  quatriduideprehenfum 
effiHoc  iter  uocatur,pr#ter  caput  faxi.Finis  Cyrenaicus  Catabathmos  appellatur, oppi 
dum  Si  uallis  repente  conuexa.Ad  eum  terminum  Cyrenaica  Africa  a  Syrti  minore  de/ 
cies  centena  Ix.M.pafluum  in  longitudine  patet:in  latitudine  qua  cognitum  eft  dccc. 

Libya  MareotiSi  Cap*  vr  jo 

A  qua:  (equitur  regio, Mareotis  Libya  appellatur,  Aegypto  cotermina.  Tenet  Mar 
J_/marides,Adirmachida;,deinde  Mareota :  Menfura  a  Catabathmo  ad  Par#toniu 
Ixxxvi.M.paffuu.  In  eo  tradlu  uicus  Apis  intereft, nobilis  religioe  Aegypti  locus .  Ab  eo 
Paratonium  xi>  M.paflC  Inde  Alexahdfiam  c.M.paff.latitudo  clxix.eft.Eratofthenes 
a  Cyrenis  Alexandriani  terreftri  itinere  dxxv.M.prodidit.Agrippa  totius  Africa  a  ma/ 
ri  Atlantico  cum  inferiore  Aegypto  xxx  xLM.paffuu  longitudinem.  Polybius  Si  Era/ 
tofthenes  diligentiffimi  exiftimati ,  ab  oceano  ad  Carthaginem  magnam  Ixvi.  M.  paffi 
ab  ea  Canopum  Nili  proximu  oftium  xvi.  M.paffuum  xxix.  feceruntfffidorus  a  Tin/ 
gi  Canopum  xxxV  xcix.M.paffuUmrArtemidorusxI.minuscpIfidorus. 

Infui#  circa  AphriCa, Si  ex  aduerfoAfric#.  Cap.  Vir  40 

T Nfulas  non  ita  multas  compledlutur  h#c  maria .  Clariflima  eft  Meninx, longitudine 
JLxxxv.M.  paffuum,  latitudine  xxv.  ab  Eratofthenc  Lotophagitis  appellata .  Oppida 
habet  duo, Meninge  ab  Africas  latere, Si  altero  Thoiar,ipfa  a  dextro  Syrtis  minoris  pro 
montorio  palTibus  cc.  fita.  Ab  ea  c.  M.  paff.  contra  l#uum  Cercina ,  cum  urbe  eiufdem 
nominis  libera, longa  xxv.M.  paffuum,  lata  dimidium  eius  ubi  plurimum, ac  in  extremo 
n oh  plus  v.M.pafluum .  Huic  perpatua  Carthaginem  uerfus  Cercinitis  ponte  iungitur. 

Ab  his  I.  M,  fere  paffuum,  Lopadufa,  longa  vi.M.paff.  Mox  Gaulos  Si  Galata ,  cuius 
t  rra  (corpionem  dirum  animal  Africa  necat .  Dicuntur  8i  in  Clupea  emori, cuius  ex  ad/ 
uerfo  Cofyra  cu  oppido.  At  contra  Carthaginis  finu  duo  Aegimori  a  re,fcopu!i  uerius 


IT  I'S  TORTAE  LIBER 


69 


quam  tnfuta  fnter  Siciliam  maxime  &  Sardiniam.  Autores  funt,&  has  quondam  habita 
tas  (ubfedifte .  Interiori  aute  ambitu  Africa  ad  meridiem  uerfiis ,  fupercp  Getulos  inter/ 
uenientibus  defertis,primi  omnium  JLibysgyptr),  deinde  Leuotthiopes  habitant. 

Aethiopes.  Cap.  viii 

Q  Vper  eos  Aethiopu  gentes  Nigrit#,  a  quo  diiftu  eft  fluminetGymnetes,  Phatufi,82 
Miam  oceanu  attingentes,  quos  in  Mauritania  fine  diximus, Perorfi.  Ab  his  omnibus 
uafbe  folitudines  orientem  uerfus,ufq?  Garamantes,  Augylas^  8C  Troglodytas:  uerifli 
ma  opinione  eoru,qui  defertis  Africa  duas  Aethiopias  fuperponunt,  81  ante  omnes  Ho 


augefcit.Oritur  inter  Tareleos  Aethiopas,&  Oecalicas.Horu  oppidu  Mauin  quida  foli 
tudinibus  interpofuerut.Atlatasiuxta  eos,Aegipanas  femiferos,&BIemmyas,&  Gam 
phafantas,8£  Satyros, 81  Himantopodas.  Atlantes  degeneres  (unt  humani  ritus, fi  credi 
mus.Nam  neque  nominum  ullorum  inter  eos  appellatio  eft,&  folem  orientem  occiden/ 
temcp  dira  imprecatione  contuentur,  ut  exitiale  ipfis  agrisq? :  neq^  infomnia  uilunt,qua/ 
lia  reliqui  mortales.T roglodyt^  fpecus  excauant.H^  illis  domus,  uidtus  lerpentium  car 
nes,ftridorqp  no  uox:adeo  Termonis  comerrio  caret.  Garamates  matrimonioru  exortes* 
paOGrn  cu  fceminis  degur.Augyte  tantu  inferos  colut.Gamphalantesnudi,  pnriioruqp 
experres,nulli  externo  cogregatur.Blemmyis  tradatur  capita  abe(Te,ore  foculis  pedori 
affixis.Satyris  praeter  figuram  nihil  moris  humani.  Aegipanis  qualis  uulgo  pingitur  for 
ma.Hi  nantopodes  loripedes  quida, quibus  ferpendo  ingredi  natura  eft.Pharufi  quon/ 
dam  PerTe, comites  fuifle  dicuntur  Herculis  ad  Hefperidas  tendentis.Nec  de  Africa  phi 
ra  qum  memorentur, occurrunt.  DeAfia.  Cap.  ix 

ADh^ret  Afia,  quam  patere  i  Canopico  oftio  ad  ponti  oftiu  Timofthenes  xxvi 
xxxviiij.M.paCtradidit.Ab  ore  aut  ponti  ad  os  Maeotis  Eratofthenes  xv-.xlv.M* 
palT.  Vntuerfam  uerocum  Aegypto  ad  Tanain  Artemidorus  &  Ifidorus  lxxxviie 
M.paflfuum.Maria  eius  complura  ab  accolis  traxere  nomina,  quare  fimul  indicabuntur* 
Ptoxima  Africa  incolitur  Aegyptus,  introrfus  ad  meridiem  recedes,donec  a  tergo  pne/ 
tendantur  Aethiopes.Inferiorem  eius  partem  Nilus, dextra  teua cp  diuilus  amplexu  fuci 
?o  determinat,  Canopico  oftio  ab  Africa, ab  Afia  Pelufiaco  dxx.M.pafiinterualio.Quam 
ob  caafam  inter  infulas  quidam  Aegyptum  retuleredta  fe  findente  Nilo, ut  triquetra  ter/ 
rx  figuram  efficiat.  Ideo  multi  Gexcx  literic  uocabulo ,  Deltam  appellauere  Aegyptu. 
Menfura  ab  unitate  aluei,unde  fe  primum  findit  in  latera, ad  Canopicum  oftium,  exivi. 
M.ad  Pelufiacu  cclvi.M.eft.Summa  pars  contermina  Aethiopia, Thebais  uocatur.Di/ 
uiditur  in  pr^feduras  opptdorum,quas  nomos  uocant,Ombiten,Phathniten,  Apollo/ 
poiiten,Herm6tbiten,Thinitett,Phanturiten,Coptiten,Tenririten,Diofpoliten,Ant#o 
poiiten,  Aphroditopoliten ,  Lycopoliten.  Qu^iuxta  Pelufium  efb  regio,nomos  habet, 
Pharbaetiten,Bubaftiten,Sethroiten,Taniten.ReIiqua  aut  Arabicum, Ammoniacu  ten 
dente  ad  Ammonis  Iouis  oracuIum,Oxyrynchiten,Leontopoliten,  Atharrabitcn,  Cy/ 
40  nopoliten,Hermopoliten,Xoiten,Mendefiu,Sebenniten,Capaftiten,Latopclitcn,He 
liopo!iten,Profopiten,PanopoIiten,Thermopolite,Bufiriten,Onuphite,Saiten,Ptene/ 
thu,Phthemphu,Naucrariten,Nitriten,Gyn«copoliten,Menelaiten,Alexandri«regio 
ne.Item  Libyae  Mareotis,  Heradeopoliteseft  in  infula  Nili,  longa  paftuum  1.  M.  in  qua 
8C  oppidum  Herculis  appellatu.  Arfinoitae  duo  iunt:hi  8C  MemphiteSjufq;  ad  fummutn 
Deltaperueniunt.Cui  funtcotermmiex  Africa  duo  Oeafitae.  Quidam  ex  his  aliqua  no/ 
mina  permutant ,  &  fabftituunt  alios  nomos,  ut  Heroopo!iten,CrocodiIopoliten.  Inter 
Arfinoirem  autem  ac  Memphitem  lacus  fuit,  circuitu  ccLM.p.autut  Mutianus  tradit, 
cccd.M.  8£  altitudinis  1.  p.  manu  facftus,  a  rege  qui  fecerat,  Mceridis  appellatus.  In/ 
delxxrj.M.p.  abeft  Memphis, quondam  arx  Aegypti  regii ;  unde  ad  Ammonis  oraeu/ 

lum 


70  c.  PLINII  katvralis 

Ium  xtj.dierum  iter  eft,ad  fcifluram  aut  Nili,  quod  appellauimus  Delta, xv.MLp.  NiluS 
incertis  ortus  fontibus,it  per  deferta  Si  ardentia :  8C  imraenfo  longitudinis  fpatio  ambu/ 
lans,famaqj  tantu  inermi  qusefitu  cognitus  fine  bellis ,  qus  ceteras  omnes  terras  inuene/ 
te, originem  (ut  luba  rex  potuit  exquirere)in  mote  inferioris  Mauritania  no  procul  ocea 
ho  habet, lacu  protinus  ftagnante,que  uocant  Nilidem  Jbi  pifces  reperiuntur  alabete,co 
racini,filuri,crocodilus  quoqj.Inde  ob  argumentum  hoc  Nili  ortus  creditus,  Cxfares  in 
lieo  dicatus  ab  eo  fpedlatur  hodie.Pr^tereaobferuatu  eft, prout  in  Mauritania  niues  im 
bresue  fatiauerint,ita  Nilu  increfcere.Ex  hoc  lacu  profufus  indignatur  fluere  per  hareno 
fa  SI  fqualentia, condit^  fe  aliquot  dierum  itinere.  Mox  alio  lacu  maiore,  in  Casiarienfis 
Mauritania  gente  Maftiefylum  erumpit, 61  hominum  ccetus  ueluti  circunfpicit,  ijfde  ani  io 
malium  argumentis:iterum  hatenis  receptus  conditur  rurfus  xx.dierum  defertis  ad  pro/ 
ximosiEthiopas:atqj  ubiiterum  fenferit  hominem,  profilit  fonte  (ut uerifimiJeeft)  ilio 
quem  Nigrin  uocauere.Inde  Aphrica  ab  iEthiopia  difpefcens,etiam  fi  non  protinus  pp 
pulis,  feris  tamen  Si  beluis  frequens,  fyluarumtp  opifex, medios  iEthiopas  fecat,cogno/ 
minatus  Aftapus.quod  illarum  gentium  lingua  fignificat  aquam, e  tenebris  profluerem. 
Infulas  ita  innumeras  fpargit,quafdamc^  tam  uaftrc  magnitudinis,quanc|j  rapida  celeri 
tate,ut  tamen  dierum  v.curfit  non  breuiore  tranfuolct-.circa  clarifiimam  earum  Meroen, 
Aftabores  1§ uo  alueo  didtus,hoc  efl,ramus  aqua:  uenietis  e  tenebris:  dextero  uero  Aftu 
fapes,quod  latetis  fignificationem  adrjcitiNec  ante  Nilus,  c|j  fe  totum  aquis  cocordibus 
rurfus  iunxitjfic  quoc^  etiamnum  Sirisutante  nominatus  per  aliquot  milia,  &  in  totum  20 
Homero  Aegyptus,  alrjsq?  Triron.Subinde  infulis  impadus,  totide  incitatUs  irritamem 
tis,poftremo  indufus  montibus,  nec  alibi  torretior,ueclus  aquis  properatibus  ad  locum 
iEchiopum,qui  Catadupi  uocantur,nouiflimo  catara&e  inter  occuriantes  fcopulos  non 
fluere  immenfo  fragore  creditur,fed  ruete.Poflea  lenis  8i  cofradis  aquis,  domitaq;  uio/ 
lentia, aliquid  &  fpatio  feflus, multis  quamuis  faucibus  in  iEgyptiu  mare  fc  euomit.  Cer/ 
tis  tamen  diebus  au&u  magno  per  totam  fpatiatus  Aegyptum,fcecundus  innatat  terrae. 
Gaufas  huius  incremehti  uarias  prodidere,(ed  maxime  probabi!es,ctcfiarum  eo  tfcmpo 
re  ex  aduerfo  flantium  repercuftum ,  ultro  in  ora  acto  marnaut  imbres  iEthiopia  afti/ 
uoSjtjfdem  etefijs  nubila  illo  ferentibus  e  reliquo  orbe.Timams  mathematicus  occultam 
protulit  rarione:PhiaIam  appellari  fonte  eius,mergiq?  in  cuniculos  ipfum  amnem,uapo  ?o 
re  anhelantem  fumidis  cautibus  ubi  conditur.  Veru  fole  per  eos  dies  cominus  facto,  ex/ 
trahi  ardoris  ai  Si  fufpenfom  abundare,ac  ne  deuoretur  abfeodi.  Id  euenire  d  canis  ortu, 
per  introitum  folis  in  leonem, cotra  perpendiculum  fontis  fidere  flante,  cum  in  eo  tradtu 
abfumaturumbrx:Plerifqj  ediuerfo  opinatis  largiorem  fluere,ad  feptentrionem  fole  di 
fcedente,quod  in  cancro  Si  leone  euenit,Ideoqj  tunc  minus  ficcari.Rurfus  in  Capricorni* 

Si  auftrinum  polum  reuerfo  forberi ,  Si  ob  id  parcius  fluere.  Sed  Tim^o  fi  quis  extrahi 
poiTe  credar, umbram  defectus  rjs  diebus  8C  locis  fine  fine  adeft.Incipitcrefcere  luna  no- 
ua,qua;cunq?poft  foI{titiumeft,Fenfim  modiceq?  cancru  fole  tranfeunte,abundanrifli> 
me  autem  ieonem.Et  refidit  in  uirgirie,f)fdem  quibus  accreuit  modis.  In  totum  autem  re 
uocatur  intra  ripas  in  Iibra,ut  tradit  Herodotus, cetefimo  die.  Cum  crefcit, reges  autprit  40 
fedtos  nauigare  eo, nefas  iudicatu  eft.  Auctus  eius  per  puteos  menfura:  notis  deprehen/ 
duntur.Iuftu  incrementum  eft  cubitoru  x  vi .  Minores  aqux  non  omnia  rigant, amplio/ 
res  detinent  tardius  tecedendo.H®  ferendi  tempora  abfumunt  folo  madete, illx  no  dant 
fidente.  Vtrunqiic  reputat  prouincia.In  xrj.cubitis  famem  fentit,in  xiq.etiamnum  efurit: 
xiiijicubita  hilaritatem  afFeruntrxv.fecuritatem:  xvi.delicias.  Maximu  incrementum  ad 
hoc  a:ui  fuit  cubitorum  xviq .  Cjaudio  principe.-mihimurncfj  Pharfalico  bello ,  ueluti  net 
cem  Magni  prodigio  quodam  flumine  auerfante.  Cu  ftetere  aqu^,  apertis  molibus  ad/ 
mittuntur.  Vt  quxqj  liberata  eft  terra, feritur.Ide  amnis  unus  omnium  nullas  expiratau 
tas. Ditionis  iEgypti  efle  incipit  i  fine  i£thiopi«Syene;ita  uocatur  peninfula  c.  M  pafT. 

ambitu 


HIS  TORIAE  LIBER  V  7 i 

ambita,  in  qua  Ceraft®  fu  ht  latere  Arabia,  Si  ex  aduerfoinful®  iirj.  Phil®,  dc.  M.  paffi 
i  Nili  fiffura,unde  appellari  diximus  Deltam  :hoc  fpadum  edidit  Artemidorus,  Si  in  eo 
cd.oppida  fuifle.Iuba  cccc.M.palfiAriftocreon  ab  Elephantide  ad  mare  ded.M.p*  Ele/ 
phantis  infula  infra nouilTimucataradlen  cccc.M.p.  Si  fupra  Syenen  xvi,  M.  habitatur, 
nauigattonis  Aegyptia  finis, ab  Alexandria  dlxxxvi.M*p.  In  tantum  errauere  fupra  feri/ 
pti.Ibi  Aethiopica  cdueniunt  naues.Nane^  eas  plicatiles  humeris  transferut,  quoties  ad, 
caearatftas  uentum  eft.  Aegyptus  fuper  cetera  antiquitatis  gloria  xx.M.urbium  ibi  Ama 
fe  regnante  habitata  pr®fert,nunc  quoqj  multis  etiafi  ignobilibus  freques.-celebratur  ta /. 
men  Apollinis,mox  Leucothe®,&  Diofpolis  magna, eade Thebe portaru  c.nobilis  fa / 
10  ma,copiofa  Indicam  Arabicarucp  merciu,Nilo  proximu  emporiu.  Mox  Veneris  oppi/ 
dum,5£  iterum 'Iouis, ac  Tentyris;infraquod  Abydus, Memnonis  regia  Si  Ofiris  teplo 
inclytu,vrj.M;d.p.in  :Libyam  remotu  aflumine.Deinde  Ptolemais  &  Panopolis  ac  Ve 
neris  iterum.Et  in  Libyco  Lycon,ubi  montes  finiut  Thebaidem.  Ab  qs  oppida  Mercu/ 
rrj,  Alabaftru,canu,&  fupradidtu  Herculis.Detnde  Arfinoe,&  iam  dicfta  Memphis, intee 
qua  Si  Arfinoiten  nomo, in  Libyco  turres  qu®  Pyramides  uocatur, Labyrinthus  in  Mae 
ridis  lacii  nullo  addito  Itgnoex®dificatus:&  oppidu  Crialon.Vnupneterea  intus  Si  Ara 
bi®conterminu,cIariratismagn®,Solisoppidu.  Alexandria.  Cap.  x 

SEd  iure  laudetur  in  littore  Aegypti]  maris  Alexatldria,a  magno  Alexandro  codita  iti 
Africa  parte,  ab  oftio  Canopico  xq.M.p.  iuxta  Mareotin jacu,qui  lacus  antea  Ara/ 
20  potes  nominabatur.Metatus  eft  ea  Dinocrates  architectus  pluribus  modis  memorabili 
ingenio, xv.M.paiT.  laxitate  iniefia,ad  effigiem  Macedonica  chlamydis,  orbe  gyrato  ia/ 
ciniofam,dextera  l®uacjp  angulofo  procurfu,  iam  tum  tamen, quinta  fitus  parte  regi  dica 
ta.  Mareotis  lacus  a  meridiana  urbisparte,  euripo  e  Canopico  oftio  mittitur  mediter/ 
raneo  comercio,infulas  quocg  plures  amplexus,  xxx.M.paffitraiecftu,  dc.  ambitu, ut  tra 
dit  Clau.C®far.  Ali]  fchcenos  in  longitudine  patere  xl.  faciunr,  fchcenumq?  ftadia  xxx* 
ita  fieri  longitudiniscLM.p.tantunde  &  !atitudinis.Suntin  honore  SC  intra  deeurfus  Nili 
multa  oppida,  pr®cipue  qu®  nomina  dedere  oftqs,no  omnibus:  xi.  enimrepertutur,lu/ 
per<qj  quatuor,qu®  ipfi  falfa  ora  appeilannfed  celeberrimis  fepte ,  proximo  Alexandri® 
Canopico,deinde  Bolbitino,Sebenitico,Phatnitico,Medefico,Tanitico,  ultimo^  Pelu 
?o  fiaco.Pr®tereas  Butos,  Pharbcetos,Leotopolis,  Atribis,Ifidisoppidu,Bufiris,Cynopd 
lis,  Aphroditos,SaissNaucratis,unde  oftiu  quida  Naucraticu  nominat ,  quod  alq  Hera/ 
deoticu,Canopicocuiproximueft,pr®ferentes.  Arabia.  Cap.  xi 

VLtra  Pelufiacu  Arabia  eft, ad  rubrum  mare  pertines, & odorifera  illam  ac  diuitem 
SC  beat®  cognomine  inclytam.  H®c  Catabanu  Si  Esbonitaru  SiScenitaru  Arabu 
uocatur, fterilis,pr®tercp  ubi  Syri®  cofinia  attingit,nec  nifi  Cafio  mote  nobilis.His  Ara¬ 
bes  funguntur,  ab  oriente  Canchlei,a  meridie  Cedrei ,  qui  deinde  ambo  Nabar®is.He/ 
roopoiiticus  uocatur ,  alterq?  L®laniticus  finus  rubri  maris  in  Aegyptu  uergentis ,  cl.M* 
paffuum  interuallo  inter  duo  oppida  L®ana,&  in  noftro  mari  Gazam.  Agrippa  a  Pelu/ 
fio  Arfinoen  rubri  maris  oppidu,perdefertacxxv.M.  p.  tradit,  tam  paruodiftatibi  tan/ 
4°  ta  rerum  natur®  diuerfitas.  Syria,Pai®ftina,Phcenice.  Cap.  xit 

TVxta  Syria  littus  occupat, quonda  terraru  maxima,  81  pluribus  diftincla  nominibus* 
XNancg  Palfftina  uocabacur  qua  cotingit  Arabas,  Si  Iud$a,8i  Coele, dein  Phoenice:  8i 
qui  recedit  intus,Damafcena:ac  magis  etiamnum  meridiana,BabyIonia.Et  eadem  Me 
fopotamiainterEuphratem&Tigrin,quaq5  tranfitTauru,Sophene:citrauero  etia  Cd 
magene.Ec  ultra  Armenia, Adiabene,  Affyria  ante  ditfta:8£ubi  Ciliciam  attingit,  Antio/ 
chia.Longitudo  eius  inter  Cilicia  &  Arabiam  cccclxx.  M.p.eft.  Latitudo  i  Seleucia  Pie/ 
ria,ad  oppidu  in  Euphrate  Zeugma,  clxxv.M.p.Qui  fubtilius  diuidunt,drcunfundi  Sy 
ria  Phoenicen  uolunt ,  Si  efte  oram  maritima  Syri®,  cuius  pars  fit  Idum®a  Si  Iud®a,de/ 
indePhoenice,deindeSyna,  Id  quodpr®iacet  mare  totum ♦  Phoenicium  appellatur* 

Ipfa 


Ipfa  gens  Phoenicum  in  gloria  magna  litterarum  inuentionis  8i  fiderum ,  naualiumq?  ac 
bellicarum  artium. A  Pelufio  Chabri£Caftra,Cafius  mons, delubrum  Iouis  Cafrj,tumu 
lus  magni  Pompei],  Oftracine.  Arabia  finitur  a  Pelufio  lxv.M.pafluum. 

Idumsa,  Syria  Palsftina,  Samaria,  Afcalo,  Asotus,  Csfarea.  Cap.  xiri 

/t  Ox  Idumaea  incipit  Si  Palsftina,  ab  emeriu  Sirbonis  lacus, que  quida  d.M.  paflf. 
i.  V Xcircuitu  tradidere:Herodotus  Cafio  monti  applicuit :  nuc  eft  palus  modica.Oppi 
da  Rhinocolura,  &  intus  Rhaphea:Ga2a,&  intus  Anthedommons  Angaris.Regio  per 
oram  Samaria.Oppidu  Afcalo  liberu,  Asotus:  Iamnes  dus, altera  intus.  Ioppe  Phceni/ 
cum, antiquior  terraru  inundatione,ut  ferunt.Infidet  collem  prsiacete  laxo,in  quo  uincu 
loru  Andromed^  ueftigia  oftendut.Colitur  illic  fabulola  Derceto.Inde  Apollonia,  Stra  I(J 
tonis  turris, eade  Csfarea, ab  Herode  rege  condifa:nunc  colonia  prima  Flauia,  a  Vefpa/ 
fiano  Imperatore  dedudta:  Finis  Palsftines  dxxxix.M.palT.a  confinio  Arabis:  deinde 
Phcenice.Intus  aut  Samaris  oppida, Neapolis,  quod  antea  Mamortha  dicebatur ,  Se/ 
bafte,in  monte  altiore  Gamala. 

Iudsa,Galilsa,Hiericho,Emmaus,Lydda,Ioppe*  Cap.  xmt 

Q  Vpra  Idumsam  8i  Samariam  Iudsa  longe  latedp  funditur  .Pars  eius  Syris  iundta, 
OGalilsa  uocatur: Arabis  uero  Si  Aegypto  proxima, Persa,alperis  difperla  motibus, 

8i  a  csteris  Iudsis  Iordane  amne  difcreta.  Reliqua  Iudsa  diuiditur  in  toparchias  x.  quo 
dicemus  ordine:Hiericuntem  palmetis  cofitam,  fontibus  irriguam  Emmaum,Lyddam, 
Ioppicam,  Acrabatenam,  Gophnitica,  Thamnitica,Betholenen,Tephehen,Orinen,in  20 
qua  fuere  Hierofolyma  longe  dariflima  urbium  orientis,  non  Iudss  modo:  Herodi/ 
um  eum  oppido  illuftrieiufdem nominis.  Iordanis.  Gap.  xv 


lut  inuitus  Afphaltitem  lacu  dirum  natura  petit,  i  quo  poftremo  ebibitur,  aquasiiplau/ 
datas  perdit  peftilentibus  mixtas.Ergo  ubi  prima  couallium  fuit  occafio,in  lacum  Ce  fun/ 
dit,quemplures  Genefaram  uocat  xvi.M.pafluum  Iongitudinis,vi.M.latitudinis,amce/ 
nis  circunfeptum  oppidis:ab  oriente  Iuliade  8i  Hippo,  a  meridie  Tarichea,  quo  nomine 
aliqui  Si  lacum  appellant, ab  occidente  Tiberiade,aquis  calidis  falubri, 

Aiphaltites.  Cap.  xvr  jo 

A  Sphaltites  nihil  prster  bitumen  gignit,unde  8i  nome.  Nullum  corpus  animalium 
recipit:tauri  cameliqj  fluitant.  Inde  fama,nihil  in  eo  mergi.Longitudine  excedit  c. 
M.pafluum, latitudine  maxima  xxv.  implet,  minima  fex.Prolpiciteum  ab  oriente  Ara/ 
bia  Nomadum ,  a  meridie  Macherus ,  fecunda  quondam  arx  Iudss  ab  Hierofolymis. 
Eodem  latere  eft  calidus  fons  medies  falubritatis  Calliroe,  aquarum  gloriam  ipfo  nomi 
neprsferens,  Gens  ElTenorum.  Cap.  xvii 

A  B  occidente  littora  Efleni fugitant  ufq?  qua  nocent,  gens  fola ,  Si  in  toto  orbe  prs/ 
jlx.  ter  csteras  mira, fine  ulla  foemina  omni  Venere  abdicata, fine  pecunia,focia  palma 
rum.In  diem  ex  squo  couenarum  turba  renafeitur ,  large  frequentantibus  quos  uita  feft 
fos  ad  mores  eorum  fortunsflueftus  agitat.  Ita  per  fcculorum  milia  (incredibile  dscftu)  40 
gens  sterna  eft, in  qua  nemo  nafcitur.Tam  fcecunda  illis  aliorum  uitspcenitentia  eft.  In 
fra  hos  Engadda  oppidum  fuit ,  fecundu  ab  Hierofolymis  fertilitate ,  palmetorumq?  nc 
moribus :  nunc  alterum  buftum.  IndeMafada  caftellum  in  rupe.  Si  iplum  haud  procul 
Afphaltite.Et  hadlenus  Iudsa  eft.  Decapolis.  Cap.  xvm 

T  Vngitur  ei  latere  Syris  Decapolitana  regio ,  a  numero  oppidoru ,  in  quo  non  omnes 
Aeadem  obferuant.  Plurimi  tamen  Damaftum  81  Opoton  riguas  amne  Chryforrhoa, 
fertilem  Philadelphiam,Raphanam,omnia  in  Arabiam  recedentia.  Scythopolin  antea 
Nyfam,d  Libero  patre, fepulta  nutrice  ibi, Scythis  dedudlis,  Gaddara  Hieromiace  prs/ 
fluente, &  iam  dictu  Hippon  Dion.  Pella  aquis  diuite,Galafam,,  Canatha ,  Intercurfanc 

cingumq; 


HISTORIAE  LIBER 


73 


cinguntcjp  has  urbes  tetrarch ia:,regnorum  inftar  flngube,&  in  regna  contribuuntur,Tra 
chonitis,Paneas,in  quia  C^farea  cum  fupradicflo  fonte,  Abila,  Arca,  Ampe!oefla,Gabe. 

Tyrus  Sidon.  Cap.  xiX 

T  Tine  redcundueft  ad  oraatq?  Phoenicen.Fuitoppidu  Crocodilon,eft  flumen,  me/ 
JL  lmoria  urbiu,Doru,Sycaminu,promonroriu  CarmeIu,8C  in  monte  oppsdu  eodern 
nomine,quondam  Ecbatana  didlu.Iuxta  Getta,Iebba.Riuus  Pagida  flue  Belus, uitri  fer 
tiles harenas  paruo  lictori  mifcens.Ipfe  e  palude  Cendeuia  a  radicibus  Carmeliprofluir. 
Iuxta  colonia  Claudrj  Cxfaris  Ptolemais,  qu?  quonda  Ace.Oppidu  Ecdippa.Promon 
torium  album.Tyrus  quondam  infula, praalto  mari  feptingentis  paflibus  diui(a,nuc  ue/ 
10  ro  Alexandri  oppugnantis  operibus  continens.  Olim  partu  clara  urbibus  genitis, Lepti, 
Vtica,8C  illa  Romani  imperrj  urnula, terraru  orbis  auida,Carthagine,etiam  Gadibus  ex 
tra  orbem  conditis.  Nuc  omnis  eius  nobilitas  Conchylio  atqj  purpura  conflat.  Circuitus 
xix.M.pafLeft,  intra  Palaxyro  incIufa.Oppidu  ipfum  xxn.ftad.obtinet.Inde  Euhydra, 
Sarepta, &  Ornithon  oppida :  8i  Sidon  artifex  uitri,Thebarumq$  Bceotiarum  parens. 

Mons  Libanus.  Cap.  xx 

A  Tergo  eius  mons  Libanus  orfus ,  mille  quingentis  flad.Simyram  ufq?  porrigitur, 
JHLqui  Ccele  Syria  cognominatur.Huic  par,interiacente  ualIe,mons  aduerfus  Antili 
banus  obtenditur ,  quondam  muro  coniunsflus.  Poft  eum  intorlus  Decapolitana  regio 
eft,pr £cdid:2£q?  cum  ea  tetrarchia,  &  Palseftin#  tota  laxitas.  At  in  ora  etiamnufubiedra 
20  Libano,fluuius  Magoras;  Berytus  colonia, quas  felix  Iulia  appellatur.  Leontos  oppsdu, 
flamen  Lycos, Pakbyblos ,  flumen  Adonis.  Oppida  Byblos, Botrys, Gigarta,Trier!s, 
Calamos, Tripolis,  quam  TyrrjSi  Sidoni)  di  Aradi)  obtinent.Orthofla,Eleutheros  fiu 
men.Oppida,Simyra,Marathos,contraC^  Aradum  Antarados  feptem  ftadiorum  op/ 
pidum ,  di  infula  cc.  paflus  a  continente  diftans.Regio  in  qua  fupradidli  definunt  mon/ 
tes:8£  interiacentibus  campis, Bargylus  mons  incipit.  Hinc  rurfus  Syria, deflnete  Phceni 
ce. Qppsda  Came,Balanea,Paltos,GabaIe:promontoriu ,  in  quo  Laodicea  libera, Dio/ 
fpoiis,Heraclea,Charadrus,Pofidium. 

Syria  Antiochena.  Cap.  xxi 

T^Eindc  promontoriu  Syrias  Antiochenf.  Intus  ipfa  Antiochia  !ibera,Epidaphne  co 
?o  J_Jgnominata,Oronte  amne  diuiditur.  In  promontorio  aut  Seleucia  libera, Pieria  ap 
pdlata.  Caflusmons.  Cap.  xxir 

Q  Vper  eam  mons  eode  quo  alius  nomine, Caflus .  Cuius  excelfa  altitudo  quarta  uigi/ 
Olia  oriente  per  tenebras  folem  afpicit:breui  circuasflu  corporis,diem  nocflemcp  pariter 
oftendens .  Ambitus  ad  cacumen  xix.M.paflf  eft,  altitudo  per  diredlu  iirj.  At  in  ora  am/ 
nis  Orotes, natus  inter  Libanu  S>1  Antilibanu, iuxta  HeliopoIin.Oppidu  Rhofos,8£  a  ter 


Ccele  Syria.  Cap.  xxm 

NVnc  interiora  dicantur.  Coele  habet  Apamia,  Marfyaamne  diuifam  a  Naserino 
rum  tetrarchia.Bambycen,qug  alio  nomine  Hierapolis  uoca&Sytis  uero  Magog. 
Ibi  prodigiofa  Atargatis,Gr^cis  aut  Derceto  didla, colitur.  Chalcidem  cognominatam 
ad  Belum, unde  regio  Chalcidene  fertiliffima  Syria::#  unde  Cyrreflica,Cyrrum.  Gasa 
tas,Gindarenos,Gabenos,tetrarchias  duas,qug  Granucomat#  uocan£Hemifenos,Hy 
latas, Iturcoru  gente,  di  qui  ex  t)s  Bastarreni  uocantur,  Mariamitanos.  Tetrarchia,  qu» 
Mammifea  appellatur,Paradifuro,Pagras,Pinaritas,Se!eucias  praeter  ia  disfla  duas,qug 
ad  Euphraten, 8i  qug  ad  Belum  uocatur,Carditenfes.Refiqua  aut  Syria  habet.exceptis 
quae  cum  Euphrate  dicentur,  Arethufios,  Beroeenfes,Epiphanenfes.Ad  oriente  Laodi/ 
cenos,  quiad  Libanum  cognominatur, Leucadios, Larilfeos,pra:ter  tetrarchias  in  regna 
defcriptas  barbaris  nominibus  xvrj. 

g  Euphrates 


74 


C.  PLINII  NATVRALIS 
Euphrates»  Cap...  xxnm 

BT  de  Euphrate  hoc  in  loco  dixiffe  aptiffimu  fuerit .  Oritur  in  prsfecftura  Armenia: 

maioris  Caranitide,ut  prodidere  ex  rjs  qui  proxime  uiderut ,  Domitius  Corbulo  in 
monte  Aba,  Licinius  Matianus  fub  radicibus  montis  que  Capoten  appellant ,  fupra  Si/ 
myram  xrj.  M.paff.  initio  Pyxirates  nominatus.Fluit  Derxenem  primum ,  mox  Ancti/ 
ara,  Armenia  regiones  a  Cappadocia  exeludens.Dalcufa  abeft  a  Simyra  Ixxv.M.paff. 
Inde  nauigatur  Paftonam  1.  M.  paff.  Melitenen  Cappadocis  Ixxiirj.  M.  paff.  Elegiam 
Armenis  x.M.paiEacceptis  fluminibus  Lyco,Arfania,  Arfano.  Apud  Elegiam  occurrit 
ei  Taurus  mons, nec  reflftit  quanquam  xq.M.paffuum  latitudine  prsualens .  Omirram 
uocant  irrumpentem,  mox  ubi  perfregit,  Euphratem,  ultra  quocp  faxofiim  ac  uiolentu.  IO 
Arabiam  inde  Isua ,  Merorum  diciztn  regionem  trifchcena  menfora,  dextra<^  Coma/ 
genendiftecminat,pontistamenetiam  ubi  Taurum  expugnat  patiens.  Apud  Claudio/ 
polirn  Cappadocis ,  curfum  ad  occafcm  (olis  agit .  Primo  hunc  illi  impugnatus  curfum 
Taurus  auternukftuscp  &  abfcifiss  fibimet,  alio  modo  uincit,ac  fratftum  expellit  in  meri/ 
diem.Ita  naturs  dimicatio  illa  squatur,  hoc  euntequo  uult, illo  prohibente  ire  quauclic, 

A  cataradis  iterum  nauigatur:  xl.M.paff.  inde  Comagenes  caput  Samofata. Arabia  fu/ 
pradida  habet  oppida,Edeffam,qus  quondam  Antiochia  dicebatur,Calliroen  a  fonte 
nominatam,Carrasc!ade  Crafli  nobiles.  IungiturprsfeduraMefopotamiSjoriginem 
a  Syristrahens,in  qua  Anthemufla  81  Nicephorium  oppida.Mox  Arabes,qui  Rhetaui 
uocantur:horum  caput  Singara. A  Samofatssaute  latere  Syris,  Marfyas  amnis  influit,  zo 
Gingla  Comagenen  finit,Merorum  ciuitas incipit.Oppida  alluuntur  Epiphania  8i  An/ 
tiochia,qus  ad  Euphraten  uocantur.  Item  Zeugma  Ixxrj.M.  pafifuu  a  Same  r*tis,tran/ 
fitu  Euphratis  nobile.Ex  aduerfo  Apamiam  Seleucus, idem  utriuflp  coditor,ponte  iun/ 
xerac.Quicohsrenc  Me{bpotamis,Rhoait  uocantur.  At  in  Syriaoppida,Europu,Tha 
pfacu  quondam  nunc  Amphipolis,ArabesScenits.  Ita  fertur  ufqj  Vram  iocum, in  quo 
conuerfus  ad  oriente, relinquit  Syris  Palmyrenas  folitudines,qus  ufep  ad  Petra  urbem, 

8C  regionem  Arabis  felicis  appeiiats, pertinent, 

Palmyra.  Cap.  xxv 

TJ  Almyra  urbs  nobilis  Otu,diuitr|s  foli  &  aquis  amcenis,  uafto  undiq?  ambitu  harenis 
JT  includit  agros:ac  uelut  terris  exempta  d  reru  natura ,  priuata  forte  inter  duo  imper ia  $o 
fumma,Romanoru  Parthoru^,Si  prima  in  difeordia  femper  utrinq?  cura,abeft  a  Seleu 
eia  Parthoru,qus  uocatur  ad  Tigdn  dxxxvq.M.pafifuu.  A  proximo  uero  Sytix  lictore 
ducentis  quinquagintaduobus  milibus,8£  a  Damafco  uigintifcptem  propius. 

Hierapolis»  Cap.  xxvi 

T  Nfra  Palmyrs  foIitudi'nes,SteIendena  regio  eft,didsq?  iam  Hierapolis, ac  Bercea,  8C 
JL Chalcis.  Vitra  Palmyra  quo<p  ex  folitudinibus  rjs  aliquid  obtinet  Heme(a,item  Elati/ 
um,dimidio  propior  Petrscp  Damaicus.A(ura  aut  proxime  eft  Philifcu, oppidum  Par 
thorum  ad  Euphratem:ab  eo  Seleuciam  dierum  decem  nauigatio,totidemcj?  fere  Baby 
lonem.Scinditur  Euphrates  d  Zeugmate  Ixxxirj.M.  pafluum  circa  uicum  Maflicen .  Et 
parte  Isua  in  Mefoporamiam  uadit  per  ipfam  Seleuciam ,  circa  eam  prsfiuenti  infufus  40 
Tigri.  Dexteriore  autem  alueo  Babylone,  quondam  Chaldss  caput, petit,  mediame^ 
permeans ,  item  quam  Otrin  uocant,  diftrahitur  in  paludes .  Increfcit  autem  &  ipfe  Nili 
•modo  (latis  diebus, paulum  differens,  ac  Mefopotamiam  inundat  fole  obtinente  uicefl/ 
mara  partem  cancri.Minui  incipit  in  uirgine,SC  leone  tranfgreffo.  In  totu  uero  remeat  ia 
uigefimanona  parte  uirginis.  ] 

Cilicia  81  adiuncfls  gentes  I(aarics,Homonadum,Pifidia,Lycaonia, 
PamphyIia,Taurusmons,Lycia.  Cap.  xxvir 

QEd  redeamus  adoram  Syrig, cui  proxima  eft  Ciltcia.FIumen  Diaphanes,mons  Cro 
Ocodi!us,ports  Amani  montis.Flumina,  Andricus,Pinarus,  Lycus,  Gnus  EEcus .  Op/ 

pidum 


fciSTORI  AE  LIBER  V  ff 

pi dum  IffoS,inde  Alexatidria:flumen  Chlorus, oppidu  Acg£  liberum,  amnis  Pyramus, 
porta:  Cilicice:oppidaiMallos,Magarfos,&  intus  Tarfos*Campi  Alerj.-oppida  Caflipo 
iis,Mopfos  libcru  Pyramo  impofitu,Thynos,Zephyriu,  Anchiale.  Amnes  Saros,  Cy 
dnus  Tarfam  liberam  urbem  procul  a  mari  iecans.Regio  Celendiritis  cu  oppido*Locus 
Nymph£u,SoIoe  CilicuE  nuc  Popeiopolis,  AdanajCybira,Pinara,PedaIie,Halix,  Arii 
noe,Tabre,  Doron .  luxtacp  mare  Corycos, eodem  nomine  oppidu  &  portus  Si  ipecus* 
Mox  flumen  Calicadnus .  Promontoriu  Sarpedon:oppida  Olme,  Myle,promontoriu 
&  oppidu  Veneris,a  quo  proxime  Cyprus  infula.Sed  in  cotinenti  oppida, Myada,  Ane 
murium,Coracefiu,  finisq?  antiquus  Cilicte  Melas  amnis.  Intus  aute  dicendi  Anazarbe 
io  ni, qui  nuc  C£efarauguftani,Caftabaia,Epiphartia  qu£  antea  Eniados,Eheufa, Iconium. 
Seleucia  fupra  amnem  Calicadnum  Trachiotis  cognomine^  mari  relata,ubi  uocabatur 
Hormia. Preterca  intus  flumina, Liparis, Bombos, Paradifus.MosImbarRCilicie  Pam. 
phyliam  omnes  iunxere  negleda  gente  Ifaurica.Oppida  eius  intus  Ifaura, Clibanus,  La 
laffisfluuius:decurrithic  autem  ad  mare  Anemurij  regione  fupradidi.Simili  modo  om/ 
nibus  qui  eadem  cdpofuere ,  ignorata  eft  contermina  illi  gens  Homonadu ,  quorum  in/ 
tus  oppidum  Homona.  Cetera  cafteila  xliiq.  inter  aiperascoualles  latent.  Infident  aer/ 
ticem  Pifid^,quonda  Solymi  appellati,  quoru  colonia  Ca:farea,eade  Antiochia.Oppi/ 
da  Oroanda, Sagaleffos.  Hos  includit  Lycaonia  in  Afiaticam  iurifdidione  ueria,cu  qua 
conueniut  Philomelienfes,  T ymbriani,LeucoIithi,Pelteni,Hyriefes.Datur  Si  tetrarchia 
20  ex  Lycaonia,  qua  parte  Galatis  cotermina  eft,  duitatum  xiiq.urbe  celeberrima  Iconio* 
Ipflus  Lycaonie  celebratur  Tembafa  in  Tauro,Sinda  in  cofinio  Galatia:  atq;  Cappado 
cix.  A  latere  aut  eius  fuper  Pamphyliam  ueniunt  Thracu  ioboies,Mily^,quoru  Arican 
da  oppidu.Pamphylia  ante  Mopfopia  appellata.Mare  Pamphyliu  CilicioiungiTOp/ 
pida  eius  Side,&  in  monte  Afpcndu,Plantaniftu,Perga:Promontoriu  Leucolla.Mons 
Sardemifus,amnis  Eurymedon  iuxta  Afpendu  fluens:  Catarades,iuxta  que  Lyrncfus 
Si  Oibia:uitimaq?  cius  one  Phafelis.Iundum  ei  mare  Lycium  eft,gensc£  Lycia, unde  ua 
ftus  finus.  Taurus  mons,ab  Eois  ueniens  littoribus,CheIidonio  promontorio  diftermi/ 
natur.Immenfus  ipfe,S£  innumeraru  gentiu  arbiter,dextero  latere  feptentrionalis,ubi  pri 
mum  ab  Indico  mari  exurgttj^uo  meridianus, &  ad  occafum  tendens, mediamcp  diftra 
30  hens  Afiam ,  nifl  opprimenti  terras  occurrerent  maria.  Refilitergo  ad  ieptentriones,fle/ 
xusq?  immenium  iter  qu:erit,uelut  de  induftria,rerum  natura  iubinde  cequora  opponen 
te, hinc  Phcenicium,hinc  Ponticum,illinc  Cafpium  Si  Hyrcanium, contra^  Mxoticu  la 
cum.T  orquetur  itaqj  collifus  inter  hxc  clauftra,&  tame  uidor,  flexuofus  euadit  ufqj  ad 
cognata  Riphsorum  montium  iuga,numerofis  nominibus  Si  nouis  quacunc^  incedit  in 
fignis :  Imaus  prima  parte  didus ,  mox  Emodus,  ParopamiiTus ,  Cirtius,  Chambades, 
Pharphariades,Choatras,Oreges,Oroades, Niphates, Taurus.  Atej?  ubi  fe  quoq?  exU 
perat,Caucafus:ubi  brachia  emittit, fubinde  tentati  maria  fimilisSarpedon,Coracefius, 
Cragus,iterumcp  Taurusretiam  ubi  dehifeit,  fecp  populis  aperit,portaru  tamen  nomine 
unitatem  fibi  uindicans,  qax  alibi  Armenia,  alibi  Cafp ix,  alibi  Cilicia  uocantur.Quin/ 
4°  etiam  cofradus, effugiens  quoq?  maria,  plurimis  fe  gentium  nominibus  hinc  Si  illinc  im/ 
plet:i  dextra  Hyrcanus,  Cafpius:iljEuaPariedrus,Mofchicus,Ama2onicus,Coraxicus 
Scythicus  appeilatus.In  uniuerfum  uero  Grcece  Ceraunius.In  Lycia  igitur,  a  promonto 
rio  eius  oppidum  Simena,mons  Chimtera  nodibus  flagrans, Hephceftiu  duitas, &ipfa 
fepe  flagrantibus  iugis. Oppidu  Olympus  ibi  fuit, nunc  funt  montana, Gage,  Corydal/ 
ia,Rhodiopolis.Iuxta  mare  Lymiracu  amne,  in  que  Arycandus  influit, Si  monsMaffy 
cites,  Andriacaciuitas,Myra.Oppida,Apyre,&  Antiphcllos,qu£equondamHabeffus, 
atq?  inreceffu  Phellus.  Deinde  Pyrrha ,  itemq?  Xanthus  a  mari  xv.M.  paff.flumenq^ 
eodem  nomine.Deinde  Patara, qua:  prius  Sataros,&  in  monte  Sidyma.  Promotorium 
Gragus.  Vltrapar  flnus  priori.Ibi  Pinara ,  Si  qux  Lyciam  finit  Telmeffus .  Lycia  quon/ 

g  z  dam 


7 6  C.  PLINII  -  NATVRALIS 

dam  lx.oppida  habuit, nuc  xxxvi.habct.Ex  his  celeberrima  pr*tet  lupfadicla  Canas* 
Candyba,ubi  laudat:  Oenium  nemus.Podalia  Choma  pr*fluetc.Edefa,Cyanc,Afcan 
dialis, AmeIas,Nofcopium,Tlos,Telandrus.Comprehedit  in  mediterraneis  Cabaliam, 
cuius  tres  urbes, Oenoanda,Balbura,Bubon .  ATekneffo  Afiaticum  mare  flue  Carpa/ 
thium,S2  qu*  proprie  uocatur  Afla.  In  duas  eam  partes  Agrippa  diuifit .  Vnam  incluflt 
ab  oriente  Phrygia  8C  Lycaonia, ab  occidente  ./Egeo  mari, a  meridie  ^Egyptio,  a  lepten/ 
trione  Paphlagonia.Huius  longitudinem  cccclxx.M.paff.latitudinem  ccc.  M.  fecit.  Alte 
ram  determinauit  ab  oriente  Armenia  minore, ab  occidete  Phrygia, Lycaonia,Pamphy 
lia, a  ieptentrione  prouincia  Pontica, a  meridie  mari  Pamphylio, longam  dlxxV.M.  paf. 
lata  cccxxv.M .In  proxima  ora  Caria  eft,mox  Ionia.ultra  eam  iEolis.  Caria  medi?  Do/  io 
ridi  circunfunditur,ad  mare  utroq?  latere  ambiens .  In  ea  promontoriu  Pedaliu .  Amnis 
Glaucus  deferens  Telmeflum.Oppida  D*dala,Crya  fugitiuoru*  Flumen  Axon,oppi/ 
dumCalydna.  Indus  fluuius.  Cap.  xxvm 

A  Mnis  Indus  in  Cybiratarum  iugis  ortus, recipit  Ix .  perennes  fluuios,  torrentes  ue- 
ro  amplius  c.Oppidu  Caunos  liberum, deinde  Pyrnos.Portus  C refla, a  quo  Rho 
dus  infula  xx*M.locus  Loryma.Oppida  Thyfanufa,Paridion,Larymna.  SinusTymni 
aSiPromontoriu  Aphrodifias.Oppidum  Hyda.Sinus  fchcenus.  Regio  Bubaflus.  Op/ 
pidum  fuit  Achantus,alio  nomine  Dulopolis.  Eft  in  promontorio  Gnidos  libera.  Trio/ 
pia,dein  Pegula  8C  Stadia  appellata.  Ab  ea  Doris  incipit, fed  prius  terga,  8C  mediterrane/ 
as  iurifdidlionesindicaiTecoueniat.Vna  appellatur  Cybiratica.lplum  oppidu  Phrygi*  20 
eft.Conueniunt  eo  xxv.ciuitates, 

Laodicea,Apamia,ionia,Ephelus.  Cap.  xx  1  x 

Eleberrima  urbe  Laodicea.Impoflta  eft  Lyco  flumini,  latera  alluentibus  Afopo  8Z 
V_>  Capro, appellata  primo  Diofpolis,dein  Rhoas.  Reliqui  in  eo  couentu  quos  nomi/ 
nare  nopigeat,HydreIit*,Themifones,Hietopo!it*:  Alter  couentus  a  Synnada  accipit 
nomen.Conueniunt  Lycaones,  Appiani, CcrcopenijDoryl*i,Mid§i,IuIienles, &  reliqui 
ignobiles  populi  xv.Tertius  Apamiamuaditjante  appellatam  Celaenas ,  dein  Ciboton. 
Sita  eft  in  radice  montis  Signi*,circufufa  Mar{ya,Obrima,Orga, fluminibus  in  Mcean 
dru  cadentibus.Marfyas  ibi  redditur,ortus  ac  paulo  mox  conditus, ubi  certauit  tibiarum 
cantu  cum  Apolline,  Aulocrenisata  uocatur  couallisx.M.p.ab  Apamia,  Phrygiam  pe'  30 
tentibus^Ex  hoc  conuentu  deceat  nominare  Metropolitas,  Dionyfopolitas,Euphorbe/ 
nos,Acmonenfes,Peltenos,Silbianos.Reliqui  ignobiles  ix  *  Doridis  in  finu,  Leucopolis, 
Amaxitos,EI*ds,Euthene.Dein  Cari*  oppida,Pitaiu,Eutan*,HaIicarnalTus;fex  oppi/ 
da  contributa  ei  funt  a  magno  Alexandro,Theangela,Sibde,Medmafta,Euranium,Pe 
dafum,Telmeflum.Habitatur  inter  duos  finus,  Ceramicum  81  Iaflum.  Inde  Myndos,6£ 
ubi  fuit  Pal^mynduSiNariadus,NeapoIis,Caryanda,Terraera  libera, Bargyla  8C  a  quo 
Onus  laflus, oppidum  Iafos.Caria  interiorum  nominum  fama  pr*nitet:quippe  ubi  funt 
oppida, Mylala  libera,  Antiochia,ubi  fuere  Scminethos  81  Cranaos  oppida ,  nunc  eam 
eircufluutM*andcr&  Mofflnus.Fuitin  eo  traiftu  8t  M*andropolis.  Eft  Eumenia  CIu 
dro  flumini  appofita, Glaucus  amnis, Lybias  oppidu  &Orthofia,Berccynthius  tracftusj  40 
Ny(a,T rallis, eade  Euanthia  8i  Seleucia  8C  Antiochia  dicfla.  Alluitur  Eudone  amne, per/ 
funditur  Thebaide.Quidam  ibi  Pygm*os  habitalfe  tradunt.Prf  terea  funtThydonos, 
Pyrrha, Eurome,HeracIca, Amyzon, Alabanda  libera.qu*couentum  eum  cognomina/ 
uit:Stratonicea  libera, Hynidos,  Ceramus, Trcezene,  Phorontis .  Loginquiores  eodetn 
difceptantforo,Othronienfes,Halydienfes,feu  Hippini,  Xyftiani,Hydiftenfes,  Apol/ 
loniat*,Trape2opolit*,  Aphrodifienfes  liberi.  Pr*terh*c  funt  Cofanus, Harpafa  ap/ 
poflta  fluuio  Harpafo,quo^  Traliicon  cu  fuit  alluebatur.  Lydia  autem  pcrfula  flexuo/ 

G  amnis  M*andri  recurfibus,fuper  Ioniam  procedit,  Phrygi*  ab  exortu  foiis  uicina,  ad 
feptencrionem  Myfi*,  meridiana  parte  Cariam  amploftens ,  M*onia  ante  appellata. 

:  Celebra 


HISTORIAE  LIBER  V  7? 

Celebratur  maxime  Cardibus  in  latere  T moli  montis ,  qui  ante  Timolus  appellabatur* 
uitibus  confitus  *  Si  ex  eo  profluente  Padlolo  eodemq?  Chryforrhoa,  ac  fonte  Tarne:3 
M#onrjs  duitas  ipfa  Hyde  uocitata  eft, clara  ftagno  Gygeo .  Sardiana  nunc  appellatur 
eaiurifdidiovCotiueniuntqj  in  eam  extra  pr#di£tos, Macedones  Cadueni,Loreni,Phi/ 
ladelpheni,  Si  ipfl  in  radice  T  moli  Cogamo  fluminiappofiti  M#onij,Tripolitan  'irjdeni 
Si  Antoniopolit#M#andro  alluutur:ApoIlortohierit#,MyfotmoIit#,  &alrj  ignobiles* 
Ionia  ab  Iafio  fimi  incipiens,numerofiore  ambitu  littoru  fledtitur.In  ea  primus  finus  Ba/ 
filicus,Pofideum  promontoriu  Si  oppidum,oraculum  Branchidarum  appellatum,nunc 
Didymei  Apollinis,^  Iittore  ftad.  xx.  Et  inde  dxxx.  Miletus  Ioni#  caput,  Lelegeis  an/ 
jo  te  Si  Pityufa  8i  Ana&oria  nominata,fuper  lxxx.  urbium  per  eunda  maria  genitrix :  ned 
fraudanda  ciue  Cadmo,  qui  primus  profam  orationem  condere  inftituit.  Amnis  M#/ 
ander  ortus  e  lacu  in  mote  Aulocrene, plurimis^  affufus  oppidis,#  repletus  fluminibus 
crebris  ita  finuofus  flexibus, ut  fiepe  credatur  reuerti,  Apamenam  primu  peruagatur  re/ 
gionem ,  mox  Eumcnetica ,  ac  dein  Bargylieticos  campos:  poftremo  Cariam  placidus* 
omnesqj  eos  agros  fertiliflimo  rigans  limo, ad  decimum  a  Mileto  ftadium  lenis  filabitur 
mari,Inde  mons  Latmus.  Oppida,  Heraclea  motis  eius,cognominis  Carica;, Myus,  qd 
primo  codidifle  Iones  narrantur,  Athenis  profedi,Naulochum,Priene.In  ora  qu#Tro 
gilia  appeI!atur,Geflus  amnis.Regio  omibus  Ionibus  facra,#  ideo  Panionia  appellata. 
Iuxta  fugitiuis  conditu  (uti  nomen  indicio  eft)  Phygela,  fuit  Si  Marathefium  oppidum. 
20  Supra  h#cMagnefia  M#andri  cognomine  infignis, a  Theflalica  Magnefia  orta. Abeft 
ab  Ephefo  xv.M.p.  Trallibus  eo  amplius  ccc.  antea  Theifaloce#  Androlitia  nomina/ 
ta,#  lictori  appoflta.Derafidas  infulas  fecu  abftulit  mari .  Intus  Si  Thyatira  alluitur  Ly/ 
co, Pelopia  aliquado  8i  Euhippa  cognominata.  In  ora  autem  Manteum,Ephefus  Ama 
sonum  opus,  multis  ante  expetita  nominibus :  Alopes  cum  pugnatu  apud  Troiam  eft, 
mox  Ortygia  Si  Morges  uocata  eft,#  Smyrna  cognomine  Trachea ,  Si  Samornion,# 
Ptelea.Attollitur  monte  Pione ,  Alluitur  Cayftro  in  Cylbianis  iugis  orto,mu!tosq?  am/ 
nes  deferente  Si  ftagnu  Pegafeum,quod  Phyrites  amnis  expellit.  Ab  his  multitudo  limi 
eft, qua  terras  propagat, medrjsq?  iam  campis  Syrien  infulam  adiecit.F6s  in  urbe  Callip 
pia.  Si  templum  Diana:  coplexi  e  diuerfis  regionibus  duo  Selinuntes.  Ab  Epheio  Man/ 
50  teurn  aliud  Colophoniorum, Sintus  ipia  Colophon  ,Halefo  affluente.  Inde  Apollinis 
Clari)  phanum,Lebedos :  fuit  Si  Notium  oppidum.  Promontorium  Coryc#on,  mons 
Mimas  cdM.paffuum  excurrens ,  atque  in  continentibus  campis  reddens. Quo  in  loco 
magnus  Alexander  intercidi  planiciem  eam  iuflerat.  vij.  M.  d.  p.  Iongitudine,utduos 
finus  iungeret,Erythrascp  cum  Mimante  circumfunderet.  Iuxta  eas  fuere  oppida  Ptele/ 
on,Helos,Dorion:  nunc  eft  Aleon  fluuius,  Corin#um  Mimantispromontorium,  Cia/ 
somene, Parthenie, & Hfppi,Chytophoria  appellata  cum  inful§  eflent,Alexader  idem 
per  duo  ftadia  continenti  adnexuit .  Interiere  intus  Daphnus  Si  Hermefia ,  Si  Sipylum, 
quod  ante  Tantalis  uocabatur, caput  M#oni#,ubinunceft  ftagnum  Sale:  obid#  Ar/ 
ch#opolis  (ubftituta  SipyIo;# inde  illi  Coipe, &  huic  Lebade.Regredietibus  inde  abeft 
40  xq.  M.  pafluum  ab  Amazone  condita ,  reftituta  ab  Alexandro ,  in  ora  Smyrna ,  amne 
Melete  gaudes  no  procul  orto.Motes  Afi#  nobiliflSmi  in  hoc  tracftu  fere  explicat  ie,Ma 
ftuiia  a  tergo  Smyrnae ,  Si  T ermetis  Olympi  radicibus  iundlus .  Is  in  Dracone  definit, 
Draco  in  Tmolo,Tmolus  in  Cadmo, ille  in  Tauro .  A  Smyrna  Hermus  amnis  campos 
facit,  &  nomini  fuo  adoptat.  Oritur  iuxta  Dorilaum  Phrygi#  ciuitatem ,  multoscp  coi/ 
ligit  fluuios,  inter  quos  Phrygem,  qui  nomine  genti  dato,  a  Caria  eam  difterminat, 
Hyllum  Si  Cryon ,  Si  ipfos  Phrygi#,  Myfi# ,  Lydi# amnibus  repletos.  Fuit  in  ore  eius 
oppidum  Temnos :  nuncin  extremo  finu  Myrmeces  fcopuli ,  oppidum  Leuce  in  pro/ 
montorio  quod  infula  fuit,  finisqp  Ioni#  Phoc#a.  Smyrn#um  conuentum  magna 
pars  Aeoli#  qu#  mox  dicetur*  frequentat:pr#terqj  Macedones  Hyrcani  cognominati, 

g  5  #Ma 


78  C.  PLINII  NATVRALIS 

82  Magnetes  a  Sipylo.Ephefum  ucro  alterum  lumen  Aii*, remotiores  conacniunt  C*/ 
farienfes,Metropolita:,Cylbiani,!nferiores  52  fuperioresMyfomaccdones,  Maftaurcn/ 
fes,Brullita:3Hyrpxpcn!,Dioshient^  Aiolis, Troas, Pergamus.  Cap.  xxx 

AEolis  proxima  ell, quondam  Myfia  appdlata,S2  qua:  Hellefponto  adjacet  Troas. 

Ibi  a  Phoc*a,  Afcanius  portus,dein  fuerat  Lariflfa,funt  Cyme,Myrrhine,quf  Se/ 
baftopolim  fe  uocat :  52  intus  Aeg*,  Attalia, Poflfidca,  Neon  tichos.Temnos.In  ora  au/ 
tem Titanus  amnis,  52  ciuitas  ab  eocognominata.Fuit  52  Grynia ,  nunc  tantu  portusfo/ 
li,  infula  apprehenla.Oppidum  EI*a,S2  ex  Myfia  ueniens  Caicus  amnis.Oppidum  Pita 
ne,Canaius  amnis.Intercidere  Cane,Lyiimachia,Atarnea,Garene,Cifthcnc,CiHa,  Co 
cillum, Theb*,Aftyre,Chryfa,Pal*icepi?s,Gergithos,Neandros;hunceft  Perpcrcnne  io 
ciuitas.Hcracleotes  tradlus,Corypbas  oppidum,amnis  Gryliofolius.Rcgio  Aphrodifi. 
as, qua:  antea  PoIiticeorgas.Regio  Scepfis.Flumen  Euenu, cuius  in  ripis  intercidere  Lyr/ 
nefos  82  Miletos.In  hoc  tradlu  Ida  mons.  Et  in  ora  qua:  iinum  cognominauit  82  conuen/ 
tum ,  Adramy  tteos  oKm  Pedafus  didta .  Flumina  Aftron ,  Cormalos,  Eryanos,  Alaba/ 
ftros,Hieros  ex  Ida.  Intus  mons  Gargara  eodemq*  nomine  oppidum .  Rnrfus  in  littore 
Antandros, Edonis  prius  uocata, deinde  Cimmeris,  82  Aflbs,  eadem  Apollonia.  Fuit  82 
Palamcdium  oppidum .  Promontorium  Leftoadifterminans  Aeolida  62  Troada.Fuit 
82  Polymedia  ciuitas,  62  CryiTa,82  Larifla  alia^mintheu  templum  durat.Intus  Colone 
intercidit,deportata  Adramytteu  negocia.Apolloniatf  i  Rhyndaco  amne,Ereffrj,MiIe 
topo!it*3PcemancniMacedones,Afehilac£,PoIidhn*i,Pibnit*3CiIices,Mandagande/  20 
ni :  in Myfia  Abrettini ,  82  Heslefpontrj  appellati ,  52  alrj  ignobiies.Troadis  primus  locus 
Amaxitus, dein  Cebrenia :  ipfaqj  Troas  Antigonia  didla,nunc  Alexandria,  colonia  Ro, 
OppidumNee.Scamander  ammsnauigabiiiss62ia  promontorio  quondam  Sigeum 
oppidu .  Dein  portus  Achaeorum  in  quem  influit  Xanthus  Simoenti  iundlus,  Aagnutq? 
prius  fadens,Pai*fcamander.Ca;teri  Homero  celebratijRhefuSjHcptaporuSjCarefos, 
Rhodius  uefligia  non  habent.Granicus  diuerfo  traftu  in  Propontida  fluit.Eft  tamen  82 
nunc  Scamadna  ciuitas  parua ,  ac  M.d.pa(T,remotu  d  portu  Ilium  immune,unde  omnis 
rerum  claritas .  Extra  iinum  funt  Rhetea  littora,  Rheteo  52  Dardanio  52  A.risbe  oppidis 
habitata.Fuit  82  Achiileon ,  oppidum  iuxta  tumulum  Achillis  coditum  d  Mitylen*is,82 
mox  AthenienflbuSjubi  clafsis  eius  fteterat.  In  Sig*o  fuit  82  Aeantium  aRbodrjs  condi  3 o 
tum  in  altero  cornu ,  Aiace  ibi  fepulto  xxx.  ftad.  interuailo  i  S«ga:o ,  62  ipfo  in  Ratione 
claflfis  fuas.Supra  Aeolida  82  partem  Troadis  in  mediterraneo  eft,qu*  uocatur  Theutra 
nia,quam  Myfi  antiquitus  tenuere.  Ibi  Caicus  amnis  iam  di&us  oritur.Gens  ampla  per 
fe, etiam  cum  totum  Myfia  appellaretur .  In  ea  Pioni*,Andera3Daie,5tabuiu,Conifiu, 
Tegium,  Balcea,  Tiare,  Theutranie,Sarnaca,Ha!iferne,Lycide,Partheniu,  Thymbre, 
Oxiopum,  Lygdanu,  Apollonia, longecpclariflimu  Afi*  Pergamum,  quod  intermeat 
Silenus3pr*fluit  Cetius  profufus  Pindafo  monte.Abcft  haud  procul  Eicca,  qua  in  litto/ 
re  diximus.Pergamena  uocatur  eius  tradlus  iurifHkftio .  Ad  eam  coueniunt  Thiatyrcni, 
MygdoneSjMoiTinijBregmetenijHieracomkajjPerpercnhTyaren^HierapoiefeSjHar/ 
matop olite, AttaIenfes,Pantaenfes,ApoIlodonienfes,aIte^  inhonora:  ciuirates. A  Rhe  40 
teo  Dardaniuoppidumparuumabcftftad.  Ixx.  Inde  xviij.M.  promontorium  Trape/ 
z*,unde  ptimu  cocitat  fe  Helielpontus.  Ex  Afla  interrjflfe gentes  tradit  Eratofthenes  So 
!ymorum,Leiegum,Bebryeurn,  Colycantioru,  Trepiedorum.  Ifidorus  Arimos,62  Ca/ 
pretas,  ubi  flt  Apamia  codita  a  Seleuco  rege  inter  Ciliciam,Cappadocia,  Cataonia,  Ar/ 
meniam.Et  quoniam  ferociifimas  gentes  domuiffet,  initio  Damcam  uocatam. 

Infui*  ante  Aflam,Pamphyliu  mare,Rhodus, Samus, Chius.  Cap.  xxxi 

INfularu  ante  Aflam  prima  eft  in  Canopico  oftio  Nili ,  a  Canopo  Menelai  guberna/ 
tore  (ut  ferut)  dicta.  Altera  iun&a  ponte  Alexandri*  colonia  C*faris  didlatoris  Pha 
rus,  quondam  diei  nauigatione  diftans  ab  Aegypto, nunc  e  turri  nodfurnis  ignibus  cur/ 

funs 


K  I  S  t  0  R  I  AE  LIBER  V 

Tum  natrium  regens .  Nanque  fallacibus  uadis  Alexandria ,  tribus  omnino  aditur  aiueis 
maris, Tcgamo,Pofidonio, Tauro.  In  Phceniceo  deinde  marieft  ante  IoppenParia,tota 
oppidum,inqua  obiedlam  belu®  Andromedam  ferut:&  iam  didla  Arados,inter  quam 
81  continentem  Lcubita  alto  mari(ut  autor  eft  Mutianus)  e,  fonte  dulcis  aqua  tubo  corrjs 
facio ,  ufqueauado  trahitur  ♦  Pamphylium  mare  ignobiles  infulas  habet .  Cilicium  ex 
quinque  maximis  Cyprum,ad  ortum  cccafumq?  Cilicias  ac  Syri®  obiedlam,quondam 
ix.  regnorum  fedem.  Huius  circuitum  Timofthenes  ccccxxix.  M.  d.  prodidit .  Ifidorus 
ccdxxv.  M.  Longitudinem  inter  duo  promontoria,  Dinaretum  &  Acamanta ,  quod  eft 
ad  occafum ,  Artemidorus  clxrj.  d.  Timofthenes  cc.  uocatam  antea  Acamantida,  Phi/ 
jo  lonides  Ceraftin ,  Xenagoras  §1  Afpeliam,  81  Amathufiam,  &  Macariam,  Aftynomus 
Crypton,6£  Colinia.Oppida  in  ea  xv.  Paphos,Pai®paphos,  Curias, Cirium,  Corin®/ 
um,  Salamina,  Amathus,Lapethos,Solce,Tamafeus,Hpidaru,  Chytri,  Arfinoe,Carpa/ 
fium,Golgce.Fuere  &  ibi  Cinyria,Marium,Idalium.Abeft  ab  Anemurio  Cilici®  l.M.p* 
Mare  quod  pr®tenditur,uocant  Aulona  Cilicium.In  eode  fitu  El®ufa  infula  eft,  8£  qua/ 
tuor  ante  promontorium  ex  aduerfo  Syri®  Clides,rur(usc^  ab  altero  capite  Srirta.Con 
tra  Neampaphum  Hierocepia.Contra  Salamina  Salamin®.  In  Lycio  autem  mari  Illy/ 
ris,Te!eodos,  Attelebu  fta,  Cypri?  tres  fteriles,&  Dionyfia  prius  Caretha  didla.Deinde 
contra  Tauri  promontorium  peftifer®  naurganribus  Chelidon?®,  totidem  ab  tjs  cu  op/ 
pido  Leucoia, Padiy®,Lafia,  Nymphais,  Macris:  Megifta  cuius  duitas  interrjt.Mult® 
2o  deinde  ignobiles.  Sed  contra  Chim®ram  Dolichifte,ChircgyIium,Crambuflfa,  Rho/ 
ge,Enagcra  viq.M,paff.D®daIeon  du®,Cryeon  tres,  StrongyIe,&  contra  Sidy  ma  An 
riachia,Gfaucumc£  uerfus  amnem  Laguia, Macris, Didym®,Helbo}Scope,Alpis,&  in 
qua  oppidum  interijt  Teiandria,  proximacp  Cynorrbodufta .  Sed  pukherrima&iibe/ 
ra  Rhodos,  circuitu  cxxx.  M.  patf.  aut  i?  potius  Ifidoro  credimus  cirj.  habitata  urbibus 
Lindo ,  Camiro ,  lalyio  nunc  Rhodo .  Diftat  ab  Alexandria  Aegypti  dlxxvirj.M.  ut 
Ifidorus  tradit :  ut  Eratofthenes  cccdxix»  miliaiat  Mutianus  d.  a  Cypro  clxvi.  Vocita/ 
ta  eft  antea  Ophiufa,  Afteria,  Aethr®a ,  Trinacria ,  Corymbia,  Pceeifa ,  Atabyria  ab 
rege.  Deinde  Macria,  8C  Oloefta.  Rhodiorum  infui®,  Carpathus  qu®  mari  nomen  de/ 
dinCafos, Achne  olim :  Niiyros  diftans  ab  Gnido  xrj.  M.  d.  Porphyris  antea  dicla.  Et 
t°  eodem  tracta  media  inter  Rhodam  Gnidamcp  Syme .  Cingitur  xxxvrj.  M.d.  Portus 
benigne  pr®bec  odio.  Pr®tcr  has  circa  Rhodum,  Cyclopis,  Teganon,Cordylu{a,Dia/ 
bet®  uri.  Hymos ,  Chalcc  cum  oppido,  Seudufa ,  Narthecula,  Dimaftos,Prooene:8£ 
a  Gnido, Ciferuffa,  Therionarce ,  Calydne  cum  tribus  oppidis,Norio,Ni{yro,Mcnde/ 
tero,&  in  Arconefo  oppidum  Ceramus.In  Cari®  ora  qu®  uocantur  Agri®, numero  u i/ 
ginti,&  Hyetu{Ta,Lepfia,  Leros.Nobilifsiraa  uero  in  eo  finu  Cos,ab  Halicarnafto  quin/ 
decim  M.pafif.diftans,circuitu  c.ut  plures  exiftimat  Meropis  uocata.Cos  ut  Staphylus, 
Meropisut  Dionyfias ,  dein  Nymph®a.  Mons  ibi  Prion,  Nifyron  abruptam  illi  pu / 
tanc ,  qu®  Porphyris  antea  didla  eft .  Hinc  Carianda  cum  oppido ,  Nec  procul  ab  Ha/ 
licamaffo  Pidofus.  In  Ceramico  autem  finu  Prisponnefos,  Hipponnefos,  Pfyra,  Mya, 
40  Lan3pfemandus,Paffala,  Cru(a,Pyrrhe,  Sepiufia,Melano :  paulum^  a  continente  di/ 
ftans ,  qu®  uocata  eft  Crn®dopoIis ,  probrofis  ibi  relidlis  a  rege  Alexandro .  Ioni®  ora 
Aegeas  ScCorfeas  habet,8£  Icaron  de  qua  di&um  eft:Ladcn  qu?  prius  Late  uocabatur, 
atque  inter  ignobiles  aliquot, duas  Camelidas  Mileto  uicinas :  Mycalen, Trogi!ias,Tre/ 
pfilion,  Argennon,Scandalion,Samon  liberam,  circuitu  odlogintafcptem  M.paftuum; 
aut  at  IOdorus  c.  Partheniam  primum  appellatam ,  Ariftotelestradir,  pofteaDryu/ 
fan,  deinde  Anthemufam :  Ariftocritus  adurit  Mclampbyllum ,  dein  Cyparifsiam:  alrj 
Parthenoarufam,Stephanen.Amnes  in  ea  Imbrafus,Chefius, Ibectes.Fontes  Gigarto, 
Leucothea.Mons  Cercetius.  Adiacent  infol?,Rhypara,Nymph®a,  Achillea.Par  clarita 
te  ab  ea  diftat  xcitj.M.  pafluum,  cum  oppido  Chios  libera ,  quam  Aethaliam  Ephorus 

g  4 


8  o  C.  PLINII  NATVRALIS 

prifco  nomine  appellat ,  Metrodorus  St  Cieobulus  Chiam,  a  Chione  nympha,  aliqui  a 
niue,&  Macrin  St  Pityufam.Montem  habet  Pellenoum,marmor  Chium:circuitu  cxxv 
M.paiT.  colligit,  ut  ueteres  tradidere .  Ifidotusix.  milia  adrjdt.  Poiita  eft  inter  Samum  St 
Lesbum,  ex  aduerfo  maxime  Erythraru.Finitimg  funt  Thal!ufa,quam  alrj  Daphnufam 
fcribunt.  Oenufla,  Elaphites,  Euryanaflfa,  Arginufa  cu  oppido.Iam  hoc  circa  Ephefum, 

St  quo  Pifi (Irati  uocatur,  Anthino,Myonnefos,Diarcufa.In  utrac^  oppida  intercidere» 
Porofelenecu  oppidO,Cercio,HaIone, Commone, Illetia, Lepria,&  Rhefperia.  Procu/ 
fo,Bolbulo,Phoate,Priapos,Syce,Melane,Aenare,Sidufa,  Pela,Drymufa,Anydros, 
ScopeIos,Sycufifa,  Marathu{Ta,PfiIe,  Perirheufa,  muftoq?  ignobiles.  Clara  uero  in  alto 
Teos  cum  oppido, a  Chio  lxxi.milia  paflfuum:tantundcm  ab  Erythris.Iuxta  Smyrnam  io 
funtPerifterides,Carteria,Alopece,Eloufta,Bachina,Pyftira,Crommyonnefos,Mega 
le.AnteTroada  Afcanio,Plateo  irj.  Dein  Lamio,  Plitanioq.  Platea, ScopeIos,Getone, 
Artheidon,CeIo,Laguflo,Didymo.  Clariflima  aiitem  Lesbos,d  Chio  fexagintaquin/ 
que  milia  pa(Tuu.Hemerte,&  Lafia,Pelafgia,  Aegira,  Aethiope,  Macaria  appellata  fuit, 
nouem  oppidis  inclyta.  Ex  qs  Pyrrha  haufta  eft  mari,  Arisbe  terrarum  motu  fubuerfa. 
Antiflam  Methymna  traxit  in  feipfam  virj.urbibus  Afioin  xxxvq.M.paftuicina.Et  A/ 
gamede  obrjt  8t  Hiera.Reftat  Erefos,Pyrrha,&  libera  Mitylene,  annis  D.potens .  Tota 
infula  circuitur,ut  Ifidorus  ckviij. M.paf  ut  ueteres  cxcv.M.Motes  habet  Lepethymu 
Ordynu,Maciftu,Creone,OIympu.  A  ,pxima  cStinete  abeft  vrj.M.d.p.Infuif  appofi/ 
to,Sandalion,Leucf  V.Ex  rjs  Cydonea  cum  fonte  calido.  ArgenufTo  ab  Aege  iirj.M.p.  20 
diftat.Dein  Phellufa,Pedna.ExtraHelIefpontu  aduerfaSig&o  litcort  adiacet  Tencdus, 
Leucophrys  dida,&  Phoenice,  St  Lyrneflbs.  Abeft  a  Lesbo  lvi.M.p.a  Sigoo  xrj.M.d» 
HelIefpontus,Myfia, Phrygia, Galatia,Bithynia,Bo^>horus.  Cap.  xxxir 

T Mpetum  deinde  furriit  Hellefpontus,  &  mare  incumbit,uorticibu5  limitem  fodies,do 
JLnec  AGatii  abrumpat  Europo»  Promontorium  id  appellabimus  Trapesatmab  eo  x. 
M.paft  Abydum  oppidum,ubi  anguftif  feptem  ftadiorum.Deinde  Percote  oppidum. 

St  Lampfacum ,  antea  Pityufa  ditftum .  Parium  colonia ,  quam  Homerus  Adraftiam 
appellauit.  Oppidum  Priapos,amnis  Aefepus,Zelia, Propontis, ita  appellatur  ubi  fe  di 
Iatatmare.Flumen  Granicum,Artaceportus,ubioppidum  fuit:  Vitra  infula, quam  coti/ 
nenti  iunxit  Alexander, in  quaoppidu  Milcfiorum  Cyzicum,  antea  uocitatum  Ardon/  30 
nefos,&  Dolionis, 8t  Dindymis ,  cuius  i  uertice  mons  Dindymus.  Mox  oppida  Placia, 
Ariacos,Scylace,quoru  i  tergo  mons  Olympus, Myfius  didusxiuitas  Olympena.Am 
nesHorifius,&  Rhyndacus,antc  Lycus  uocatus.Oritur  in  ftagno  Artynia  iuxta  Mileto 
polim, recipit  Macefton  St  plerofq?  alios,  Afiam  Bithyniam^  diftermitiasJEa  appellata 
eft  Cronia,dein  ThefTalis,dein  Maliade  St  Strymonis.  Hos  Homerus  Halizonas  dixit, 
quando  procingitur  gens  mari.  Vrbs  fuit  immenfa  Attufa  nomine,nunc  funt  xv,  ciuita/ 
tes, inter  quas  Gordiu  come,  quo  Iuliopolis uocatur, in  ora  Dafcylos.  Deinde  flumen 
Gebes,8£  intus  Helgas  oppidu,quo  Germanicopolis,alio  nomine  Boofccete,Gcut  Apa/ 
mia  quo  nunc  Myrlea  Colophoniorum:flumen  Etheleu, antiquus  Troadis  finis  St  My 
fio  initium .  Poftea  finus  in  quo  flumen  Afcanium,  oppidum  Bryllion,  amnes  Hylas,&  40 
Cios  cum  oppido  eiufdem  nomirtis,quod  fuit  emporium  no  procul  accolentis  Phrygif , 
i  Milefqs  quidem  conditu, in  loco  tamen  qui  Afcania  Phrygio  uocabatur.  Quapropter 
no  alibi  aptius  de  ea  dicatur.  Phrygia  Troadi  fuperietfta, populis^  a  promotorio  Ledo 
ad  flumen  Etheleu  prodidis,feptentrionaIifuiparte  Galatiocotermina,  meridiana  Ly/ . 
caonio,Pifidio,Mygdonio^p ,  ab  oriente  Cappadocia  attingir.Oppida  ibi  celeberrima 
proter  iam  dida,  Ancyra,  Andria,  CeIono,CoIoflo,  Carina,  Cotiaion,Cerane,Iconiu, 
Midaion.Sut  autores  trafifte  ex  Europa  Myfos,&  Brygas,& Thynos,  a  qbus  appellan 
cur  Myfi,Phryges,Bithyni.Simuidtcendu  uidetur &de  Galatia, quo  fuperpofita,agros 
maiori  ex  parte  Phrygio  cenet,  caputq?  quonda  eius  Gordiu.  Qui  partem  eam  infedere 

Gallorum 


H  I  S  T  O  R  I  AE  LIBER  V  8* 

Gallorum  Toliftobogi,  8t  Voturi, &  Ambiani  uocantur:  qui  Mxoaix  &  Paphlagonis 
regionem, Trocmi.Pmcnditur  Cappadocia  a  feptentrione  &  folis  ortu, cuius  uberrima 
partem  occupauere  Ted:ofages,  &  Tcutobodiaci.  Et  gentes  quidem  hx.Populi  ucro  ac 
tetrarchia  omnes  numero  cxcv.  Oppida,  Teeftofagum  Ancyra,  TrocmoruTauium, 
Toliftobogorum  Pefinus.Prster  hos, celebres  Attalenfes,  AraienieSjComenfes,  Diof/ 
hieronits,Lyll:rem',Ncapolitani,  Oeandenies,  Seleucenies,  Sebafteni.-Timoniacenfes, 
Tarbafcni.  Attingit  Galatia  &  Pamphylias  Cabah'am,8d  Milyas,  qui  circa  Barin  funt,8£ 
Cyilanticum,8d  Oroandicum  Pifidistradlu.Item  LycaonisparteObigenen.  Flumina 
funtin  eaprster  iam  dicfta, Sangarium  &  Gallus,  a  quo  nomen  traxere  matris  deum  fa/ 
io  cerdotes.  Nunc  reliqua  in  ora,  i  Cio  intus  in  Bithynia  Prufa,ab  Annibale  fub  Olympo 
condita.Inde  Nicsam  xxv.M.pailinterueniente  Aicanio  lacu. Deinde  Nicsa  in  ultimo 
Afcanio  finu,qu?  prius  OlbiatSd  Prufa  item  altera  fub  Hippo  monte.Fucre  Pythopoli9 
Parthenopolis, Coryphanta.Sut  in  ora  amnes, Eluis  jBryazon,Piataneus,  Areus, Siros, 
Gendos,qui  8C  Chryforrhoas.Promontoriu  in  quo  Megarice  oppidum  fuit.Inde  Cra/ 
(pedites  finus  uocabatur, quoniam  id  oppidum  uclut  in  laciniaerat.Fuit  &  Aftacum, un¬ 
de  8t  ex  eo  Aftacenus  idem  finus.Fuit  8£  Libyfla  oppidum,ubi  nunc  Annibalis  tantu  tu# 
mulus, eft  in  intimo  Gnu  Nicomedia  Bithynis  prscIara.Leucatas  promontoriu,quo  in/ 
eluditur  Aftacenus  finus, a  Nicomedia  xIrj.M,d.Rurfuscp  coeutibus  terris  anguftis  per/ 
tinentes  ufqj  ad  Bofphoru  Thraciu.In  tjs  Chalcedon  libera,  a  Nicomedia  lxxfyd.  Pro/ 
20  ceraftis  antea  dicfta ,  dein  Compufarpoftea  Cscorum  oppidu,quod  loeu  eligere  nefeib 
fentjieptem  ftadia  diftante  Byzantio,  tanto  feliciore  omnibus  modis  (ede.Csteru  intus 
in  Bithynia  colonia  Apamena,Agrippenfcs,Iuiiopolits,Bithynion.Flumina,Syriu,La/ 
piiaSjPharmicas,  Alces, Crynis,LylfUS,Scopius,Hierajqui  Bithynia  8C  Galatia  diftermi 
nat.  Vkra  Chalcedona  deinde  Chryfopoiis  fuit .  Deinde  Nicopolis,aqua nomen  etia 
num  finus  retinet.In  quo  portus  Amyci.  Deinde  Nauiochu  promontoriu,Eftis  templu 
Neprutii,Bofphoms  D.p.  interuallo  Afiam  Europs  iteru  auferens.abeft  i  Chalcedone 
xtj.M.d.paflf.Inde  fauces  prima:  viti.M.ccl.paff.ubi  Phinopolisoppidufuit.Tenentora 
omnem  Thyni, interiora  Bithyni.Is  finis  Aiis  eft, populorum^  cclxxxrj.quiadcum  lo/ 
cum  a  fine  Lycia  numerantur.Spatiu  Helielponti  81  Propontidis  ad  Bolphorum  Thra 
|o  cium  dxxxvii>M.paflLdiximus.  A  Chalcedone  Sigau  Ifidorus  cccIxr}.M.d.paff.tradit. 
Infula  in  Propontide  ante  Cyzicum  Elaphonnefus,unde  Cyzicenum  marmor.Eadem 
Neuris,  &  Proconefus  dicfta.Sequutur  Ophiufa,  Acanthus,  Phcebe, Scopeios,Porphy 
rione,Haione  cum  oppido.DeIphacia,Polydora,Artaca:oncuoppido.Eft:&  contra  Ni 
comediam  Demonnefos.  Item  ultra  Heracleam  aduerfa  Bithynie  Thynnias,quam  bar/ 
bari  Bithyniam  uocat.Eft  &  Antiochia,&  contra  fauces  Rhyndaci  Besbieos,xvirj.M.cir 
cuitus.Eft  &  Elaa,  Sidus  Rhodiufla,  Erebinthus,Mega!e,Chalcitis,  Pityodes. 

C.  PLINII  SECVNDI  NATVRALIS  HI 
STORIAE  LIBER  VI 

Pontus  Euxinus,  Cap.  i 

on  t  vs  Euxinus  antea  ab  inholpitali  feritate  Axenos  appel/ 
latus  eft,  peculiari  inuidia  naturas  j  fine  ullo  fine  indulgentis  au  i/ 
ditati  maris.Et  ipfe  in  Europam  Afiamqj  funditur.  Non  fuerat 
fatis  oceano  ambifte  terras, 8C  partem  earum  autfta  immanitate 
abftuliffe,no  irrupiffe  fracftis  montibus,  Calpccp  Africas  auulia 
tanto  maiora  abforbuiflfe  quam  reliquerit  fpatia ,  no  per  Helles 
pontum  Propontida  infudifte ,  iterum  terris  deuoracis,  ABofi 
phoro  quoqjinalia  uaftitatem  panditur  nulla  fatierate,  donec 
expatianti  lacus  i  Maoti  rapina  fuam  fungant.  Inuitis  hoc  accidiffe  terris  indicio  lunt  tot 
anguftia ,  atque  tam  parua  natura  repugnantis  interualla,  ad  Hellefpontum  ocftingen/ 
«-  i  ^  torum 


182  C»  PLINII  NATVRALIS 

totum  Ixxv.paflf.ad  Bofphoros  duos,uel  bubus  meabili  tranGtu .  Vnde  nomen  ambo/ 
bus,&  canquam  in  diflbciatione  germanitas  concors. Alitum  quippe  cantus, canumq?  la/ 
tratus  inuicem  audiuntur. Vocis  etia  humans  comercia  inter  duos  orbes  manente  collo/ 
quio,niG  cu  idipium  auferunt  uenti.Menlura  Ponti  i  Bofphoro  ad  Msotiu lacum  qui/ 
dam  fecere  xiiiLxxxviq.M.d.pafT.Eratofthenesc.minorem.Agrippa  i  Chalcedone  ad 
PhaGnx.M.IndeBofphorum  Cimmerium  ccclx.  M.  Nos  interualla  generatim  poni/ 
mus  comperta  in  noftro  euo, quando  etia  in  ipfo  ore  Cimmerio  pugnatu  cft.Ergo  d  fau 
cibus  Bofphori  eft  amnis  Rhebas,que  aliqui  Rhcefum  dixerunt.  Deinde  Pfillis,  portus 
Calpas.Sangarius  fluuius  ex  inclytis.  Oritin  Phrygia, accipit  uaftos  amnes ,  inter  quos 
Tembrogium  8C  Gallum.Et  idem  Sangarius  a  plerifq?  didtus  Coralius,a  quo  incipiunt  IO 
Maryadini  Gnus,oppidumcp  Heraclea  Lyco  flumini  appoGtum.  Abeft  a  Ponti  oreM. 
ducentis:portus  Acone,ueneno  aconito  dirus .  Specus  AcheruGa .  Flumina  Pedopiles, 
Caliichorum,Sonautes.Oppidum  Tium,ab  Heraclea  xxxViq.M.paff.FluuiusBillis. 

Gens  Paphlagonum  &  Cappadocum.  Cap.  ii 

*T  T  Ltra  que  gens  Paphlagonia, quam  Pylsmeniam  aliqui  dixerunt,  indufam  a  tergo 
V  Galatia.  Oppidu  MaftyaMileGoru,  deinde  Cromna.  Quo  loco  Henetos  adqcit 
Nepos  Cornelius ,  a  quibus  in  Italia  ortos  cognomines  eorum  V enetos  credi  poftular. 
Sefamum  oppidum, quod  nunc  Amaftris.Mons  Cytorus,a  Tio  Ixirj.  M.  pafl.  Oppida 
Cimolis,Stephane,amnrs  Parthenius .  Promontorium  Carambis  uafto  excurfu,  abeft 
d  Ponti  oftio  cccxv.M.paft.uel  ut  alqs  placuit  cccl.M.Tantunde  a  Cimmerio, aut  ut  ali-  20 
qui  maluere  cccxrj.M.d.Fuit  Si  oppidu  eodem  nomine,&  aliud  inde  Armine,nuc  eft  co 
Ionia  Sinope  a  Cytoro  elxiirj.M.FIumen  Varetum.Gens  Cappadocum.  Oppidu  Ga/ 
ziura  Si  Gaselum.  Amnis  HalyS ,  a  radicibus  Tauri  per  Cataoniam  Cappadociam^ 
decurrens.Oppida  Gangre,Carifla:Amifum  liberu,a  Sinopecxxx.M.pau.Eiufdemq^ 
nominis  finus  tanti  receflus,  ut  AGam  peneinfulam  faciat, cc.  M.pafT.  haud  amplius  per 
continentem  ad  Ifsicum  Cilicia  Gnum .  Quo  in  omni  tracftu  proditur,  tres  tantu  gentes 
Grscas  iure  dici,Doricam,Ionica,Aeolicam,csterasBarbaroru  efle .  Amifo  iuncftu  fuit 
oppidu  Eupatoria, a  Mithridate  coditu.  Vicfto  eo,  Pompeiopolis  utrunq3  appellatu  eft. 

Cappadocia.  Cap.  iii 

Appadocia  intus  habet  coloniam  Claudrj  Csfaris  Archelaidem ,  quam  profluit  J0 
Halys. Oppida  Comana  quod  Sarus,Ncocsfaream  quod  Lycus ,  AmaGa  quod 
Iris, in  regione  Gasacena.In  Colopenauero  Sebaftia,  8C  Sebaftopolin.  Hsc  parua,fed 
paria  fupradidlis.Reliqua  fui  parte  Mdiram  a  Semiramide  conditam ,  haud  procul  Eu/ 
phrate:  Diocsfaream ,  Tyana,  Caftabala,  Magnopolin,Zelam.Et  fob  monte  Argso 
Ma2acam,qus  nunc  Csfarea  nominatur.  Cappadocia  pars  pr^teta  Armenia  maiori, 
Melitenenocatur.Comagens, Cataonia, Phrygif,Garfauritis:Sargaurafans,Camma 
nene. ‘Galatis, Morimeneiubi  difterminateos  Cappadox  amnis, a  quo  nomen  taxere, 
antea  Leucofyri  dicfti.A  Neocsfarca  fupradicta  minore  Armeniam  Lycus  amnis  difter 
minat.Eft  8i  Ceraunus  intus  clarus.  In  ora  aut  ab  Amifo  oppidum  &  flumen  ChadiGa, 
Lycaftum,a  quo  Thcmifcyra  regio.Iris  flume  deferens  Lycum.CiuitasZiela  intus, no  40 
bilis  clade  Triarrj,8iui<ftoria  C.Csfarisiin  ora  amnis  Thcrmodoon,  ortus  ad  caftelium 
quod  uocat  Phanaroea,prstercp  radices  Amasonq  motis  lapfus.Fuit  oppidu  eode  no/ 
tnine,&  alia  quin<^,Phamisoniu,Themifcyra,Sotira,AmaGa ,  Comana,nunc  manteu. 

Themiicyrsregionisgentes.  Cap.  mi 

G Entes, Genetarum,Chalybum. Oppidum  Cotyorum .  Gentes Tibareni,Mofly/ 
ni  notis  Ggnantes  corpora .  Gens  Macrocephaii ,  oppidum  Cerafus,  portus  Cor/ 
duls.Gentes  Bechires,Bu£eri.FIumen  Melas.  Gens  Macrones ,  Sideni, flumencp  Side/ 
num,quo  alluitur  oppidu  Polemonium,ab  Amifo  cxx.M.paff.Inde  flumina  Iafomum, 
Melanthium,#  ab  AmifoIxxx.M.paflf.Pharnaceaoppidu,  Tripolis  caftellu  Si  fluuius. 

Item 


HISTORIAE  LIBER  Vl  S? 

Item  Phi!ocaIia>&  fine  fluuio  LiuiopoIis,&:  a  Pharnacea  c.M,pafT.Trape2us  liberu,  ua/ 
fto  monte  daufum.Vltra  quod  gens  Armenochalybes,&  maior  Armenia  xxx.M.pajOf 
diftans,In  ora  ante  Trapezunta  flumen  Pyxites:ultra  uero  gens  Sannorum  Heniocho/ 
rum.Fiumen  Abfaru  cum  caftello  cognomine  in  faucibus,  a  Trapesute  d.M.  pafif.  Eius 
loci  a  tergo  montiu  Iberia  eft,in  ora  uero  Heniochi,  Ampreutx,Lazi. Flumina  Campfeo 
nyfis,Nogrus,Bathys.Ge»tes  Coichorum.Oppidum  Matiu,flumen  Heradeu,  Si  pro 
montorium  eodem  nomine ,  clarifsimuscp  Ponti  Phafis.  Oritur  in  Mofchis,  nauigatur 
quamlibet  magnis  nauigijs  xxxvirj.M.d.pafi  inde  minoribus  longo  lpatio,p5tibus  cxx. 
peruius.Oppida  in  ripis  habuit  complura :  celeberrima ,  Tyritacen,  Cygnum,  Si  in  fau / 
io  cibus  Phafin.  Maxime  autem  inclaruit  iEa.  xvt M.  pafl.  a  mari,  ubi  HipposSi  Cyanos 
uafti  amnes  e  diuerfo  in  eum  confluunt, Nunc  habet  Surium  tantum,  8i  ipfum  ab  amne 
influente  ibi  cognominatu ,  ufquequb  magnaria  nauium  capacem  efle  diximus.  Et  alios 
accipit  fluuios,magnitudine,numcrocjp  mirabiles,inter  quos  Glaucum.In  ore  eius  infulx 
fine  nomine,  Abeft  Abfaro  Ixxv,  M.Inde  aliud  flumen  Charien .  Gens  Sabe,  antiquis 
Phthirophagi  didti,8i  Suani.FIumen  Cobum  £  Caucafo  per  Suanos  fluens.Dein  Rho 
as.Regb  Ecredtice,  Amnes  Sigania,Terfos,Ateipos,Chryforrhoas,oens  Abfilx,caftef 
lum  SebaftopoIis,a  Phafide  c,M.paff.gensSannigarum,oppidum  Cygnus, flumen  Qi 
oppidum  Pityus.Deinde  multis  nominibus  Heniochorum  gentes, 

Regio  Colchica,  Achxi,8i  exteri  eodem  tractu.  Cap.  v 

20  Q  Vbncitur  Ponti  regio  Colchica, in  qua  iuga  Caucafi  ad  Riphxos  montes  torquetur, 
j3ut  diiflum  eft,altero  latere  in  Euxinum  Si  Mxotin  deuexa,akero  in  Cafpium  Si  Hyr 
cantum  mare.Reliqua  littora  ferx  nationes  teaet  Melanchixni,Coraxi  urbe  Cokhoru 
Diofcuriade,iuxta  fluuium  Antemunta,nuc  delertarquondam  adeo  clara, ut  Timofthe 
nes  in  eam  ccc.  nationes, qux  difsimilibus  linguis  uterentur,defcendere  prodiderit.Et  po 
ftea  k  noftriscxxx.interpretibus  negocia  ibi  gefta.Sunt  qui  conditam  eam  ab  Amphito 
8i  Telchio,  Caftorts  ac  Pollucis  aurigis  putant ,  a  quibus  ortam  Heniochorum  gentem 
feraeoftat,A  Diofcuriade  oppidum  Heracieum,diitat  a  Sebaftopoli  Ixxx.M.p.Achxi 
Mardi,Cercetx,poft  eos  Serri,Cepha!otomwIa  intimo  eo  tractu  Pityds  oppidum  opu 
icntifilmum, ab  Heniochis  direptum  eft.  A  tergo  eius  Epageritx,  Sarmatarum  populus 
in  Caucafi  iugis,  pofl:  quem  Sauromatx.Ad  hos  confugerat  Mithridates  Ciaudio  prin 
ripc,narrauitq?  Thalos  qs  e  fle  cofines,qui  ab  oriente  Cafprj  maris  fauces  attingeret :  fle/ 
cari  eas  xftu  recedente. In  ora  autem  iuxta  Cercetas,  flumen  Icarufa,cum  oppido  Hiero 
Si  flumine, ab  Heracleo  cxxxvi. M.Inde  promontorium  Cronea,quo  fuperciiiu  arduum 
tenent  Toretx,  duitas  Sindica  ab  Hiero  Ixvrj.M.palfuum.Flumen  Sceaceriges. 

Bofphoros  Cimmericus,Mxotis.  Cap.  vi 

TNde  ad  Bofphori  Cimmerq  introitum  Ixxxvirj.M.d.paff.  Sed  ipflus  peninfuix  inter 
JLPontum  8i  Mxotin  lacum  excurrentis,non  amplior  ixxxvrj.M.d.pafl.  longitudo  eft, 
latitudo  nufquam  infra  duo  iugera.  Eionem  uocaf.  Ora  ipfa  Bofphori, utrinque  ex  Afia 
atque  Europa,curuatur  in  Mxotin.Oppida,in  aditu  Bofphori  primo  Hermonafla,dein 
40  Cepoe  Mileflorum.Mox  Stratodia  Si  J?hanagoria,Si  penedefertu  Apaturos,ultitnoq5 
in  oftio  Cimmerium ,  quod  antea  Cerberion  uocabatur. 

Gentes  circa  Mxotin.  Cap.  vii 

INde  Mxotis  lacus  in  Europa  diclus.A  Cimmerio  accolut  Mxotici,Vali,Serbi,  Are/ 
chi,Zmgi,  Pfefq.  Dein  T anain  amnem,  gemino  ore  influentem ,  incolunt  Sarmatx, 
Medorum  (ut  ferunt)  foboles,8£  ipfi  in  multa  genera  diuifi .  Primo  Sauromatx  Gynx/ 
cocratument,  unde  Amazonum  connubia.Dein  Euazx,Cottx,  Cidmeni,  Mefler.iani, 
Coftobocci,Choatrx,Zigce,Dandari,Thufiagetx,Turcx,ufque  ad  folitudines  faltuo 
fis  cSuailibus  afperasmltra  quos  Arimphxi,qui  ad  Riphxos  pertinent  montes.  Tanain 
ipfum  Scythg  Silyn  uocat, Mxotin  Temerinda,quod  fignificat  matre  maris, Oppidum 

ia 


84 


C.  PMNII  NATVRALIS 


in  Tanais  quoqj  oftio  fuit  Tenuere  finitima  primi  Cares, dein  Clazomenfi  &  Majones, 
poftea  Panticapenfes.Sut  qui  circa  M«otin  ad  Ceraunios  montes  akiores  has  tradunt 
gentes5a  littore  Napa:as,fuprac{?  Eflfedones  Colchis  iun<ftos  ac  montium  cacuminibus. 
Dein  Carmacas,Oranos,Antacas,Mazacas,A{catios3Acapeatas3Agagamatas,Phyca 
roSjRhiraofaios,  Aftomarcos.  Et  ad  iuga  Caucafi  fcatalas ,  Imaduchos,  Ranos,  Ancla- 
cas,Tydios3Carafta(cos,  Afuciandas.Lagou  amnem  ex  montibus  Catheis,in  que  deflu 
it  Opharus-.ubi  gentes  Caucadas,Opharitas.  Amnem  Menotharu,  Imituenis  ex  monti 
bus  fciflum, inter  Agedos,Carnapas3Gardeos3  Accifos,Gabros,Gregaros.Circac£  fon 
te  Imitifsi,Imituos,&  Aparthenos.  Alfi  influxiffe  e6  Suitas:Auchetas,Satarneos,Afam/ 
patas .  Ab  his  Tanaitas  8£  Nepheonitas  uiritim  deletos.  Aliquiflumen  Opharium  labi  io 
per  Cantecos  &C  Sapeos.T  anain  uero  tranfiffe  Phatareos3Herticeos3Spondoiicos,Syn 
hietas,  Am  aflbs,Ififos,Catacetos,Tagoros,  Catonos,Nerip  os,  Agandeos,Mandareos, 
Saturcheos,Spafeos.  Armenia  dua:.  Cap.  viu 

PEracta  eft  interior  ora>omnesq?  accobe:nuc  reddantur  gentes  in  mediterraneo  finu, 
in  quo  multa  aliter  ac  ueteres  proditurum  me  non  eo  inficias ,  anxia  perquifita  cura, 
rebus  nup  in  eo  fitu  geftis  a  Domitio  Corbulone ,  regibusqj  inde  misfis  fupplicibus,  aut 
regum  liberis  obfidibus.Ordiemur  autem  a  Cappadocum  gente.  Longiflime  hac  Pon/ 
ticarum  omniu  introrfus  recedens, minorem  Armenia  maioremqj  &  Comagenem  Iguo 
feo  latere  tranfit :  dextra  uero  omnes  in  Afia  didlas  gentes ,  plurimis  fuperfu  fa  populis: 
magnoqj  impetu  fcandes  ad  ortu  foIis8£  Tauri  iuga,trafit  Lycaonia,Pifidiam,Ciliciam.  20 
Vadit  fuper  Antiochia  tra&u,8£  ufqj  ad  Cyrreftica  eius  regione3parte  fua  qug  uocatur 
Cataonia, ccntenditltaq?  ibi  longitudo  Afia:  xii.  l.M.pafl.efficir,iatitudo  dcxLM. 

Armenia  maior.  Cap.  1  x 

ARmenia  autem  maior  incipit  a  Pariedris  montibus :  Euphrate  amne ,  ut  didtu  eft, 
aufertur  Cappadocig:8£qua  difcedit  Euphrates, Mefopotamie, haud  minus  claro 
amne  Tigri.  Vtruncp  fundit  ipfa,&  initium  Meiopotamite  facit, inter  duos  amnes  itura. 
Quod  inrereft  ibi,tenet  Arabes  Orei.Sic  finem  ufc$  in  Adiabenem  perfert.  Ab  ea  tranf/ 
uerfis  iugis  inclufa ,  latitudinem  in  I*ua  pandit  ad  Cyrum  amnem  trafuerfa  in  Araxem: 
longitudinem  uero  ad  minorem  ufqj  Armeniam,  Abfaro  amne  in  pontum  defluente, 

8£  Pariedris  montibus(qui  fundut  Abfarum)  difcreta  ab  illa.  Cyrus  oritur  in  Heniochfis  30 
montibus,quosalfi  Coraxicosuocauere,Araxeseodemote  quo  Euphrates  vi.  M.paff. 
interual!o:audlus^  amneMufi,  6£fpfe(utpfures  exiftimauere )  a  Cyro  defertur  in  Ca/ 
fpium  mare.Oppida  celebrantur  in  minore,Cgfarea,Aza,Nicopolis:in  maiore  Arfamo 
te  Euphrati  proximu3Tigri  Carcathiocerta,in  excelfis  autem  Tigranocerta, 81  in  campis 
iuxta  Araxem  Artaxata.  Vniuerfe  magnitudine  Aufidius  quinquagies  centena  M.  pro 
didit  Claudius  Gdar  longitudinem  a  Dafcufa  ad  confiniu  Cafpfi  maris  xni.M,  paflf.la 
titudinem  dimidiu  eius,a  Tigranocerta  ad  Iberiam.Diuiditur  (quod  certum  eft)  in  pra/ 
fecluras  quas  fi  ftrategias  uocant ,  quafdam  ex  fis  uel  fingula  regna  quondam3barbaris 
nominibus  cxx.Ciaudunt  eam  ab  oriete  montes,fed  no  ftatim  Ceraunfi,  nec  Adiabene 
regio. Quod  intereft  fpatfi3Sopheni  tenent:ab  his  iuga:  ultra  Adiabeni  tenent .  Per  con/  40 
ualles  aut  proximi  Armenia  funt  Menobardi, 8i  Mofcheni.  AdiabenenTigris  &  monti 
um  finus  cingunt.  Ab  lama  eius  regio  Medorum  eft,&  profpedlus  Cafpfi  maris.  Ex  ocea 
no  hoc  ( ut  fuo  loco  dicemus )  infunditur,toturoqj  Caucafqs  montibus  cingitur.  Horum 
incola  per  confinium  Armenia  nunc  dicentur. 

Albania,Iberia.  Cap.  x 

PLaniciem  omnem  3  Cyroufque,  Albanoru  gens  tenetmox  Iberum ,  difcreta  ab  fis 
amne  Alazone,in  Cyrum  e  Caucaffis  montibus  defluente.  Praualent  oppida  Alba 
nix  Cabalacajberia;  Harmaftis  iuxta  flumen,  Neoris :  regio  Thafie,  &  Triare  u  fq?  ad 
Partedoros  montes.  Vitra  funt  Colchic*  folitudines :  quaru  a  latere  ad  Ceraunios  uer/ 

fo 


HISTORIAE  LIBER  VI  Sj 

fo,  Armenochalybes  habitat, 8£  Mofchoru  tradlus  ad  Iberu  amnein  Cyr  u  defluente:# 
infra  eos  Sacaffani,#  deinde  Macrones  ad  flumen  Abfaru.Sic  plana  ac  deuexa  obtinen 
cur.Rurfus  ab  Albani^  cofinio,tota  montiu  fronte, getes  Syluoru  ferae,#  infra  Lubieno 
rum,moxDiduri#Sodrj.  Portae  Caucafiae.  Cap.  xr 

A  Bijsfunt  porti  Caucal iX»  magno  errore  a  multis  Cafpi;edicfte,  ingens  natura 
J-A-opus,montibus  interruptis  repete, ubi  fores  obditg  ferratis  trabibus,  fubter  medias 
amne  Dyriodori  fluente,  citraq^  in  rupe  caftello  (quod  uocatur  Cumania)  comunito  ad 
arcendas  tranfitu  gentes  innumeras:  ibi  loci  terrarum  orbe  portis  difclufo,exaduerfo  tua 
xime  Harmaftis  oppidi  Iberu.a  portis  Caucaftjs  per  montes  Gordyeos  Valli,  Suarni 
jo  indomit£gentes,auritantu  metalla  fodiunt.  Ab  iis  ad  Pontum  ufq?  Heniochorum  plu/ 
ra genera,  mox  Achaeorum.  Ita  fe  habet  terrarum  finus e  dariisimis.  AliquiinterPon/ 
tum  #  Cafpium  mare  ccclxxv.  M.  paff.  non  amplius  interefle  tradiderunt ,  Cornelius 
Nepos  cl.  M..Tantis  iteru  anguftrjs  infeftatur  Afia.  Claudius  Caefa r  a  Cimmerio  Boft 
phoro  ad  Cafpiu  mare  cl.M.prodidit:  eacp  perfodere  cxcogitafle  Nicatorem  Seleucu, 
quo  tempore  ab  Ptolemso  Cerauno  fit  interfectus. A  portis  Caucaftjs  ad  Pontu  cc.M. 
pafluuefle  conflat  fere.  Infula  in  Ponto.  Cap.  xii 

T Nfulf  in  Ponto  Planete,fiue  Cyanea, flue  Symplegades.Deinde  Apollonia  Thynni 
Xas  dicta,  ut  diftingueretur  ab  ea,qu£  eft  in  Europa.Diftat  a  continentipafsibus  M.cin 
oitur  tribus  M.  Et  contra  Pharnacea  Chalceritis,  quam  Gneci  Ariam  dixerut,  facramqj 
20  Marti,#  in  ea  uolucres  cum  aduenis  pugnafle, pinnarum  ia&u. 

Gentes  in  Scythico  oceano.  Cap.  xni 

NVnc  omnibus  qu£  funt  interiora  Afi?  dictis,  Riphaeos  montes  tranlcedat  animus, 
dextraqj  littore  oceani  incedat.Tribus  hic  epartibus  cteli  alluens  Aflam,Scythicus 
a  feptentrione,ab  oriente  Eous,a  meridie  Indicus  uocatur:uarieqj  per  finus  #  accolas  in 
complura  nomina  diuiditur.  Veru  Afl^  quocp  magna  portio  appofita  feptentrioni,iniu 
fia  Aderis  rigentis  uaftas  folitudines  habet .  Ab  extremo  aquilone  ad  initiu  orientis  ^fti/ 
ui  Scytha  font.Extra  eos  ultracp  aquilonis  initia  Hyperboreos  aliqui  pofuere ,  pluribus 
in  Europa  dicftos.Primu  inde nafcitur  promontoriu  Celtica  Lytarmis ,  fluuius  Caram/ 
bucis,ubi  Iaflata  cum  fiderum  ui  Riphmorum  montium  deficiut  iuga.  Ibicp  Arimphscs 
30  quofdam  accepimus,haud  difsimilem  Hyperboreis  gentem.Sedes  illis  nemora, alimeta 
baccx,  capillus  iuxta  fceminis  uirisq?  in  probro  exiftimatur,ritus  clementes.Itaq?  (aeros 
haberi  narrant,  inuiolatoscj?  efle  etiam  feris  accolarum  populismec  ip(os  tnodo,fed  illos 
edam  qui  ad  eos  perfugerint.  Vitra  eos  plane  iam  Scythce  Cimmerfj,Ciflanthi,Georgi, 
#  Amazonum  gens.H^c  ufep  ad  Cafpium  #  Hyrcanium  mare.Nanqj  id  erumpit  Scy 
thico  oceano  in  auerfa  AGx, pluribus  nominibus  accolarum  appellatu, celeberrimis  duo/ 
bus  Cafpio  #  Hyrcano.No  minus  hoc  efle  quam  Pontu  Euxinu  Clitarchus  putat.Era/ 
tofthenes  ponit  #  menfuraiab  exortu  ad  meridiem,per  CaduGae  #  Albanie  oram  quin 
quies  M.cccc.  ftad.  Inde  per  Aratiaticos,  Amarbos,  Hyrcanos,  ad  oftiu  Zoni  fluminis, 
quater  M.dccc.ftad.Ab  eo  ad  oftiu  Iaxartis  M.cccc.Qute  fumma  efficit  quindecies  cete/ 
4»  na  lxxv.M.p.  Artemidorus  hinc  detrahit  xxv.  M.  p.  Agrippa  Cafpium  mare  gentescp, 
quocirca  funt,  #  cum  his  Armeniam  difterminans,  ab  oriente  oceano  Serico, &  ab  occi/ 
dente  Caucafl  iugis,ameridic  Tauri,a  feptetrione  oceano  Scythico,patere  qui  cognitu 
eft  ccccxc.M.paff.  in  longitudinem  t  ccxc.M.  in  latitudinem  prodidit.  Non  defunt  uero 
qui  eius  maris  uniuerfum  circuitum  d  freto  xxv.M.paff.tradunt.  Irrumpit  autem  artftis 
faucibus  in  longitudinem  (patiofls.Atubi  ccepitin  latitudinem  pandi, lunatis  obliquatur 
cornibustuelut  ad  Mteotiu  lacu  ab  ore  difcedens,  Scythici  arcus(ut  autor  eft  M.  Varro) 
Gmilitudine.Primus  finus  appellatur  Scythicus,utrinqj  enim  accolunt  Scythg,#  per  an/ 
guftias  inter  fe  comeant,hinc  Nomades  #Sauromatx  multis  nominibus,  illinc  Abzo« 
non  paucioribus, Ab  introitu  dextra, mucronem  ipfum  faucium  tenet  Vdini,Scytharum 

h  populus 


86 


PLINII  NATVRALIS 


popuIus:dein  per  oram  Albani(ut  ferant)ab  Iafone  orti .  Ante  quos  fi 
banum  nominatur.H*c  gens  faperfufa  montibus  Caucafiis,ad  Cyri 


s  mare  quod  eft,  AI/ 
yrum  amnem.  Arme 

ni*  confinium  atque  Iberi?,defcendit,utdi<ftumeft.Super  maritima  eius,  Vdinorum<f[j 
gentem  Sarmat*,Vtidorfi,Aroterespr*cenduntur:quorum  a  tergo  indicat?  iam  Ama 
zonesSauromatides.Fluminaper  Albaniam  decurrunt  in  mare,Cafsios&  Albanos:de 
inde  Cambyfes  in  Caucafiis ortus  motibus:mox  Cyrus  in  Coraxicis,utdiximus.Oram 
omnem  a  Caucafo  pr*  :ms  rupibus  inacceffb,patere  cccc.xxv.  M.paff.autor  eft  Agrip/ 
pa.A  Cyro  Cafpiu  mare  uocari  incipit,accolut  Cafprj.  Corrigedus  eft  error  in  hoc  loco 
multorum,&  eorum  etiam  qui  in  Armenia  res  proxime  cum  Corbulone  geffere  .NatJqj 
hi  Cafpias  appellauere  portas  Iberi*,quas  Caucafias  diximus  uocari:  fitus6p  depiefti,  &  io 
inde  mi(si,hoc  nome  infer/ptu  habent.Et  Neronis  principis  cominatio ,  ad  Cafpias  por/ 
tas  tendere  dicebatur,cum  peteret  illas,qu*per  Iberiain  Sarmatas  tendunt,uix  ullo  pro 
pter  appofitos  montes  aditu. Ad  Cafpium  mare  funt  ali*  Cafprjs  getibus  iundi*:  quod 
dignofei  no  poteft,nifi  comitatu  rerum  Alexandri  Magni.Nanq?  Perfarum  regna,  qu* 
nunc  Parthoru  intelligimus,inter  duo  maria  Perficu  &  Hyrcanum  Caucafrjs  iugis  attol 
Iuntur:utrinqj  per  deuexa  laterum  Armeni*  maiori,  a  frontis  parte  qu*  uergit  in  Coma 
genem,Sophene(ut  diximus)copulatur,  eicp  Adiabene  Aftyrioru  initiu .  Cuius  pars  eft 
Arbelitis,ubi  Dariu  Alexander  debeilauit, proxima  Syri*:  Tota  eam  Macedones  My/ 
gdoniamcognominaueruntafimilitudine.  Oppida,  Alexandria,  item  Antiochiaquam 
Nifibin  uocant.  Abeft  ab  Artaxatis  dcd.  M.  paff.  Fuit  8C  Ninus  impofita  Tigri ,  ad  folis  20 
occafum  fpedlans,quondaclarifsima.Reiiquauerofronte  qua  tendit  ad  Cafpium  mare, 
Atropatcnc,ab  Armeni*  Otene  regione  difereta  Araxe.Oppidu  eius  Gaz?  ab  Artaxa 
tisquadringetaquinquaginta  M.paff.Totide  ab  Ecbatanis  Medoru,  quorum  pars  funt 
Arropateni.  Media, Cafpi*port*  Cap.  xiiii^ 

ECbatana  caput  Medi*, Seleucus  rex  condidit:a  Seleucia  magna  dccl.  M.paff  a  por 
tis  uero  Cafprjs  xx .  M.  Reliqua  Medorum  oppida,Phaufia ,  Agamzua,  Apamia 
Rhaphane  cognominata.Caufa  portarum  nominis  eadem  qu*  fupra,interruptis  angu 
fto  tranfitu  iugis,ita  ut  uix  finguia  meent  plauftra, longitudine  viq.  M.  paffuu  toto  ope/ 
re  manufadto.  Dextera ieuaq?  ambuftis  fimiles  impendent  fcopuli  fitiente  tradluper 
xxxv  irj.M.  paff.  Anguftias  impedit  corriuatus  falis  e  cautibus  liquor ,  atcg  eadem  emif  jo 
fus.Pr*terea  ferpentium  multitudo,nifi  hyeme,cranfitum  non  finit. 

Gentes  circa  Hyrcanum  mare.  Cap.  x  v 

~  *  ili, nuc  Cordueni,  pr*fluente  Tigri: 

pias  portas.Iis  a  latere  occurrunt  a  1/ 
uga.Moxeiufdem  Parthi*  amceniffimusfitus,  qui  uo/ 
catur  Choara.Du? urbes  ibi  Parthorum,appofir*  quondam  Medis,Cal{iope,&aiiain 
rupe  Iffatrs  quondam.Ipfius  uero  Parthi*  caput  Hecatompylos  abeft  a  portis  cxxxirj. 
M.paff.Ita  Parthorum  quoq?  regna  foribus difduduntur.  Egrcffos  portis  excipit  proti/ 
nusgensCafpia,adlittora  ufque,qu*  nomen  portis  Simari  dcdit.L*ua  motofa.  Ab  ea 
gente  retrorfus  ad  Cyru  amnem  produntur  ccxx.  M.  paff.  Ab  eodem  amne  fi  fubeatur  40 
ad  portas  dcc.M.  paff.  Hunc  enim  deinde  cardinem  Alexandri  magni  itinera  fecere,ab 
ijs  portis  ad  Indi*principium,ftadia  xv.M.ddxxx.  prodendoiad  Badtra  oppidu,quod 
appellant  Zariaipa,tria  M.dcc.Indead  Iaxartem  amnem.  v.M, 

Item  ali*  gentes.  Cap.  xvi 

A  Cafpijs  ad  orientem  uerfus  regio  eft  Zapauortene  dufta,  &  in  ea  fertilitatisindytg 
x\-locus  Darieum.mox  gentesTapyri,  Anariaci,Stauri,Hyrcani,a  quorum  littoribus 
idem  mare  Hyrcanu  uocari  incipit  a  flumine  Syderi.  Circa  id  amnes  Mazeras,  Stratos, 
omnia  ex  Caucafo.Sequitur  regio  Margiane  apricitatis  inclyt?,fbia  in  co  tradlu  uitifera, 
undiqj  indufa  montibus  amcenis  ambitu  ftadioru  mille  quingentoru, difficilis  aditu  pro/ 

pter 


pterharenofas  folitudines  per  cxx.  M.  paff.#ipfa  contra  Parthis  tra&um  fita ,  in  qua 
Alexander  Alexandriam  condiderat:qua  diruta  a  Barbaris,  Antiochus  Seleuci  filius, eo 
dem  loco  reftituit  Syrianam  interfluente  Margo ,  qui  corriuatur  in  Zotale.  is  maluerat 
illam  Antiochiam  appellare.Vrbis  amplitudo  circuitu  Ixxftad.  In  hanc  Orodes  Roma 
nosCrafsiana  clade  captos  deduxit.AbhuiusexcelfisgiugaCaucafiprotendituradBa 
drosufquegens  Mardorum,fera,{uiiuris.Abeo  tractu  gentes  Ochani,Chomari,Ber/ 
drigei,Harmatotrophi,Bamarei>Commani,Marucaei,Mandrueni,Iatrj.FluminaMan/ 
drum,CridinumjVItracjj  Chorafmrj,Gandari,Attafini,Paricani,Sarangae,Parrhafini, 
Maratiani,  Nafotiani,  Aorfi,GeI§  quos  Grsci  Cadufios  appellauere,  Matiani.  Oppidu 
jo  Heraclea,  ab  Alexandro  conditum :  quod  deinde  fubuerfum  ac  reftitutum ,  Antiochus 
Achaida  appellauit:  Derbices, quoru  medios  fines  fecat  Oxus  amnis, ortus  in  lacu  Oxoi 
Syrmat5,Oxq,Tagf,Heniochi,Bateni,Sarapars,Badri,quorumoppidumZaria(pe, 
quod  poftea  Bacflrum  a  flumine  appellatum  eft.  Gens  hsc  obtinet  aueria  montis  Paro 
pamifsi,#  aduerlus  fontes  Indirincluditur  flumine  Ocho.  Vitra  Sogdiani,  oppidu  Pan/ 
da,#  in  ultimis  eorum  finibus  Alexandria,  ab  Alexandro  magno  coditum,  Arae  ibi  funt 
ab  Hercule  ac  Libero  patre  conftitutse,item  Cyro  #  Semiramideatqj  Alexandrot  finis 
omnium  eorum  dudtus  ab  illa  parte  terraru,  includente  flumine  Iaxarte,  quod  Scythas 
Silyn  uocant.-Alexander, milites^  eius,Tanain  putauere  efle.  Tranfcendit  eum  amnem 
Demonax, Seleuci  #  Antiochi  regit  dux,  quem  maxime  fcquimur  in  rjs:  aras Cp  Apollini 
to  Didymeo  ftatuit.  Scytharumgens.  Cap.  xvii 

T  xLtra  funt  Scytharu  popuIi.Perf?  illos  Sacas  uniuerfos  appellauerea  proxima  gen 
V  te, antiqui  Arameos.Scythae  ipfi  Perfas,Chorfaros:#  Caucafum  monte,Grauca/ 
fum:hoc  eft,niue  candidu.MuItitudo  populoru  innumera,#  qux  cum  Parthis  ex  aequo 
degat.CeleberrimieoruSacae,Maffagetae,Dahae,Efledones,Ariacae,Rhymnici,Pefici, 
Amordi,Hifti,Edones,  Camas,  Camac®,Euchatse ,  Cotieri,Antariani,Piafe,  Arimafpi 
antea  Cacidiri,  Afiei,Oetei,Ibi  Napxi  interiflfe  dicutur,#  Apelfei.Nobilia  apud  eos  flu/ 
mina,Mandagneum  #  Cafpafium.Necin  alia  parte  maior  autorum  incoftantia,credo, 
propter  innumeras  uagasqj  gentes.Hauftu  ipfius  maris  dulce  efle,#  Alexadcr  Magnus 
prodidit,#  M.  Varro  talem  perlatu  Pompeio,  iuxta  res  gerenti  Mithridatico  bello,  ma/ 
jo  gnitudine  haud  dubie  influentium  amnium  uidto  (ale.  Adqcit  idem ,  Pompei  ductu  ex/ 
ploratum ,  in  Baclros  vtj.  diebus  ex  India  perueneri  ad  Icarum  flumen ,  quod  in  Oxum 
influat:#  ex  eo  per  Cafpium  in  Cyrum  'fubuedtas ,  quinqj  non  amplius  dierum  terreno 
itinere,ad  Phafin  in  Pontu  Indicas  pofle  deuehi  merces.Infiilae  toto  eo  mari  multa:  Vu!/ 
gata  una  maxime  Tazata :  a  Calpio  mari  Scythicoq?  oceano,  in  eam  curfus  infleditur, 
ad  orientem  conuerfa  littorum  fronte  .Inhabitabilis  eius  prima  pars, a  Scythico  promoti 
torio,ob  niues:  Proxima, inculta  feuitia  gentium,  Anthropophagi  Scythae  infident,hu/ 
manis  corporibus  uefcetes.Ideo  iuxta  uaflx  foIitudines,ferarumcp  multitudo,  haud  diO 
fimilem  hominum  immanitatem  obfldens.Iterum  deinde  Scyths, iterum^  deferta  cum 
beluis, ulqj  ad  iugum  incumbes  mari,quod  uocat  Tabin.Nec  ante  dimidiam  ferme  Ion/ 
4°  gitudinem  eius  ora;  quae  fpedtat  seftiuum  orientem,  inhabitatur  illa  regio.Primi  funt  ho 
minum,qui  nofcantur, Seres,  lanicio  fyluarum  nobiles, perfufam  aqua  depedlentes  fron 
dium  caniciem:unde  geminus  foeminis  noftris  labor, redordiendi  fila,rurfum&  texendi: 
Tam  multiplici  opere, tam  Ioginquo  orbe  petitur,  at  in  publico  matrona  transfuceat.Se/ 
res  mites  quidem, fed  #  ipfi  feris  perfimiles, coetum  reliquoru  mortaliu  fugiunt, cum  com 
mercia  expetat.Primu  eoru  nofcitur  flumen  Pfitaras,  proximu  Carabi,  tertium  Lanos, 
a  quo  promontoriu,Chryfe  finus,Cyrnaba  flumen,  Attanos  finus.Etgens  hotninu  At/ 
tacorum,apricis  ab  omni  noxio  afflatu  feclula  collibus, eadc  qua  Hyperborei  degut  tem 
perie.De  qs  priuatim  codidit  uolumen  Amometus,ficut  Hecataeus  de  Hyperboreis.  Ab 
Attacoris  gentes  Thyri  K  Tochari,#  iam  Indoru  Cafiruintrorfus  ad  Scythas  uerfi,  hu/ 

h  a  manis 


88  C»  PLINII  NATVRALIS 

manis  corporibus  uefcutur.Nomades  quocp  Indis  uagatur.  Sunt  qui  ab  Aquilone  eon 
tingi  ab  ipfts  &  Cyconas  dixerc,&  Bryfanos.Sed  inde(ut  plane  confentiunt  oes)  Emodi 
montes  aflurguntftndorumqj  gens  incipit,non  eo  tantum  mari  adiaces,  uerum  Si  i  me/ 
ridiano,  quod  Indicu  appellauimustqusqp  pars  orienti  aduerfa  redlo  prsteditur  fpatio, 
ad  flexu  £j  initiu  Indici  maris  xvm.  Ixxv.M.pafT.  colligir.Deinde  quafledlitur  in  meri/ 
diem  xxim.  Ixxv.M.p.  ut  Eratofthenes  tradit,ufqj  ad  Indum,qui  eft  ab  occidente  finis 
Indis.CompIures  aut  totam  ipfius  longitudine  xl.  dteru  nodriumc^  ueiifico  nauiu  curfu 
determinauere:&  a  feptetrione  ad  meridie  xxvn.i. M.paf  Agrippa  Iogitudinis  xxxiii 
M.Iatitudinisxxtn.M.(pdidit.  Pofsidonius  ab  sfliuo  folis  ortu  ad  hybernu  exortu  me 
tatus  eft  ea,aduerfam  Gallif  ftatues,quam  ab  occidente  sftiuo  ad  occidentehybernum  io 
metabatur  totam  a  fauonio .Itaq?  obuerfam  eius  uenti  afflatu  iuuari  Indiam3faiubremq? 
fieri,haud  dubia  ratione  docuit.  Alia  illius  cadi  facies ,  alrj  fideru  ortus:bins  meffes  in  an/ 
no,bins  sftates ,  media  inter  illas  hyeme  etefiarum  flatu:  noftra  uero  brumali.Lenes  ibi 
aurs,mare  nauigabile,getes  Si  urbes  innumerabiles,fi  quis  omnes  perfequi  uelit, Etenim 
patefacfta  eft  no  modo  Alexadri  Magni  armis,regumcp  qui  ei  fucceflere,circuuecftis  etia 
in  Hyrcanu  mare  Si  Cafpiu  Seleuco  SC  Antiocho;prsfecftoq?  dafsis  eorum  Patrode:ue 
rum  a^alrjs  autoribus  Grscis,quicum  regibus  Indicis  morati  funt:ficutMegafthenes38£ 
Dionyfius  a  Philadelpho  miffus  ex  ea  caufa .  Vires  quoq?  gentiu  prodidere;  No  tamen 
deeft  diligentis  locus  ,  adeo  diuerfa  8£  incredibilia  traduntur.  Alexandri  Magni  comites 
in  eo  tradu  Indis  quem  fubegerat3fcn'pferunt  v.M.oppidoru  fuifle,  nullum  Co  minus,  20 
gentium  ix.Indiamc^  tertiam  partem  efle  terrarum  omnium3muItitudinem  populorum 
mnumeram3probabiii  fane  ratione.  Indi  enim  prope  gentium  folt  nunquam  emigrauere 
finibus  fuis.Colhguntur  a  Libero  patre  ad  Alexandrum  Magnum  reges  eorum  diq.  an/ 
nis  yi,  M.  ccccq.  adrjciunt  Si  menfes  tres.  Amnium  mira  uaftitas.  Proditur  Alexandrum 
Magnum  nullo  die  minus  ftadia  dc.  nauigalTe  in  Indo ,  nec  potuifle  ante  menfes  v .  ena/ 
uigare,  adiedis  paucisdiebusr&tamen  minorem  Gange  efle  conftat.  Seneca  etiam 
apud  nos ,  tentata  Indis  commentatione  Ix.  amnes  eius  prodidit ,  gentes  duodeuiginti 
centumqj .  Par  labor  fit  montes  enumerare .  Iunguntur  inter  fe  Imaus  3  Emodus,  Paro/ 
pamiflus,  Caucafi  partes,  a  quibus  tota  decurrit  in  planiciem  immenfam,  8i  Aegypto  fi/ 
milem. Veru  ut  terrena  demonftratio  intelligatur,  Alexadri  Magni  ueftigrjs  infiftamus.  ?o 
Diognetus  8i  Beton  irineriS  eius  mefbres3fcripfere,d  porris  Cafprjs  Hecatompylon  Par 
thorum  quot  diximus  milia  eflerinde  Alexandriam  Arion,  quam  urbem  is  rex  condidit, 
d.Ixv.  M.  Inde  ad  Prophthafiam  Drangarum  cxcix.  M.  Inde  ad  Arachofiorum  oppi/ 
dum  d.  xv.M.Inde  Qrthofpanum  ccI.M.Inde  Alexandri  oppidum  I.  M.  In  quibufdam 
exemplaribus  diuerfi  numeri  reperiutur:hanc  urbem  fub  fpfo  Caucafb  efle  pofitam.  Ab 
ca  ad  flumen  Chepta,&  oppidum  Indorum  Peucolaitin  ccxxvij.M.Inde  ad  flumen  In/ 
dum  Si  oppidum  Taxila  ix.M.Ad  Hydafpen  fluuium  clarum  cxx.M.Ad  Hypafin  non 
ignobiliorem  xlix.  cccxc.M.  qui  fuit  Alexandri  itinerum  terminus,  exuperato tamen 
amne3arisq?  in  aduerfa  ripa  dicatis,  Epiftols  quoqj  regis  ipfius  confentiunt  his.  Reliqua 
inde  Seleuco  Nicatori  peragrata  funt:  ad  Hefidrum  clxviq.  M.Iomanem  amnem  tan/  40 
mndem .  Exemplaria  aliqua  adrjciunt  v.  M,  pafluum .  Inde  ad  Gangen  cxq.  M.  Ad 
Rhodapham  clxix.M.  alrj  cccxxv.  M.  in  hoc  fpatio  produnt,  ad  Calinipaxa  oppidum 
clxvij.d.  alrj  cdxv.  M.  Inde  ad  confluentem  Iomanis  amnis.  Si  Gangis  dcxxv.  M.  pleri/ 
que  adrjciunt  xiij.M.  ad  oppidumq^  Palibotra  ccccxxy.  Ad  ofttum  Gangis  dc.  xxxvirj. 

M.  paff.  Gentes  quas  memorare  non  pigeat  a  montibus  Emodis ,  quorum  promonto/ 
rium  Imaus  uocatur,incolarum  lingua  niuofum  fignificate,Ifari3Cofyri,  Izgi,&periuga 
Chifiotofagi,  multarum^  gentium  cognomen  Brachmans,  quorum  Maccocalings. 
flumina  Pumas  Si  Cainas(quod  in  Gangem  influir)ambo  nauigabilia.Gentes  Calings 
proximi  mari,&  fupra  Mandei,  Malii  quoru  mons  Malius,  tratftusq?  eius  finis  Ganges. 

Fiuuius 


fc  i  $  T  0  R  I  AE  LIBER  Vt 


& 


Fluuius  Ganges  Cap.  xvui 

HVnc  alrj  incertis  fontibus  ut  Nilum, rigantemqj  uicina  eodem  modo, ait]  in  Scythb 
cis  montibus  nafci  dixerunt .  Influere  in  eum  xix.amnes.Ex  fisnauigabiles,pr*ter 
iamdu3:os>Canucham,Vamam,  Erranoboam,Cofoagum,Sonu.Alficum  magno  fra 
gore ipfius  ftatim  fontis  erumpere  5  deiedtumq?  per  fcopulofa  82  abrupta,  ubi  primum 
molles  planicies  contingat ,  in  quodam  lacu  hofpitari :  inde  lenem  fluere ,  ubi  minimum 
vifi.M.paff.latitudine,ubi  modicum,  ftadiorum  e.altitudine  nufquam  minore  paff.  xx. 

Gentes  Indite.  Cap.  xix 

TVTOuifsimagente  Gangaridum  Calingarum  regio  PartaIisuocatur:regi  Ixx.M.pe/ 
,0  IN  ditum, equites  mille,elephanti  dcc.in  procindtu  belloru  excubant.Nanqj  uita  mitio 
ribus  populis  Indoru  multipartita  degitur.  Alfi  tellurem  exercent,militiam  alii  capeflunt, 
merces  alii  fuas  euehunt,  res  externas  inuehunr,res  publicas  optimi  ditifsimicjj  ceperant, 
iudicia  reddut,regibus  afsident.Quintu  genus  celebrata  tIlic,SC  prope  in  religione  uerf*, 
fapienti*  deditu,  uoluntaria  (emper  morte  uita  accenfo  prius  rogo  finit .  Vnu  fuper  hoc 
eft  femiferu,ac  plenu  laboris  immenfi,a  quo  fupra  dicta  cotincnrur,uenandi  elephantes 
domandicg.Iis  arant, fis  inuehutur ,  h*c  maxime  nouere  pecuaria,  fis  dimicant,miliratcp 
pro  nnibus.Deledtum  in  belua,  uires  82  stas  atqj  magnitudo  faciut .Infula  in  Gange  eft 
raagn*  amplitudinis,  gente  cotinens  unam,Modogalicam  nomine.  Vitra  fiti  funt  Mo/ 
dub*,Molindf>ijbere  cum  oppido  eiufHem  nominis  magnifico, Ga!modroeG,Preti,Ca 
10  l&SafurijPaflal^Colub^,  Orsui*,  Abali,Talu<ft*.Rex  horu  peditu  LM.  equitum 
i'n.M.eiephantos  cccc.in  armis  habet.Validior  deinde  gens  Andar*. plurimis  uicis,xxx. 
oppidis,qu*  muris  turribusqj  muniuntur,  regi  pr*bet  peditum  c.M.  equitum  rj.M.ele/ 
phantos  mille.Fertilifsimi  funt  auri  Dard*,Set*  uero  arged.Sed  omniu  in  India  prope, 
non  modo  in  hoc  tradu, potentiam  claritatem^  antecedunt  Prafij,  amplifsima  urbe  di/ 
tifsimaqj  Palibotra.Vnde  quidaipfam  gente  Palibotrosuocant,imd  uero  tradlu  uniuer 
fum  a  Gange.  Regi  eorum  peditu  fexcenta  M.  equitum  xxx.M.  elephantoru  ix.M.per 
omnes  dies  ftipendiantur.  Vnde  coiedtatio  ingens  opum  eff.Ab  fis  in  interiore  firu  Mo/ 
nedes  82  Suari,quoru  mons  Maleus, in  quo  umbr*  ad  feptentrione  cadut  hyeme,*ftate 
inauftrum,per  fenos  menfes.Septentriones  eo  in  tratftu  femel  in  anno  apparere,nec  nili 
jo  xy.diebus ,  Beton  autor  eft:  hoc  ide  pluribus  locis  Indi*  fieri, Megafthenes.Auftrinum 
polum  Indi  Dramafa  uocat.  Amnis  lomanes  in  Gangem  per  Palibotros  decurrit  inter 
oppida  Methora&  Cyrifoborca.A  Gange  uerfa  ad  meridiem  plaga  tinguntur  fole  po/ 
puli,iam  quidem  infedti,nondum  tamen  Aethiopum  modo  exufti:quantum  ad  Indum 
accedut,  tantum  colore  pr*femnt  fidus.Indus  ftatim  a  Prafiorum  gente, quoru  in  moti 
tanis  Pygm*i  traduntur,  Artemidorus  inter  duos  amnes  xxi,M.paff  intereffe  tradit. 

Indus  fluuius.  Cap.  xx 

INdus,Sandus  ab  incolis  appellatus,in  iugo  Caucafl  motis  quod  uocatur  Paropamif/ 
fus  aduerfus  folis  ortu  effufus,82  ipfe  undeuiginti  recipit  amnes.Sed  clariffimos  Hyda 
fpem  quatuor  alios  afferente, Cantabram  tres.Per  fe  uero  nauigabiles  Acefinu  82  Hypa 
4°  fin ,  quada  ramen  aquaru  modeftia  nufqua  lacior  quinquaginta  ftadfis,  aut  altior  xv.  p. 
amplifsimam  infulam  efficiens,qu*  Prafiane  nominatur, 82  aliam  minorem  qu*  Parale. 
Ipfeper  xii.xI.M.p.parciisimis  autoribus  nauigatus, 82  quoda  folis  comitatu  in  occafum 
uerfus, oceano  infunaitur.Menfurara  in  ora  ad  eum  ponam, ut  inuenio,generatim,  quan 
quam  inter  le  nuil*  cogruat.  Ab  oftio  Gangis  ad  promontoriu  Calingon ,  82  oppidum 
Dandagula  deexx v.M.paff. Ad  Tropina  xu,  xxv.M.  Ad  Perimul*  promontoriu,ubi 
eft  celeberrimii  Indis  emporiu  dcd.  ad  oppidu  in  infula  quam  fupra  diximus  Patalam 
dcxx.M.paff, Gentes  montan*  inter  eu  82  lomanem  Cefi,Cetriboni  fylueftres:  deinde 
Megalls, quoru  regi  quingeti  elephati,peditu  equitum^  numerus  incemjjs:Chryfei,  Pa 
rafangs,  Afangs  tigri  fera  fcatentes.  Armant  peditu  xxx.M.eIephatos  ccc.equites.dccc, 

h  5  Hos 


9©  c.  PLINII  NATV.R.  ALIS 

Hos  includit  Indus,montium  corona  circundatos  &folitudinibus  per  dcxxv, M.Infra  fd 
litudines,Dari,Sur*.Iterumqj  folitudines  per  dxxxvifi.M.p.plcrunq;  harenis  ambicn/ 
tibus  haud  alio  modo  qudm  infulas  marijnfra  defertahgc  Maltccor^Sing^Marohe, 
Rarungf, Morantes, Mafu*,Pagung*:iam  hi  montiui  qui  perpetuo  tradtu  oceani  oram 
tenent  incol*,liberi  8Z  regum  expertes,multis  urbibus  montanos  obtinent  colles.Nare* 
deinde,quos  claudit  mons  altiflimus  Indicoru  Capitaiia.Huius  incol*,alio  latere  late  ais 
ri&argeti  metalla  fodiut.  Ab  fis  Oratur*, quoru  regi  elephanti  quide  x.fed  arnpl?  uires 
peditum:  Varetat*, qui  fub  rege  elephantos  no  aiunt, fiducia  equitu  pcditumcp:Odom/ 
boer*,Salabaftr*,Horat*  urbe  pulchra, fofsis  paluftribus  munita:  g  quas  croccdiii,hu 
mani  corporis  auidifsimfiaditu  nifi  ponte  no  dant.  Et  aliud  apud  illos  laudatur  oppidum  io 
Automela,impofitu  littorfiquinqj  amniu  in  unu  cofluente  cocurfu, emporio  nobili.Regi 
eorum  elephanti  M.dc.peditum  cl.M.equitu  quinq?  M.Pauperior  Charmarum  rex,ele 
phantos  Ix.paruasqp  reliquas  uires  habet. Ab  fis  gens  Pand*  fola  Indoru  regnata  fcemi 
nis.  Vnam  Herculi  fexus  eius  genita  ferunt ,  ob  idq?  gratiorem  regno  donata  pr*cipuo. 

Ab  ea  deducentes  originem  imperitant  ccc.oppidis,peditum  dM.elephatis  quingentis. 
Pofthanc  trecentaru  urbium  Syrieni,Derang*,Pofing*,Bu2*,Gogiarci,Vmbr*,Ne 
re*,Brancofi;,Nobund*,Cocond*,Nefei,Pedatrit*,Salohriaf*,Oioftr*  Patalainfu/ 
lam  attingentes:dcuiusextremo  littoread  Cafpias  portas  xvin.xxv.M.produnf.Hinc 
deinde  accolunt  Indu  aduerfum  euideti  demonftratione  Amat*,  Boling*,  Gallitalut*, 
Ditouri,Megari,Qrdab*,Mef* .  Ab  his  Vri,Siieni:mox  deferta  in  ccl.M.paff Quibus 
exuperatis  Organag*,  Abaort*,  Sibar*,Suert*:  &  ab  qs  folitudines  prioribus  pares. 
De;n  SarophageSjSorg^Baraomat^Gumbrk^^quorum  xrj.natio  nes,fingul:s^  bi 
nae  urbes. Afeni  triuurbiu  incoiff.  Caput  eoru  Bucephala,  Alexadri  regis  equo(cui  fuerat 
hoc  nomen)ibi  fepulto  conditu.  Motam  fiiper  hos  Caucafo  fubie&i  jSolead*,Sondr*s 
rranfgrefsisqp  Indu ,  &cueo  decurrentibus  Samarabri*,  Sambraecni,Brifabrit*,Orfii, 
Anrixeni,Taxil*>cu  urbecelebri,iam  in  plana  demiflo  tractu,  cui  uniuerfo  nome  Amata 
dr*.Popu!i  quatuor,Peucoiait*,Arfagalit*,  Geret*,  Aioi.Etenim  pleriq;  ab  occidente 
non  Indo  amne  determinant,{ed  adficiunt  quatuor  fatrapias,Gedrofbs,  Arachotas,Ari/ 
oSjParopamiffadas.  Arfi&iundl* gentes.  Cap.  xxr 

VLtimo  fine  Cophete  fluuio,qu§  omnia  Arioru  effe  alfisplacet.Necnon  &!  Nyfam  io 
urbem  pieriq;  Indi*  afcribunt,montecjj  Merum  Libero  patri  facrunr.unde  origo 
fahul*>Iouis  fcemine  *ditum:Item  Afpagonas  gente, uitis  8C  lauri  &  buxi,  pomcmmq; 
omniu  in  Gr*cia  nafcentium  fertilem.Qu*  memoranda  8 i  prope  fabuIofa,de  fertilitate 
terr*, ac  genere  frugum  arborumq?,aut  ferarum  aut  uolucrum  &  aliorum  animaliu  tra/ 
duatur,fuis  qu*qj  locis  in  reliqua  parte  operis  commemorabuntur.  Quatucr  uero  fatra/ 
pi*mox  paulo,ad  Taprobanem  infulam  feftinante  animo.  Sed  ante  fontali*,  Patale, 
quam  fignificauimusjn  ipfis  faucibus  Indi  triquetra  figura  cc.xx.  M.  p.iatimdine.  Extra 
oftiu  Indi,Chryf*,3£  Argyr*, fertiles  metallis, ut  credo.  Nam  quod  aliqui  tradidere,  au/ 
reum  argenteuq?  fis  folu  effe  haud  facile  crediderim.  Ab  fis  xx.  M.p.Crocale.  Ab  ea.xfi. 
M.p.Bibaga,oftreis  &  cochylfisreferta.DeindeToralliba  ix.M.p.a  fupradt<5ta,mult£q?  43 
ignobiles.  Taprobane  infula.  Cap.  xxii 

fT“*Aprobanen  alteru  orbe  terraru  effe, diu  exiftimaru  eff,  Antichthonu  appellatione. 

X  V t  liqueret  infulam  effe,  Alexandri  Magni  *tas  resq?  pr*ftitere.  Oneficritus  clafsis 
eius  pr*fedtus,e!ephatos  ibi  maiores  bellicofioresqj  quam  in  India  gigni  fcripfit;Mega 
fthenes  flumine  diuidfiincolasqj  Pal*ogones  appellari, auri  margaritarum^?  grandium 
fertiliores  quam  Indos.Eratofthenes  81  menfura  prodidit  longitudinis  vfi.M.ff ad Jaritu 
dinis  v.M.nec  urbes  effe,fed  uicosfeptingetos.Incipitab  Eoo  marfinrer  ortu  occafumq? 
folis  Indi*  pr*tenta,& quondam  credita  xx.dieru  nauigatione  a  Prafiana  gente  diffare: 
mox, quia  papyraceis  nauibus  armamentiscp  Nili  petere  tur5ad  noftraru  naaium  curfus, 

"  y* i 


HISTORIAE  EIBEA  VI  9! 

Vrj.dierum  interuailo  taxato.Mare  intereft  uadofum, fenis  non  amplius  altitudinispafsi 
bus, fed  certis  canalibus  adeo  profundu,ut  nuite  ancone  fidat:ob  id  nauibus  utrinq?  pro 
ra:,neperanguftias  aluei  circuagi  fit  necefle.Sideru  in  nauigado  nulla  obferuatio.Scpte/ 
trio  no  cernitur, fed  uolucres  fecum  uehut  emittetes  tepius, raeatumcj?  earu  terras  peted/ 
um  comitatur.  Nec  plus  quam  ternis  menfibus  in  anno  nauigant.Cauent  a  folftitio  ma/ 
xime  c.dies,cunc  illo  mari  hyberno.  Hadenus  ^prifcis  memorata:  nobis  diligcntior  no/ 
titia  Ciaudrj  principatu  cotigit ,  legatis  etia  ex  infula  aduedis.Id  accidit  hoc  modo :  An/ 
nrj  Piocami,qui  maris  rubri  uedigal  i  filco  redemerat, libertus  circa  Arabiam  nauigans* 
aquilonibus  raptus  prster  Carmaniam  xv.  die  Hippuros  portu  eius  iriuedus,hofpitali 
10  regis  clemetia  fex  menfium  tempore  imbutus  alloquio, percotanti  poftea  enarrauit  Ro/ 
taanos  82  C®lare:miru  in  modu  in  auditis  iuftitiam  ille  iufpexit,  quod  pares  pondere  de 
narrj  eifent  incaptiua  pecunia,cum  diuerfe  imagirtes  indicaret  a  pluribus  fados .  Et  hoc 
maxime  foliicitatus  ad  amicitiam,legatos  quatuor  mifit,principe  eoru  Rachia.  Ex  rjs  co/ 
gnitum  D.efle  oppida, portu  cotra  meridie  appofitu  oppido  Palefimudo,  omniu  ibi  cla 
riflimo,ac  regte  cc.M.piebis.Stagnum  intus  Megisba,  cdxxv.M.  p.  ambitu,  infulas  pa> 
buli  tantum  Fertiles, coplexum.Ex  eo  duos  amnes  erumpere,Palefimundum,iuxta  oppi 
dum  eiufdem  nominis  influentem  in  portu  tribus  alueis ,  quinque  ftadiorum  ardiflimo* 
xv.  ampliflimo.  Alterum  ad  feptentrione  Indiamqj  uerfus, Cydara  nomine.Proximum 
efle  Indis  promontorium, quod  uocetur  Colaicum, quatridui  nauigatione,mcdio  in  cur 
«o  fu  folts  infula  occurrente.Mare  id  colore peruiridi7prsterea  fruticofum  arboribus ,  iubas 
earum  gubernaculis  deterentibus.Septentrioes  V ergiiiasq?  apud  nos  ueluti  in  nouo  cs/ 
io,mirabantur:Lunam  quidem  apud  ipfos  no  nifi  ab  odaua  ad  xvi.  fupra  terram  afpici 
fatentes.Canopum  lucere  nodibus,  fidus  itiges  82  claru.  Sed  maxime  miru  qs  erat,  um/ 
bras  fuas  in  noftmm  cslum  cadere, no  in  fuarmfolemq;  i  teua  oriri, 82  in  dextera  occide/ 
re  potius  qu^m  e  diuerfo  Jidem  narrauere, latus  infulf  quod  protenderetur  Indis  x.lvl. 
ftad.efle,ab  oriete  hyberno  ultra  motes  Emodos.  Seras  qqj  ab  ipfis  afpici ,  notos  etiam 
commercio.patrem  Rachio  cbmeafle  eo.aducnis  ibi  feras  occurfare .  Ipfos  uero  excede/ 
re  hominum  magnitudinem,  rutilis  comis, coruleis  oculis,  oris  fono  truci,nulli  comercio 
linguas.  Ctetera  eadem  quf  noftri  negociatores.  Fluminis  ulteriore  ripa  merces  politas  iu 
Jo  xta  uenalia  tolli  ab  his,fi  placeat  permutatiomo  aliter  odio  iuftiore  luxurte,quam  fi  per/ 
duda  mens  illuc  ufqj  cogitet,quid  82  qu  6  petatur  82  quare.  Sed  ne  Taprobane  quidem, 
quamuis  extra  orbem  a  natura  relegata ,  noftris  uitrjs  caret,  auru  argentuqj  82  ibi  in  pre/ 
tio.  marmor  teftudinis  fimile,  gemmo  margaritoq?  in  honore  multo  prsftariores,82  to/ 
tias  luxurio  noftro  cumulus.Ipfbmm  opes  maiores  efle  diccbant,fed  apud  nos  opulen/ 
ris  maiorem  ufum.  Seruum  nemini,  non  in  diem  aut  interdiu  fomnum:  odificia  modice 
ab  humo  extanria:annonam  nunqua  augeri, no  fora  litesue  eflfe.  coli  Herculem:  eligi  re/ 
getn  a  populo  feneda  deraentiaq?,liberos  no  habentem:82  fi  poftea  gignat,abdicari,  ne 
nathoreditarium  regnum.Redores  ei  a  populo  xxx,  darimecnifi  pluriu  fententia  quea 
quam  capite  damnari:  fic  quoq?  appellatione  efle  ad  populujxx.  iudices  dari:  fi  liberent 
40  i]  reum ,  amplius  triginta  rjs  nulla  efle  dignatione,grauifiimo  probro,  regi  cultum  Liberi 
patris, coteris  Arabum.regem,fi  quid  ddinquat, morte  multari, nullo  interimete,auerfan 
tibus  cundis,82comercia  etiafermonis  negantibus.Fefta  uenatione  abfumi,gratifltmam 
eamtigribus  elephantis^  coftare.  Agros  diligenter  coli, pomis  abundarc.Efle  82  in  pifea 
tu  uoluptatem,teftudinum  maxime, quarum  fuperficie  familias  habitantiu  cotegi:  ranta 
reperiri  magnitudine.Vitahominum  centum  annis  modica.Hoc  comperta  dc  Tapro/ 
bane. Quatuor  fatrapio,quas  in  hunc  locum  diftulimus,ita  fe  habent. 

Capiflene,Carmania.  Cap.  xxiii 

A  Proximis  Indo  getibus  motana  Capifleno  habent  Capiflam  urbe,qua  diruit  Cy 
xjLrus.Arachofia  cu  oppido  82  flumine  eiulde  nois,quod  quida  Cophen  dixere.a  Se 

h  4  miramide 


9*  C.  PLINII  NATVRALIS 

roiramide  coditu.  Amnis  Hermandus  profluens  per  Abeften  Arathofioru.  Proximos 
tjs  i  meridie  ad  partem  Arachotarufaciut  Gedrofos,#  afeptentrione  ParopamifTadas. 
Cartana  oppidu  fob  Caucafo,quod  poftea  T ctrogonis  dictum.H^c  regio  eft  ex  aduer 
fo.Badlrisnorum  deinde, cuius  oppidu  Alexandriana  conditore  di(ftu.Syndraci,Dangt* 
ls,Parapiani,Cantaces,Maci.Ad  Caucafum  Cadrufi  oppidu  ab  Alexandro  coditum. 
Infra  hsc  omnia,ora  ab  Indo .  Ariana  regio  ambufta  femoribus,  defertis^  circundata» 
multa  tam  e  interfufa  opacitate:cultores  cogregat  circa  duos  maxime  fiuuios,Tonderon 
St  Arofapen.Oppidu  Artacacna. Arius  amnis, qui  praefluit  Alexandriam  ab  Alexadro 
coditam.patet  oppidu  ftad.  xxx.  mu!to<^  pulchrius, ficut  antiquius,  Artacabane  iterum 
ab  Antiocho  munitum, ftad.l.Dorifci  gens.  Amnes  Pharnacotis,Qphradus,Prophtha  io 
Ha  oppidum  Zara(parum,Drangs ,  Argets,  Zarangs ,  Gedrufi .  Oppida  Paucolais, 
Lymphorta,Methoricude{ertum.  Amnis  Manain.Auguttiri gens .  Flume  Borru,Gens 
Vrbi, flumen  nauigabile  Ponamus  Pandorum  finibus.Item  Caberon  Soraru  oftio  por 
tuofus.Oppidu  Condigramma.Flumen  Cophes.Influut  in  eumnauigabilia  Sadarus, 
ParofpuSjSodinus.Arians  partem  efle  Daritin  aliquiuolunt,  menfuramc^  produt  utri/ 
ufqj  longitudine  xix.LM.p.latitudine  dimidio  minore  cp  Indiae .  Ali)  GedrulosSi  Scy/ 
ros  pofucre  per  dxxxirj.M.p.Mox  Ichthyophagos  Oritas, propria  no  Indoru  lingua  lo 
quentes,per  cc.M.p.Inde  pofuere  Arbicrum  gentem  per  cc.M. Ichthyophagos  omnes 
Alexander  uetuit  pifeibus  uiuere.  Vitra  deferta, deinde  Carmania, ac  Perfis,atcg  Arabia. 
Sed  priufquam  hsc  generarim  perfequamur,indicare  conuenit,qus  prodit  Oneficritus,  2o 
clafle  Alexandri  circumuedus  in  mediterranea  Perfidis  ex  India,  narrata  proxime  a  Iu/ 
ba:dein  eam  nauigationem,qus  his  annis  coperta  feruatur  hodie.Oneficriti  St  Nearchi 
nauigatio  nec  nomina  habet  manfionu  nec  fpatia.Primuc^  Xylenepoiis,ab  Alexandro 
codita,unde  cceperunt  exordium, iuxta  quod  flumen,auc  ubi  fuerit ,  no  fatis  explanatur. 
Hsc  tamen  digna  memoratu  produnt'  ab  eis :  oppidu  a  Nearcho  conditum  in  nauiga/ 
tione  ea.FIumen  Nabrum  nauiu  capax,  contrd  infula  diftans  Ixx.ftad.  Alexanaria  condi 
ta  a  Leonato  iuflu  Alexandri  in  finibus  gentis,  Argenus  portu  falubri.  Flume  Tuberum 
nauigabi!e,quod  circa  Parirs.Deinde  Ichthyophagi  tam  longo  tradu,  ut  xx  dieru  fpa/ 
tioprsnauigauerint.Infufa,quf  folis  appellatur, &  eadem  cubile  Nympharum,rubens, 
tn  qua  nullu  animal  nen  abfumitur,incertis  caufis.Ori  gens.Flumen  Carmania:  Hytanis  ?o 
portuefum  S£auro  fertile. Ab  eo primu  feptentrionesapparuifteadnotauere.  Ardurum 
nec  omnibus  cerni  nodibus,nec  totis  unqua.Achemenidas  ufq;  illo  tenuifie.  iErfs  St  fer/ 
ri  metalla  S£  arfenici  St  mini)  exerceri  .Inde  promontoriu  Carmania:  eft:ex  quo  in  aduer 
fa  ora  ad  gente  Arabie  Macas  traiedus  diftat  l.  M .  p.Infufg  tres,quaru  Organa  tantum 
habitatur  aquofa ,  d  concinenti  xxv.  M.  p.  Infula  iiij.iam  in  finu  ante  Perfida .  Circa  has 
hydri  marini  uicenu  cubitoru  adnatantes  terruere  claftem.  Infula  Acrotadus,item  Gau/ 
rats,in  quibus  Chiana  gens. Flumen  Hyperis  in  medio  finu  Pcrfico,onerariaru  naufum 
capax.Fiumen  Sitiogagus ,  quo  Pafargadas  feptimo  die  nauigatur .  Flumen  nauigabile 
Phirftfmus, infula  fine  nomine .  Flume  Granius  modicarum  nauiu  capax ,  per  Sufianen 
fluitidextra  eius  accolunt  Deximontani,qui  bitume  perficiunt.  Flume  Oroatis  oftio  dif/  40 
ficilinifi  peritis,inful§  1 1  parus,inde  uadofa  nauigatiopaluftri  fimilis:  per  euripos  tamen 
quofdamperagitur.Oftium  Euphratis.Lacus,quem  faciunt  Eulgus  &  Tigris  iuxta  Cha 
racem.  Inde  Tigri  Sufa.  Feftos  dies  ibi  agentem  Alexandru  inuenerunt  feptimo  tnenfe, 
poftquam  digreflus  ab  i)s  fuerat  Patalis,  tertio  nauigationis.Sic  Alcxadri  dariis  nauiga/ 
uit.Poftea  a  Syagro  Arabis  promotorio  Patalam  fauonio,quem  Hypalum  ibi  uocanr, 
pcci  certiflimum  uidebatur  xm.xxxrj.M.  p.sftimatioe.  Secuta  stas  propiorem  curfum 
tutioremq^  iudicauit,  fi  ab  eodem  promontorio  Zizerum  amnem  portum  Indis  pete/ 
ret.Diuq?  ita  nauigatum  eft ,  donec  compendia  inuenit  mercator ,  Iucroq?  India  aamo/ 
ta  eft.  Quippe  omnibus  annis  nauigatur, fagitrariorum  cohortibus  impofitis.  Etenim  p  i/ 

rats 


historiae  LIBER  VI  «5 

tatx  maxime  infeftabant.Nec  pigebit  totu  curium  ab  Aegypto  exponere, nuc  primum 
certa  notitia  patefcente.Digna  res, nullo  anno  imperrj  noftri  minus  h— s  quingenties  ex/ 
hauriente  India  SC  merces  remittente, qax  apud  nos  centuplicato  ueneant.  mm  pafluum 
ab  Aiexandria  abeft  oppidum  Iuliopolis .  Inde  nauigant  Nilo  Coptum  cccirj.  M.  pafl* 
qui  curfus  Etefqs  flantibus  peragitur  xrj.  diebus.  A  Copto  camelis  itur,aquationum  ra/ 
tione  manfionibus  dilpofltis.Prima  appellatur  Hydreuma  xxxrj,M.Secunda  in  monte, 
diei  itinere.Tertia  in  altero  hydreumate  a  Copto  xcv.M.Deinde  in  monte.Mox  ad  hy/ 
dreuma  Apollinis,a  Copto  dxxxiirj.M.p.  Rurfus  in  mote.  Mox  ad  nouu  Hydreuma  a 
Copto  ccxxxirj.M.p.Eft  SC  aliud  Hydreuma  uetus,Troglody  ticu  nominatur, ubi praifi 
io  dium  excubat  diuerticulo  n.milium.Diftat  inouo  Hydreumate  iiq.  M.p.Inde  Berenice 
oppidum, ubi  portus  rubri  maris, a  Copto  ccIviq.M.p.  Sed  quia  maior  pars  itineris  con 
ficitur  noctibus  propter  #ftus,&  ftatiuis  dies  abfumutur,totum  a  Copto  Berenicen  iter 
duodecimo  die  peragitur.Nauigare  inriptut  ^ftate  media  ante  canis  ortum, aut  ab  exor 
tu  protinus.  Veniutq?  circiter  xxx  die  Ocelim  Arabi^aut  Canan  thurifer^  regionis.  Eft 
SC  tertius  portus, qui  uocatur  Muza,quem  indica  nauigatio  no  petit,nec  nifi  thuris  odo/ 
rumcp  Arabicorum  mercatores.Intus  oppida,regiaeiusappeliaturSaphar,aliudcpSa/ 
be.Indos  autem  petentibus  utiliflimum  eft  ab  Oceli  egrcdi.Inde  uento  Hypalo  nauigac 
diebus  quadraginta  ad  primum  emporium  India:  Muzirim ,  non  expetendum  propter 
uicinos  piratas, qui  obtinent  locum  nomine  Hydras, neq?  eft  abundans  mercibus.  Pme 
zo  rea  longe  a  terra  abeft  nauium  ftatio,lintribusc£  efferuntur  onera,  qua: geruntur. Regna 
bat  ibi, cum  prodere  ha:c,Celebotbras,  Alius  utilior  portus  gentis  Necanidon,  qui  uoca 
tur  Becare.Ibi  regnat  Pandionjonge  ab  emporio  mediterraneo  diftante  oppido,  quod 
uocatur  Modufa.Regioaut  ex  qua  piper  monoxylis  lintribus  Becaren  conuehunt,uoca 
tur  Cottona :  qu$  omnia  gentium  portuumue  aut  oppidorum  nomina  apud  neminem 
priorum  snueniuntur.  Quo  apparet  mutati  locoruftatus.  Ex  India  renauigatmenfe  i£/ 
gyptio  T ybi  incipiente,noftro  Decembri:aut  utiq,  Mechiris  Aegypti]  intra  diem  fcxtu, 
quod  fit  intra  Idus  Ianuarias  noftras.Ita  euenit,ut  eode  anno  remeenr.Nauigant  autem 
ex  India  uento  uukurno:&  cum  intrauere  rubrum  mare,africo  uei  auftro.Nunc  reuerte/ 
mur  ad  propofku.  Carmania  oram  patere  duodecies  centena  L.M.paflC  Nearchus  feri/ 
J®  piit.  Ab  initio  eius  ad  flumen  Sabin  c.M.  paflfuu,  Inde  uineas  coli  SC  arua  ad  flumen  An/ 
damn,xxv.M.fpatio,Regio  uocatur  Armuzia.Oppida  Carmani?  Zetis  SC  Alexadria. 
Irrumpit  deinde  SC  in  hac  parte  geminu  mate  in  terras, quod  rubrum  dixere  noftri,  Grae 
riErythneum  a  rege  Erythra,aut  (ut  alfj)folis  repercuffu  talem  reddi  colorem  exiftiman 


testalq  ab  harena  terraq?:ak)  tali  aqua:  ipuus  natura. 

SinusPerflcus&  Arabicus.  Cap.  xxim 

SEd  in  duos  diuiditur  finus.Is  qui  ab  oriete  eft, Perflcus  appellatur  xxv.M.pafluu  cir 
cuitu,  ut  Eratofthenes  tradit.Ex  aduerfo  eft  Arabia, cuius  xn.M.paff.  eft  longitudo. 
Rurfus  altero  ambitur  Gnu  Arabico  nominato:  oceanum  qui  influit ,  Azaniu  appellant. 
Periicum  introitu  v.M.p.iatitudinis,alq  iiq.fecerunt.  Ab  eo  ad  intimu  finum  redto  curfu 
40  x  i.  xxv.M.propemodu  conftat  efle,&  fitum  eius  humani  caprtis  effigie. Oneflcritus  SC 
Nearchus  ab  Indo  amne  in  finum  Perflcu,atq^  illinc  Babylone  ab  Euphratis  paludibus, 
fcripferut  xx  v.M.paffuu  effe.  In  Carmanise  angulo  funt  Chelonophagi,  teftudinum 
fuperficie  cafas  tegentes, came  uefcentes.A  flumine  Arbi  promontoriu  ipfum  inhabitat, 
prxter  capita  toto  corpore  hirti,corrjs^pifcium  ueftiti. 

Cafcandrus  infula, Parthorum  regna*  Cap.  xxv 

AB  horu  tractu  India  uerfus  Cafcadrus  deferta  infula  in  oeeano  L.M.p.traditur:  ia/ 
xtaqp  ea  freto  interfluere  Stoidis,qu^ftuofa  margaritis.A  promotorio  Carmanis 
iugunt:  Armozei.Quida  interponuc  Arbiosccccxq.M.p.toto  littore.Ibi  portus  Macedo 
nu,&  ar^  Aiexadri  in  pmotorio.AmnesSaganos,  dein  Daras8i  Saifos,Abeopromon 
~  torium 


94  C.  P  L  I  N 1 1  NATURALIS 

tonum  ThcmifteaSjinfuIa  Aphrodifias  h  abitatur,  inde  Perfidis  initiu  ad  flumen  Oroa> 
tin ,  quo  diuiditur  ab  EIymaide,Contra  Perfidem  infulaj,Philos,  Cafandra,  Aratia  cum 
monte  praalto  Neptuno  facra .  Ipfa  Perfis  aduerfas  occafum  fita  obtinet  littora  d,  l.M. 
pafluum,etia  in  luxum  diues,in  Parthorum  iampridem  translata  nomen.Horum  de  im/ 
perio  nuc  paucis.RegnaParthoru  duodeuiginti  funt  omnia,ita  enim  diuidutprouincias 
circa  duo(ut  diximus)maria,rubrum  i  meridie,  Hyrcanu  i  feptentrione.Ex  ijs  undecim, 
quse  fuperiora  dicuntur, incipiunt  d  confinio  Armeni#,Caipi}sqj  littoribus.-pertinent  ad 
Scy  thas,cu  quibus  ex  sequo  degunt.Reliqua  feptem  regna  inferioraappellantur.Quod 
ad  Parthos  attinet, femper  fuit  Parthia  in  radicibus  montium  fepius  dittoru,  qui  omnes 
eas  gentes  prartexunt.Habet  ab  ortu  Arios,a  meridie  Carmaniam  3i  Arianos,ab  cccafu  n> 
Pratitas, Medos, i  feptentrione  Hyrcanos, undiqj  defertis  cinda.  Vlteriorcs  Parthi  No 
mades  appellantur:citra  deferta,  ab  occafa  urbes  eorum, quas  diximus,  IiTatis  Si  Callio/ 
pe:ab  oriente  xftiuo  Europum, ab  hyberno  Mania:in  medio  Hecatonpylos,  Arfaciasre/ 
gio  Nifea  Parthyenes  nobiIis,ubi  Alexandropolis  a  conditore, 

Media,Mefopotamia,Babylon,SeIeucia.  Cap.  xxvi 

NEceflarium  eft  hoc  in  loco  fignare  8i  Medorum  fitum ,  terraruq?  faciem  circuage/ 
re  ad  Pe  rficum  mare, quo  facilius  deinde  reliqua  nofcatur,  Nanqj  Media  ab  occa- 
fu  tranfuerfa  oblique  Parthia  occurrens,  utraq?  regna  includit .  Habet  ergo  ipfa  ab  ortu 
Cafpios  3iParthos,a  meridieSittacenen  &Sufianen  2£  Perfida,ab  occafu  Adiabenen,  d 
feptentrione  Armenia.  Perfie  rubru  mare  femper  accoluere, propter  quod  is  finus  Perfi/  10 
cus  uocacur.Regio  ibi  maritima  CyropoIis.Qua  uero  ipfa  fubit  ad  Medos  Elymais.Me 
gala  appellatur  locus ,  arduo  montis  afcenfu  per  gradus,introitu  angufto,ad  Perfepoliti 
caput  regni, dirutam  ab  Alexandro.  Prieterea  habet  in  extremis  finibus  Laodiceam, ab 
Antiocho  condita. Inde  ad  oriente  Magi  obtinent  Paflagardas  caftellu ,  in  quo  Cyri  fe/ 
pulchru  eft:  Si  horum  Ecbatana  oppidu  translatu  ab  Dario  regead  montes .  Inter  Par/ 
thos  &  Arianos  excurrunt  PanetacenlHis  gentibus  Si  Euphrate, inferiora  regna  cludun 
tur.Reliqua  dicemus  a  Mefopotamia,excepto  mucrone  eius  Arabumqp  populis, in  prio 
re  dijftis  uolumine .  Mefopotamia  tota  Aflyriorum  fuituicatim  diiperfapncter  Babylo 
na  Si  Ninum .  Macedones  eam  in  urbes  congregauere, propter  ubertatem  foli.Oppida 
praeter  iam  didta ,  habet  Seleuciam ,  Laodiceam ,  Artemitam :  item  in  Arabum  gente,  Jo 
qui  Aroei  uocantur,8£  Mardani,  Antiochiamrqux  apr^fetfto  Mefopotamia  Nicano/ 
re  condita  Arabis  uocatur .  lunguntur  his  Arabes,  introrfus  Eldamarrj .  Super  quos  ad 
Peliacontam  flumen  Bura  oppidum ,  Salmani  8i  Mafei  Arabes.  Gordysis  uero  iundli 
Aloni ,  per  quos  Zerbis  fluuius  in  Tigrin  cadit ,  Azones ,  Silices  montani ,  Si  Orontes. 
Quorum  ad  occidentem  oppidum  GaugamelaJtem  Sue  ia  rupibus.Supra  Silci,  Claf/ 
fitx,  per  quos  Lycus  ex  Armenia  fertur :  Abfitris  ad  hybernum  exortum .  Azochis  op/ 
pidum .  Mox  in  campeftribus  oppida  Diofpage ,  Polytelia ,  Stratonicea ,  Anthemus. 

In  uicinia  Euphratis  Nicephorion,  quod  ut  diximus,  Alexander  iuflit  condi  propter  lo/ 
c i  opportunitatem .  Dicla  eft  Si  ia  Zeugmate  Apamia ,  ex  qua  orientem  petentes  ex/ 
cipit  oppidum  apprime  munitum, quondam  ftadiorum  fexaginta  quinque  amplitudi/  40 
ne,8£  fatraparum  regia  appellatum ,  qu&  tributa  coferebantur, nunc  in  arcem  redacftum. 
Durant  ut  fuerat  Hebata,&  dudlu  Pomperj  Magni  terminus  Romani  imperrj  Oruros, 
d  Zeugmate  ducentis  quinquaginta  millibus  paflfuum.Sunt  qui  tradut  Euphratem  Go 
baris  prsefedi  opere  deducium ,  ubi  eum  diximus  findi,  ne  prsecipiti  curfu  Babyloniam 
infeftaretiab  Aflyrrjs  uero  uniuerfis  appellatum  Armalchar,  quod  fignificat  regium  flu/ 
men  .qua  deriuatur  oppidum  fuitAgranie  maximis,  quod  diruere  Perfe.  Babylon 
Chaldaicarum  gentium  caput  diu  fummam  claritatem  obtinuitintotoorbe,  propter 
quam  reliqua  pars  Mefopotamia:  Aftyri^  Babylonia  appellata  eft,  fexaginta  millia 
pafiCamplexa  muris.ducenos  pedes  altis, quinquagenos  latis, in  fingulos  pedes  ternis  di/ 


HISTORIAE  LIBER  VI 

bitis  mefura  ampliore, q  noftra, interfluo  Euphrate,mirabili  opere  utro q*.  Durat  adhuc 
ibi  Iouis  Beli  templu.  Inuentor  hic  fuit  fideralis  fcientte.  Cetero  circuitu  in  folitudine  re/ 
dqt,exhaufta  uicinitate  SeIeucte,ob  id  codit$  a  Nicatore  intra  nonagefimu  lapide, ineo/ 
fluente  Euphratis  foflaperdudi  atq?  Tigris:  qu:e  tamen  Babylonia  cognominat',  libera 
hodie, ac  fui  iuris,  Macedonum  qj  moris.  Ferunt  ei  plebis  urbanm  dc.M.  e  fle:  fitum  uero 
mceniu  aquibe  pandentis  alasragrum  totius  orientis  fertiliflimu.  Inuicem  ad  hanc  exhau 
riendam,Ctefiphonte  iuxta  tertiu  ab  ea  lapidem  in  Chalonitide  codidere  Parthi ,  quod 
nue  eft  caput  regni.&  poftcp  nihil  proficiebatur,nuper  Vologelus  rex  aliud  oppidu  Vo 
logefocerca  in  uicino  cSdidit.Sunt  etiamnu  in  Mefbpotamia  oppida, Hipparenu,  Chal/ 
io  deorum  8C  hoc  ficut  Babylon, iuxta  flumen  Narraga ,  qui  dedit  duitati  nomen .  Muros 
Hipparenoru  Perte  diruere.  Orcheni  quoqj  tertia  Chakteoru  dodrina,in  eode  fltu  lo 
cantur,ad  meridie  uerfl .  Ab  hrjs  Notitte  8C  Orthophant;e,&  Gr^ciochant^-Euphrate 
nauigari  Babylonem  e  Perflco  mari  ccccxxq.M.paflf.  tradunt  Nearchus  SCOncficritus. 
Qui  uero  poftea  Icr/pferc,  a  Seleucia  ccccxc.M.  luba  a  Babylone  Characem  dxxv.M, 
pafluum.  Fluere  aliquiultra  Babyiqnem  cotinuo  alueo  priufquam  diftrahitur in  irrigua 
lxxxvrj.M.  Vniuerlo  autem  curfa  xr.  M.paflf.Inconftantiam  menfora  diuerfitas  auto/ 
rum  facit^u  Perte  quoq?  fchcenos&parafangasalrj  alia  menfara  determinent.  Vbi  de 
finit  alueo  munire ,  ad  cofinium  Characis  accedente  tracftu,ftatim  infeftant  Attali  latro/ 
nes  Arabum  gens.  Vitra  quos  Scenit^.Ambitu  uero  Euphratis  Nomades  Arabia?  ufq? 
20  ad  deferta  Syrte, unde  in  meridie  fledii  eum  diximus,fo‘litudines  Palmyrenas  relinquen 
tem.  Seleucia  abeft  a  capite  Mefopotamte  Euphratem  nauigantibus  undecies  centena 
xxv.M.  p.  A  mari  rubro  fi  Tigri  nauigetur,  cccxx.  M.  A  Zeugmate  dxxvrj.  M.  Zeu/ 
gma  i  Seleucia  Syrte  ad  noftrum  littus,  cxxxq.  M.p.  Ftec  eft  ibi  latitudo  terraru  inter 
duo  maria.Parthici  uero  regni  dcccc.  xlfirj.  M.  pafluum.Eft  etiamnum  oppidum  Mefo 
potamte  in  ripa  Tigris  circa  confluentes, quod  uocant  Digbam. 

Flumen  Tigris.  Cap.  xxvii 

QEd  &  de  Tigri  ipfo  dixifle  conueniat.Oritur  in  regione  Armetite  maioris, fonte  con/ 
Oipicuoin  planicie.Loco  nome  Elongofine  eft.Ipfius, qua  tardior  fluit,  Diglito :  unde 
concitatur,  a  celeritate  Tigris  incipit  uocari.Ita  appellant  Medi  fagitta.  Influit  lacum  A/ 
}o  rethufam  omnia  illatapondera  faftincntem ,  6£  nitrum  nebulis  exhalantem.  Vnu  genus 
eipifeium  eft,  idq?  tranlcurrentis  no  mifcetur  alueo,ficut  nec  e  Tigri  pilees  in  lacu  trafna/ 
tant.Fertur  autem  &  curfu  8C  colore  diflimilisrtranfuedusq?  occurrente  Tauro  monte  in 
fpecu  mergitur.  Subterq;  laplus,  a  latere  altero  eius  erumpit. Locus  uocatur  Zoroanda. 
Eunde  efle  manifeftu  eft,  quod  demerfa  perfert.  Aiteru  deinde  tranfit  lacu, qui  Thofpi/ 
tes  appellatur, rurfusqj  in  cuniculos  mergitur,  8C  poft  xxv.M.pafl'  circa  Nymph^u  red/ 
ditur.Tam  uicinu  Arfante  fluere  eu  in  regioe  Arhene  Claudius  Ctefar  autor  eft,  ut  cuna 
intumuere, confluant, nec  tamen  mifceantur,leuiorq?  Arfanias,innatat  iirj.M.  ferme  fpa/ 
tio:mox  diuiiusin  Euphratem  mergitur .  Tigris  autem  ex  Armenia  acceptis  fluminibus 
claris,Partheni,Agnice,Pharioe,  Arabas  Orios  Adiabenosq?  diftcrminans,&  quam  di 
40  ximus  Mefopotamiam  faciens,luftratis  montibus  Gordyteorum  circa  Apamiam  Mefe 
nes  oppidu,  citra  Seleuciam  Babyloniam  cxxy.M.pafluu,  diuifus  in  alueos  duos,altero 
meridiem  ac  Seleuciam  petit,  Mefenen  perfundens :  altero  ad  feptentrione  flexus, eiufi 
dem  gentis  tergocampos  Cauchas  lecat.Vbi  remeauereaqu^Pafitigris  appellatur.Po 
ftea  recipit  ex  Media  Choafpem:atque  (ut  diximus)  inter  Seleuciam  &  Ctefiphonte  ue 
chis,in  lacus  Chaldaicos  fe  fundt't,eosq?  Ixx.M.  pafluum  amplitudine  implet.  Mox  u a/ 
fto  alueo  profulus ,  dextra  Characis  oppidi  infertur  mari  Perfico  decumo  ore.  Inter  11 
amnium  oftia  xxv.  M.  pafluum  fuere ,  aut  (ut  alti  tradunt)  vrj-  M.  utroque  nauigabilu 
Sed  longo  tempore  Euphratem  prasclufere  Orcheni,&  accole  agros  rigates,nec  mfi  per 
Tigrin  deferturin  mare ,  Proxima  Tigri  regio  Parapotamia  appellatur.  Ineadidrum 
/  .  .  ofcb"  .  eft  de 


0(5  C.  PLINII  NATVRALIS 

eft  de  Mdene.Oppidu  eius  Dibitach  Jungitur  Chalonitis  cum  Ctfefiphonte ,  non  pal/ 
metis  modo,uerum  &  olea  pomiscp,alrjsq5  arbuftis  nobilis .  Ad  eam  peruenit  Zagrus 
mons, ex  Armenia  inter  Medos  Adiabenoscp  ueniens,fupra  Parotacenen  &  Perfidem. 
Chalonitisabeft  a  Perfide  cccclxxx .  M,  paff.  Tantum  a  Caipio  mari  Aflyriam  abefle 
compendio  itineru  aliqui  tradunt.Inter  has  gentes  atque  Melenen  Sittacene  eft,  eadem 
Arbelitis  S l  Paloftine  dicfta  v  Oppidum  eius  Sittace  Grajorum  ab  ortu  eft ,  &  S abata* 
Ab  occafu  autem  Antiochia»  ititer  duo  flumina  Tigrin  &  Tornadotum.  Item  Apamiaj 
cui  nomen  Antiochus  matris  fuo  impofu  it, Tigris  circufunditur.Hoc  diuiditur  Archoo, 
Infra  eftSufiane,irt  qua  uetus  regia  Perfarum  Sufa  a  Dario  Hyftaipis  filio  condita:  ab/ 
eftaSeleuda  Babylonia  ccccl.M.  paff.Tantundem  ab  Ecbatanis  Medorum  per  mon/ 10 
tem  Charbartum .  In  feptentrionaliTigrisalueo  oppidum  eft  Babytace.  Abeft  a  Sufis 
cxxxv.M.pafflbi  mortalium  foli  aurum  in  odio  cotrahunt :  Id  defodiunt,  ne  quo  cui  fit 
in uiu.Sufianis  ad  orientem  uerius  iunguntur  Cofei latrones,  &Mi20orum  xl .populi 
liber?  fericatis.Supra  eos  patent  Parthufi,Mardi,&  Saito,Hyi,qui  protenduntur  fupra 
Elymaida ,  quam  Perfidi  in  ora  iunximus .  Sufa  a  Perfico  mari  abfimt  ccl.  M.  paftuum. 
Qua  fubrjtadeamdaffis  Alexadri  Pafitigri,  uicus  ad  lacu  Chaldaicum  uocatur  Aphle, 
unde  Sufanauigatione  lxv.M.d.paiT.ab{unt .  Sufianis  ab  oriente  proximi  funt  Chofi- 
ei.Tupra  Chofieos  ad  feptentrionem  Mefobatene  fub  monte  Cambalido ,  qui  eft  Cau/ 
cafi  ramus, inde  molliflimo  ttafitu  in  Bacftros.  Sufianen  ab  Elymaide  difterminat  amnis 
Eulae  is, ortus  in  Medis:medioq?  (patio  cuniculo  conditus ,  ac  rurfus  exortus  per  Meta'  20 
batenenlapfus, Circuit  atcem  Sutorum  ac  Diano  templum  auguftiffimu  illis  gentibus, 6i 
ipfe  in  magna  ceremOnia.Siquidem  reges  non  ex  alio  bibunt, 8C  ob  id  in  longinqua  por/ 
tant.Recipit  amnem  Hedypnun,proter  Afylum  Perfarum  uenientem ,  &  unum  ex  Su/ 
fianiSi  oppidum  iuxta  eum  Magoa,  d  Charace  xv.M.  paftuum .  Quidam  hoc  in  extre/ 
ma  Sufiana  ponunt  folitudinibus  proximum.  Infra  Euloum  Elymais  eft ,  in  ora  iundla 
Perfidi,dflumine  Oroati  ad  Characem  ccxl.M.pafT.  Oppida  eius  Scleuria8£  Sofirate, 
appofita  monti  Caiyro .  Oram  quo  proiacet,  minorum  Syrtium  uice  diximus  inacceft 
fam  cceno, plurimum  limi  deferentibus  Brixia  &  Ortacea  amnibus:madente  8&  ipfa  Ely/ 
maide  in  tantum, ut  nullus  fitnifi  circuitu  eius  ad  Perfidem  aditus .Infeftatur  ferpenti/ 
bus, quos  flumina  deportant.Pars  eius  maxime  inuia,Characeneuocat:ab  oppido  Ara/  $0 
bio  claudente  regna, de  quo  dicemus  e^pofita  prius  M.  Agrippo  (entetia.Nanqj  is  Me/ 
diam  &  Parthiam, &  Perfidem  ab  oriete  Indo, ab  occidente  Tigri,  a  (eptentrione  Tau  / 
to,Caucafo,a  meridie  rubro  mari  terminatas ,  patere  in  longitudinem  xm.xx.M.paff. 
in  latitudinem  dcccxl.prodiditiProterea  per  fe  Melopotarniam  ab  oriente  Tigri,  ab  oc/ 
cafu  Euphrate,d  feptentrione  Tauro, a  meridie  mari  Perfico  indufam,Iongitudine  o<ftin 
gentorum  M.paff.latitudine  ccdx .  Charax  oppidum  Perfici  finusintimum,d  quo  Ara/ 
bia  Eudomon  cognominata  excurrit,habitatur  in  colle  manu  facio  inter  cofluentes,dex 
tra  Tigrin,loua  Euloum  irj.  M.  paftdaxitate.  Coditum  eft  primum  ab  Alexandro  Ma/ 
gno:qui  colonis  ex  urbe  regia  Durine  (quo  tum  interrjt)  deducftis,militu<^  inutilibus  ibi 
teli(ftis,Alexandriaappellari  iufierat:pagumc£  Pelloum, a  patria  fua,quem  proprie  Ma  40 
cedonum  fecerat-Flumina  id  oppidu  expugnauere.  Poftea  Antiochus  reftituit,  quintus 
regum,&  fuo  nomine  appellauit.Iterumqs  infeftatu  Pafines  Sogdonaci  filius ,  rex  finiti/ 
morum  Arabu,quem  Iuba  (atrapen  Antiochi  fuifle  falfb  tradit, oppofitis  molibus  refti/ 
tuittnomenqj  (u  u  dedit,emunito  fitu  iuxta  in  longitudine  irjt  M.  paff.  in  latitudine  paulo 
minus.Primo  fuit  a  littore  ftadfjs  x.maritimu,etiam  inde  pleudopOrticus  habet:  Iuba  ue 
ro  prodente  u  M.paff.  Nunc  abeffe  a  littore  cxx.  M.  legati  Arabum  noftricp  negociato 
res, qui  inde  uenere  affirmat.  Nec  ulla  in  parte  plus  aut  celerius  (pfecere  terr?  fluminibus 
inuedto.Magis  id  miru  eft,oftu  longe  ultra  id  accedete  no  repercuffas.  Hoc  in  loco  geni 
tum  efle  Dionyfiu,terraru  orbis  fitus  recentiflimu  sutorem  conftat,quem  ad  comentan/ 

da  omnia 


\ 


HISTORIAE  LIBER  vf  97 

da  omnia  in  orientem  prsmifitdiuus  Auguftus,  ituro  in  Armeniam  ad  Parthicas  Ara/ 
bicasq;  res  maiore  filio .  Non  me  proterit  ,  nec  fum  oblitus,fui  qaenque  (itas  diligentifsi/ 
mum  autorem  uifam  nobis  in  introitu  huius  operis .  In  hac  tamen  parte  arma  Romana 
fequi  placet  nobis ,  Iubamcp  regem ,  ad  eundem  Caium  Csfarem  (criptis  uoluminibus 
de  eadem  Arabica  expeditione. 

Arabia,Nomades,Nabatsi,Omani,Tylos,8£Ogyrisin(ute  Cap.  xxvm 
A  Rabia  gentiu  nulli  poftferenda  3  amplitudine  longifiima  a  monte  Amano  a  regio 
ne  Cilicis  Comagenesq?  defcedit,ut  diximus,  multis  gentibus  eorum  deduclis  il/ 
16  a  Tigrane  magno, (ponte  uero  ad  mare  noftrum  Iittuscp  Aegyptiacum, ut  docuimus: 
10  necnon  &  in  media  Syrte  ad  Libani  montem  penetrantibus  Nubeis  3  quibus  iunguntur 
Ramifi.Deinde  Taranei,deinde  Patami.Ipfa  uero  peninfula  Arabia  inter  duo  maria,ru 
brum  Perficumcp  procurrens, quodam  natur?  artificio  ad  fimilitudinem  atque  magnitu 
dinem  Italte  mari  circumfufa,in  eandem  etia  csli  partem  nulla  differentia  fpedtat.Hsc 
quocp  in  illo  (itu  felix .  Eius  populos  a  noftro  mari  u %  ad  Palmyrenas  (olitudines  dixi/ 
mus.Reliqua  nunc  indeperagemus.Nomades  infeftatorescp  Chaldaeorum  Scenitsfut 
diximus)daudunt,&  ip(i  uagi,  fed  a  tabernaculis  cognominati  3  qus  cilicrjs  metantur  ubi 
libuit .  Deinde  Nabataei  oppidum  incolunt  Petram  nomine  in  conualle3paulo  minus  in 
M.pa{T.amplitudinis3circundatum  montibus  inaccefsis  amne  interfluete.  Abeft  a  Gaza 
oppido  lictoris  noftri  dc.M.a  (inu  Perfico  cxxrj.M.  Huc  conuenit  utrunque  biuium,  eo/ 
io  rum  qui  Syrte  Palmyram  petiere, deorum  qui  ab  Gaza  uenerunt.A  Petra  incoluerunt 
Omani  ad  Charace  ufqj,  oppidis  quondam  claris  a  Semiramide  coditis ,  Abefamide  8C. 
Soraclia.Nunc  fune  folitudines.Deindeeftoppidu  quod  Characenoru  regi  paret  in  Pa 
fitigris  ripa,Forath  nomine, in  quo  a  Petra  c6ueniunt,Characemq?  inde  xrj.M.p.  fecun/ 
do  sftu  nauigant .  E  Parthico  enim  regno  nauigantibus  uicus  Teredon,  infra  confluen/ 
tem Euphratis  &  Tigris :teua  fluminis  Chaktei  obtinent, dextra  Nomades  Scenita:, 
Quidam&  alia  duo  oppida  longfs  interuallis  Tigris  pramauigari  tradunt ,  Barbatiam, 
mox  Thumatam.-quod  abeffe  a  Petra  x.dierum  nauigatione,noftri  negociatores  dicut, 
Characenorumcp  regi  parere:  81  Apamia  fitam  ubi  reftagnatio  Euphratis  cu  Tigri  con 
fluat .Itacp  molientes  incurfionem  Parthos, operibus  abiedlis  inundatione  arceri.  Nunc 
50  i  Charace  dicemus  oram, Epiphani  primu  exquifitamdocusubi  Euphratis  offium  fuit, 
flumen  faifum,promontoriu  Chaldone,uoraginifimiliuscp  mari  peri,  M.  ora:,  flumen 
Achana,deferta  c.M.paffufq?  ad  infulam  Icharam.Sinus  Capeus  quem  accolunt  Gau 
lopes  8i  Chateni .  Sinus  Gerraicus.Oppidu  Gerra  wM.paff.ampIitudine,  turres  habet 
ex  falis  quadratis  molibus,  lictore I.  M.paff.  regio  Attene.  Ex  aducrfoTylos  infula,  to/ 
tidem  milibus  a  littore ,  plurimis  margaritis  celeberrima  cum  oppido  eiufdem  nominis: 
iuxtaqj  altera  minor, i  promontorio  eius  xfj.M.paff,  Vitra  magnas  afpici  infulas  tradut, 
ad  quas  non  fit  peruentum.  Huius  ambitu  cxq.M.D.paffuum,a  Perfide  longius  abeffe, 
adiri  uno  alueo  angufto.Infala  Afgilia ,  Gentes  Nocheti,  Zurachi,  Borgodi,  Catarari, 
Nomades.Flumen  Cynos.  Vitra  nauigationem  incompertam  ab  eo  latere  propter  Ceo/ 
40  puios  tradit  Iuba ,  prstermiffa  mentione  oppidi  Omanorum  Batrafabbes,&  Ornans, 
quod  priores  celebrem  portum  Carmante  fecere .  Item  Omns  81  Athana ,  quit  nunc 
oppida  maxime  celebrari  i  Perfico  mari  noftri  negociatores  dicunt.  A  flumine  Canis, ut 
Iuba  tradit, mons  adufto  fimilis.Gentes  Epimaranits.  Mox  Ichthyophagfinfula  de(er 
ta, gentes  Bathymi.Eblitei  montes, infula  Omcenus.  Portus  Machorbs ,  infuteEtaxa/ 
!os,Onchobrice:gens  Chadsi.Infute  fine  nominibus  mults.Celebres  uero  Ifura,Rhin 
nea,  &  proxima  in  qua  feripts  funt  ftete  Iapides  literis  incognitis.Goboea  portus,  Bra/ 
gs  infute  deferts.Gens  Thaludsi.Dabanegoris  regio.Mos  Orfa  cu  portu.Sinus  Dua 
tus,infute  mults.  Mons  T  ricoryphos.Regio  Cardalena, infui?  Solanid?,Capina.Item 
Ichthyophagorum.Deinde  GIari.Littus  Hammsum,ubi auri  metalla.  Regio  Canau/ 

i  na,gentc* 


98  C.  PLINII  NATVRALIS 

na,gentes  Apitami,Gafani .  Infula Deuuade.  Fons  Goralus,  Garpheti ,  infui*  Aleu  S£ 
Amnamcthu.Ges  Darr*, infui*  Cbelonitis,Ichthyophagon  mult*.Eodanda  deferta, 
Bafag,  MuIt*Sab*orum.  Flumina, Thamar,Amnoninful£Dolic*.Fontcs,Daulotes, 
Dora:inful*  Pteros,Labanis,Coboris,Sambracate,&  oppidu  eodem  nomine  in  conti/ 
nenti. A  meridie  infui*  mult*,maxima  Camari.Flumen,Myfecros.Portus,Leupas.Sce 
nit*  Sab*i.Inful*  muIt*.Emporium  eorum  Acila,ex  quo  in  Indiam  nauigatur.  Regio, 
Amithofcuta,Damnia.Mizi  maiores  8C  minores, Drimati,Mac*,Horu  promontorium 
contra  Carmania  eft.Diftat  I.M.p.Mira  res  ibi  traditur :  Numenium  ab  Antiocho  rege 
Mefen*  pr*pofitu  ibi  uidflfe  eodem  die  cIafTe,*ftuqj  reuerfo  iteru  equitatu  cotra  Perias 
dimicantem,&  gemina  troph*a  eodem  in  loco  Iouiac  Neptuno  ftatuiffe .  Infula  in  alto  io 
obiacet  Ogyris,clara  Erythra  rege  ibi  fepulto  .  Diftat  a  continente  cxxv .  M.  p.  circuitu 
cxq.M.p.Nec  minus  altera  clara  in  Azanio  mari  Diofcuriada,  diftans  d  Syagro  extimo 
promontorio  cclxxx.M.p.  Reliquiin  continente  a  noto  etiamnum  Autarid*,in  montes 
vtydierum  trandtus.  Gentes  Larendani3Catabani3  Gebanit*pluribus  oppidis,  (edma/ 
ximis,Nagia,&  Tamna  templorum  lxv.  H*c  ert:  amplitudinis  fignificatio.  Promonto/ 
rium,aquo  ad  continentem  Troglodytarum  I.M.p.Toani,Acchit*,Chatramotit*,To 
mabei,  Antidalei,Lexian*,  Agrei,  Cerbani,  Sab*i  arabum  propter  thura  clarifiimi,  ad 
utraque  maria  porredtis  gentibus.Oppida  eoru  in  rubro  littore  Marane3Marma3  Coro 
Iia3Sabatra:intus  oppida  Naicus, Cardaua,Carnus,  &  quo  merces  odorum  deferut  To 
mala.Pars  eorum  Atramit*,quorum  caput  Sobotale  lx.templa  muris  includens.  Regia  20 
tamen  omnium  Mariaba.finum  obtinet  xciiq.  M.paiT.refertum  infulis  odoriferis.  Atra/ 
mitis  in  mediterraneo  iunguntur  Min*i,mare  accolunt  SdElamit* .  Oppidum  eiuidem 
nominis.Iisiundli  Cagulat*.Oppidum  Siby,quod  Gr*ci  Apaten  uocant;Arficodani, 
Vadei  cum  oppido  magno,  Barafei,  Licheni .  Sygaros  infula ,  quam  canes  non  intrant, 
expofiticp  circa  littora  errando  moriuntur.  Sinusintimus  in  quo  Leanit*  qui  nomen  ei 
dedere.Regia eorum  Agra,5£in  finu  L*ana,uel,ut  ali),  AlIana.Nam  &  ipfum  finum  no/ 
ftri  Alianiticum  Icripfere 3  alq  Elenaticum,  Artemidorus  Aleniticum ,  luba  L*niticum. 
Circuitus  Arabi*  i  Charace  Ltjana  colligere  prodid quadragies  odties  cetena  Ixv.M.Iu 
ba  paulominus  XL.M.putat.Latiifima  eft  a  feptentrione  inter  oppida  Herou  &  Chara/ 
cem  .Nunc  8i  reliqua  mediterranea  eius  dicantur .  Nabateis  Thimaneos  iunxerunt  ue/  30 
teres ,  nunc  funt  Taueni  3  Suelleni,  Sarraceni .  Arra  oppidum  in  quo  omnis  negociatio 
conuenit3Hemuat*3Analit*:oppida3  Domada,  Egra.  Thamudei,  oppidum  Badana/ 
tha.Carrei, oppidum  Chariati.  AchoaIi,oppidum  Phoda  :  ac  Min*i,  a  rege  CretfMi/ 
noe(ut  exiftimant)originem  trahentes :  quorum  Charmei,  oppidum  xiirj,  M.  paifuum 
Mariaba,Baramalacum,&  ipium  non  fpcrnendumtitem  Camon:Rhammei,&  horum 
origo  Rhadamantus  putatur  frater  Minois.Homerit*,Mafiala  oppido .  Hamirei,  Ge/ 
dranit*,Ampt*,IIifanit£,BachiIit*,Sammei,Amathei  cum  oppidis  Neflfa&  Cennefle 
ri.Zamareni  cum  oppidis  Saiace,Scantate3Bacafcami .  Riphearma  oppidum,  quo  uo- 
cabulo hordeum  appellant.  Autei  &Raui,Gyrei&  Mathatei.Helmodenescum  oppi/ 
do  Ebode.  Agadturi  in  montibus3oppido.xx.M.paiT.in  quo  fons  Emifchaba!es3quod  G  40 
gnificat  Camelorum  oppidu m.Ampelone colonia  Milefiorum.Adtrida  oppidumtCa/ 
lingf), quorum  Mariaba  oppidum  fignificat  dominos  omnium.Oppida,Pallon, Murati 
nimal  iuxta  flumen, per  quod  Euphratem  em ergere putant.  Gentes  Agrei,  Hammonrj. 
Oppidum,  Athenf .  Caurarani,quod  fignificat  ditifiimos  armento,  Coranit£,Cf{ani, 
Choani.Fuerunt&  Gr^ca  oppida,  Arethuia,Larifia, Chalcis, deleta  uarqs  bellis.Roma/ 
na  arma  folus  in  eam  terra  adhuc  intulit  Aliius  Gallus  ex  cqueftri  ordine .  Nam  C.  Cg/ 
far  Augufti  filius, proipexit  tantum  Arabiam. Gallus  oppida  diruit  no  nominata  ab  au/ 
toribus  qui  ance  fcripferut,Egran,Anncftum,Eicam,  Magufam,  Tammacu,Labeciam, 

Si  fupradiclam  Manabam, circuitu  vi.M.p.Item  Caripeta,qud  iongiflfimeproceflit.C* 

tera 


HISTORIAE  LIBER  VI  59 

tcra  explorata  retulit, Nomades  Iacfle  Si  ferina  carae  uefci. Reliquos  uinum  ut  Indos  pal/ 
mis  exprimere, ole  u  fefama:.  Numerofiffimos  efle  Homcritas, Minaris  fertiles  agros  pal 
metis  arbuftisq^in  pecore  diuitias.  Cembanos  Si  Arios  armis  proflare,  maxime  Cha/ 
tramotitas.Garr^is  Iatiflimos  Si  fertiliffimos  agros .  Sabsos  ditifTimos  fyluaru  fertilita/ 
te  odorifera, auri  metallis, agrorum  riguis, mellis  cencq?  prouentu.  De  odoribus  fuo  dice 
mus  uolumine.  Arabes, mitrati  degunt, aut  intonfo  crine:barba  abraditur,pr«tercp  in  fu 
periore  labro .  Alqs  Si  haze  intonfa :  mirumcp  dieflu ,  ex  innumeris  populis  pars  requa  in 
comercqs  aut  latrocinrjs  degitrin  uniuerfum  getes  diciffimre ,  ut  apud  quas  maxime  opes 
RomanorumParthorumqj  fub(iftant,uendetibus  qux  e  mari  aut  fyluis  capiat, nihil  in/ 
10  uicern  redimentibus.Nunc  reliqua  oram  Arabis  cotrariam  perfequemur.Timofthenes 
totu  iinum  quatridui  nauigatione  in  longitudine  taxauit,  bidui  in  latitudinem,anguftias 
iirj.M.D.p.Eratofthenes  ab  oftio  xiii.M.in  quancp  partem. Artemidorus  Arabi?  latere 
xmr.LM.  Sinus  maris  rubri, Troglodytici  Si  Aethiopici.  Cap.  xxix 

TRoglodytico  uero  xi.  lxxxq.M.paffuu,PtoIemaida  ufque.  Agrippa  xim.  xxfj.M. 

paffiine  differentia  laterum.  Piericp  latitudinem  cccdxrj.  prodiderunt,faucescj?  h y/ 
bemo  orienti  obuerfas,alii  iirj.M.  alq  vij.M.  alq  xrj.  M.p.  patere.  Situs  aute  ita  fe  habet. 
Alinu  Aelanitico  alter  finus  que  Arabes  Aeant  uocat ,  in  quo  Heroum  oppidu  cft.Fuit 
&  Cambyfu  inter  NeIos&  Marchadas,deducflis  eo  segris  exercitus.Ges  Tyra.Daneon 
portus,  ex  quo  nauigabilem  alueu  perducere  in  Nilu ,  qua  parce  ad  Delta  didtu  decurrit 
io  ixtj.  M.  p.  interuallo  (quod  inter  flumen  Si  rubru  mare  intereft)  primus  omniu  Sefoflris 
Aegypti  rex  cogitauitimox  Darius  Perfaru.deinde  Ptolemsus  fequens:qui  Si  duxit  fof/ 
fam  latitudine  pedu  c.alticudine  xxx.in  longitudine  xxxyrj.M.D.p.ufqj  ad  fontes  ama/ 
ros.  ultra  deterruit  inundationis  metus ,  excelftore  tribus  cubitis  rubro  mari  cSperto ,  c|j 
terra  Aegypti  Aliqui  non  eam  afferunt  caufam,  fed  ne  immiflo  mari  corruperetur  aqua 
Nili,qu££  fola  potus  pr^bet.Nihilominus  iter  totum  terendo  frequentatur  a  mari  Aeg y 
ptio,  quod  eft  triplex;  Vnum  &  Pelufio  per  harenas,in  quo  nift  calami  defixi  regant,  uia 
non  repetitur/ubinde  aura  ueftigia  operiente.  Alterum  uero  n.M.  paffuu  ultra  Calium 
montem, quod  a  Jx.M.paffuum  redit  in  Pelufiacam  uiam.Accolunt  Arabes  Autei.Ter/ 
tium  a  GerroCquod  Adipfon  uocant)per  eofdem  Arabes  Ix.M.  paff.  propius,  fed  afpe/ 
jo  rum  montibus  Si  inops  aquarum.Eas  aix  omnes  Arfinoen  ducunt, conditam  fororis  no 
mine  in  linu  Charandra,  a  Ptolemaso  PhiIade!pho:qui  primus  Troglodyticen  excuflit, 
amnem  qui  Arfinoen  profluit ,  Pcolem^um  appellauit .  Mox  oppidum  paruu  efl:  Aen/ 
nam, pro  quo  alrj  Philoteram  feribunt.  Deinde  funt  Azarei, ex  Troglodytarum  connu/ 
bf)5  Arabes  feri.Tnful?,Sapirene,Scytala,mox  deferta  ad  Myos  hormon,ubi  fons  Tad 
nos, mons  Eos,  infula  Lambe,  portus  multi,  Berenice  oppidum  matris  Philadelphino/ 
mine, ad  quod  itera  Copto  diximus.Arabes  AuteiSd  Gnebadei.Troglodyrice,  quapri/ 
fci  Michoen,alij  Midoen  dixere.Mons,Pentedadlylos.InfuIa:  Stenjc  dira:  aliquot.  Ha/ 
lonnefi  non  pauciores ;  Cardamine,Topazos ,  qusgemm^  nomen  dedit.  Sinus  infulis 
refertus:ex  rjs  qu^Mareu  uocatur,aquofa:qu^Eratonos,fitiens.Regum  r\  prafedtifue 
4°  re.Introrfus  Candei,quos  Ophiophagos  uocant,  ferpentibus  uefei  aflueti.Neqj  alia  re/ 
gio  fertilior  earum .  luba  qui  uidetur  diligentifsime  profecutushrec,  omifit  in  hoc  traeflu 
(nili  (i  exemplarium  uitium  efl)  Berenicen  alteram ,  qux  Panchryfos  cognominata  efl. 
Tertiam  qux  Epidires,infignem  loco.  Efl  enim  fica  in  ceruice  longe  procurrente, ubi  fau 
ces  rubri  maris, iiq.M.D.  paff.  ab  Arabia  diftans.Infula  ibi  Cytis, topaziu  ferens  Si  ipfa. 
ultra  fylu£,ubi  Ptolemais  a  Philadelpho  condita  aduenatus  elephantorum  ob  id  Epi/ 
theras  cognominata, iuxta  lacum  Monoleum.  Hxc  efl  regio  fecundo  uolumine  a  nobis 
fignificata :  in  qua  xly.  diebus  ante  folftitium ,  totidem^  poftea,  hora  vi.confumuntur 
umbra ,  8i  in  meridiem  reliquis  horis  cadunt ,  cazteris  diebus  in  feptentrionem :  cum  in 
Berenice  quam  primam  pofuimus ,  ipfo  die  folftitij  vi.  hora  umbrgin  totum  abfuman/ 

i  z  tut 


Jfcf: 


r©0  Cg  .  PLINII  -  N  A  T  V  R  A  L-I~jB 

tur,nihil^  annotetur  aliud  noui,dcfj.  M.  pafinteruallo  a  Pcolemaideircs  ingentis  exem/ 
plitlocusqj  fubtilitatis  iromenfs,mundo  ibi  deprehenfo:  cum  indubitata  ratione  umbra 
run^Eratofthenes  meforam  terrs  prodere  inde  cceperit.Hinc  Azanium  mare,promon/ 
torium  quod  aliqui  Hifpalu  fcripfere.Lacus,Mandalu. Infula  CoIocafitis,&  in  alto  mub 
ts,in  quibus  teftudoplurima.Oppidum,Suchs,infulaDaphnidis.  Oppidum,  Aduli/ 
ton. Aegyptiorum  hoc  ferui  d  dominis  profugi  condidere.Maximu  hic  emporium  T ro/ 
glodytarum, etiam  Aethiopum.  Abeft  a  Ptolemaide  v.  dierum  nauigatione .  Deferunt 
plurimum ebur, rhinocerotum  cornua, hippopotamoru  coria, celtiu teftudinum,fphin/ 
gia,mancipia.Suprd  Aithiopes  Aroteres .  infula  qus  Alisu  uocantur,  item  Bacchias  & 
Antibacchias,^  Stratonis.Hinc  in  ora  i&thiopis  ftnus  incognitus,qd  admiremur,  cum  io 
ulteriora  mercatores  fcrutentur.Promontorium  in  quo  fons  Cucios, expetitus  nauigan/ 
tibus.  Vltrdlfidis  portus  x .  dierum  remigio  ab  oppido  Adulitarum  diftans.  In  eum 
Troglody  tis  myrrha  confertur.Infuls  ante  portum  duas,  Pfeudopyls  uocantur, interio 
res  totidem  Pyls.  In  altera  Ileis  lapides  literis  incognitis.  Vitra  finus  Abalites .  Infula 
Diodori,&  alis  deferrs.Oppidum  Gaza,pramcntorium  8i  portus  MofTyIicus,qud  citi 
namomum  deuehitur.Hucufqg  Sefollris  exercitu  duxit .  Aliqui  unum  iEthiopis  oppi¬ 
dum  ultra  ponunt  in  littore  Baragaza.  A  Moflylite  promontorio  Atlanticum  mare  inci/ 
pere  uult  Iuba  >  prster  Mauritanias  fuas  Gadis  ufq?  nauigandum  coro .  Cuius  tota  I en/ 
tentia  hoc  in  loco  fubtrahenda  non  eft ,  A  promontorio  Indorum  quod  uocatur  Lepte 
acra,ab  alrjs  Drepanu, proponit  redlo  curfa  prster  exulla  ad  Malocho  infu!amcxv.M.  *© 
p.eflfe.tnde  ad  locu  queaa  uocant  Sceneos,  ccxxv .  M.  Inde  ad  infulam  Sadanum  ci.M. 
pafluum.Sic  fieri  ad  apertum  mare  xvui-lxxxv.M.p. Reliqui  omnes  propter  folis  ardo 
rem  nauigari  pofle  non  putauerunt.  Quin  Si  commercia  ipfa  iafellant  ex  infulis  Arabes 
Alcits  appellati.quoniam  bubulos  utres  binos  Ilernentes  ponte,piraticam  exercet  fagit/ 
tisuenenacis.GentesTroglodytarum  Iuba  tradit  Therothoas  ^uenatu  didtos,mirs  ue/ 
locitaris:QcutIdbthyophagos,natantesceu  maris  animaIia:Bargenos.  Zageras,Chaiy/ 
bas3Saxinas,Syrecas,Daremas,  Damazanes.Quin  Si  accolas  Nili  3  Syene  no  Aethio/ 
pum  populos^fed  Arabum  eflfe  dicit  ufq?  Meroen.  Solis  quoq?  oppidum  quod  non  pro/ 
cui  Memphi  in  iEgypti  fitu  diximus,  Arabes  conditores  habere.  Sunt  Si  qui  ulteriorem 
.  ripam  /Ethiopis  auferant, adnedlantcp  Africs.ripas  aut  incoluere  propter  aquam.Nos  ?o 
telidlo  cuiq*  intelligendi  arbitrio,oppida  quo  traduntur  ordine  utrinq?  ponemus.  A  Sye 
ne  prius  Arabis  latere  gens  Catadupi .  Deinde  Syenits .  Oppida ,  Tacompfon,  quam 
quidam  appellauerunt  Thathicen,  Araniu,  Sefanium,Sandura,  Nafaudum,  Anaudo/ 
ma,Cumara,Beta,8cBochiana,Leuphitorga,Tantarene,Mcechindira,Noa,Gophoa, 
Gyftats,Megada,Lea,Rhemnia,Nupfia,Direa,Pataga,Bagada,Dumana,  Rhadata, 
in  quo  felis  aurea  pro  deo  coIebatur.Boron  in  mediterraneo ,  Mallos, proximu  Meres, 

Qc  prodidit  Bion .  Iuba  aliter :  Oppidum  in  Monte  Megatichos ,  inter  Aegyptum  Si 
Aethiopiam, quod  Arabes  Myrlon  uocauere.deindeTacompfon,Aranium,Sefanium, 
Piden,Mamuda,Corambin.Iuxta  eam  bituminisfontem,Hammodara,ProfHa,Paren 
ta,Mama,Teflrara,CalIas,Zoton,Gaucome,Emeu,Pidibotas,Endondacometas,No''  40 
mades  in  tabernaculis  uiuentes :  CyIlen,Pcmman,GadaoaIen,  Paloin,  Primmin,  Nu/ 
pfin,DafeIin, Parin, Gambreues,  Magafen.Segafmala  ,  Cranda,  Denna,  Cadeumna, 
Thena,Batha,AIana,Marcua,Ssammos,  Goram  in  infulaiab  rjs  Abala ,  Andrccalim, 
Seren,  Mallos, Agocen.Ex  Africs  latere  tradita  funt  eodem  nomincTacompfos  altera. 
Que  pars  prioristMogora,  Sea,  Edola, Pelenaria,  Pyndis,  Magufa,Bauma,Lin itima, 
Spyntuma,Sydopta,Gen{ba,Pindicitora,Eugoa,OrQma,Suaia,Mauma,Rhuma,Vc 
bubuma,MuIona,quod  oppidum  Grsci  Hypaton  uccarunn  Pagoargas,  Zannes,tin/ 
de  elephanti  incipiant:MambIia,BerreIa,Cetuma.  Fuit  quondam  8i  Epis  oppidum  coq 
tra  Meroen,  antecp  Bion  feriberet  deletu, Hsc  funt  prodita  ufeg  Meroen,  exquibushpc 

tempors 


tempore  flulluprope  utrocg  latere  extat.  Cetera  fo!itudincs,nuper  renuticiauere  princi/ 
pi  Neroni, mifli  ab  eo  milites  pr^toriani  cum  tribuno  ad  explorandum,  inter  reliqua  bel/ 
la  #  Aethiopicum  cogitanti.  Intrauere  autem  #  eo  arma  Romana  diui  Auguiti  tempo/ 
ribus3duce  P.Petronio,#  ipfo  equeftris  ordinispnefecfto  Aegyptqs.Oppida  eorum  ex/ 
pugnauit3que  fola  inuenerat  quo  dicemus  ordine:  Pfeichin,Pnmin3Aboccin,  Phthurin* 
Cambufin,  Attenan,  Stadifin,  ubi  Nilus  praecipitans  Ce,  fragore  auditum  accolis  aufert. 
Diripuit#  Napata.Longiffime  aute  a  Syene  progrefluseft  dccdxx.M.paflim.Nec  ta/ 
menarma  Romana  folitudinem  ibi  fecerunt.  Aegyptioru  bellis  attrita  eft  Aethiopia,ui/ 
ciflim  imperitando  feruiendoq?,  clara  #  potens  etiam  ufq?  ad  Troiana  bella  Memnone 
10  regnante:#  Syrias  imperitafle  eam3noftroq?  littore  cetate  regis  Cephei  patet  Androme 
dx  fabulis .  Simili  modo  #  de  menlura  eius  uaria  prodidere :  primus  Dalion  ultra  Me/ 
roen  longe  fubue<ftus:mox  Ariftocreon,  #  Bion,#  Bafilis:  Simonides  minor, etia  quin/ 
quennio  in  Meroe  moratus  cu  de  Aethiopia  Icriberet.Nam  #  Timofthenes  daffiu  Phi 
ladelphiprxfed:us,(ine  menlura  dierum  lx.a  Syene  Meroen  itetprodidit.Eratofthenes 
dcxxv.M.  Artemidorus  dc.M.  Sebofus  ab  Aegypti  extremis  fexdecies  cetena  Ixxv.M. 
paff.unde  proxime  dicfti  xidxx.  Veru  omnis  hxc  finita  nuper  dilputatio  eft ,  quoniam 
a  Syene  dcccdxq.  M.  Neronis  exploratores  renuciauere  his  modis:  A  Syene  Hieran  ly/ 
caminon  liiq.M.paffilnde  Tania  Ixxv.M.  paiT.  regionem  Enominiton  Aethiopum  pri/ 
tnam  cxx.  Acinam  liiq.  M.  Pitaran  xxv.  Tergedumcvi.M.infulam  Gagauaen  efle  in 
20  medio  eo  tracftu.  Inde  primum  uifas  aues  pfittacos,  #  ab  altera  (qua*  uocatur  Artigula) 
animal  fphingion,iTergedo  cynocephalos.Inde  Nabata  lxxx.M.  Oppidu  id  paruum 
inter  pr^dufta  folum.  Ab  eo  ad  infulam  Meroen  ccdx.M.Herbas  circa  Meroen  demum 
uiridiores  lyluaruq?  aliqd  apparuifle,#  rhinocerotu  elephantoruqj  ueftigia .  Ipfum  op/ 
pidum  Meroen  ab  introitu  infula  abefle  Ixx.  M.p.iuxtaqj  aliam  inlulam  Tatu  dextro 
fubeuntibus  aIueo,qu:e  portum  faceret. Aedificia  oppidi  pauca.  Regnare  fcemina  Can/ 
chcen3quod  nomen  multis  iam  annis  ad  reginas  tranlqt.  Delubrum  Ammonis  #  ibi  reli 
giofura,#  toto  tracftu  facella.C^teru  cum  potiretur  rerum  Aethiopes,  infula  ea  magme 
claritatis  fuit.  Tradunt  armatorum  cd.M,  dare  folitam, artificum  cccc.M.alere.  Reges 
Aethiopum  xlv.#  hodie  traduntur. 

50  Multiformes  #mir«  hominum  effigies.  Cap.  xxx 

VNiuerla  uero  gens  Aetheria  appellata  eft3deinde  AtIantia3mox  a  Vulcani  filio  Ae 
thiope  Aethiopia.Animalium  hominumqj  effigies  moftriferas  circa  extremitates 
eius  gigni  minime  mirum ,  artifici  ad  formanda  corpora  effigiescp  calandas  mobilitate 
ignea.Ferunt  certe  ab  orientis  parte  intima  gentes  elfe  fine  naribus,  aquali  totius  oris  pia 
nicie.  Alias  luperiore  labro  orbas }  alias  fine  linguis .  Pars  etiam  ore  concreto  #  naribus 
carens, uno  tantu  foramine  fpirat,  potumq*  calamis  auens  trahit,  #  grana  eiufdem  aue/ 
nsfponte  prouenietisad  uefcendum  *  Quibuldapro  fermone  nutus  motusqj  membro 
rum  eft.Quibufdam  ante  Ptolemaeum  Lathyrum  regem  Aegypti  ignotus  fuit  ulus  igni 
um.Quidam  #  Pygmsorum  gentem  prodiderunt  ante  paludes,  ex  quibus  Nilus  orire/ 
40  tur.In  ora  autem  ubi  defrjmus,cotinui  montes  ardentibus  fimiles  rubent.Troglodytis  # 
rubro  mari  a  Meroe  tracftus  omnis  fuperponitur :  i  Napata  tridui  itinere  ad  rubrum  Iit/ 
tus3aqua  pluuia  ad  ufum  compluribus  locis  feruatur,  fertilifiima  regione  qux  intereft  au 
ri ,  Vlteriora  Atabuli  Aethiopum  gens  tenet .  Deinde  contra  Meroen  Megabari,quos 
aliqui  Adiabaras  norainauere, oppidum  habent  Apollinis.Pars  eorum  Nomades,  qux 
elephantis  uefdtur .  Ex  aduerfo  in  Africa  parte  Macrobq .  Rurfus  d  Megabaris  Mem/ 
nones#Danelli,dierumcp  xx. interuallo  Critenfi .  ultra  eosDochi.  deinde  Gymni/ 
tes  femper  nudi,  mox  Ander^Mathita^MefagebcSjHipporea^atri  coloris  tota  corpo/ 
ra  rubrica  illinunt  At  ex  Africa  parte  Medimni.  Deinde  Nomades  cynocephalorum  Ia 
&euiuentes,01abi,Syrbot£,qui  orftonum  cubitorum  efle  dicuntur.  Ariftocreon  Liby? 

i  j  latere 


\px  c.  PLINII  NATVRALIS 

buere  d  Meroe  oppidum  Toleti  dierum  v.itinere  tradit.Inde  dierum  xfi.Efar  iEgyprio/ 
rumoppidum,qui  Pfammetichum  fugerint:in  eo  produntur  annis  ccc.habitalTe.  Con. 
tra  in  Arabico  latere  Daron  oppidum  efife  eorum.  Bion  autem  Sapcnuocat,quod  ille 
Efar,&  ipfo  nomine  aducnas  ait  fignificari .  Caput  eorum  in  infula  Sembobitin ,  8i  ter/ 
ttum  in  Arabia  Sai.Inter  montes  autem  8£ Nilum  Symbari  funt,  Phalanges,  in  ipfis  ue/ 
ro  montibus  Afacha;  multis  nationibus,  AbeRe  a  mari  dicuntur  dierum  v.itinere .  Viuut 
elephantoru  uenatu. Infula  in  Nilo  Semberritarum,regime  paret.  Ab  ea  Nubei  iEthio/ 
pes  dierum  octo  itinere.  Oppidum  eorum  Nilo  impolitum,  Tenupfis.  Sambriapud 
quos  quadrupedes  omnes  fine  auribuSjCtiam  elephanti.  At  ex  Africas  parte  Ptoembarf, 
Ptoemphana:  qui  canem  pro  rege  habent ,  motu  eius  imperia  augurantes:  Auruipi  op/ 10 
pido  longe  a  Nilo  Gto.PoRea  Achifarmi,  Phaliges,  Marigerri,  Calamarri.  Bion  &aiia 
oppida  in  infulis  tradit:a  Sembobid  Meroen  uerfus  dierum  toto  itinere  xx ,  Proximx  in 
fu!as,oppidu  Semberritaru  fub  regina:&  aliud  Afar.alterius  oppidum  Daron .  Tertiam 
Medoen  uocant,in  qua  oppidum  Afel.  Quartam  eodem  quo  oppidum  nomine  Garo/ 
den.Inde  per  ripas  oppida,  Nauos,Modundam,Andatim,Sctundum,Coliigat,  Secan/ 
deJNauedtabe ,  Cumi,  Agrofpi ,  EEgipam,  Candrogari ,  Arabam , Summaram .  Re/ 
gio  fupra  Sirbirum ,  ubi  definunt  montes ,  traditur  a  quibufdam  habere  maritimos  Ae/ 
thiopas,  NificaRes ,  Nifitas,  quod  fignificat  ternum  8t  quaternum  oculorum  uiros:  non 
quia  fic  fint,fed  quia  fagittis  praecipua  cotemplatione  utanf1.  Ab  ea  uero  parte  Nili  qax 
fupra  Sy  rtes  maiores  oceanumqj  meridianum  protenditur  ,Dalion  uocatos  effe  dicit,  20 
piuuia  tantu  aqua  utentes  Ciforos,  Longoporos.Ab  Oecalicibus  dierum  v.itinere  VG/ 
balcosJfueloSjPharufos,  Vaiios,Cifpios.Rcliqua  deferta.  Deinde  fabulofa:ad  ccciden 
tem  uerfus  Nigrce, quorum  rex  unum  oculum  habeat  in  fronte .  Agriophagi  panthera/ 
rum  ieonu  carnibus  maxime  uiuentes.Pamphagi  omnia  mandentes,  Anthropopha/ 
gi  humana  carne  uelcentes.  Cynamolgi  caninis  capitibus .  Arthabatitas  quadrupedum 
feraru  modo  uagi.Deinde  Hefperfi,Perorfi  quos  in  Mauritania  confinio  dixinuis.Pars 
quadam  iEthiopum  locuRis  tantum  uiuit,fumo  S£  fale  duraris  in  annua  alimenta:  fi  qua 
dragefimumuitie annum  non  excedunt*  Aethiopum  terram  uniuerlam  cum  mari  ru/ 
bropatere  in  longitudinem  femel&uicies  centena  Ixx,  M.pafT.in  latitudine  cum  fuperio 
re  JEgypto  duodecies  cetena  xc  vfi.  M.  Agrippa  exiGimauir.Quida  Icgitudine  ita  diuife  30 
runt.A  Meroe  Sirbitum  xfi.dieru  nauigationem.Ab  ea  xfi.ad  Dabellos.  Ab  fis  ad  ocea/ 
num  /Ethiopicum  vi .  dierum  iter ,  In  totum  autem  ab  oceano  ad  Meroen  dccxxv .  M. 
paffeffe  inter  autores  Fere  conuenininde  Syenen  quantum  diximus.  Sita  eR  Aethiopia 
ab  oriente  byberno  ad  occidentemhybernum.  Meridiano  cardine  fylushebcno  maxi/ 
me  uirenrtd  media  eius  parte  immines  mari  mons  excelfus^ternis  ardet  ignibus,  Theon 
ochema  dictus  Gr? cis:a  quo  nauigatio  quatridui  ad  promontorium  quod  Hefperionce 
ras  uocatur,cofine  Africas  iuxta  Aithiopes  Hefperios.  Quidam  &  in  co  tracRu  medicos 
colles  amoena  opacitate  ueftitos  iEgipanum  Satyrorumq?  produnt. 

Infuke Akhiopicimaris.  Cap.  xxxi 

INfuIas  toto  eo  mari  &  Ephorus  complures  efle  tradidit,&Eudoxus  &  Timofthenes,  40 
Clitarchus  uero  Alexandro  regi  renuntiatam  adeo  diuitem,  ut  equos  incolae  talentis 
auri  permutarent.  Alteram, ubi  facermons  opacus  fylua  repertus  eRet ,  difiillapubusar/ 
boribus  odore  mirae  fuauitatis.Contra  finum  Perficum  Cerne  nominatur  infula  aduer/ 
fa  A:thiopte,cuius  neq?  magnitudo, neq;  interuailu  a  continente  conftat.iEthiopas  tsn 
tum  populos  habere  traditur .  Ephorus  autor  eft ,  a  rubro  mari  nauigantes  in  eam  non 
poflTe  propter  ardores  ultra  quafdaco!umnas(ita  appellatur  paruce  inful«)prouehi.  Po- 
1  ?’bius  in  extrema  Mauritania  contra  montem  Atlantem  a  terra  Radia  otRo  abeffe  pro/ 
didit  Cemen ,  Nepos  Cornelius  ex  aduerfo  maxime  Carthaginis  a  continente  paGus 
nnllemon  ampliorem  circuitu  duobus  millibus.  Traditur  &  alia  infula  contra  montem 

Adantem 


Atlatitem;,&  ipfa  Atlantis  appellata .  Ab  ea  quinque  dierum  nauigatioae  folirudines  ad 
Aethiopas  Hefperios ,  81  promontoriuquod  uocauimus  Hdperionceras,inde  primum 
circumagente  fe  terrarum  fronte  in  occafum  ac  mare  Atlanticum  »  Contra  hoc  promon/ 
tonum  Gorgades  infulas  narrantur,Gorgonum  quondam  domus, bidui  nauigatione  di 
ftantes  a  cotinente,ut  tradit  Xenophon  Lampfacenus.Penetrauit  in  eas  Hanno  Pceno/ 
rum  imperator, prodiditq?  hirta  foeminaru  corpora, uiros  pernicitate  euafiffe,duarumq? 
Gorgonum  cutes  argumenti  &  miraculi  gratia  in  Iunonis  templo  pofuit ,  fpedatas  ufq* 
ad  Carthaginem  captam.  Vitra  has  etiamnu  dua?  Helpcridcs  infuke  narrantur.  Adeoq* 
omnia  circa  hax  incerta  funt,  ut  Statius  Sebofus  a  Gorgonu  infulis  praenauigatione  At/ 
io  lantis  dierum  xl.  adHefperidum  infulas  curfum  prodiderit ,  ab  rjsad  Hefperionceras 
unius,Nec  Mauritania  infularum  certior  fama  eft.Paucas  modo  conftat  effe  ex  aduerfb 


Autololu,a  Iuba  repertas, in  quibus  Getulicam  purpuram  tingere  inftituerat. 

De  fortunatis  infulis.  Cap.  xxxir 

Q  Vnt  qui  ultra  eos  fortunatas  putant  effe  quafdamc^  alias, quorum  numero  idem  Se 
Obofus  etiam  fpatia  complexus,  Iunoniaabeffe  i.  Gadibus  dcd.M.  paff  tradit.  Ab  ea 
tantundem  ad  occafum  uerfus  Pluuialiam  Caprariam^:  in  Pluuialia  non effe  aquam 
nifi  ex  imbribus .  Ab  rjs  ccl.  M.  paffuum  Fortunatas, contra  laeuam  Mauritania  viij.M. 
paffuum.  Oram  folis  uocari  in  conualle  a  conuexitate,&  Planariam  a  fpecie,  conuallis  cir 
cuituccc.M.paff.  Arborum  ibi  proceritatem  ad  centum  quadragintaquatuorpedesado 
20  lefcere.Iuba  de  fortunatis  ita  inquifiuit:fub  meridiem  pofitas  effe  prope  occafum, i  Pur/ 
purarrjs  dccxxy.Mpaffuum,(ic  ut.  ccl.  fupra  occafum  nauigetundeinde  per  ccclxxv.M. 
paffuum  ortus  petatur. Primam  uocari  Ombrion  nullis  ^dificiorum  ueftigqs:  habere  in 
montibus  ftagnum ,  arbores  fimiies  ferula ,  ex  quibus  aqua  exprimatur,  ex  nigris  ama/ 
ra,  ex  candidioribus  potui  iucunda.  Alteram  infulam  Junoniam  appellari ,  in  ea  «dicu/ 
iameffe  tantum  Iapide  extrudam.  Ab  ea  in  uicino  eodem  nomine  minorem .  Deinde 
Caprariam  lacertis  grandibus  refertam .  Inconfpedu  earum  effe  Niuariam,  qua:  hoc 
nomen  accepitaperpetua  niue,nebu!ofam.  Proximam  ei  Canariam  uocari, a  multitudi/ 
ne  canum  ingentis  magnitudinis ;  ex  quibus  perdudifunt  a  luba  duo:  apparentq?  ibi  ue 
ftigiaadificiorum .  Cum  autem  copia  omnes  pomorum  &  auium  omnis  generis  abun/ 
dent, hanc  81  palmetis  caryotas  £eretibus,ac  nuce  pinea  abundare .  Effe  copiam  8C  mellis. 
Papyrum  quocj?  81  filuros  in  amnibus  gigm.Infeftari  eas  beluis,  quae  expellatur  affidue, 
putrefccntibus.At  abunde  orbe  terraru  extra  intri  indicato,col!igenda  in  ardu  menfara 
aquorum  uidetur.  Terra  per  menfurascoputatadigeftio.  Cap.  xxxiie 
T)  Olybius  a  Gaditano  freto  longitudine  diredo  curfu  ad  os  Maotis,xxxi  n i.xx  xvrj 
X  M.d.  paffuum  prodidit.  Ab  eodem  initio  ad  orientem  redo  curfu  Siciliam  xTr 
Ix.M.d.paff.  Creram  ccclxxv.  M.  paff  Rhodu  dxxxvi.  d.paff.  Chelidoniastantun/ 
dem:  Cyprum  cccxxv.  M.paff.  Inde  Syria?  Seleuciam  Pieriam  cxv.  M.paffuum.Qua 
coputatio  efficit  uicies  ter  cetena  xl. M.paff. Agrippa  hoc  idem  interuallu  a  freto  Gadita 
no  ad  linum  Ifsicum  per  longitudinem  diredam  xxxmi.xl.pafluutn  M.taxat, in  quo 
4°  haud  frio  an  fit  error  numeri ,  quoniam  idem  a  Siculo  freto  Alexandriana  curfus  xff. !. 
M.paffuum  tradidit.  Vnitierfus  autem  circuitus  per  finus  didos  ab  eodemexordio  coi/ 
ligit  ad  Maeotin  lacum  cTvi.M.  paffuum .  Artemidorus  adfjcic  dcdyi.M.  Idem  cum 
Maotide  clxxiii.  xc.  M.paff.  effe  tradit.  Hac  eft  menfura  inermium,  8C  pacata  au  da/ 
cia  fortunam  prouocanrium  hominum.  Nunc  ipfarum  partium  magnitudo  compara/ 
bitur ,  utcunque  difficultatem  afferet  autorum  diuerfitas.  Aptiffime  tamen  fpedabitur 
ad  longitudinem  latitudineaddita.Eff  ergo  ad  hoc  praderiptum  Europa  magnitudo 
lxxxi.  xlyiij.  M.  paffuum.  Africa  (ut  media  ex  omni  uarietate  prodentium  fumatur 
computatio)  efficit  longitudo  xxxvii.  xlviq.M.Latitudo  quacolttur,nufqu3m  ccl.M. 
paff  excedit.  Sed  quoniam  a  Cyrenaica  eius  parte  dccccx.  M.paff  eam  fecit  Agrippa, 


104  C.  PLINlt  NATVRALIS 

deferca  eius  ad  Garamantis  ufcpqua  nofcebantur ,  comple&ens,  uniuerfam  menfuram 
qusuenit  in  computationem  xlvi.  virj.  M.  paff.  efficit.  Afite longitudo  in  confeffoeft 
Ixirj.M.d.cccl.M.  paflf.  Latitudo  fane  computetur  ab  Aethiopico  mari  Alexandriam  iu/ 
xta  Nilum  fita,ut  per  Meroen  Si  Syenen  menfura  currat  xvnr.  Ixxv.  M.paffi  Apparet 
ergo  Europam  paulominus  dimidia  Alte  parte  maiore  eflfe  quam  Afiam .  Eande  altero 
tanto  &fexta  parte  Africa:  ampliore  quam  Africam. Quod  fimifteatur  omnes  fammg, 
liquido  patebit  Europam  totius  terr^  tertia  eflfe  partem  Si  odaua paulo  amplius:  Afiam 
uero  quartani  Si  quartamdecimam:Africam  autem  quintam  Si  infuperfexagefima.His 
addemus  etiamnum  unam  Gtxcx  inuentioriis  fententiam  uel  exquifitisimte  fubtilita/ 
tis,ut  nihil  defit  in  fpedlando  terrarum  fiturindicatisq?  regionibus  nofcatur,&  qua:  cuiqj  io 
earum  focietas  fit  fiue  cognatio  dierum  ac  nod:iu,quibusq?  inter  fe  pares  umbrf  Si  a:qua 
mundi conuexitas.Ergo  reddetur  hoc  etiam ,  terracp  uniuerfa  in  membra  catli  digeretur. 
Plura  funt  aute  hxc  fegmenta  mundi ,  qux  noftri  circulos  appellauere,Grsci  parallelos. 

Digeftio  terrarum  in  parallelos  Si  umbras  pares.  Cap.  xxxuii 

T)  Rincipium  habet  India:  pars  uerfa  ad  auftrum .  Patet  ufq?  Arabiam  Si  rubri  maris 
JT  accolas.  Continentur  Gedrofi,Perfe,Carmani,EIym^i,  Parthyene, Aria,  Sufiane, 
Mefopotamia3SeIeucia  cognominata  Babylonia,  Arabia  ad  Petras  ufcp,  Syriaccele,Pe 
IufiumAegypti:inferiorq^ora  qu^uocaturAlcxadri#, Africa  maritima.Cyrenaica  op/ 
pida  omnia,  Thapfas,  Hadrumetu,  Clupea,Carthago,Vtica,utraq5  Hippo.Numidia, 
Mauritania  utracp,  Atlanticu  mare,column^  Herculis.In  hoc  cfcli  circumplexu  equino/ 
tftrj  die  media,  umbilicus,  quem  gnomonem  uocat,vrj.pedes  longus,  umbra  n5  amplius 
iitj.pedes  longam  reddit .  Nodlis  uero  dieiq^  longififima  fpatia  horas  xiirj.  jequinodliales 
habent,  breuifsima^  contrario  x.  Sequens  circulus  incipit  ab  India  uergente  ad  occa- 
fum,uaditper  medios  Parthos,Perfepolin,citima  Perfidis,Arabiam  citeriorejudsam, 
Libani  montis  accolas.  Ampletftitur  Babylonem, Idumxam,  Samariam,  Hierofolyma, 
Afcalonem, Ioppen,Ca:faream, Phoenicen,  Ptolemaidem, Sidonem,Tyrum, Berytum, 
Botryn, Tripolin, Byblum,  Antiochia, Laodicea, Seleuciam,Cilici£  maritima,  Cyprum, 
auftrinam  Cretam, Lilybaeum  in  Sicilia,  feptentrionalia  Africa  8i  Numidia.  Vmbilicus 
jfequinocftio  xxxv.  pedum,  umbram  xxiirj.  pedes  longam  facit,  Dies  autem  noxcp  ma/ 
xirna  xiirj.  horarum  «quinotftialium  eft ,  accedente  rjs  quinta  parte  unius  hor^.  Tertius  jo 
circulus  ab  Indis  Imao  proximisoritur.  Tendit  per  Calpias  portas  Medi^  proximas, 
Cataoniam,Cappadociam, Taurum,  Amanum, Iftum,CiIiciaS  portas, Solos,  Tarfum, 
Cyprum,  Pifidiam,PamphyliiE  Siden,  Lycaonia,  LycrazPataram,Xanthum,  Caunum» 
Rhodum,Coum,Halicarnafifum,Gnidum,Dorida,Chium,DeIum,  Cycladas  medias, 
Gythium,Maleam,Argos,Laconiam,Elin,01ympiam,MeflTanam  Peloponnefi,  Syra/ 
culas, Catinam,  Siciliam  mediam, Sardinise  auftrina,  Carteiam,Gades.Gnomonis  cen/ 
tumuncUe,  umbram  lxxvij.  unciarum  faciunt.  Longifsimus dies  eft  lequinoctialium 
horarum  xiirj.  atque  dimidia, cum  xxx.  parte  unius  hora.Quarto  fubiacent  circulo  qux 
funt  ab  altero  latere  Imai.Cappadocia:  auftrina,  Galatia,  Myfia,Sardis,Smyrna,Sipy/ 
luSjTmoIus  mons  Lyd ix,  Caria,  Ionia,  Trallis,  Colophon, Ephelus,  Miletos,  Samos,  40 
Chios, Icarium  mare, Cyclades  feptentrionales ,  Athenas,  Megara,  Corinthus, Sicyon, 
Achaia, Patr^,Ifthmos,Epirus, feptentrionalia  Sicilia,  Narbonefis  Gallite  exortiua, Hi 
fpanise maritima  a  Carthagine  noua,&  inde  ad  occafum.Gnomoni  xxi.pedum,  relpon 
dent  umbr^xvrj.  pedum.  Longifsimusdieshabeta:quinocftialeshoras  quatuordecim, 

5 1  duas  tertias  unius  horaj.Quinto  cotinetur  fegmeto  ab  introitu  Cafpfj  maris ,  Badtria, 
Iberia,  Armenia, Myfia,Phrygia,HelIe{p5tus,Troas,Tenedus,Abydos,Scepfis,Ilium, 

Ida  mons,Cyzicu,Lapfku,Sinope,Amiium,Heraclea  in  poto,  Paphlagonia, Lemnus, 
Imbrus, Thaflus,Caflandria,Theftalia,  Macedonia, Lariffa,  Amphipolis,  Thelfaloni/ 
ce,  Peila,  Edeffa,  Beroea,  Pharfalia,  Caryftum,  Euboea,Boeoti, Chalcis, Delphi,  Acar/ 

nania 


fc  i  s  T-O-Rl  AE  :■!  fc  r  B-E  A  vit  •  iaf 

n9mTAetoIia,Apotfom'a,Brundifium,Tarentu,Thurq,Loed,Rhegium,  Lucani, fsfea/ 
polis, Puteoli, Tufcum  mare,  Corfica,Balearesi}  Hifpania  media .  Gnomoni  feptem  pe>» 
des ,  umbrae  fex ,  Magnitudo  diei  fumma ,  horarum  mquinosflialium  quindecim.  Sexta 
comprehendo  qua  continetur  urbs  Roma ,  amplectitur  Cafpiasgentes,  Caucafum,fe/ 
ptentrionalia  Armenia,  Apolloniam  fupra  Rhyndacum, Nicomediam, Nic,Tam,Chaf 
cedonem,Byzandum,Lyfimadhiam,Gherronefum,Melanern  finum,  Abderam,  Samo 
thraciam,Maroneam, Aenum, Befsicam, Thracia  mediam,Pieoni'am, Illyrios,  Dyrrha/ 
chium}Canufium,  Apulia:  extima,  Campaniam  Si  Hetruriam,Pifas,  Lunam, Luca, Ge/ 
nuam,  Liguriam,  Antipolin,  Mafsiliam,Narbonem,Tarraconem,Hifpaniam  Tarraco/ 
io  nenfem  mediam, Si  inde  per  Ludtaniam. Gnomoni  pedes  noucm,umbr^  odio.  Longil/ 
fima  diei  fpatia ,  horarum  crquinoctialiu  quindecim, addita  nosa  parte  unius  hor x:  aut, 
ut  Nigidio  placuit,  quinta  ♦  Septima  diuifio  ab  altera  Cafpfj  maris  ora  incipit.-caditcp  fu/ 
pra  Callatim,Bofphorum,Boryfl:henem,Tomos,Thracis  auerfa,Triballos, Illyrici  re/ 
liqua,  Adriaticum  mare,  Aquileiam,  Altinum, Venetiam,  Vicentiam,  Patauium,  Vero/ 
nam, Cremona, Rauennam,  Anconam, Picenum,  Marfos,Pelignos, Sabinos,  Vmbria, 
Anminum,Bononiam,Place'ndam,Mediolanum,omniaq?  ab  Apenninortranscj?  alpes* 
Galliam  Aquitanicam,  Viennam, Pyreneum, Celtiberiam.  Vmbilico  trigintaquinq?  pe 
dum,umbr£e  trigintafex ,  ut  tamen  in  parte  V enetis  exaequetur  umbra  Gnomoni ;  ara/ 
plifsima  dies  horarum  aequinoctialium  quindecim ,  Si  quintarum  partium  horae  trium. 
20  Hactenus  antiquorum  exacta  celebrauimus .  Sequendum  diligendffimi,quod  fiiperct 
terrarum  eribus  afsignauere  fegmentis .  A  Tanai  per  Msotin  lacum  Si  Sarmatas  ulque 
Borythenem ,  atq?  ita  per  Dacos  partemq?  Germanis,  Gallias, oceani  littora  amplexi, 
quod  efifec  horarum  fedecim .  Alterum  per  Hyperboreos  SI  Britanniam,  horarui decem 
SC  feptem.Poftremo  Scythicum  i  riphsis  iugis  in  Thulen, in  quo  dies  cotinuarentur  (ut 
diX!mus)no£tes(^  per  uices.Iidem  Si  ante  principia  qus fecimus, pofuere  circulos  duos. 
Primum  per  infulam  Meroen ,  5 1  Ptolemaidem ,  in  rubro  mari  ad  eiephantoru  uenatus 
conditam:ubi  longifsimus  dies  duodecim  horarum  elTet,dimidia  hora  amplior .  Secun/ 
dum  per  Syenem  Aeoypti  euntem ,  qui  efifet  horarum  tredecim.  Iideraq?  fingulis  dimi/ 
dia  horarum  fpatia  ulque  ultimum  adieccre  circulis.Et  hactenus  de  terris. 


i» 


C.  PLINII  S  E  C  V  N  D  I  NATVRALIS  HI 
STORIAE  LIBER  VII 


PRO  OE  M  l  V  M* 


40 


v  n  d  v  s,  Si  in  eo  terr^,  gentes, maria,  infiils,infignes  urbes, ad 
hunc  modum  fe  habent.  Animantium  in  eodem  natura, nullius 
prope  partis  contemplatione  minoret,  fiquide  omnia  exequi 
humanus  animus  queat .  Principiu  iure  tribuetur  homini,cuius 
caufeuidetur  cuncta  alia  genuifle  natura,  magna  Si  fsua  met 
cede  contra  tanta  fua  munera :  ut  non  fit  fatis  sftimare ,  parens 
melior  homini,  an  tritior  nouerca  fuerit .  Ante  omnia  unu  ani/ 
mandu  cundloru ,  alienis  uelatopibusrcsteris  uarie  tegumenta 
tribuitjtetaSjCordceSjCodajfpinas^illos/stasqDiloSjplumamjpennaSjfquamas^ellera» 
Truncos  etia  arboresq?  cortice, interdu  gemino,  a  frigoribus  Si  calore  tutata  et .  Horni/ 
nem  tantu  nudu,&  in  nuda  humo,  natali  die  abrjcit  ad  uagitus  tatim  Si  ploratu, nulluq* 
tot  animaliu  aliud  ad  lachrymas,&  has  protinus  uits principio.  At  Hercule  rifus,  prgcox 
ille  Si  celerrimus, ante  quadragefimu  die  nulli  datur.  Ab  hoc  lucis  rudimeto,qu£  ne  feras 
quide  internos  genitas,uincula  excipiut,&  omniu  membroru  nexus:  itacj?  feliciter  natus 
iacet, manibus  pedibusq,  deuindlis,  flens,  animal  exteris  imperaturu:  Si  a  fupplicrjs  uita 
i.j'  auipicatus 


Io6  C.  PLINII  NATVRAIIS 

aufpicatur,unam  tantum  ob  culpam, quia  natum  eft.Heu  dementiam  ab  rjs  initqs  exifti 
mantiu  ad  fuperbia  fe  genitos.Primaroboris  (pes,  primum^  temporis  munus  quadru/ 
pedi  fimile  facit.Quando  h  omini  inceflus?  quando  uoxC  quado  firmu  cibis  ostquandiu 
palpitans  uertex,fumm£  inter  cunfta  animalia  imbecillitatis  indicium?  Iam  morbi,totc£ 
medicina  contra  mala  excogitara,&  hx  quoque  fubinde  nouitatibus  uicftae.  Crete ra  fen 
tire  naturam  fuam,alia  pernicitatem  ufurpare,  alia  prapetes  uolatus,alia  uires ,  alia  nare: 
Hominem  fcire  nihil  fine  dodtrina ,  non  fari, non  ingredi,  non  ue(ci:breuiterq?  non  aliud 
naturas  (ponte  quam  flere .  Itaque  multi  extitere ,  qui  non  nafci  optimum  cenferent ,  aut 
quamocyfsime  aboleri .  Vni  animantium  ludius  eft  datus ,  uni  luxuria,  &  quidem  innu/ 
merabilibus  modis ,  ac  per  fingula  membra :  uni  ambitio,  uni  auaritia ,  uni  immenfa  ui/ 13 
uendi  cupido,uni  (uperftitio,  uni  fepultur^  cura, atque  etiam  poft:  fe  de  futuro.NulIi uita 
fragilior, nulli  rerum  omniu  libido  maior, nulli  pauor  cofufior,nulli  rabies  acrior.  Deniqj 
cetera  animantia  in  fuo  genere  probe  degunt:  congregari  uidemus ,  £&  flare  contra  difsi/ 
miliarleonum  feritas  inter  fe  non  dimicat:ferpentum  morius  n5  petit  ferpentesme  maris 
quidem  beluas  ac  pifces,nifi  in  diuerfa  genera, feuiunt:  At  Hercule  homini  plurima  ex  ho 
mine  funt  mala.  Gentium  mirabiles  figura  Cap.  i 

T  de  uniuerfitate  quidem  generis  humani,  magna  exparte  in  relatione  gentium  di/ 
JC/ximus.Necp  enim  ritus  moresep  nunc  tradtamus  innumeros,ac  totidem  pene  quot 
funt  hominum  coetus.  Quredam  tamen  non  omittenda  duco,maximeq?  longius  £  mari 
cfegentiu :  in  quibus  prodigiola  aliqua  &  incredibilia  multis, uifum  iri  haud  dubito.  Quis  20 
enim  iEthiopas  antecp  cerneret, credidit, aut  quid  non  miraculo  eft  cu  primu  in  notitiam 
uenitCQuam  multa  fieri  no  pofle,priu(quam  fint  fadla, indicatur?  Natura  uero  reru  uis 
atep  maieftas,  in  omnibus  mometis  fide  caret:fi  quis  modo  partes  eius, ac  no  totam  com 
pledlatur  animo.Ne  pauones  aut  tigrium,pantherarumc£  maculas,  8t  tot  animalium  p i 
cluras  comemorem,  paruum  di<5lu,fed  immenfum  xftimatione,  tot  gentium  fermones, 
tot  lingure,tata  Ioquedi  uarietas,  ut  externus  alieno  pene  no  fit  hominis  uice.Iam  in  facie 
uultucp  noftro,cum  fint  x.aut  paulo  plura  membra, nullas  duas  in  tot  milibus  hominum 
indiferetas  effigies  exiftere:quod  ars  nulla  in  paucis  numero  praftet  affedtando.Nec  ta/ 
men  ego  in  plerifq?  eoru  obftringafidem  mea,potiuscp  ad  autores  relegabo,  qui  dubrjs 
reddentur  omnibus:modo  ne  fit  faftidio  Gracos  fequi,tanto  maiore  eorum  diligetia  uel  30 
curauetuftiore.  De  Scythis  &  aliaru  diuerfitate  gentium.  Cap.  11 

“F7  Sfe  Scytharum  genera, &  quidem  p!ura,quas  corporibus  humanis  ue(cerentur,indi 
X-/cauimus,Idipfum  incredibile  fortaffe ,  ni  cogitemus  in  medio  orbe  terraru  ac  Sicilia 
6£  Italia  fuifle  gentes  huius  monftri  Cyclopas,&  Lreftrygonas,& nuperrime  trans  alpes 
hominem  immolari  gentiu  earum  more  folitum,quod  paulum  a  mandendo  abeft .  Sed 
&iuxta  eos ,  qui  funt  ad  feptentrionem  uerfi,haud  procul  ab  ipfo  aquilonis  exortu ,  (pe/ 
cucp  eius  dicio ,  quem  locum  Gefclitron  appellant, produntur  Arimafpi  quos  diximus, 
uno  oculo  in  fronte  media  infignes :  quibus  afsidue  bellu  efle  circa  metalla  cum  gryphis, 
ferarum  uolucri  genere  quale  uulgo  traditur,eruenteexcuniculisaurum,mira  cupiditate 
8C  feris  cuftodientibus,  8C  Arimalpis  rapientibus, multi,  fed  maxime  illuftres  Herodotus  40 
&  Arifteas  Proconnefius,(cribunt.Super  alios  aute  Anthropophagos  Scy thas,  in  qua/ 
dam  conualle  magna  Imai  montis ,  regio  eft  qux  uocatur  Abarimon ,  in  qua  (ylueftres 
uiuunt  homines, auerfis  poft  crura  platis,eximi*uelocitatis,  pafsim  cum  feris  uagantes. 
Hos  in  alio  no  fpirare  crelo,ideoqj  ad  finitimos  reges  n5  pertrahi,  necp  ad  Alexandrum 
Magnum  pcrtracftos ,  Beton  itinerum  eius  menfor  prodidit.Priores  Anthropophagos, 
quos  ad  feptentrionem  efle  diximus,x.dierum  itinere  fupra  Boryfthenem  amnem,  ofsi/ 
bus  humanoru  capitum  bibere ,  cutibusc^  cum  capillo  pro  mantelibus  ante  pedlora  uti, 
Ifigonus  Niraenfis.Idem  in  Albania  gigni  quofdam  glauca  oculoru  acie,  a  pueritia  fta/ 
tim  canos,qui  nodtu  plufquam  interdiu  cernant.Idem  itineredierum  x.fupra  Boryfthe/ 

nem 


K  I  S  T  O  R  I  AE.  L  I  B  E  R  Vtt  tof 

nem, Sauromatiis  tertio  die  cibu  capere  femper.  Crates  Pergamenus  ifxHellefppto  circa 
Parium, genus  hominu  fuiffe  tradit,quos  Ophiogenes  uocat,  ferpentum  icftus  contactu 
leuare  folitos,  82  manu  impofita  uenena  extrahere  corpori .  Varro  etia  nunc  effe  paucos 
ibi,quorum  faliu^  c5tra  idtus  ferpentum  medeatur.  Similis  82  in  Africa  gens  Pfyllorum 
fuit, ut  Agatharchides  fcribit,a  Pfyllo  rege  diffla, cuius  fcpulchru  in  parte  Syrtium  maio 
rum  eft.Horum  corpori  ingenitum  fuit  uirus  exitiale  ferpentibus,  ut  cuius  odore  fopirec 
eas.Mos  uerojiberos  genitos  protinus  obqciendi  fieuifsimis  earum:  eoc^  genere  pudici/ 
tiam  coniugum  experiendi,  non  profugientibus  adulterino  (anguine  natos  ferpentibus* 
Hxc  gens  ipfa  quide  prope  internicione  fublata  eft  a  Nafamonibus,  qui  nuc  eas  tenent 

40  fedes ,  Genus  tamen  hominum  ex  his  qui  profugerant ,  aut  cum  pugnatum  eft ,  abfue/ 
rant,hodiecp  remanet  in  paucis.Simile  8C  in  Italia  Marforum  gente  durat, quos  a  Circes 
filio  ortos  ferut, 82  ideo  ineffe  fjs  uim  naturalem  eam.Et  tamen  omnibus  hominibus  con/ 
tra  ferpentes  ineft  uenenu.Feruntq?  idlas  faliua,ut  feruentis  aqu?  contatftu  fugere.Quod 
fi  in  fauces  penetrauerit,  etia  mori :  idqj  maxime  humani  ieiuni  oris.  Supra  Nafamonas 
confinesqj  illis  Maclias,  Androgynos  effe  utriufcp  natura, in  ter  fe  uicibus  coeuntes, Cal/ 
liphanes  tradit,  Ariftoteles  adtjcit,  dextra  mammam  fjs  uirilem,  heuam  muliebrem  effe* 
In  eadem  Africa  familias  quafdam  effafcinantiumjfigonus  82  Nymphodorus  tradunti 
quarum  laudatione  intereat  probata, arefeant  arbores, emoriatur  infantes*  Efieeiufdem 
generis  in  Triballis  82  Iilyrrjs,adrjcit  Ifigonus ,  qui uifu  quoque  Gffafcinent,interimantcp 

zo  qnos  diutius  intueantur, iratis  pnecipue  ocuhsquod  eorum  malum  facilius  fentire  pube/ 
res.  Notabilius  efle  quod-pupillas  binas  in  oculis  fingulis  habeant ,  Huius  generis  82  fce/ 
minas  in  Scythia ,  qux  uocantur  Bithy^ ,  prodit  Apoliontdes .  Philarchus  82  in  Ponto 
Thibiorum  genus,  multoscp  alios  eiufdem  natura:  quorum  notas  tradit  in  oculo  altero 
geminam  pupillam ,  in  altero  equi  effigiem:  Eofdem  praterea  non  pofte  mergi,  ne  uefte 
quidem  degrauatos. Haud  dilsimilerjsgenus  Pharnacumin  Aethiopia  prodiditDa/ 

mon,  quorum  fodor  tabem  contadlis  corporibus  afferat,  Fceminas  quidem  omnes  ubi/ 
queuifo  nocere ,  quae  duplices  pupillas  habeat,  Cicero  quocpapud  nos  autor  eft.  Adeo 
natura,  cum  ferarum  motem  uefcendi  humanis  uifceribus  in  homine  genuiffet ,  gignere 
etiam  in  toto  corpore  82  quorundam  oculis  quoque  uenena  placuit:  ne  quid  ufquam  raa 

3°  liefTet, quod  in  homine  non  effet.  Haud  procul  urbe  Roma  in  Falifcorum  agro  familiae 
funt  paucae, qua;  uocantur  Hirpue:qu^fecrificio  annuo,  quod  fit  ad  montem  Soractem 
Apollini ,  foper  ambuftam  ligni  ftruem  ambulantes  non  aduruntur ,  Et  ob  id  perpetuo 
fenatufconfulto militia  omniumq*  aliorum  munerum  uacationem  habent.  Qaorun/ 
dara  corpore  partes  nafcuntur  ad  aliqua  mirabiles :  ficut  Pyrtho  regi  pollex  in  dextero 
pede,cuiustaCfculienofismedebatur.Hunccremaricum  reliquo  corpore  nonpotuiife 
tradunt, conditumcp  loculo  in  templo.  Pracipue  India  Aethiopumqj  tratftus,  miraculis 
fcatent.Maxima  in  India  gignuntur  animalia.Indicio  font  canes  grandiores  ceteris ,  Ar/ 
bores  quidem  tantf  proceritatis  traduntur, ut  fagittis  fuperari  nequeant.Haec  facit  uber 
tas  foli, temperies  cadi, aquarum  abundantia(fi  libeat  credere)  ut  fob  una  ficu  turm^  coti 

4°  dantur  equitum .  Arundines  uero  tantae  proceritatis,  ut  fingula  internodia  alueo  nauiga/ 
bili  ternos  interdum  homines  ferant .  Multos  ibi  quina  cubita  conffat  longitudine  exce/ 
dere:non  expuere.mon  capitis,aut  dentium, aut  oculorum  ullo  dolore  affici,raro  aliarum 
corporis  partium :  tam  moderato  folis  uapore  durari.Philofophos  eoru  quos  Gymno/ 
fophiftasuocant,ab  exortu  ad  occafum  perflare,  contuentes  folem  immobilibus  oculis: 
feruentibus  harenis  toto  die  alternis  pedibus  infiftere.In  monte  cui  nomen  efl  Milo,  ho 
mines  effe  auerfis  plantis, octonos  digitos  in  fingulis  pedibus  habentes, autor  eft  Mega 
fthenes.Iti  multis  autem  montibus  genus  hominum  capitibus  caninis,  ferarum  pellibus 
uelari,pro  uoce  latratum  ^dere,unguibus  armatum  uenatu  82  aucupio  uefei.  Horum  fu/ 
pra  cxx,M,fuiffe  prodente  fe,  Ctefias  feribit:  82  in  quadam  gente  Indue.fceminas  femel 


to  8  C.  PLINI  i  natvrAlis 

in  uita  parere,genitosq?  confeftim  cane  fcere.  Item  hominumgenus  quiMonofceli  uoca 
rentur,firtgulis  cruribus, mira  pernicitatis  ad  faltu,eofdemqj  Sciopodas  uocari :  quod  in 
maiore ceftu  humi  iacetcs  refupini,  umbra  fe  peduprotegantmon  longe  eos  a  Troglody 
tis  abeflfe.Rurfusqj  ab  his  occidentem  uerfus  quofdam  fine  ceruice,oculos  in  humeris  ha 
bentcs.Sunt  Si  Satyri  fubfolanis  Indorum  montibus(CartaduIoru  dicitur  regio)  perni/ 
ciffimum  animahtum  quadrupedes,tum  redle  currentes  humana  effigie, propter  ueloci/ 
tatem  nifi  fenes  aut  sgri  non  capiuntur.Choromandarum  gentem  uocat  Tauron  fylue/ 
ftrem  fine  uoce,ftridoris  horredi.hirtis  corporibus,oculis  glaucis,dentibus  caninis.Eudo 
xus  in  meridianis  Indi# uiris  plantas  efife cubitales:Fceminis  adeo  paruas,  ut  Struthopo/ 
des  appellentur .  Megafthenes  gentem  inter  Nomadas  Indos  nariu  loco  foramina  tan/  i® 
tum  habentem, anguium  modo  loripedem,uocari  Syrid:as.Ad  extremos  fines  Indif  ab 
oriente  circa  fontem  Gangis ,  Aftomorum  gentem  fine  ore,  corpore  toto  hirtam  ueftiri 
frondium  lanugine, halitu  tantu  uiuentem,&  odore  quem  naribus  trahat.  Nullum  illis  ci 
bum,nullumt£  potum:tantu  radicum  florum^  uarios  odores  Si  fylueftriu  maloru,qu$ 
fecu  portat  longiore  itinere,ne  defit  olfacflus:  grauiore  paulo  odore  haud  difficulter  exa/ 
nimari.Super  hos  extrema  in  parte  montiu  Spithatrrai  Pygmad  narratur, ternas  fpitha/ 
mas  16gitudine,hoc  eft,  ternos  dodrantes  no  excedentes, falubri  ralo,femperq*  uernate, 
montibus  ab  aquilone  oppofitis :  quos  a  gruibus  infeftari  Homerus  quoq?  prodidit.Fa/ 
ma  eft,infidentes  arietu  caprarucp  dorfis,  armatos  fagittis  ueris  tempore  uniuerlo  agmi/ 
ne  ad  mare  defcendcre,&oua  pulloscp  earum  alitum  cofumere:ternis  eam  expeditionem  20 
menfibus  cofici, aliter  futuris  gregibus  n5  refifti.Cafas  eorum  luto  pennisqj ,  8i  ouorum 
putaminibus  conftrui.  Ariftoteles  in  cauernis  uiuere  Pygmaeos  tradit .  Caetera  de  his, ut 
reliqui.Cyrnios  Indoru  genus  Ifigonus  annis  centenis  quadragenis  uiuere.Item  Aethio 
pas  macrobios  Si  Seras  exiftimat,  Si  qui  Athon  montem  incolant :  hosquidem,quia  ui/ 
pennis  carnibus  alantur  i  itaque  nec  capiti  nec  ueftibus  eorum  noxia  corpori  incile  ani¬ 
malia.  Oneficritus,  quibus  in  locis  India:  umbra  non  fint,  corpora  hominum  cubitorum 
quinum  8c  binorum  palmoru  exiftere ,  Si  uiuere  annos  cxxx.  nec  fenefcere,fed  ut  medio 
muo  mori.  Crates  Pergamenus  Indos,qui  centenos  annos  excedat, Gymnetas  appellat, 
non  pauci  Macrobios .  Ctefias  gentem  ex  his  qu^  appellatur  Pandora, in  couallibus  fi/ 
tam,annos  ducenos  uiuere, in  iuuenta  candido  capillo,qui  in  fcnedute  nigrefcat.Contra  J® 
alios  quadragenos  no  excedere  annos,iundtos  Macrobrjs,  quoru  foemin^femel  parian 
idiq>  8C  Agatharchides  tradit.  Praterea  locuftis  eos  ali,&  efle  pernices.  Mandrorum  no/ 
men  rjs  dedit  Clitarchus  Si  Megafthenes,  trecetosqj  eorum  uicos  annumerat.  Fceminas 
feptimo  cetatis  anno  parere, fenedla  quadragefimo  anno  accedere.  Artemidorus, in  Ta* 
probana  infula  longifsimam  uitam  fine  ullo  corporis  languore  traduci.Duris*  Indorum 
quofdam  cum  feris  coire ,  mixtoscp  8£  femiferos  efle  partus .  In  Calingis  eiufdem  Indiaz 
gente  quinquennes  cocipere  fceminas, odtauum  uira  annum  no  excedere.Et  alibi  cauda 
uiilofa  homines  nafci  pernicitatis  eximra, alios  auribus  totos  contegi.  Oritas  ab  Indis  Ar 
bis  fluuius  difterminat.Ii  nullum  aliu  cibum  nouere  quam  pifcium,quos  unguibus  difle/ 
cftos  fole  torreannatqj  ita  panem  ex  his  faciunt, ut  refert  Clitarchus.  Troglodytas  fuper  4? 
Aethiopiam  uelociores  efle  equis,  Pergamenus  Crates .  Item  Aethiopas  odtona  cubita 
Iongitudineexcedere.Syrbotasuocarigentem  eam  Nomadum  Aethiopum, fecundum 
fiumen  Aftapum  adfeptentrionem  uergentium.Gens  Menifminorum  appellata*  abefl 
ab  occano  dieru  itinere  xx.animaliu  qu te  cynocephalos  uocamus,Iadte  uiuit,quorum  ar 
menta  pafcit  maribus  interemptis, pratetquam  fobolis  caufa.In  Afrira  folitudinibus  ho 
minum  fpecies  obura  fubinde  fiut  *  mometotjj  euanefcut.H^c  atq;  talia  ex  hominu  ge/ 
nere  ludibria  fibi,nobis  miracula, ingeniola  fecit  natura.Et  fingula  quide  quae  facit  indies, 
ac  prope  horas, quis  enumerare  ualeatCAd  detegendam  eius  potentia, fatis  fit  inter  pro/ 
digia  pofuifle  gentes.Hinc  ad  confefla  in  homine  pauca* 

Dcprd 


VII 


H  I  S  T  O  R  I  AE 


De  prodigioris  partubus.  Cap.  Iir 

TErgeminos  nafci  certum  eft,Oratioru  Curiatiorum^  exemplo, Supra  inter  often/ 
ta  ducitur, pmert^  in  Aegypto, ubi  fcetifer  potu  Nilus.  Annis  proximis,fupremis 
diui  Augufl:i,Faufta  quxda  e  plebe, Oftue  duos  mares,totidem  fceminas  enixa, famem 
quseonfecuta  eft  portendit  haud  dubie .  Reperitur  &  in  Peloponefo  quinos  quater  eni/ 
xa,maioreq?  parte  ex  omi  eius  uixiffe  partu.Et  in  Aegypto  feptenos  uno  utero  fimul  gi/ 
gni,autoreft  Trogus.Gigoutur  8t  utriufqj  fexus,quos  Hermaphroditos  uocamus,olim 
Androgynos  uocatos,&  in  prodigrjs  habitos ,  nuc  uero  in  delicqs.Pompeius  magnus  in 
ornamentis  theatri  mirabiles  fama  pofuit  effigies ,  ob  id  diligentius  magnoru  artificum 
io  ingenrjs  elaboratas :  inter  quas  legitur  Eutyche,a  xx.  liberis  rogo  illata  Trallibus,  enixa 
xxx.  partus. Alcippe  e!ephantu,quanquam  id  inter  oftenta  eft.  Nanq*  &  ferpentem  pe/ 
perit  inter  initia  Marficibelli  ancilla .  Multiformes  pluribus  modis  inter  monftra  partus 
eduntur.  Claudius  Caefar  feribk  Hippocentaurum  in  Theftalia  natum  eodem  die  inte/ 
rrjffe.Et  nos  principatu  eius  allatum  illi  ex  Aegypto  in  meile  uidimus.EftinterexempIa, 
in  uterum  protinus  reueriiis  infans  Sagunti ,  quo  anno  ab  Annibale  deleta  eft. 

De  mutatione  fexus,  8C  geminis  partubus.  Cap.  mi 

EXfceminis  mutari  in  mares  non  eft  fabuiofum.Inuenimus  in  annalibus,  P.  Licinio 
CraftbjC.Cafsio  Longino  coss.  Cafsini  pueru  faftum  ex  uirgine  fub  parentibus, 
iuflfuqjarufpicum  deportatum  in  infulam  defertam .  Licinius  Mutianus  prodidituiium 
io  a  fe  Argis  Arefcontem,cui  nomen  Arefcufie  fuiffet,nupfiffe  etiam, mox  barbam  &  uirili 
tatem  proueniflfe,uxoremcp  duxifle .  Eiufdem  fortis  &  Smyrna  puerum  a  fe  uifum.Ipic 
in  Africa  uidi  mutatu  in  marem  nuptiaru  die,L.Cofsiciu  ciuem  Tifdritanu.Aeditisgemi 
nis  rara  efte,aut  puerpera, aut  puerperio, prstercp  aIteri,uita.Si  uero  utriufq*  fexus  aediti 
fint  gemini,rariore  utriqj  falute.Fceminas  gigni  celerius  cp  mares,ricut  celerius  fenefcere. 
S^pius  in  utero  moueri  mares, di  in  dextera  fere  geri  parte, in  beua  fceminas,  conftat. 
De  homine  generando ,  &  pariendi  tempore  per  illuftria  exempla  a 
menribusfeptem,adxi.  Cap.  v 

C  Alteris  animantibus  ftatum,  8C  pariendi,^  partus  gerendi  tempus  eft :  homo  toto 
anno  &  incerto  gignitur  fpatio .  Alius  feptimo  menfe, alius  o(ftauo,S!  ufep  ad  initia 
50  decimi  undecimicp.Ante  feptimum  menfem  haud  unquam  uitalis  eft.  Septimo,  non  ni/ 
li pridie  pofteroue  plenilunqdie,aut  interlunioconcepti  nafcuntur.  Transiatitiumin 
Aegypto  eft,&  ocftauo  gigni.Iam  quidem  &  in  Italia  tales  partus  effe  uitales .  Cotra  pri/ 
fcoru  opiniones  uariant  haic  pluribus  modis .  Veftilia  C.  Herdicrj,  ac  poftea  Pomponii 
atqj  Orfiti  clarifsimorum  ciuium  coniunx,ex  his  quatuor  partus  enixa, Sempronium  (e 
ptimomenfe  genuit, Suillium  Ruffum  undecimo,  Corbulonem  feptimo,  utrunqj  confli 
lem:poftea  C^foniam  Carj  principis  coniugem,ocftauo.  In  quo  menfium  numero  geni/ 
tis, intra  quadragefimum  diem  maximus  labor.  Grauidis  autem  quarto  6C  ocftauo  men/ 
feJetalesCp  in  ijs  abortus.Mafturius  autor  eft,L.Papyriu  praitorem,fecundo  haerede  le/ 
ee  agente,  bonorum  poftefsionem  contra  eum  dediffe,cum  mater  partum  fe  xirj.menfi/ 
4°  Bus  diceret  tuliffe,  quoniam  nullum  certum  tempus  pariendi  ftatutum  uideretur. 

De  conceptibus,^  figna  fexus  in  grauidis  prxuenientia  partum.  Cap.  vr 
A  Conceptu  decimo  die  dolores  capitis ,  oculorum  uertigines  tenebr^qj,  faftidiu  in 
Xx.  cibis, redundatio  ftomachi,indices  funt  hominis  inchoati.Melior  color  marem  fe/ 


renti,8d  facilior  partus:motus  in  utero  quadragefi' mo  die.Cotraria  omnia  in  altero  fexu : 
Ingeftabile  onus, crurum  8C  inguinum  leuis  tumor.Primus  autem  xc.die  motus.  Sed  plu 
rimutn  languoris  in  utroq;  fexu, capillum  germinante  partu,  8t  in  plenilunio:  quod  tem/ 
pus  sditos  quoqj  infantes  preeeipue  infeftat.  Adeocp  inceffus ,  atep  omne  quicquid  dici 
poteft  in  grauida,refert:ut  falfioribus  cibis  ufe, carentem  unguiculis  partum  sdant:  8dfi 
relpirauere,  difficilius  enitantur .  Ofcitatio  quide  in  enixu  letalis  eft:  ficut  fternuiffe  a  coi/ 

k  tu,  abor 


PLINII  NATVRALIS 


VII 

Of{/ 


tu^bortiuum» '  De  conceptu  hominum  &  generatione.  Cap» 

TV  /T  Iferetatqj  etiam  pudet  *ftimantem  quam  fit  friuola  animalium  fuperbintmi 
X\  Agonum  plcrunq*  abortus  caufa  fiat  odor  a  lucernarum  cxtincftu.His  principrjs  na 
feuntur  tyranni, his  ^arnifex  animus.Tu  qui  corporis  uiribus  fidis,  tu  qui  Fortune  mune/ 
ra  amplexaris, Si  te  ne  alumnum  quidem  eius  exiftimas ,  fed  partum :  tu  cuius  femper  in 
uicftoria  eft  mens, tu  qui  te  deum  credis  aliquo  (ucceffu  tumens,  tanti  perire  potuifti,  At/ 
qui  etiam  hodie  minoris  potes ,  quantulo  ferpcntis  i<ftus  dente ;  aut  etiam  ut  Anacreon 
poeta, acino  uu*  paF&jut  Fabius  Fenator  pr*tar,  in  latftis  hauftu  uno  pilo  ftrangulatus. 

Is  demu  profecfto  uitam  «qua  lance  penfitabit ,  qui  femper  Fragilitatis  human*  memor 
Fuerit.  De  Agrippis.  Cap.  v  1 1 1  io 

T  N  pedes  procedere  nafcentem ,  contra  naturam  eft :  quo  argumento  cos  appellauere 
XAgrippaSjUt  «gre  partos:qua!iter  M.  Agrippam  Ferunt  genitum  unico  prope  Felicita 
tis  exemplo  inomnibus  ad  hunc  modum  genitis.  Quanquamis  quoc^aduerfa  pedum 
ualetudine,miferaiuuenca,  exercito  «uo  inter  arma mortescp,  ad  noxia  fuccefiu, infelici 
terris  ftirpe  omni, fed  per  utrafq?  Agrippinas  maxime,qu«  Caium  8C  Domitium  Nero/ 
nem  principes  genuere,totidem  Faces  generis  humani :  prseterea  breuitate  *ui,quinqua/ 
gefimo  uno  raptus  anno, in  tormentis  adulteriorum  coniugis,  focericp  praegraui  feruitio, 
luifie  augurium  pr*pofteri  natalis  exiftitnatar.Neronem  quoq?  paulo  ante  principem, 

&  toto  principatu  fuo  hoftem  generis  humani, pedibus  genitu  parens  eius  feribit  Agrip/ 
pina. Ritu  natur*  capite  hominem  gigni  mos  efe, pedibus  efferri.  io 

Monftruofi  partus  excifi  utero.  Cap.  ix 


donatus  SC  Manlius, qui  Carthaginem  cum  exercitu  intrauit. 

Quifint  Vopifci.  Cap.  x 

■T  T  Opifcos  appellabant  e  gcminis,qui  retenti utero  nafcerentur,  altero  interepto  ab/ 

V  ortu.Nanq;  maxima,  8C  rara, circa  hoc  miracula  exiftunt.. 

Exempla  nuroerofiefbbolis.  Cap.  xi 

T)  R*ter  mulierem-pauca  animalia  coitu  ncuere  grauida.  Vnu  quidem  omnino  aut  ab 
i  terum  fuperfcetat.Extat  in  monumentis  etiam  medicorum,  SC  quibus  talia  cofectari  io 
curas  fuit,uno  abortu  xrj  puerperia  egeffa.  Sed  ubi  paululum  temporis  inter  duos  conce 
ptus  intercesfit,uterqj  perfertur:ut  in  Hercule  SI  Iphiclo  fratre  eius  apparuit.Sd  in  ea,qu§ 
gemino  partu,alteru  marito  fimilem,altemm  adultero  genuit;  Item  in  Proconnefia  ancti 
la,qu*  eiufdem  diei  coitu, alteru  domino  fimtlem,  alteru  procuratori  eius :  Et  in  alia ,  qu* 
unum  iufto  partu, quinqj  menfium  alterum  «didifcRurfusin  alia,  quasfeptem  menfium 
«dito  puerperio,  infecurismenfibus  geminos  enixa  eft.Iam  illa  uulgata,uarieex  integris 
truncos  gigni,ex  truncis  integros, eademq?  parte  truncosrfigna  quadam  n«uoscp  &  rica 
trices  etiam  regenerari. Quarto  partu  Dacorum  originis  nota  in  brachio  redditur. 

Exempla fimilitudinum.  Cap.  xii 

T  N  Lepidorum  gente  tres,intermiffo  ordine,  obdutfto  membrana  oculo,genitos  acce/  4° 
Xpimus.Similesquide  alios  auo;Et  ex  geminis  quocg  alterum  patri,  alterum  matrtran- 
nocp  poft  genitu, maiori  fimilem  fuiffe  ut  geminu.  Quafdam  fibi  fimiles  femper  parere, 
quafdam  uiro,quafdam  nulli, quafda  Fceminam  patri ,  marem  fibi.  Indubitatu  exemplu 
eft  Nicasi  nobilis  pycft*  Byzantq  geniti, qui  adulterio  Aethiopis  nata  matre, nil  a  ceteris 
colore  differente, ipfe  auum  regenerauit  Aethiopem .  Similitudinu  quidem  in  mente  w 
putatio  cft,&  in  qua  credantur  multa  Fortuita  po!Iere,uiFus,auditus3memoria,  hauftseqj 
imagines  fob  ipfoconceptu.Cogitatio  etiam  utriuslibet  animu  fubito  tranfuo!ans,effin 
gerefimilitudinem  aut  mifcere  exiftimatur  .Ideoq?  plures  in  homine, cp  in  casteris  omni/ 
bus  animalibus  differenti*,  quoniam  uelocitas  cogicationu ,  animiq?  celeritas,  SCingenij 

«arietas 


H  I  S  T  0  R  I  AE  LIBER  VI 1  'llf 

uarietas  multiformes  notas  imprimit:cum  ceteris  animantibus  immobiles  fint  animi,  $t 
fimiles  omnibus, finguliqj  in  fuo  cuicp  genere.  Antiocho  regi  Syrfe,eplcbe  nomine  Ar/ 
temon  in  tantu  fimilis  fuit,ut  Laodice  coniunx  regia ,  necato  iam  Antiocho,  mimum  per 
eum  comendationis ,  regnicg  fuccefsionis  peregerit.  Magno  Pompeio  Vibius  quidam  e 
plebe  &  Publicius  etiam  ieruitute  liberatus ,  indifereta  prope  fpecie  fuere  fimiles,  illud  os 
probu  reddentes, ipfumq?  honorem  eximia  frontis.  Qualis  caufa  patri  quoqj  eius,  Me/ 
nogeniscoci  fui  cognomen  impofuit,iam  Strabonis^  fpecie  oculorum  habenti,  uitium 
imitata  8C  in  feruo:Scipioni  Serapionis:  is  erat  fuarrj  negociatoris  uile  mancipium .  Eiuf/ 
dem  familiaiScipioni  poft  eum  cognomen  Salutio  mimus  dedit:  Sicut  Spinter  fecunda 
10  rum,terriaruqj  Eamphilus, collegio  Lentuli  8C  Metelli  coss.In  quo  perquam  importu/ 
ne  fortuitum  hoc  quoqj  fuit,duorum  fimul  confulum  in  fcena  imagines  cerni .  E  diuerfb 
L. Plancus  orator ,  hiftrioni  Rubrio  cognomen  impofuit .  Rurfus  Curionipatri  Burbu/ 
leiuSjitemq?  Meflalas  Cenforio  Menogenes, perinde  hiftriones.Sutte  quidem  proconfu 
lis  etiam  rictum  in  ioquendojContradionemq^  lingua, &  fermonis  tumultum ,  non  ima/ 
ginem  modo ,  pifcator  quidam  in  Sicilia  reddidit.  Cafsio  Seuero  celebri  oratori,  armen/ 
tarrj  Mirmillonisobieda  fimilitudo  eft.  Toranius  M.  Antonio  iam  triumuiro ,  eximios 
forma  pueros, alterum  in  Afia  genitum,  alterum  trans  alpes,  ut  geminos  uendidit:  tanta 
unitas  erat.  Poftcfj  deinde  fermone  pueroru  detecta  fraude  d  furete  increpitus  Antonio 
eft, inter  alia  magnitudine  pretrj  coquerente  (nam  ducetis  mercatus  erat  feftertrjs)refpon 
io  dit  uerfutus  ingenrj  mango, ob  id  ipfiim  fe  tanti  uendidifTe,quoniam  non  efTet  mira  fimi/ 
litudo  in  ullis  eodem  utero  £editis:Diuerfarum  quidem  gentium  natales  tam  concordi  fi/ 
gura  reperiri ,  fuper  omnem  effe  taxationem:  Adeoq*  tempeftiuam  admirationem  intu/ 
Iit, ut  ille  profcriptoranimus,modo  8C  contumelia  furens,  no  aliud  in  cenfu  magis  ex  for/ 
tuna  fu  a  duceret.  Qus  fit  generandi  ratio.  Cap.  xm 

"H  St  quadam  priuatim  dififociatio  corporum:&  inter  fe  fteriles,ubi  cum  alrjs  iunxere, 
X-^gignunnficut  Auguftus  81  Liuia.Item  altj  al ixcp  fceminas  tantum  generant, aut  ma 
res:plerunq?  8t  alternanttficut  Gracchoru  mater  duodecies,&  Agrippina  Germanicino 
uies.  Alrjs  fterilis  eft  iuuenta:alrjs  femel  in  uita  datur  gignere. Quadam  no  perferunt  par 
tus:quales  fiquando  medicina  8t  cura  uicere ,  fcemina  fere  gignunt .  Diuus  Auguftus  in 
fo  reliqua  exemplorum  raritate ,  neptis  fax  nepotem  uidit  genitum  quo  excefsit  anno  M. 
Syllanum :  qui  quum  Afiam  obtineret  poft  confulatum ,  Neronis  principis  fuccefsione, 
ueneno  eius  intereptus  eft.Q.Metellus  Macedonicus,cum  fex  liberos  relinqueret,  unde/ 
cim  nepotes  reliquit,  nurus uero  generoscp,  8t  oes qui  fe  patris  appellatione  falutarent, 
utginti  feptem.In  adis  diui  Augufti  temporum  inuenitur,xn.confulatu  eius,L.q$  Sylla 
collega,  ad  1 1 1.  Idus  Aprilis ,  C.  Crifpinum  Hilarum  ex  ingenua  plebe  Fefulana ,  cum 
liberis  noue  (in  quo  numero  fil ix  duas  fuerut)  nepotibus  xxvn.  pronepotibus  xxix< 
neptibus  ix,  prtelata  pompa, cum  omnibus  his  in  Capitolioimmolaflfe, 

De  eodem  multiplicius.  Cap.  xrni 

*j\ /T  Vlier  poft  quinquagefimu  annum  no  gignit,maiorcp  pars  quadragefimo  proflu 
4o  IV luium  genitale  fiftit.Nam  in  utris  Mafaniftam  rege,poft  Lxxxvi.annugenerafie 
filium, quem  Methymathnu  appellauerit,daru  efbCatonem  Cenforiu  odogefimo  ex/ 
ado,  e  filia  Salonfj  clientis  fui.  Qua  de  caufa,  aliorum  eius  liberorum  propago,  Liciniani 
funt  cognominati ,  hi  Saloniani,  ex  quibus  Vticenfis  fuit.  Nuper  etia  L.  Volufio  Satur/ 
tiino  in  urbis  prasfedura  extindo,  notum  eft  Cornelia  Scipionum  gentis  Volufium  Sa 
turninum,  qui  fuit  conful, genitum  poft  Lxn.*annum.  Etufqjad  txxxv.apud  ignobi/ 
lesuulgaris  reperitur  generatio.  De  menftruis  mulierum.  Cap.  x\f 

SOlum  aut  animal  menftruale  mulier  eftnnde  unius  utero,  quas  appellaruf  molas.  Ea 
eft  caro  informis, inanima, ferri  idum  &  aciem  refpuens.Mouetur,fiftitcjp  menfes:  8£ 
ut  partus, alias  letalis, alias  uni  fenefeens, aliquando  aluo  citatiore  excidens.  Simile  quid/ 

k  a  dam  54 


c.  PLINII  NATVRALIS 


dam&uiris  in  uentre  gignitur,  quod  uocatfdrromficut  Oppio  Capitompr*tcriouiro» 
Sed  nihil  facile  reperiatur  mulierum  profluuio  magis  monflrificum.Acefcunt  fuperucn 
tu  mufla,flerilefcunt  tacfl*  fruges, moriuntur  infita, exuruntur  hortorum  germina,&  fru 
dius  arborum  quibus  infedere,decidunt:fpeculorum  fulgor  afpedlu  ipfo  hebetatur, ades 
ferri  prasllringitur,eborist^nitor,aluei  apum  emoriunturries  edam  ac  ferru  rubigopro/ 
tinus  corripit,odorcj5  dirus  aera.Et  in  rabiem  aguntur  guflato  eo  canes ,  atque  infanabili 
ueneno  morfus  inficitur.  Quin  SC  bituminum  fequax  aiioquin  ac  lenta  natura,  in  lacu  Iu/ 
d*;e(qui  uocatur  Afphaltites)certo  tempore  anni  fupernatans,  nequit  fibi  auelli,  ad  om/ 
nem  contadlum  adh;erens,pneterquam  filo  quod  tale  uirus  infecerit.Etiam  formicis  ani/ 
mali  minimojinefle  fenfurn  eius  ferunt:abrjciq^  guflatas  fruges, nec  poflea  repeti.Ethoc  l0 
tale  tantumq? ,  omnibus  tricenis  diebus  malum  in  muliere  exiflit ,  5t  trimeflri  fpacio  lar/ 
gius .  Quibufdam  uero  fepius  menfe ,  ficut  aliquibus  nunquam :  fed  tales  non  gignunt, 
quando  h*c  efl  generando  homini  materia,  femine  e  maribus  coaguli  modo  hoc  in  fefe 
glomerante, quod  deinde  tempore  ipfo  animatur, corporatur^ .  Ergo  cum  grauidis  flu/ 
xit,inualidi  aut  non  uitales  partus  eduntur, aut  faniofi,ut  autor  efl  Nigidius. 

Item  de  ratione  partuum.  Cap.  xvi 

T Dem, lac  faernin*  non  corrumpi  alenti  partum,fi  ex  eodem  uiro  rurfus  conceperit ,  ar/ 
JLbitratur.Incipienteauthoc  flatu  aut  definente,  conceptus  facillimi  traduntur.Fcecun/ 
ditatis  in  fceminis  pr*rogatiuam  accepimus,  inundlis  medicamine  oculis ,  laliuam  infici. 
Ceterum  aditis  primores  feptimo  menfe  gigni  detes,  priusq?  in  fupera  fere  parte,  haud  20 
dubium  efl.Septimo  eofdem  decidere  anno,aliosc£  fuffici.Quofdam  &  cu  dentibus  na/ 

Ici, ficut  M.Curium,quiob  id  Dentatus  cognominatus  efl:&  Cn .  Papyriu  Carbonem, 
pnedaros  uiros.In  fceminis  ea  res  inaufpicati  fuit  exempli  regu  temporibus.  Cum  ita  na 
taefTet  Valeria,  exitio  ciuitati,in  qua  elata  efifet,  futurum,  refponfo  arufpicum  uaticinan/ 
te,  Suefsa  Pometia  ilia  tempeflateflorentifsimadeportataefiueridico  exitu  confecuto. 
Quafdam  concreto  genitali  gigni,infauflo  omine,  Cornelia  Gracchorum  mater  indicio 
efl:.  Aliqui  uice  dentium, continuo  offe  gignuntur:  ficud  Prufi*  regis  Bithynioru  filius,  fu 
perna  parte  oris.  Dentes  aut  tantu  inui&i  funt  ignibus ,  nec  cremantur  cum  reliquo  cor/ 
pore.Iidem  flammis  indomiti, cauantur  tabe  pituit*.Candorem  trahunt  quodam  medi 
camine.  Vfu  atteruntur, multoq?  primu  in  aliquibus  deficiunt.  Nec  cibo  tantu  &  aiimen- 
tis  neceffarq.-quippe  uocis  fermonisqj  regimen  primores  tencnt,cocentu  quoda  excipien 
tesicfl:umlingu*,feriemc£fl:ru<5lur^,atq$  magnitudine  mutilantes  molientesueaut  he/ 
betantes  uerba:6£  cu  defluxere, explanationem  omnem  adimentes.  Quin  &auguriu in 
hac  eflfe  creditur  parte.T riceni  bini  uiris  attribuuntur,excepta  Turduloru  gente :  quibus 
plures  fuere, longiora  promitti  u ita  putant  fpacia .  Fceminis  minor  numerus :  quibus  in 
dextra  parte  gemini  fuperne,  a  canibus  cognominati ,  fortuna  blandimenta  pollicentur, 
ficut  in  Agrippina  Domitrj  Neronis  matre:contra  in  laua.Homine  priufcp  genito  de n/ 
te  cremari,mos  gentiu  non  eft.Sed  mox  plura  de  hoc,  cu  membratira  hifloria  decurret. 
Rififle  eodem  die  quo  genitus  effet,unu  hominem  accepimus  Zoroaflren .  Eidem  cete/ 
brum  ita  palpitafle,ut  impofitam  repelleret  manu,  futura  prafagio  fcienda.  In  trimatu  40. 
fuo  cuiq?  dimidiam  efle  menfuram  flatur*  certu  efl .  In  plenum  aute  cundlo  mortalium 
generi  minorem  indies  fieri,propemodum  obferuatur:raros<^  patribus  proceriores, con 
fumente  ubertatem  feminum  exuflione,  in  cuius  uices  nuncuergatauum.  In  Creta  ter/ 
r a  motu  rupto  monte, inuentum  efl  corpus  flans  XLVi.cubitoru,quod  alrj  Oricnis,aIrj 
OdfuifTe  arbitranf.Oreflis  corpus  oraculi  iuflfu  refofium,vfi.cubitoru  fuifle  monumen. 
tis  creditur.Iam  uero  ante  annos  prope  mille,uates  ille  Homerus  no  ceflauit  minora  cor. 
pora  mortalium  qj  prifcaconqueri.Nauq  Pollionis  amplitudinem  annales  no  tradunt. 

-  Sed  quia  populi  cocurfu  pene  interemptus  efletjprodigfj  uice  habitum .  Procerifsimum 
homine  atas  noflro  diuo  Claudio  principe  Gabbaram  nomine, ex  Arabia  aduedlu  ix, 

pedum 


HISTORIAE  LIBER  VII  flj 

pedam  STtofidem  unciaru  uidit.Fucre  fub  diuo  Augufto  fcmipede  addito,  quoru  corpo 
raeius  miraculi  gratia, in  coditorio  Salluftianoru  afferuabanturhortoru :  Pufioni & Se/ 
cundilbeerantnomina.  Eodem  pr«fide  minimus  homo  duos  pedes  &  palmu  Conopas 
nomine ,  in  dclicrjs  lulim  neptis  eius  fuit :  Et  mulier  Andromeda  liberta  Iulim  Augufto. 
Maniam  Maximu,&  M.  Tulliu  equites  Romanos,  binum  cubitoru  fuifle,autor  eft  M. 
Varro:&  ipii  uidimus  in  loculis  aiferuatos .  Sefquipedales  gigni  quofda  longiores, in  tri/ 
matu  implentes  uita:  curfum,haud  ignotu  eft.  Inuenimus  in  monumentis  Salamine  Eu/ 
thimenis  filium, in  tria  cubita  triennio  adoleuifle,inceffu  tardu,fenfu  hebetem:&iam  pu/ 
berem  facium  uoce  robufta,abfumptu  contratftione  membroru  fubita  triennio  circum/ 
jo  acto.Ipfi  nos  pridem  uidimus  eadem  ferme  omnia, prmter  pubertatem,  in  filio  Cornelrj 
Taciti  equitis  Romani  Belgica:  Galliae  rationes  procurantis.  Edlrapelos  Gr«ciuocant 
eos:in  Latino  non  habent  nomen.  Infignia  corporum.  Cap.  xvii 

QVod  fit  hominum  fpatium  a  ueftigio  ad  uerticem,ideifepafsis  manibus  inter  lon/ 
gifsimos  digitos  obferuatum  eft :  ficuti  uires  dextra  parte  maiores ,  quibufdam 
«quas  utracp, aliquibus  l«ua  manu  pr^cipuas:  nec  id  unquam  in  fceminis:Mares  prmfta 
reponderet  defundla  uiuentibus  corpora  omniu  animalium ,  &  dormienda  uigilanti/ 
bus.  Virorum  cadauera  fupina  fluitare, fceminaru  prona:ueIut  pudori  defunctarum  par 
cente  natura.  Exempla  uariarum  figurarum.  Cap.  xvm 

/'"f  Oneretis  quofdam  ofsibus ,  ac  fine  medullis  uiuere  accepimus.  Signum  eoru  efle, 
jo  Vv  nec  fitim  (entire,nec  (udorem  emittere :  quanqua  &  uoluntate  icimus  fitim  uitftam: 
equitemqj  Romanu  Iulium  Viatorem  e  Vocontiorum  gente  foederata ,  in  pupillaribus 
annis  aqu«  fubter  cutem  fufe  morbo  prohibitu  humore  a  medicis, naturam  feciffe  con/ 
fuetudine,atq$  in  fenecla  caruifte  potu.Necnon  &  aii)  multa  fibi  imperauere. 

Diuerforum  morum  exempla.  Cap.  xix 

F  Erunt  Craffum  auum  CraiTi  in  Parthis  interempti  nunquam  rififfe,ob  id  Agelaftu 
uocatum:ficuti  nec  fleflfe  multos.  Socratem  daru  fapientia  eodem  femper  uifum  uu! 
tu,  nec  aut  hilari  magis  aut  turbato.  Exit  hic  animitenor  aliquando  in  rigorem  quen/ 
dam,toruitatemqj  natura:  duram  5t  inflexibile,  affedtusq^  humanos  adimit,  quales  apa 
thes  Grmci  uocant, multos  eius  generis  experti:  quodtp  miru  fit,autores  maxime  fapien/ 
jo  n'«, Diogenem  Cynicum, Pyrrhonem, Heraclitum, Timonem,  huc  quidem  etiam  in  to/ 
tius  odium  generis  humani  euedtum.Sed  h«c  praum  natura  infignia  in  multis  uaria  co/ 
gnofcuntur:ut  in  Antonia  Drufi  nuncp  expuiflfe,  in  Pomponio  cofulari  poeta  nuncp  ru/ 
ctaflfe.  Quibus  natura  concreta  funt  offa, qui  iunt  rari  admodum, cornei  uocantur. 

De  fortitudine  8C  uelocitate.  Cap.  XX 

Orporeuefco,(ed  eximas  uiribusTritanum, in  gladiatorioIudoSamnitium  arma 
votura  celebre,  filiumcp  eius  militem  Magni  Pomperj,  &redtos  &tran(uerfoscanceI/@ 
latim  toto  corpore  habuifle  neruos,in  brachrjs  etia  manibusqj,autor  eft  Varro  in  prodi 
giofa uirium  relatione.  Atcp  etiam  hofte  ab  eo  ex  prouocatione dimicante,  inermi dex/ 
tra  uno  digito  fuperatu,&  poftremo  correptu  in  caftra  translatu.  A.  Iunius  Valens  me/ 
4°  ruit  in  pr«torio  diui  Augufti  centurio, uehicula  cu  culeis  onufta  donec  exinanirentur,  fu/ 
ftinere  folitus:carpenta  coprehenfa  una  manu  retinere ,  obnixus  cotra  nitentibus  iumen/ 
tis:SC  alia  mirifica  facere,qum  infculpta  monumento  eius  fpeclantur.Ideo  M.  Varro:Ru 
fticellus, inquit, Hercules  appellatus ,  mulum  luu  tollebat.  Fufius  Saluius  duo  centenaria! 
pondera  pedibus, totidem  manibus,  8C  ducenaria  duo  humeris  cotra  (calas  ferebat.  Nos 
quoqj  uidimus  Athanatu  nomine,prodigiofe  oftentationis,quingenario  thorace  pium 
beo  indutum, cothurniscp  quingentorum  pondo  calciatu  per  fcenam  ingredi.  Crotonia 
tam  Milonem  Athletam,  cum  coftitiffet,nemo  ueftigio  educebatrmalu  tenenti  nemo  di 
gitum  corrigebat.Cucurriffe  jmclx.  ftadia,  ab  Athenis  Laced«monem,  biduo  Philip/ 
pidem ,  magnum  erat ;  donec  Aniftis  curfor  Lacedxmonius ,  &  Philonides  Alexandri 

k  5  Magni 


H4 


PLINII  NATURALIS 


Magni, a  Sicyone  EIin,uno  die  Mcc.ftad.cucurrerunt .  Nunc  quidem  in  circo  quofdani 
CLX.pafif.tolerare  non  ignoramus .  Nupercp  Fonteio  &  Vipfanio  coss.  anno  ix .  geni/» 
tum  puerum  a  meridie  ad  uefperum  Lxxv.M.paiT.cucurrifle.Cuius  rei  admiratio  ita  de/ 
mum  folida  perueniet,  fi  quis  cogitet  node  ac  die  longifsimum  iter  uehiculis  tribus  Tibc 
rium  Neronem  emenfum,feftinantem  ad  Drufum  fratre  »grotante  in  Germania:  in  eo 
fuerunt  cc-M.paflTuum.  Deuifu.  Cap.  xxr 

OCuloru  acies  uel  maxime  fidem  excedentia  inuenit  exempla.ln  nuce  inciufam  Ilia/ 
da  Homeri  carmen  in  membrana  icriptu  tradidit  Cicero.  Ide  fuiftequi  peruideret 
cxxxv.m.  paflf.  Huic  &  nomen  M.  Varro  reddidit,  Strabonem  uocatum.Solitum  au- 
te  Punico  bello,a  Lilyb»o  Sicili»  promontorio, exeute  claffe  Carthaginis  portu,  etiam  io 
numerum  nauiu  dicere.Caliicrates  ex  ebore  formicas,&  alia  tam  parua  fecit  animalia,ut 
partes  earum  i  c»teris  cerni  no  poflfent.Myrmecides  quidam  in  eodem  genere  inclaruit, 
a  quo  quadrigam  ex  eadem  materia  quam  mufea  integeret  alis  fabricatam ,  8i  nauem, 
quam  apicula  pinnis  abiconderet.  De  auditu.  Cap.  xxii 

AVditus  unum  exemplum  habet  mirabile,  pr»lium  quo  Sybaris  deleta  eft,  eo  die 
quo  geftum  erat, auditu  01ympi».Nam  CimbrioeuidoriSjCaftorescpRoma' 
ni  qui  Perficam  uidoriam  ipfo  die  quo  contigit,nunciauere,uifus,5C  numinum  fuere  pre 
fagia.  Exempla  patienti».  Cap.  xxm 

P  Anentia  corporis, ut  eft  crebra  fors  calamitatum, innumera  documenta  peperit.Cia 
rifsimum  in  fceminis  Le»n»  meretricis, qu»  torta  non  indicauit  Harmodium  &  Ari  20 
ftogitonem  tyrannicidasan  uiris  Anaxarchi,qui  fimili  decaufa  cum  torqueretur,pr»ro/ 
fem  dentibus  linguam,unamq?  fpem  indicrj  in  tyranni  os  expuit. 

Memori»  exempla.  Cap.  xxim 

MEmoria  neceflarium  maxime  uit»  bonu,  cui  pr»cipua  fuerit  haud  facile  didu  eft, 
tam  multis  gloria  eius  adeptis.  Cyrus  rex  omnibus  in  exercitu  fuo  militibus  nomi 
na  reddidit,L.Scipio  populo  Ro.  Cyneas  Pyrrhi  regis  legatus  fenatui  &  equeftri  ordini 
Rom»  poftero  dic  cp  aduenerat.Mithridates  duaru  8t  xx  gentiu  rex,totide  linguis  iura 
dixit,pro  cocione  fingulas  fine  interprete  affatus.Charmidas  quida  in  Gr»cia,qu»  quis 
exegerit  uolumina  in  bibliothecis,legentis  modo  repr»fentauit. Ars  poftremo  eius  rei  fa 
<fta,&  inuenta  eft  a  Simonide  melico, confummata  Metrodoro  Scepfia, ut  nihil  non  rj f/  $cf 
dem  uerbis  redderetur  auditum.Nec  aliud  eft  »que  fragile  in  homine,  morboru  81  cafus 
iniurias  atep  etia  metus  fentiens,alias  particulatim,alias  uniuerfa .  Idus  lapide  oblitus  eft 
literas  tantu.Ex  pr»alto  tedo  lapfas, matris  8C  affiniu3propinquoruqp  cepit  cbliuionem: 
Alius  »grotus,feruoru  etiamtiui  uero  nominis  Meftala  Coruinus  orator,  itacp  i»pe  defi 
ceretentat  ac  meditatur  uel  quieto  corpore  &uaIido.fomno  quoq;  ferpentecoputat,ut 
^inanis  mens  qu»rat  ubi  fit  loci.  Laus  C.Iulrj  C»faris.  Cap.  xxv 

A  Nimi uigorepr»ftantiisimu  arbitror  C.C»farem  didatore.  Nec  uirtuteconftan/ 
JTXtiamcjj  nunc  comemoro,nec  fublimitate  oroniu  capacem, quf  ccelo  c5dnentur:fed 
propriu  uigorem  celeritateq^  quodam  igne  uolucrem.Scribere  8i  legere  fimul,didarect 
audire  folitum  accepimus.Epiftolas  uero  tantaru  rerum  quaternas  pariter  librartjs  dida  40 
re :  aut  fi  nihil  aliud  ageret,  feptenas.Idem  fignis  collaris  quinquagies  dimicauit.-folus  M. 
Marcellum  tranfgreflus,qui  undequadragies  dimicauerat.  Nam  pr^  ter  ciuiles  uidorias, 
undecies  c.8£  xcir.-M.hominu  occifa  pr»lrjs  ab  eo, non  equidem  in  gloria  pofuerim,tan/ 
tam  etiam  coadam  humani  generis  iniuriarmquod  ita  efle  confeftus  eft  ipfe,bellorum  ci 
uilium  ftragemnon  prodendo.  Iuftius  Pompeio  Magno  tribuatur  DcccxLVi.naues 
piratis  ademifte.C»(ari  proprium  8t  peculiare  fit,pr»ter  iupradida ,  clementi»  infigne: 
qua  ufquead  poenitendam  omnes  fuperauit.Idemmagnanimitatis  perhibuit  exem/ 
plum,cui  comparari  no  polsit  aliud .  Spedacula  enim  »dita  effufasejp  opcs,aut  operum 
^magnificentiaminhacparte  enumerare,  luxuri»fauentiseft.Illa  fuituera&  incompa/ 

rabilis 


historiae  liber  vi!  i,^ 

labilis  inuidi  animi  fublimitas :  captis  apud  Pharfaliam  Pompeii  Magni  icriftrjs  eptftov 
larum, iterumcjj  apud  Thapfum  Scipionis,concremaflfe  ea  optima  fide,  atq?  non  legiflR 
Laus  Pomperj  Magni.  Cap.  xxvi 

T  TErum  ad  decus  imperrj  Ro.no  folum  ad  uiri  unius  pertinet  uidoria}  Pomperj  Ma/ 
V  gni  titulos  omnes ,  triumphosq?  hoc  in  loco  nucupari.-^quato  no  modo  Alexadri 
Magni  reru  fulgore ,  fed  etiam  Herculis  prope  ac  Liberi  patris  .Igitur  Sicilia  recuperata* 
unde  primu  Syllanus  in  Reip.  cauia  exoriens  aufpicatus  eft;Africa  uero  tota  fubada,& 
in  ditionem  redada ,  Magnicp  nomine  ipolio  inde  capto ,  eques  Ro.  (id  quod  antea  ne/ 
mo)curru  triuphali  reuedus  eft:  &  ftatim  ad  folis  occafum  tranfgreflfus, excitatis  in  Pyrc 
io  n^otroph^is, oppida  dccclxxvi.  abaipibusadfinesHiipanix  ulterioris  in  ditione 
redacta  uidorue  fujeaflfcrip fit,  8C  maiore  animo  Sertorium  tacuitrbelloqj  ciuili  (quod  o/ 
tnnia  externa  cocicbat)extindo,iteru  triumphales  currus  eques  Ro.  induxit,toties  impe 
rator  antecp  miles ,  Poftea  ad  tota  maria  8C  deinde  folis  ortus  miflfus ,  hos  retulit  patrice 
titulos,more  facris  certaminibus  uincentium.Neq?  enimipfi  coronantur,fed  patrias  fuas 
coronat.Hos  ergo  honores  urbi  tribuit  in  delubro  Mineruf  ,quod  ex  manubijs  dicabat, 
Cn.Pompeius  Magnus  Imp.  bello  xxx.  annoru  confedlo, fufis, fugatis, occifis, in  dedi 
.  tionem  acceptis  hominu  uicies  icmel  centenis  lxxxiii.  m:  deprefsis  aut  captis  nauibus 
DcccxLvi.oppidis,caitellis  m.d.xxxviii.  in  fide  receptis :  terris  i  Maeotis  lacu  ad  ru/ 
brum  mare  fubadtis,uotum  merito  Mineru^.Hoc  eft:  breuiariu  eius  ab  oriente.  Trium/ 
io  phi  uero,  quem  duxit  ad  tertiu  Calendas  Octobres  M.Meffala,  M.  Pifone  confalibus, 
praTatio  hxc  fuit:  Cum  oram  maritimam  a  praedonibus  liberafiet,  8C  imperiu  maris  po/ 
palo  Romano  reftituiflet,ex  AGa,  Ponto,  Armenia, Paphlagonia, Cappadocia, Cilicia 
Sy'ria,Scythis,Iuda:is,Albanis,Iberia,infulaCreta,Bafternis,5C  fug  ha:c  de  regibus  Mi 
thridate  atep  Tigrane  triumphauit.  Summa  fummarum  in  illo  gloria  fuit  (ut  ipfe  in  con/ 
cione  dixit,  cum  de  fuis  rebus  diftereret)  AGam  ultimaprouinciaru  accepiffe,  eandemqj 
mediam  patris  reddidtffe ,  Si  quis  e  contrario  fimili  modo  uelit  percenfere  Csiaris  res, 
qui  maior  ilio  apparuit, totum  profecto  terrarum  orbem  enumeret:  quod  infinitum  etTe 
conueniet.  Laus  Catonis  primi.  Cap.  xxvii 

C  Alteris  uirtutu  generibus  uarie  5t  multi  fuere  prceftantes.Cato  primus  Porcis  gen 
tis,tres  fummas  in  homine  res  prsftiriffe  exiftimatus  eft,oprimus  orator, optimus 
imperator, optimus  fenatonqus  mihi  omnia  ,etiamfi  non  prius,  attamen  clarius  fulfifie 
in  Scipione  Aemiliano  uidentundempto  prsterea  plurimorum  odio,quo  Cato  labora/ 
uit.Itaq?  Gt  proprium  Catonis ,  quater  8C  quadragies  caufam  dixifte :  nec  quenquam  fe/ 
pius  poftulatum,  3C  femper  abfolutum.  Item  de  fortitudine.  Cap.  xxvm 

FOrtitudo  in  quo  maxime  extiterit,  immenls  qusftionis  eft,utic£  G  recipiatur  poeti/ 
cafabuloGtas.Q.Ennius  T.Cscilium  Teucru,fratremcpeius  pr^cipuc  miratus,pro/ 
pter  eosfextum  annalem  adiecir.L.Siccius  Dentatus, qui  tribunus  plebis  fuit,  Sp.Tar* 
peio,A;i£ternio  cofuIibus,haud  multo  poft  exados  reges,  uel  numeroGffima  fuffragfe 
habet, centies  uicies  prsliatus, odies  ex  prouocarione  uidor,  xlv.  cicatricibus  aduerfai 
40  corpore  inGgnis,nulla  in  tergo ,  Item  {polia  cepit  xxxiirj.  donatus  haftis  puris  duodeui/ 
ginti, phaleris  xxv.  torquibus  tribus  &  Ixxx.  armillis  clx.  coronis  xxvi.  ciuicis  xiirj.aureis 
vm.muralibus  nr.obGdionali  una,  fifco  sris,  x  captiuis&:  xx  Gmul  bubus,  Imperatores 
ix.ipGus  maxime  opera  triumphantes  fecutus:pmerea(qdoptimu  in  operib.eiusreor) 
uno  ex  ducibus  T.Romulio  ex  cofulatu  ad  populu  conuido  male  adi  imperrj  rei  milita/ 
ris.Haud  minora  foret  Manltj  Capitolini  decora, ni  perdidiflfet  illa  exitu  uit^.Ante  xvi> 
annu  bina  ceperat  fpoIia.Primus  omniu  eques  coronam  muralem  acceperat,  vi.ciuicas, 
xxxvn.dona,xxxirj.cicatrices  aduerfo  corgeexceperat:P.Seruiliu  magiftru  equitu  ferua 
uerat,  ipfe  uulneratus  humeru  ae  femur.Super  oia,Capito!iu  fammaqj  rem  in  eo  folus  a 
Gallis  ieruauerat,G  no  regno  fuo  feruaftet.  Veru  funt  in  his  quide  uirtutis  opera  magna, 
~  k  4  Tcdma 


116 


C.  PLINII  NATVRALIS 


fed  maiora  fortun£.M.Sergio,ut  quidem  arbitror ,  nemo  quenquam  homiriu  iure  pra/ 
tuleriolicet  pronepos  Catilina  gratiam  nomini  derogarit.Secudo  ftipendio  dextera  ma/ 
num  perdiditiftipedrjs  duobus  ter  Si  uicies  uulneratus  efttob  id  neutra  manu, neutro  pe/ 
de  fatis  utilisiuno  tantu  feruo ,  plurimis  poftea  ftipendqs  debilis  miics .  Bis  ab  Annibale 
captus(ncq?  enim  cu  quolibet  hofte  res  fuit)bis  uinculoru  eius  profugus, xx.mefibus  nui 
Io  non  die  in  catenis  aut  copedibus  cuftoditus.  Siniftra  manu  fola  quater  pugnauit,  duo 
bus  equis  infidente  eo  fuffofsis.Dexterafibi  ferrea  fecit, eaCp  religata  pralia  tus,  Cremo/ 
nam  obfidione  exemit,  Placentiam  tutatus  eft:  duodena  caftra  hoftium  in  Gallia  cepit: 
qux  omnia  ex  oratione  eius  apparent ,  habita  cu  in  pratura  facris  arceretur  a  collegis  ut 
debilis .  Quos  hic  coronaru  aceruos  coftrucfturus  hofte  mutato?  Etenim  plurimu  refert,  io 
in  qutecuiufcp  uirtus  tempora  inciderit.Quas  Trebia  Ticinus^  aut  Trafymenus  ciuicas 
dedere?Qu£  Cannis  corona  meritaCunde  fugifte,uirtutis  fammu  opus  fuit.C^teri  pro 
fedto  uiclores  hominum  fuere, Sergius  utcit  etiam  fortunam. 

De  ingeniis  Gue  laudibus  quorundam  ab  ingenrjs.  Cap.  xxix 

TNgeniorum  gloris  quis  pofsit  agere  deletftu,  per  tot  difciplinaru  genera, 8C  tantam  re/ 
JLrum  operumqj  uarietateCnifi  forte  Homero  uate  Graco,  nullu  feliciore  extitiflfe  coue/ 
nit,ftue  operis  fortuna, fiue  materia  sftimetur .Itaqj  Alexander  Magnus  (etenim  infgtii 
bus iudiciis optime  citracp  inuidiam  Luiifuperbacenfura  peragetur)  inter  fpolia Darij 
Perfaru  regis  unguentoru  ferinio  capto,  quod  erat  auro  gemmiscp  ac  margaritis  precio/ 
fum,uarios  cius  ufus  amicis  demon ftrantibus  (quando  radebat  unguenti  bellatore  &mi  20 
litia  fordidum)  im6  Hercule,  inquit,libroru  Homeri  cuftodis  deturrutpreciofifsimuhu/ 
mani  animi  opus, quam  maxime  diuiti  opere  feruaretur .  Idem  Pindari  uatis  familispe/ 
natibuscp  iuflit  pare; ,  cu  Thebas  caperet .  Ariftotelis  philofophi  patria  codidit:tantsecjj 
rerum  claritati,tam  benignu  teftimonium  miftuit.Archilochipoerainterfedlores  Apol/ 

Io  arguit  Delphis .  Sophoclem  tragici  cothurni  principem  defun&u  fepeliri  Liber  pater 
iuftit, obfidentibus  mcenia  Lacedsmonrjs:  Lyfandro  eorum  rege  in  quiete  j&piusadmo 
nito,ut  pateretur  humari  delicias  fuas:  Requifiuit  rex  quis  fupremu  diem  Athenis  cbrjl/ 
fettNec  difficulter  ex  r)s  qus  deus  Ggnificanet,intellexit:pacemcp  funeri  dedit. 

De  Platone, Ennio, Virgilio,M.  Varrone,^  M.Cicerone.  Cap.  xxx 

P  Latoni  fapientis  antiftiti  DionyGus  tyrannus, alias  fsuitis  fuperbraqj  natus,  uitta/  }o 
tam  nauem  mifit  obuianpfe  quadrigis  albis  egredientem  in  litore  excepit.Vigintita 
lentis  unam  orationem  Ifocrates  uendidit.Aefchines  Athenienfts  fummus  orator, cu  ac/ 
cufationem  qua  fuerat  ufus,  Rhodi  legiftet, legit  Si  defenfione  Demofthenis,ob  qua  in 
illud  depulfus  fuerat  exiliu:  mirantibuscp  tum  magis  fuifte  miraturos  dixit,fi ipfum  oran 
tem  audiuiftent:  in  calamitate  teftis  ingens  facftus  inimici .  Thucydide  imperatore  Athe/ 
nienfes  in  exilium  egere, rerum  conditorem  reuocauere ,  eloquentiam  mirati,cuius  uirtu/ 
tem  damnauerant.  Magnum  8i  Menandro  in  comico  focco  teftimonium  regum  Aegy/ 
pti  Si  Macedonia  c6tigit,c!afte  8i  per  legatos  petito:maius  ex  iplo,regra  fortunarpraia/ 
ta  Iiterarum  cofcientia.Perhibuere  Si  Romani  proceres  etia  exteris  teftimonia.Cn.Pom 
peius  confecTto  Mithridatico  bello ,  intraturus  Pofidonrj  fapientra  profeisione  clari  do/  40 
mu, fores  percuti  de  more  a  lieftore  uetuit:8£  fafces  lictorios  ianue  fubmifttis,cuifeoriens 
occidensqj  fubmiferat.Cato  Cenforius,in  illa  nobili  trium  fapientif  proceru  ab  Athenis 
legatione, audito  Carneade,quamprimum  legatos  eos  cenfuit  dimittendosiquoniam  ii/ 

Io  uiro  argumentante ,  quid  ueri  enet  haud  facile  difeerni  poflet .  Quanta  morum  com/ 
mutatioCllIe  iemper  alioquin  uniuerfos  ex  Italia  pellendos  cenfuit  Gracos:at  pronepos 
eius  VticenGs  Cato ,  unum  ex  tribunatu  militum  philofophum ,  alterum  ex  Cypria  Ie/ 
gatione  deportauit ,  Eandemq?  linguam  ex  duobus  Catonibus ,  in  illo  abiecifle ,  in  hoc 
importafle,  memorabile  eft.  Sed  &noftrorum  gloriam  percenfeamus .  Prior  Africa/ 
nus  Q.  Enntj  ftatuam  fepulchro  fuo  imponi  iufsit.-clarumcp  illud  nomen,  imo  uero  fpo/ 

lium 


HI  S  T  -O  R.I  AE  LIBER 


Uf 


lium  exteftia  orbis  parte  raptum, in  cinere  fupremo  cum  poetx  titulo  legi.  Dtuus  Augu/ 
ftus  carmina  Virgilrj  cremari  c5tra  teftamenti  eius  uerecundiam  uetuit :  maiusqj.  ita  uad 
teftimoniu  contigit ,  cp  fi  ipfe  fua  carmina  probauiftet.  M.  Varronis  in  bibliotheca,  qux 
prima  in  orbe  ab  Afinio  Pollione  de  manubrjs  publicata  Romae  eft,unius  uiuentis  pofi/ 
ta  imago  efhhaud  minore(ut  equide  reor)  gloria, principe  oratore  SC  ciuc,ex  illa  ingenio/ 
rum  q«x  tunc  fuit,  multitudine,  uni  hanc  coronam  dante, cp  cum  eidem  Magnus  Pom/ 
peius  piratico  ex  bello  naualem  dedit.  Innumerabilia  deinde  lunt  exempla  Romana,  i! 
perfequi  libeat :  cum  plures  una  gens  in  quocunqj  genere  eximios  tulerit,q  cx teras  terrx. 
Sed  quo  te  M.  Tulli  piaculo  tacea  C  qu6ue  maxime  excellentem  infigniprxdicem?  quo 
io  potius  quam  uniuerfi  populi  illius  gentis  amplifsimi  teftimonio ,  SC  tota  uita  tua  confu/ 
latus  tantum  operibus  eledfcisC  Te  dicente, legem  agrariam,  hoc  eft,  alimenta  fua, abdica 
ucrut  tribusite  fuadente,Rofcio  theatralis  autori  legis  ignouerut,notatascp  ic  difcrimine 
fcdis  xquo  animo  tulerunwe  orante, profcriptoru  liberos  honores  petere  puduit :  tuum 
Catilina  fugit  ingenium :  tu  M.  Antonium  profcripfifti :  Salue  primus  omnium  parens 
patria  appellate, primus  in  toga  triumphum ,  linguazcp  lauream  merite,  &  facundia:  La/ 
tiarumq;  literarutn  parens :  at q  (ut  dictator  C^far  hoftis  quondam  tuus ,  de  te  fcripfit) 
omnium  triumphorum  lauream  adepte  maiorem,  quanto  plus  eft,  ingent)  Romani  ter/ 
minos  in  tantum  promoui(Te,quam  imperrj. 

De  morum  maieftate.  Cap.  xxxi 

io  T>  Hliquis  animi  bonis, prxftitere  ceteros  mortales  fapietia,ob  id  Cati, Corculi,  apud 
’  XvRomanos  cognominati.Apud  Grxcos  Socrates ,  oraculo  Apollinis  Pythrj  prmla/ 
tuscundtis.  De  autoritate.  Cap.  xxxii 

RVrfus  mortales  oraculorum  focietatem  dedere  Chiloni  Laced^monio,tria  prxce/ 
pta  eius  Delphis confecrando  aureis  literis, qux  funthxcrNofte  fe  quenque:& nihil 
nimium  cupcre-.comttemq?  seris  alieni  atque  ktis,efte  miferiam .  Quin  5C  funus  eius,  cum 
uictore  filio  Olympia;  expiraftet  gaudio, tota  Grsecia  profecuta  eft. 

Dediuinitate.  Cap.  xxxrri 

DIuimtas,&  quaeda  calitu  focietas  nobilifsima,  ex  foeminis  in  Sibylla  fuit :  ex  uiris  in 
Melampode  apud  Gracos, apud  Ro.in  Marcio.  DeNafica.  Ca.xxxim 
"T  Tlr  optimus  femel  a  condito  auo  iu dicatus  eft  Scipio  Nafica, a  jurato  fenatu.  Idem 
V  in  toga  candida  bis  repulla  notatusa  populo.In  fumma,  ei  in  patria  mori  no  licuit: 
nonHercuie  magis ,  quam  extra  uinculaiiii  fapientiftimo  ab  Apoiiine  iudicato  Socrati* 
De  pudicitia.  Cap.  xxxv 

PVdicilfima  foemina  femel  matronaru  fententia  iudicata  eft  Sulpicia  Paterculi  filia» 
uxor  Fulurj  Flaccuelecfta  excentuprxdpuis,quxfimulacrum  Veneris  ex  Sibyllinis 
libris  dedicaret .  Iteru  religionis  experimeto  Claudia, inducta  Romam  deoru  matre. 

De  pietate.  Cap.  xxxvi 

Pietatis  exempla  infinita  quidem  toto  orbe  extitere,fed  Romx  unum, cui  comparari 
cunfta  non  queant.Humilis  in  plebe ,  8C  ideo  ignobilis  puerpera  fupplfcrj  caufa  car/ 
4°  cete  inclufa  matrc,cum  impetraftet  aditum,!  ianitore  (emper  excufta  ne  quid  inferret  ci¬ 
bi, deprehenfa  eft  uberibus  fuis  alens  eam .  Quo  miraculo,  matris  falus  donata  filix  pie/ 
tate  eft,amba2q?  perpetuis  alimentis.Et  locus  ille  eidem  confecratus  eft  dex,C.Quintio, 
M. Attilio  coss.  templo  pietatis  extruclo  in  illius  carceris  fede ,  ubi  nunc  Marcelli  thea/ 
trum  eft.Gracchorum  pater,anguibusprehenfisin  domo, cum  re(ponderetur,ipfum  u  i/ 
cfturu  alterius  fexus  interemptonmo  uero, inquit, meu  necate:  Cornelia  enim  iuuenis  eft» 
&parere  adhuc  poteft.Hoc  erat  uxori  parcere, ST  rcipublicxconfulere.  Idcp  mox  colecu 
tum  eft.M.Lcpidus  Apuleif  uxorischaritate  poft  repudiu  obijt.P.Rutilius  morbo  leui 
impeditus,  nundata  fratris  repulfa  in  cofulatus  petitione,ilicoexpirauit.P.Catienus  Phi 
lotimuSjpatronu  adeo  dilexit,  ut  hxres  omnibus  bonis  inftitutus,  in  rogu  eius  fe  taceret* 

De  artium 


C.  PLINII  NAT  VR  AIIS 


De  artiu  plurimaru  excellentia,Aftrologia,Gramatica,Geometria.  Cap.  xxxvii 

VAriarum  artium  (cientia  innumerabiles  enituere, quos  tamen  attingi  par  fit,florem 
hominum  libantibus:Aftrologia  Berofus,cui  ob  diuinas  pra:duftiones,  Athenien/ 
fes  publice  in  gymnafio  ftatua  inaurata  lingua  (latuere.  Grammatica  Apollodorus,  cui 
Amphidyones  Grcecue honorem  habuere. Hippocrates  medicina , qui uenientem ab 
Illyrrjspeftilenciam  prodixit,  Si  difcipulos  ad  auxiliandum  circa  urbes  dimifit:  quod  ob 
meritum  honores  illi,  quos  Herculi, decreuit  Graxia.  Eandem  (ciendam  in  Cleombroto 
Ceo  Ptolemseus  rex  Megalenfibus  facris  donauit  C.taletis,feruato  Antiocho  rege.  Ma 
gna  &  Critobulo  fama  eft,extradla  Philippi  regis  oculo  fagitta,&  citra  deformitate  oris 
curata  orbitate  luminis.Summa  aut  Afclepiadi  Prufienfi,  codita  noua  (eda,(pretis  lega/  ia 
tis  Si  pollicitationibus  Mithridatisregis,reperta  ratione  qua  uinum  segris  medetur,  rela/ 
to  e  funere  homine  Si  feruato:fed  maxime, fponfione  fada  cum  fortuna, ne  medicus  cre/ 
dcretur,  fi  uncp  inualidus  ullo  modo  fuiftet  iple:  Si  uidlor  fuprema  in  feneda  lapfu  (cala 
rum  exanimatus  eft.  Grande  Si  Archimedi  geometrica:  ac  machinalis  fcietix  tellimoniu 
M.Marcelli  cotigit,interdido,cu  Syracufa:  caperentur,  ne  uiolaretur  unus,  nifi  fefellifiet 
imperiu  militaris  imprudetia.  Laudatus  eft  Si  Ctefiphon  Gnofius,a:de  Ephefi^  Dians 
admirabiliter  fabricatatPhilon,  Athenis  armametario  mille  nauiu:  Ctefibius,  pneumati/ 
ca  ratione  Si  hydraulicis  organis  repertis.-Dinocrates ,  metatus  Alexadro  codentein  Ae/ 
gypto  Alexandriam.Idem  hic  imperator  edixit,ne  quis ipfum  alius  cp  Apelles  pingeret, 
qu^mPyrgoteles(cu!peret,qu^m  Lyfippus  ex  ^re  ducerettqus  artes  pluribus  indarue  20 
re  exemplis.  Item  mira  opera  artificis.  Cap. 


A  Riftidis  Thebani  pidoris  unam  tabulam ,  centu  talentis  rex  Attalus  licitatus  eft. 
Odoginta  emit  duas  Ctefar  didator,Medeam  Si  Aiacem  Timomachi,in 


i, in  templo 

Veneris  genitricis  dicaturus.  Candaules rex BularchipiduramMagnetuexitrj  medio/ 
eris  (pacrj  pari  rependit  auro.Rhodu  no  incendit  rex  Demetrius, Expugnator  cognomi/ 
natus,ne  tabula  Protogenis  cremaret, a  parte  ea  muri  locatam.Praxiteles  marmore  nobi 
litatus  eft,Gnidiaq?  Venere, pr^cipue  usefano  amore  cuiufdam  iuuenis  infigni:8C  Nico/ 
medis  jcftimatione  regis, grandi  Gnidiorusere  alieno  permutare  eam  conati.Phidue  In 


piter  Olympius  quotidie  tellimoniu  perhibet ,  Mentori  Capitolinus  Si  Diana  Ephefia, 
quibus  fuere  confecrata  artis  eius  uafa.  Deleruittjs.  Cap.  xxxix  Jo 


P  Retium  hominis  in  (eruitio  geniti  maximum  ad  hanc  diem  (quod  equidem  compe/ 
rerim)fuit  grammaticf  artis  Daphnidis,Cn.Pifaurenfi  uendente,&  M.Scauro  prin 
cipe  ciuitatis  ulmdcc.  feftertqs  licente  .Exceflfere  hoc  in  noftro  ^uo  nec  modice  hiftrio/ 
nes,fed  libertate  fuam  mercati. Quippe  cu  iam  apud  maiores  Roftius  hiftrio  h— s.  quin/ 
genta  annua  meritafle  prodatur :  nifi  fi  quis  in  hoc  loco  defiderat  Armeniaci  belli,  paulo 
antepropter  Tyridategefti,di(penfatore,queNero  h— s.cxx.manumifit.Sed  hocpre 
tium  belli  no  hominis  fuit, tam  hercule,quam  libidinis  no  formjc  Pxzonte  e  (padonibus 
iSeiani  in.M.D.mercante  Sutorio  Prifco .  Qua  quidem  iniuriam  lucrifecit  ille  mercatus  in 
ludu  ciuitatis, quonia  arguere  nulli  uacabat.  De  praedantia  gentiu.  Cap.  xl 

G Entium  in  toto  orbe  pra:ftanti(sima  una  omni  uirtute  haud  dubie  Romana  extitit.  40 
Felicitas  cui  pr^cipua  fuerit  homini  no  eft  humani  iudicrj :  cu  profperitatem  ipfam 
alius  alio  modo, Si  (uopte  ingenio  qui(qj  terminet.Si  uerum  facere  iudicium  uolumus,ac 
repudiata  om  ni  fortuna  ambitione  decernere,mortaIium  nemo  eft  felix.  Abunde  igitur 
atq?  indulgenter  fortuna  decidit  cum  eo ,  qui  iure  dici  non  infelix  poteft .  Quippe  ut  alia 
non  fint ,  certe  ne  laffefcat  fortuna  metus  eft :  quo  femel  recepto,  folida  felicitas  non  eft. 
Quid,quod  nemo  mortalium  omnibus  horis  lapit  C' utinamcp  faKum  hoc ,  Si  non  a  uate 
didtum  qu^mplurimi  iudicent.  Vana  mortalitas, SI  ad  circufcribendum  (eip(am  ingenio 


fa, coputat  more  Thracisegentistqu^  calculos  colore  diftincftos,proexperimetocuiufq? 
diei  in  urnam  condit, ac  fupremo  die  feparatos  dinumerat,  atqj  ita  de  quoq?  pronunciar. 


Quid 


H  t  $  T  6  fc.  t  Afi  L  i  B  E  ft  v  it  ii$ 

Quid,  quod  ifte  calculi  candore  illo  laudatus  dies, originem  mali  habuit?  Quam  multos 
accepta  afflixere  imperia  ?qu3m  multos  bona  perdidere,8£ultirnis  tnerferc  iuppliciis? 
Ifta  nimirum  bona, fi  cui  inter  illa,  bora  in  gaudio  fuit.Ita  eri  profetrio, alius  de  alio  iudiV 
catdieSifiC tamen  fupremus  de  omnibus:ideocp  nullis  credendum  eri.Quid?quod  bona 
malis  paria  non  funt,etiam  pari  numeromec  Isticia  ullo  minimo  moerore  pehfanda.Heu 
uana  k  imprudens  diligentiamumerus  dierum  comparatur, ubi  queritur  pondus* 

De  felicitate  fumma.  Cap»  XLt 

V'Na  fceminarum  in  omni  suo  Lampido  Lacedsmonia  rcperitur,qusregis  filia,  re 
gis  uxor, regis  mater  fuit :  Vna  Pherenice,  qus  filia,  foror,  mater  Olympionicaru; 
to  Vna  familia  Curionum,  in  qua  tres  continua  ferie  oratores  extitcruc :  Vna  Fabiorum,iti 
qua  trescotinuf  principes  fenatus,M.Fabius  Arabuftus,  Fabius  Rullianus  filius, Q.  Fa/ 
bius  Gurges  nepos.  Cap.  x  l  i  i 

Mte ra  exempla  fottUQf  uariantis  innumera  funt, Etenim  qus facit  magna  gaudia* 
V-/  nifi  ex  malis?aut  qus  mala  immenfa,  nifi  ex  ingentibus  gaudrjs? 

De  bis  profcripto,  L.  Sylla, Q.  Metello.  Cap.  x  l  i  r  t 

QEruauit  profcriptu  i  Sylla  M.Fiduftium  fenatorem, annis  xxxvi.  fediterum  profcri/ 
Mptus.Sugftes  Sylls  uixit,fed  ufqj  ad  Antoniu :  coftatqp  nulla  alia  de  caufa  ab  eo  pro/ 
fcriptu,cp  quia  profcriptus  fuiflejj.Triumphare  P.  Ventidiu  de  Parthis  uoluit  quidem  ft> 
Ium,  fed  eunde  in  triupho  Afculano  Cn.Pompeq  Strabonis  duxit  pueru;quan£p  Mari 
20  furius  autor  eri, bis  in  triumpho  dutriu;Cicero,mulionem  caftrenfem  fuffarraneu  fuirie: 
plurimi,  iuuentam  inopem  in  caliga  militari  toleraflc .  Fuit  &  Balbus  Cornelius  maior 
cofuffed  accufatus,atq$  de  iure  uirgaru  in  eu  iudicu  in  eonfiliu  mirius ,  primus  externoru, 
arqj  etiam  in  occano  genitoru ,  ufus  illo  honore,  quem  maiores  Lario  quoqj  negauerut* 
Efi;  &  L.Fuluius  inter  infignia  exempla, Tu  fculanorum  rebellantiu  confuheodemqjho/ 
nore,cu  tranfifTet, exornatus  confeftim  a  populo  Romano:  qui  folus  eode  anno  quo  fue 
rat  horiis, Roms  triumphauitex  qs,quoru  confiil  fuerat.  Vnus  hominu  ad  hoc  sui, feli 
cis  fibi  cognomen  alTeruit  L.  Sylla,  ciuili  nempe  fanguine,  ac  patria:  oppugnatione  ado/ 
ptatus.Et  quibus  felicitatis  indudus  argumentis  C  quod  proicrtberc  tot  milia  ciuium  ac 
trucidare potuiflfet.O  praua  interpretatio,SC  futuro  tempore  infelix.  Non  melioris  fortis 
5«  tunc  fuere  pereuntes, queru  miferemur  hodie,cu  Syllam  nemo  non  oderit?  Age,  no  exi/ 
tus  uits  eius,  omniu  proferiptoru  ab  illo  calamitate  crudelior  fuit,  erodente  feipfo  corpo 
re,&  fuppliciafibi  gignete?Quod  ut  difsimulauerit,&  fupremo  fomnio  etus(cui  immer/ 
WU3  quodammodo  eft)credamus,ab  uno  illo  inuidia  gloria  uuria.hoc  tamen  nempe  feli 
citati  lus  defuiffe  confeflfus  eri, quod  Capitoliu  no  dedicauifl’et.Q.MetelIus  in  ea  oratio 
ne  quam  habuit  fupremis  laudibus  parris  fui  LMetelli,pontificis,  bis  cofuIis,did:atoris, 
magiftri  equitu,quindecimuiri  agris  dandis ,  qui  primus  elephantos  primo  Punico  bello 
duxit  in  triupho, fcriptu  reliquit.-dece  maximas  res  optimass^,in  quibus  qusredis  fapieti 
tes  state  m  exigerent,  cofummarie  eu.Voluifie  enim  prtmariu  bellatorem  erie, optimum 
oratorem,  fortifsimu  imperatorem,  aufpicio  fuo  maximas  res  geri,  maximo  honore  uti, 
40  fumma  lapientia  erie ,  furnrnu  fenatorem  haberi,  pecuniam  magnam  bono  modo  inue/ 
nire, multos  liberos  relinquere, 8£  clarilsimum  in  ciuitate  efle .  Hsc  corigtfle  ei,nec  ulli  alq 
poft  Romam  conditam, longum  eri  refellere  &  feperuacuum,  abunde  uno  cafu  refutati 
te.Siquidem  is  Metellus  orbam  lumimbusexcgit  fenedlam,amifs!s  incendio  cum  Paila/ 
dium  raperet  ex  sde  Vefts, memorabili  caufa, fed  euentu  mifero.Quo  fit, ut  infelix  qui/ 
dem  dicinon  debeat ,  felix  tamen  non  pofsit.Tribuit  ei populus  Ro.quod  nunquam  ul/ 
li  alrj  ab  condito  suo, ut  quoties  in  (enatum  iret, curru  ueheretur  ad  curiam:  Magnum  82 
fublime,fed pro  oculis  datu.  De  altero  Metello.  Cap.  xl.iiie 

TT  Vius  quoqj  Q.Metelli,qui  illa  de  patre  dixerat, filius,  inter  rara  felicitarishumans 
JTXexemplanumeracur.Naprgter  honores  amplifsimos,cognomenq?  e  Macedonia* 

qua  tu  os 


120 


C.  PLINII  NATVRALIS 
quatuor  filqs  illatus  rogo, uno  pr*tore, tribus  confularibus ,  duobus  triumphalibus,  uno 
cenforio :  qua: fingula  quoque  paucis  contigere:  in  ipfo  tamen  flore  dignitatis  fu*,  ab 
Catinio  Labeone ,  cui  cognomen  fuit  Macerioni ,  tribuno  plebis ,  quem  e  fenatu  cenfor 
eiecerat,reuertens  e  campo  meridiano  tempore,  uacuo  foro  &  capitolio, ad  Tarpeiu  ra/ 
ptus  utpr*cipitaretur,  conuolantequide  tam  numerofa  illa  cohorte,  qu*  patre  eum  ap/ 
pellabat,fed(ut  neceflfe  erat  in  fubito)tarde  8£  tancp  in  exequias,cu  refiftendi  facroqj  fan 
dtum  repellendi  ius  non  e{Tet,uirtutis  fu *  opera  &  cenfur*  periturus  *gre  tribuno  qui  in 
tercederet  reperto, d  limine  ipfo  mortis  reuocatus,  alieno  beneficio  poftea  uixit, bonis  in/ 
de  etiam  confecratis  a  damnatu  fuo:tanquam  parum  eflet, faucium  certe  intortarum,  ex/ 
preisicp  per  aures  fanguinis  pcenam  exadlam  efle.Equidem  &  Africani  Aemiliani  inimi/  Ia 
cum  fuifle  inter  calamitates  duxerim, ipfo  tefte  Macedonico .  Siquide  liberis  dixit:Ite  fi/ 
Incelebrate  excquias,nunquam  ciuis  maioris  funus  uidebitis .  Et  hoc  dicebat  iam  Balea/ 
ricis  81  Creticis  81  Dalmaticis,  iam  Macedonicus  ipfe.  Verum  utilia  fola  iniuria  *ftime/ 
tur,quis  hunc  iure  felicem  dixerit,periclitatu  ad  libidine  inimici,  nec  Africani  falte,perire: 
quos  hoftesuicifle  tanti  fuitCaut  quos  non  honores  curruscp  illafaa  uiolentia  fortuna  re 
troegit,per  media  urbem  cenfore  tradlo  (Etenim  folah*c  moriedi  ratio  fuerat)  tradlo  in 
capitoliu  illud, in  quod  triumphas  ipfe  de  eoru  exuurjs ,  ne  captiuos  quidem  fic  traxerat. 
Maius  hoc  fcelus, felicitate  confecuta  fadlum  eft ,  periclitato  Macedonico  uel  funus  tan/ 
tum  ac  tale  perdere ,  in  quo  a  triumphalibus  liberis  portaretur  in  rogum ,  uelut  exequrjs 
quoque  triumphans,  nulla  eft  profedto  folida  felicitas,  quam  contumelia  ulla  uit*  rutu/  20 
pit, nedum  tanta.  Quod  fupereft,nefcio  moru  glorif  an  indignationis  dolori  accedat, in/ 
ter  tot  Metellos  tam  fceleratam  Catini)  audaciam  femper  fuiffe  inultam. 

Dediuo  Augufto.  Cap.  xlv 

TN  diuo  quoq?  Augufto,quem  uniuerfa  mortalitas  in  hac  cenfura  nuncupat,  fi  diligen 
Ater  *ftimentur  cuncta, magna  fortis  humana  reperientur  uolumina.  Rcpulfa  in  magi 
fterio  equitum  apud  auunculum ,  &  contra  uoluntatem  eius  prolatus  Lepidus:  profcri/ 
ptionis  inuidia ,  collegium  in  trium  uiratu  peisimorum  ciuium ,  nec  *qua  faltem  portio/ 
ne,  fed  pr*graui  Antonio :  Philippenfi  pr*lio  morbus ,  fuga ,  &  triduo  in  palude  late/ 
br**groti:SC  (ut fatentur  Agrippa S£ Maecenas)  aquafubter  cutem fufa  turgidala/ 
tera:naufragia  Sicula, 81  alia  ibi  quoq?  in  fpelunca  occultatio.lam  in  naualifuga  urgente  30 
hoftium  manu,preces  Proculeio  mortis  admot*:cura  Perufin^  contentionisuollicitudo 
martis  Actiaci :  Pannonici  belli  ruina  e  turri :  tot  feditiones  militum ,  tot  ancipites  mor/ 
bi  corporis:  fufpedla  Marcelli  uota,  pudenda  Agrippa  ablegatio,  toties  petita  inii/ 
dr)s  uita ,  incufat*  liberorum  mortes ,  ludtus<^  non  tantum  orbitate  triftes :  adulterium 
filix ,  &  confilia  parricida  palam  fadta :  contumeliofus  priuigni  Neronis  feceflus :  aliud 
neptis  adulterium:  iundta  deinde  tot  mala:  inopia  ftipendi) ,  rebellio  Illyrici ,  feruitio/ 
rum  delectus ,  iuuentutis  penuria :  peftilentia urbis ,  fames  Gtiscp  Itali*,  deftinatio ex/ 
pirand;:&  quatridui  inedia,  maior  pars  mortis  in  corpus  recepta :  iuxta  h*c  Variana  da/ 
des ,  81  maieftatis  eius  fceda  fuggillatio ,  abdicatio  Pofthumi  Agripp*  poft  adeptio/ 
nem ,  defiderium  poft  relegationem :  inde  fufpitio  in  Fabium ,  arcanorumcp  proditio/  40 
nermhinc  uxoris  &  Tiberi)  cogitationes  (uprema  eius  cura.In  iumma,deus  ille,c*!umq? 
nefeio  adeptus  magis  an  meritus, h*rede  hoftis  fui  filio  excefsir. 

Quosbeatifsimosdij  iudicauerunt.  Cap.  xlvi 

QVbeuntin  hac  reputatione  Delphica  oracula, uelut  ad  caftigandam  hominum  uani/ 
Otatem  a  deo  emifla.Duo  funt  h*c:Phedium  felicifsimum,qui  pro  patria  proxime  oc 
cubuiflet.  Iterum  a  Gyge  rege  tunc  ampliffimo  terrarum  confultum ,  Aglaum  Piophi/ 
dium  efle  feliciorem.  Senior  hic  in  anguftifsimo  Arcadi*  angulo  paruum,fed  annuis  u i/ 
dtibus  large  Kuffic.iens,pr*dium  colebat, nunquam  ex  eo  egreflustatque  (ut  t  u  it*  gene/ 
re  manifeftum  eft)  minima  cupidine  minimum  in  uita  mali expertus. 

Quem 


VIt 


HISTORIAE  LIBER  Vtl  121 

Quem  uiuentem  ut  deum  coli  iuflferunt.  Cap.  xtvii 

COnfccratuseftuiuus  fentiensq?  oraculi  eiufdem  iufifu ,  &  Iouis  deorum  fummiafti 
pulatu,Euthymus  pyd:a,femper  Olympie  uidtor,&  femel  uidlus.Patria  ei  Locri  in 
Italiaiibi  imaginem  eius  6C  Olympia  alteram  eadem  die  tadlam  fulmine,  Callimachum 
utnihilaliud  miratum  uideo,dfeumq?  iufsifle  (acrificari:  quod  8C  uiuo  fatflitatum  8t  mor/ 
tuomihilq^  adeo  mirum  aliud,  quam  hoc  placuiffe  drjs, 

Defpatijsuitrelongifsimis.  Cap.  XLvm 

*p\E  (patio  atque  longinquitate  uitre  hominum,non  locorum  modo  fitus ,  ueru  exem 
i— ''pia, ac  fua  cuicp  fors  nafcendi  incertum  fecere.  Hefiodus,  qui  primus  aliqua  de  hoc 
io  prodidit,fabulofe(ut  reor)multa  de  hominum  reuo  referens, cornici  nouem  noftras  attri 
buic  States, quadruplum  eius  ceruis ,  id  triplicatum  coruis.Et  reliqua  fabulofius  in  phee/ 
nice  ac  nymphis.  Anacreon  poeta  Arganthonio  Tarteisiorum  regi  d.tribuit  annos, Cy/ 
nine  Cypriorum  x.  annis  amplius,  Aegimio  cc.  Theopompus  Epimenidi  Gnofio  clvrj, 
Hellanicus  c 


memorans  t 

Arcadum  reges  ccc.  annis.  Alexander  Cornelius ,  Dandonem  quendam  in  Illyrico  d. 
uixifife .  Xenophon  in  periplo,  maritimorum  regem  dc.  atque  ut  parce  mentitus ,  filium 
eius  dccc.  qure omnia  infeitia  temporum  acciderunt .  Annum  enim  alij  reftate  unum  de/ 
terminabant ,  &  alterum  hyeme :  alrj  quadripartitis  temporibus,  ficut  Arcades,quorum 
io  anni  trimeftres  fueretquidalun^  fenio,ut  Aegypti]:  itaque  apud  eos  aliqui  &  fingula  mi 
lia  annoru  uixifife  produtur.  Sed  ut  ad  cofefifa  tranfeamus,  Arganthonium  Gaditanum 
lxxx.  annis  regnafife  prope  certum  eft:  putant  xl.coepifiTe.Mafinififam  lx.  annis  regnafife 
indubitatum  efl: .  Gorgiam  Siculum  evitj.  uixifife .  Q.  Fabius  Maximus  Ixirj.  annis  au/ 
gurfuit.M.Perpenna,  5C  nuper  L.  Volufius  Saturninus,omnium  quos  in  confulatu  fen/ 
tendam  rogauerant,fuperftites  fuere.Perpenna  vrj.  reliquit  ex  rjs  quos  cenfor  legerat,ui/ 
xit  annos  xcvntj.  Qua  in  re  8C  illud  adnotare  fuccurrit,  unum  omnino  quinquennium 
fui(Te,quo  fenator  nullus  moreretur:cum  Flaccus  8C  Albinus  cenfores  luftrum  condidere 
ufq;  ad  proximos  cefores ,  ab  anno  urbis  quingetefimofeptuagefimonono.M.  Valerius 
Coruinus  c.  annos  impleuit  :  cuius  inter  primum  &  fextum  coniulatum  xlvi.  anni  fuere, 
Jo  Idem  fella  curuli  femel  ac  uicies  (edit,  quoties  nemo  alius,  Aequauit  eius  uitreipatium 
Metellus  potifex.Et  exfceminis  Liuia  Rutili]  xcvrj.annos  excefifit.  Statilia  Claudio  priti 
cipeex  nobili  domo  nonagintanouem .  Terentia  Ciceronis  cirj.  Clodia  Ofilt)  cxv.  hate 
quidem  etiam  enixa  quindecies .  Luceia  mima  centum  annis  in  (cena  pronunciauit ,  Ga/ 
leria  Copiola  Emboliaria  redu&a  efl:  in  (cenam,  Cn.  Pompeio,  Q.  Sulpicio  coss.  ludis 
profalute  diui  Auguftiuotiuis,  annum  centefimumquartum  agens:  qureproduftafue/ 
rattyrocinio  i  M.Pomponio  ^dili  plebis, C.Mario,Gn.Carbonec5fulibus, ante  annos 
nonagintaunum:  8C  a  Magno  Pomponio  magni  theatridedicatione,anuspromiraculo 
redu&a.Samullam  quoque  c.  decem  annis  uixifife,  autor  efl:  Afeonius  Pedianus.Minus 
miror  Stephanionem  (qui  primus  togatus  (altare  inftituit)  utrifque  fecularibus  ludis  fal/ 
40  tafife,  8C  diui  Augufti,  8C  quos  Claudius  C«far  confulatu  (uo  quarto  fecit,  quando  Ixirj, 
non  amplius  anni  interfuere,  quanquam  &  poftea  diu  uixit.In  Tmoli montis  cacumine, 
quod  uocantTempfincI.annisuiuere,  Mutianus  autor  eft.Totide  annos  cenfum  Clau/ 
drj  Cxfaris  cenfura  T.Fullonium  Bononienfem :  idcp  collatis  cenfibus  quos  ante  det u/ 
Ierat, uit^cp  argumentis  (etenim  id  curre  principi  erat)uerum  apparuit. 

De  uarietate  nafcendi.  Cap.  xlix 

POfccre  uidetur  locus  ipfe  fideralis  fcientiae  fententiam.  Epigenes  cxxij.  annos  imple/ 
ri  negauit  poflfe:Berofus  excedi  cxvij.Durat  8C  ea  ratio, quam  Petofiris  ac  Necepfos 
tradiderunt,  8C  tetartemorion  appellant,  a  trium  fignorum  portione,  qua  pofifein  Ita/ 

I  Ite 


Uj  c.  n-iNii  natu  al  r  s 

listra&u  cxxvi.annosuita:  contingere  apparet.  Negauere  illi  quenquam  xc.  partium 
exortiuam  menfiiram  ( quod  anaphoras  uocant )  tranfgredi ,  8C  has  ipfas  incidi  occurfu 
maleficorum  fiderum,  aut  etiam  radrjs  eorum  folisq? .  Rurfus  Aefculaprj  fedta  ,  qu$ 
ftata  utta:  fpacia  a  ftellis  accipidicit,  fed  quantum  plurimum  tribuat ,  incertum  eft,  Ra/ 
ra  autem  efte  dicuntlongiora  tempora ,  quandoquidem  momentis  horarum  infignibus 
lunse  dierumue  feptem  atque  ix.  ( qu^  nodle  ac  dic  obieruantur )  ingens  turba  nafcatur, 
fcanfili  annorum  lege  occidua ,  quam  climacfteras  appellant  ,  non  fere  ita  genitis  liirj ,  an/ 
num  excedentibus .  Primum  ergo  artis  ipfius  inconftantia  declarat,  qudm  incerta  res  fit. 
Accedunt  experimenta  8C  exempla  recentifsimi  cenfus,  quem  intra  quadriennium  ina/ 
peratores  C^fares  Vefpafiani ,  pater  filiuscj?  cenfores  egerunt  .  Nec  funt  omnia  uafaria  10 
excutienda :  medi#  tantum  partis ,  inter  Apenninum  Padumq? ,  ponemus  exempla. 
Centum  uigintiannos  Parm#ttes#didere,Brixelli  unus,  cxxv, Parma: duo.  cxxx, 
Placentia  unus,  cxxxi,  Fauenti#  una  mulier,  cxxxii,  Bononia:  L.  Terentius  Marci 
filius.  Arimini  uero  M.  Aponius  c  &  l,  Tertulla,  cxxxvii.  Circa  Placentiam  in  colli/ 
bus  oppidum  eft  Velleiacium,  in  quo  cx  annos  fex  detulere ,  quatuor  centenos  uice/ 
cenos,unus  cxl.  M.  Mutius  M.  filius,  Galerius  Felix.  Acne  pluribus  tnoremurinre 
confefla,in  regione  Italia:  odtaua  centenum  annorum  cenfi  funt  homines  Iiitj.  centenum 
denum  homines  Ivrj.  centenum  uicenum  quinum  homines  duo,  centenum  tricenum  ho 
mines  quatuor ,  centenum  tricenum  quinum  aut  feptenum  totidem ,  centenum  quadra/ 
genum  homincstres .  Alia  mortalitatis  inconftantia:  Homerus  eadem  notfte  natos  He/  20 
ctore&  Polydamantatradit,tam  diuerfe  fortis  uiros.C.  Mario, Cn.Carbonc.m.coss. 
ad  v.kalend.Iunias,M.Ca:cilius  Rufus  &  C.Licinius  Caluus  eadem  die  geniti  funt, ora/ 
tores  quidem  ambo, fed  tam  dilparieuentu.Hoc  etiam  rjfdem  horis  naftentibus  in  toto 
mundo  quotidie  euentt,partterq?  domini  ac  ferui  gignuntur, reges  &  inopes. 

In  morbis  uaria  exempla.  Cap.  h 

PVblius  Cornelius  Rufus,  qui  conlul  cumM.  Curio  fuit,  dormiens  oculorum  ui/ 
fum  amifit,cum  id  fibi  accidere  fomniaret .  E  diuerfo  Phalereus  tu  deploratus  a  me/ 
dicis  uomic#  morbo,cum  mortem  in  acie  qu#reret,  uulnerato  pccftorc  medicinam  inue/ 
ntcexhofte.  Q.  Fabius  Maximus  conful apud  flumen  Ifaram  pr#lio  ccmm0oaduer/ 
fus  Allobrogum  Aruernorumqp  gentes, ad  vi.  idus  Auguftas  cxxx.M.  perduellium  jo 
c#fis, febri  quartana  liberatus  eft  in  acie.  Incertum  ac  fragile  nimirum  eft  h  oc  munus  na/ 
tur#,quicquid  datur  nobis:maIignum  uero  &  breue  etiam  in  qs, quibus  largifsime  cotin/ 
git,uniucrfum  uticg  #ui  tempus  intuentibus.Quid,quod  #ftimatione  notfturn#  quietis, 
dimidio quifque  fpatio  uit#  fu#uiuitfparsa:qua  morti  fimiIisexigitur,autpcen#,Ri(i 
contingitquies.  Nec  reputantur  infanda  anni  quifenlu  carent,  non  fenedt#  inpcenam 
uiuacis.TotpericuIorum  genera,tot  morbi,tqt  metus, tot  cur#,toties  inuocata  morte, ut 
nullum  frequentius  fit  uotum.Natura  uero  nihil  hominibus  breuitate  uit#  praftitit  me/ 
Iius.Hebefcut  fenfus, membra  torpent  ,  pr#moritur  uifus, auditus,  incefibs, dentes  etiam 
ac  ciborum  inftrumenta  ,  81  tamen  u ita:  hoc  tempus  annumeratur ,  Ergo  pro  miraculo  . 
SC  id  folitarium  reperitur  exemplum,  Xenophilum  muficum  centum  &  quincp  annis  ui/  4» 
xifle  fine  ullo  corporis  incommodo.  At  Hercule  reliquis  omnibus  per  fingulas  membro 
rum  partes,  qualiter  nullis  aliis  animalibus,  certis  peftifcr  calor  remeat  horis  aut  rigor: 
neque  horis  modo, fed  &  diebus  no<ftibus<^  trinis  quadrinisfie,  etiam  anno  toto:Afque 
etiam  morbus  eft  aliquis,per  Capientia  mori.  Morbis  enim  quoq?  quafdam  leges  natura 
pofuit. Quadrini  circuitus  febrem, nunquam  bruma ,  nunquam  hybernis  menfibus  inci/ 
pere :  quofdam  poft  iexagefimum  uit#  fpatium  non  accidere :  alios  pubertate  deponi, 
a  foeminis  pr#cipue.  Senes  minime  fentire  peftilentiam.Nanq?  &  uniuerfis  gentibus  in/ 
gruut  morbi, &  generarim  modo  feruitrjs,modo proceru  ordini, aliosc^  per  gradus.Qua 

inrc 


IliSTORIAE  LIBER  VII  ii  J 

in  re  obferuatum,a  meridianis  partibus  ad  occafum  folis  peftilentiam  (emper  ire:  nec  uti 
quam  fere  aliter  nifi  hyeme,nec  ut  ternos  excedat  menfes. 

De  figtiis  mortis,  Cap.  it 

T Am  iigna  Ietaliatln  furoris  morbo  rifiim:  fapietig  uero  :egntudine,fimbriaru  curam  52 
iftragul?  ueftis  plicaturas,  a  fomno  mouentiu  neglecftum,  profundi  humoris  e  corpore 
effluuiu :  in  oculoru  quide  82  narfu  alpedtu  indubitata  maxime ,  atq$  etia  fupirio  afsiduo 
cubitu:uenaru  insquabili  aut  formicante  percuffu:  quacqj  alia  Hippocrati  principi  medi/ 
cince  obferuata  funt,Et  cu  innumerabilia  fint  mortis  figna,  (alutis  fecuritatiscp  nulla  funt. 
Quippe  cum  Cenforius  Cato  ad  filium  de  ualidis  quocp  obferuationem  ut  ex  oraculo 
io  aliquo  prodiderit, fenilem  iuuentapramatura  mortis  effe  fignum.Morborum  uero  tam 
infinita  eft  multitudo,  ut  Pherecydes  Syrius  copia  ferpentiu  ex  corpore  eius  eru  mpente 
expirauerit .  Quibufdam  perpetua  febris  eft, ut  C.Mcecenati .  Eidem  triennio  fupremb 
nullo  horamometo  contigit  fomnus.  Antipater  Sidonius  poeta  omnibus  annis  uno  die 
tantum  natali  corripiebatur  febre, 82  eo  conlumptus  eft  (acis  longa  fenedla. 

De  his  qui  elati  reuixerunt.  Cap,  lii 

A  Viola  confutaris  in  rogo  rcuixit:82  quoniam  fubueniri  non  potuerat  praualente 
flamma, uiuus  crematus  eft.Similis  caufa  in  LLamia  prqtorio  uiro  traditur.Nam 
C. Aelium  Tuberonem  pratura  funcftum  i  rogorelatum,Meflala  Rufus, 82  pleriq?  tra/ 
dunt.H^c  eft  conditio  mortalium :  ad  has  82  eiufinodi  occafiones  fortuna  gignimur,uti 
io  de  homine  ne  morti  quidem  debeat  credi.Reperimus  inter  exempla,Hermotimi  Clazo 
menrj  anima  relido  corpore  errare  foiitam,uagamcp  e  longinquo  multa  annuciare,qu^ 
nifi  d  prafenti  noici  non  poffent ,  corpore  interim  (emianimi :  donec  cremato  eo  inimici 
(qui  Cantandae  uocabatur)remeanti  anim^  uelut  uagina  ademerint :  Arifbei  etia  uifatri 
euolantem  ex  ore  in  Proconnefo,corui  effigie ,  magna  qux  fequitur  fabulofitate:  quam 
equidem  82  in  Gnofio  Epimenide  fimili  modo  accipio.  Puerum  xftu  82  itinere  feffum  iri 
fpecu  vq.82  1.  dormiffe  annis :  rerum  faciem  mutationemqj  mirantem ,  uelut  poftero  ex/ 
perredlum  die:hinc  pari  numero  dierum  fenio  ingruente, ut  tamen  in  feptimum  82  quin/ 
quagefimum  atqj  centefimum  uira  duraret  annum.  Fceminaru  fexus  huic  malo  uidetur 
maxime  opportunus, conuerfione  uulu^qua:  fi  corrigatur,  fpiritus  reftituitur.Huc  perti 
jo  net  nobile  illud  apud  Gracos  uolumen  Heraclidis ,  feptem  diebus  fcemins  exanimis  ad 
uitatn  reuocara.  Varro  quoqj  autor  eft,  xx.  uiris  agros  diuidentibus  Capax,  quendam 
qui  efferretur  feretro, domu  remeaffe  pedibus:  Hoc  idem  Aquini  accidifle.Romfquocp 
Corfidium  matertera  fira  maritu  funere  locato  reuixiffe,  82  locatorem  funeris  ab  eo  eia/ 
tum.  Adrjcit  miracula, quae  tota  indicaffe  conueniat.E  duobus  fratribus  equeftris  ordinis 
Corfidio  maiori accidiffe ,  ut  uideretur  expiraffe ,  aperto^  teftamento  recitatum  tuere/ 
dem  minorem  funeri inftitiffeunterim  eum, qui  uidebatur  exdindlus,  plaudendo  conci/ 
uiffe  minifteria,32  na rraffe  a  fratre  fe  ueriiffe,c5mendatam  fibi  filiam  ab  eo ,  Demonftra/ 
tum  praterea  quo  in  loco  defodiffet  auru  nullo  cdlcio  ,  82  rogaffe  ut  qs  funebribus  qax 
comparaffetefferretur.Hoc  eo  narrante, fratris  domeftici propere  annuciauere  exanima 
4°  tum  illum:82  auru  ubi  dixerat  repertum  eft. Plena  praterea  iiita  eft  hisuaticinqs,fed  noti 
conferenda, cum  fiepius  falfa  fint,ficut  ingettti  exemplo  docebimus.Bello  Siculo  Gabie/ 
nus  C je faris  claisiarius  fortifsimus  captus  a  Sex.Pompeio,iuftu  eius  incifa  ceruice,32  uix 
coh«rente,iacuit  in  littore  tota  die.Deinde  cum  aduefperauiffet,cum  gemitu  pracibusq^ 
cogregata  multitudine  petqt,  uti  Pompeius  ad  fe  uettiret,aut  aliquem  ex  charis  mitteret: 
fe  enim  ab  inferis  remiffum, habere  qu^nuciaret.Mifit  pliires  Pompeius  ex  amicis,  qui/ 
busGabienus  dixit:  Inferis  drjs  placere  Pomperj  caulas  82  partes  pias .  Proinde  euen/ 
tum  futurum  quem  optaret ,  hoc  fenunciare  iuffum .  Argumentum  fore  ueritatis,quod 
pera&is  mandatis,  protinus  expiraturus  effet.Idqj  itaeuenit,Poftfepulturam  quoque 

I  i  uiforutU 


U4 


C.  PLINII  NATVRALIS 


«iforum  exempla  {unfcnifi  quod  natursopera,non  prodigia  confecftamur. 

De  mortibus  repentinis.  Gap.  tm 

T N  primis  autem  miraculo  funt  atque  frequenti  mortes  repentins .  H sc  eft  fumma  ui/ 
Xts  felicitas, quas  effc  naturales  docebimus .  Plurimas  prodidit  Verrius :  nos  cum  dele/ 
diu  modum  feruabimus.  Gaudio  obiere  prster  ChiIonem,dequo  diximus,  Sophocles 
&  Dionyfius  Sicilis  tyrannus,  uterque  accepto  tragicsuicftorisnuncio .  Mater  pugna 
ilia  Cannenfi,  filio  incolumi  uifo  contra  falfum  nuncium.  Pudore  Diodorus  fapientis 
dialedtics  profelTor,lii(briaqusftione  non  protinus  ad  interrogationes  Stilbonis  dif/ 
foluta.  Nullis  euidentibuscaufis  obiere, dum  calciatur  matutino  duo  Csfares,prstor& 
prstura  perfundlus  didlatoris  Csfaris  pater:hic  Pifis  exanimatus,illc  Rotns.  Q.  Fabi/  io 
us  Maximus  in  confulatu  fuo  pridie  kalend.  Ianuarrjtin  cuius  locum  M.Oreliius  paucif/ 
fimarum  horarum  confulatu  petrjttltem  C.Vulcatius  Gurges  fenator.Omnes  adeo  fa/ 
ni  atque  tempeftiui,ue  de  progrediendo  cogitarent.Q.  Aemilius  Lepidus  iam  egrediens 
incuffo  pollice  limini  cubiculi.  C.  Aufidius  egrelTus  cum  in  fenatum  iret,  offenfo  pede  in 
comitio.  Legatus  quoq?  qui  Rhodiorum  caufam  in  fenatu  magna  cum  admiratione  ora 
uerat,in  limine  curis  protinus  expirauit  progredi uoles.Cn.  Bebius  Pamphilus,prstura 
&  ipfe  fundlus ,  cum  a  puero  qusfiiTet  horas.  A.  Pompeius  in  capitolio  cum  deos  falu/ 
ta-iet.M.IuuenriusTalua  cos.  cum  facrificaret.C.  Seruilius  Panfa  cum  ftaret  in  foro  ad 
taberna  hora  diei  fecunda,  in  P.  Panfam  fratrem  innixus .  Bebius  iudex  cum  uadimoni/ 
um  differri  iubet.  M.  Terentius  Corax  dum  tabellas  fcribitin  foro.Necnon  SC proximo  « 
anno, dum  confulari  uiro  in  aurem  dicit, eques  Romanus, ante  Apollinem  eboreum, qui 
eft  in  foro  Augufti.Super  omnes  C.Iulius  medicus,dum  inungit,  fpecillum  per  oculum 
trahens.Iam  Manlius  Torquatus  colularis  cum  in  ccena  placentam  appetetet.L.Durius 
medicus  Valla,dum  niulfi  potione  haurit.Ap.Saufeius,cum  a  balineo  reuerfus  mulfum 
bibiffetjouumqp  forberet.P.Quintius  Scapula  £u  apud  Aquiliu  Gallum  c  cenaret.  Deci/ 
mus  Saufeius  icriba  cum  domi  fus  pranderet.  Cornelius  Gallus  praetorius  &  T.  Aethe/ 
rius  eques  Ro.in  Venere  obiere.  Etquosnoftraadnotauit  stas, duo  equeftris  ordinisia 
eodem  Pantomimo  Mythico  tum  forma  prscellete.Operofifsima  tamen  fecuritas  mor 
tis  in  M.Ofilio  Hilaro  ab  antiquis  traditur ,  comoediaru  hiftrioneus  cum  populo  admo/ 
dum  placuiffet  natali  die  fuo,couiuiumq3  haberet, sdita  coena  calidam  potionem  in  pul/ 
tario  popolcit ,  Gmulcp  perfona  eius  diei  acceptam  intuens, coronam  e  capite  fuo  in  eam 
tranftuiit,tali  habitu  rigens  nullo  (entiente ,  donec  accubantium  proximus  tepefcere  po/ 
tionem  ammoneret:Hsc  felicia  exempla:at  contra  miferiaruinnumera.L.Domitiusda 
rilsimf  gentis  apud  Mafsiliam  uiclus ,  Corfini)  captus  ab  eodem  Csfare ,  ueneno  poto 
propter  taedium  u(t£ ,  poftquam  biberat,omni  opere  ut  uiueret  annixus  eft.Inuenitur  in 
aciis,  Felice  ruffato  auriga  elato,  in  rogum  eius  unum  efauentibus  iecifle  fefe:  (friuolum 
di<ftu)ne  hoc  glorif  artificis  daretur,  aduerfis  ftudrjs  copia  odorum  corruptum  criminati 
tibus.Cum  ante  no  multo  M.Lepidus  nobililsims  ftirpis,  que  euenti  anxietate  diximus 
mortuu, flamms  ui  e  rogo  eietftus,  recondi  propter  ardore  non  potuiflet,iuxta  farmetis 
aliis  nudus  crematus  eft.  De  lepultura.  Cap.  liiii 

IPfum  cremare,apud  Romanos  no  fuit  ueteris  inftitutiiterra  codebantur.  At  poftqua 
longinquis  bellis  obrutos  erui  cognouere,tunc  inftitutum.Et  tamen  mults  familis  pri 
fcos  feruauere  ritus  i  ficut  in  Cornelia  nemo  ante  Syllam  diclatorem  traditur  crematus. 
I4cp  uojuifle ,  ueritum  talionem,  eruto  C.  Marrj  cadauere.  Sepulcus  intelligitur  quoquo 
modo  conditUSjhumatus  nero  humo  contedlus. 

De  anima,uel  de  manibus.  Cap.  lv 

T3  Oft  (epultura  alis atcp  alis  mahi u  ambages  .  Omnibus  a  fuprema  die  eadem  quS 
JL  ante  primum ;  nec  magis  a  morte  fenfus  ullus  aut  corpori  aut  an im®^  quam  ante  na/ 

*  talem 


HISTORIAE  LIBER  Vlf 

talem. Eadem  enim  uanitas  in  futurum  etiam  fe  propagat, &  in  mortis  quoque  tempora 
ipfa  fibi  uitam  mentitur  i  alias  immortalitatem  anim#, alias  transfigurationem,  alias  fen/ 
fum  inferis  dando,  &  manes  colendo  *  deumqp  faciendo,qui  iam  etia  homo  e(Te  defierit: 
ceu  uero  ullo  modofpirandi  ratio  homini  d  ceteris  animalibusdiftet,  aut  non  diutur/ 
niorain  uita  multa  reperiantur,  quibus  nemo  fimilem  diuinat  immortalitatem .  Quod 
autem  corpus  animas  profequitur  materiam?  ubi  cogitatio  illiCquomodo  uifus,auditus, 
aut  qui  tangit,  qui  ufus  eius,  aut  quod  fine  his  bonum  rQum  deinde  fedes,  quantiue 
multitudo  tot  feculis  animarum  uelut  umbrarum  ?  Puerilium  ifta  deliramentorum,  aui/ 
dsqj  nunquam  definere  mortalitatis  commenta  funt .  Similis  8i  de  afferuandis  corpori/ 
io  bus hominum  ac  reuiuifcendipromifla  Democrito  uanitas ,  qui  tton rcuixit  ipfe.  Qu« 
(malum)  ifta  dementia  eft,  iterari  uitam  morte  C  qumiie  genitis  quies  unquam,  fi  in  fubli/ 
mi  fenfus  animm  manet ,  inter  inferos  umbra  C  Perdit  profecfto  ifta  dulcedo  credulitasc^ 
pracipuu  natura  bonu  mortem, ac  duplicat  obitus,  fi  dolere  etia  poft  futuri  mftimatio/ 
ne  euenit .  Etenim  fi  dulce  uiuere,  cui  poteft  efle  uixifle?  At  quanto  facilius  certiusqj,fibi 
quenq?  credere, ac  fpecimen  fecuritatis  antegenitali  fumere  experimento. 

Qus  quis  inuenerit  in  uita.  Cap.  lvi 

/""l  Onientaneum  uidetur,priufquam  digrediamura  natura  hominum ,  indicare  qum 
Vj  cuiufque  inueta  funt.Emere  ac  uendere  inftituit  Liber  pater.Idem  diadema  regum 
infigne ,  8i  triumphum  inuenit .  Ceres  frumenta,  cum  antea  glande  uefccrentur.  Eadem 
io  molere  Si  conficere  in  Attica ,  Italia  8i  Sicilia:  ob  id  dea  iudicata.  Eadem  prima  leges  de/ 
dit,ut  alrj  putauere  Rhadamanchus.Literas  femper  arbitror  Aflyrias  fuiflfe:fed  alrj  apud 
Aegyptios  a  Mercurio, ut  Gellius:  alrj  apud  Syros  repertas  uolunt.  Vtique  in  Graciam 
intuliileePhcenice  Cadmum  fedecim  numero. Quibus  Troiano  bello  Palamedem  adie 
ciiTe  quatuor  hac  figura  ©  £  $  X.  Totidem  poft:  eum  Simonidem  melicum, Z  HTQ: 
quarum  omniu  uisinnoftris  recognoicitur.AriftotelesX  di  virj.  priicas  fuifle,  ABT 
AEZIK  AMNOP  P2T  Y  Si  duas  ab  Epicharmo  additas  ©X,  quam  a 
Palamede mauult.  Antidides  in  Aegypto inuenifle  quendam nomine  Menona  tradit 
xv.annis  ante  Phoroneum  antiquifsimu  Gracra  regem:  idcp  monumentis  approbare 
conatur.E  diuerfo  Epigenes,  apud  Babylonios  deexx.  annorum  obieruationes  fiderum 
jo  co&ilibus  laterculis  infcriptas  doc^f,grauis  autor  in  primisjqui  minimum,Berofus  &  Cri 
tedemus,  cccc.  Ixxx.annorum.Ex  quo  apparet  ^ternus  literarum  ufos. In  Latium  eas  at/ 
tulerunt  Pelafgi.  Laterarias  ac  domos  conftituerut  primi  Euryalus  Si  Hyperbius  fratres 
Athenisrantea  (pecus  erant  pro  domibus.  Gellio  Doxius  Cadi  filius, lutei  a:dificq  inueti 
tor  placet, exemplo  fumpto  ab  hirundinum  nidis.Oppidum  Cecrops  a  fe  appellauit  Ce 
cropiam ,  quas  nunceft  arx  Athenis.  Aliqui  Argos  d  Phoroneo  rege  ante  conditum  uo/ 
lunt:quidam  &  Sicyonem.  Aegyptrj  multo  ante  apud  ipfosDioipoIin.Tegulas  inuenit 
Cynira  Agriopa:  filius, Si  metalla  aeris,  utrunqj  in  infula  Cypro :  Item  forcipem,  marcu/ 
lum,ueiftem,incudem.Puteos  Danaus, ex  Aegypto  aduecftus  in  Graciam, qu£  uocaba/ 
tur  Argos  dipfion .  Lapidicinas  Cadmus  Thebis ,  aut  ( ut  Theophraftus)  in  Phcenice* 
40  Thrafon  muros.Turres,ut  Ariftoteles,  Cyclopes:Tirynthtj,ut  TheophraftP:  Aegyptrj 
textilia:inficere  lanas  Sardibus  Lydi.  Fufos  in  lanificio  Clofter  filius  Arachnes, linum  Si 
retia  Arachne .  Fulloniam  artem  Nicias  Megarenfis .  Sutrinam  Boethius .  Medicinam 
Aegyptrj  apud  ipfbs  uolunt  repertam:aln  per  Arabum, Babylonis  Si  Apollinis  filiu:Her 
bariam  K  medicamentariam  a  Chirone, Saturni  Si  Phyllira  filio.  Aes  conflare  8i  tempe 
rare ,  Ariftoteles  Lydum  Scythen  monftraflfe,  Theophraftus  Delam  Phrygem  putat. 
Aerariam  fabrica  alrj  Chalybas ,  alq  Cydopas.Ferru  Hefiodus  in  Creta  eos  qui  uocati 
funcDa&yli  Idati.  Argentum  inuenit  Erichthonius  Athenienfis,ut  alrj  Aeacus.  Auri  me/ 
talla  6C  conflaturam, Cadmus  Phoenix  ad  Pangeum  montemiut  ali), Thoas  Si  Eaclis  in 

1  3  Pancha 


\Z6  C,  PLINII  HA.TVRALIS 

Panchaia.aut  Sol  Occam'  filius,  cui  Gellius  medicina  quoq?  inuenriodem  &  incilis  afsy 
gnat.Piumbum  ex  Cafsiteride  infula  primus  apportauit  Midacritus.Fabricam  ferream 
inuenere  Cyclopes .  Figlinas  Chorcebus  Atheniefis.In  rjs  orbe  Anacharfis  Scythes,  ut 
alrj  Hyperbios  Corinthius,.  Fabricam  materiariam  D^dalus,  &  in  eam  ferram,  afeiam, 
perpendiculum,  terebram,glutinum ,  ichthyocollam:normam  autem  8C  libellam ,  8i  tor/ 
num ,  8C  dauem  Theodorus  Samius .  Menfuras  &  pondera ,  Phidon  Argiuustaut  Pa»» 
lamedes..,  ut  maluit  Gellius»  Ignem  e  filice  Pyrodes  Cilicis  filius:  eundem  aflferuarein 
ferula,  Prometheus .  Vehiculum  cum  quatuor  rotis  Phryges.Mercaturas  Poeni.Cultu/ 
rasuitium  Si  arborum  Eumolpus  Athenienfis.  Vinum  aqua  mifceri  StaphylusSitheni 
filius.Oleum  Sdtrapetas  Ariftteus  Athenienfis » Idem  mella .  Bouem  &  aratrum  Buzy/  iq 
ges  Athenienfis, ut  alrj  Triptolemus.  Regiam  ciuitate  Aegyptrj, popularem  Attici.Poft 
Thefeum  tyrannus  primus  fuit  Phalaris  Agrigenti.  Seruitium  inuenere  LaceeUemontj. 
Iudicium  capitis  in  Ariopago  primu  ad:um  eft.Pralium  Afri  cotra  Aegyptios  primum 
fecere  fufhbus,quos  uocant  phalangas.  Clypeos  inucnerunt  Prcetus  8i  Acrifius  inter  fe 
bellantes ,  fiue  Chalcus  Athamantis  filius .  Loricam  Mydias  Meflenius .  Galeam ,  gla/ 
diumjhaftam  Lacedaemoni).  Ocreas  8£criftas  Cares»  Arcum  fagittam  Scythem  Iouis 
filium ,  ali)  iagittas  Perfen  Perfei  filium  inuenifle  dicunt:  lanceas  Aetolos ,  iaculum  cum 
amento  inuenifle  Aetolum  Martis  filium  *  Haftas  uelitares  Tyrrhenum,  pilumdp ,  Pen/ 
thefileam  Amaronem  fecurim,Pileum  uenabuIa.Etintormetis  feorpionem  Cretas, ca/ 
tapultam  Syros, Phcenicas  balliftam  8C  fundam.  Aeneam  tubam  Pifeum  Tyrrhenum.  20 
Tefludines  Artemonem  Clazomenium.  Equum  (qui  nunc  aries  appellatur)  in  mura/ 
libus  machinis  Epeum  ad  Troiam .  Equo  ueh i  Bellerophontem .  Frenes  &ftrata  equo/ 
rum  Pelethronium.Pugnare  ex  equo  TheflaIos,qui  Centauri  appellati  funt,  habitantes 
fecundum  Pelium  montem.  Bigas  primum  iunxit  Phrygum  natio, quadrigas  Erich  th  0/ 
nius .  Ordinem  exercitus,  fignfdationem ,  tefleras ,  uigilias  Palamedes  inuenit  Troia/ 
no  bello .  Specularem  fignificationem  eodem  Sinon .  Inducias  Lycaon .  Foedera  The/ 
feus .  Auguria  ex  auibus  Car,  a  quo  Caria  appellata.  Adiecit  ex  ceteris  animalibus  Qr/ 
pheus.  Arufpicium  Delphus ,  igniipicia  Amphiaraus ,  aufpicia  auium  T/rcfias  Theba/ 
nus.  Interpretationem  oftentorum  5C  fomniorum  Amphidlyon.  Aflrologiam  Atias 
Libyte  filius ,  ut  alrj  Aegypti) ,  ut  ali)  Affyrrj.  Sphaeram  in  ea  Milcfius  Anaximander.  $9' 
Ventorum  rationem  Aeolus  Hellenis  filius. Muficam  Amphion.  Fiftulam  &  Monau/ 
lum  Pan  Mercuri) .  Obliquam  tibiam  Midas  in  Phrygia .  Geminas  tibias  Marfyas  ia 
eade  gente.Lydios  modulos  Amphion, Dorios  Thamyras  Thrax,  Phrygios  Marfyas 
Phryx,Citharam  Amphion, ut  alrj  Orpheus, ut  ali)  Linus.Septem  chordis  additis  Ter/ 
pander.  Odlauam  Simonides  addidit.  Nonam  Timotheus.Cithara  fine  uoce  cecinit 
Thamyras  primus  :cum  cantu  Amphion ,  ut  alrj  Linus.  Citharoedica  carmina  ccmpo/ 
fuit Terpander.  Cum tibrjs  canere  uoce  Troezenius  Dardanus  inftituit.  Saltationem 
armatam  Curetes  docuere,  Pyrrhicen  Pyrrhus,  utranque  in  Creta .  Verfum  heroicum 
Pythio  oraculo  debemus .  De  poematum  origine  magna  quarftio  eft .  Ante  Troianum 
bellum  probantur  fuifle .  Profam  orationem  .condere  Pherecydes  Syrius  inftituit ,  tem  1  40 
pore  Cyri  regis.Hiftoriam  Cadmus  Milefius .  Ludos  gymnicos  in  Arcadia  Lycaon,  fu/ 
nebres  Acaftus  in  Iolco, poft  eum  Thefeus  in  Ifthmo.Hercules  olympff  athleticam.  Py 
thus  pilam  luforiam.Gyges  Lydius  pidruram  in  Aegypto.In  Gntcia  uero  Pyrrhus  Vx 
dali  cognatus ,  ut  Ariftoteliplacenut  Theophrafto,  Polignotus  Athcnienfis.Naue  pri/ 
mus  in  Graciamex  Aegypto  Danaus  aduenit:  ante  ratibus  nauigabatur,  inuentis  in 
mari  rubro  inter  infulas  i  rege  Erythra.Reperiutur  qui  Myfos  8t  Troianos  priores  exeo 
gitaflein  Hellefponto  putent ,  cum  tranfirent  aduerfus  Thracas.Etiam  nuc  in  Britanico 
oeeano  uitiles  corio  circumfuta;  fiunt:in  Nilo  ex  papyro, &  fcirpo,&  arundine.  Longa  na 

ue 


HISTORIAE  LIBER 


\z7 


uelafonem  primum  nauigafte,Philoftephanusautor  eft:  Egefias  Paralum i  Ctcfias 
S-amytam ;  Saphanus  Semitamin :  Archimachus  Aegecnem :  Biremem  Damaftes  Er 
rythnsos  fecifie:  triremem  Thucydides  Amfnoden  Cor  in  th iu  m : qua dr irem c m  Arifto/ 
tdes  Carthagincnfes .  Quinqueremem  inftituit  Nefichthon  Salaminius :  fex  ordinum 
Xenagoras  Syracufius:  ab  ea  ad  deciremem  Mnefigeton .  Alexandrum  magnum  ferut 
inftituiiTe  ad  xtj,  ordines :  Philoftephanus  Ptolemamm  Soterem  ad  quindecim :  De/ 
metrium  Antigoniad  xxx.  Ptolcmasum  Philadelphum  ad  xl.  Ptolemaeum  Philopa/ 
tcrem ,  qui  Tryphon  cognominatus  eft,  ad  I.  Onerariam  Hippus  Tyrius  inuenit,  lem/ 
bum  Cyrenenfes,cymbam  Phcenices,celocem  Rhodi], cercuron  Cypri] .  Siderum  ob/ 
io  feruationem  in  nauigando  Phoenices,remum  Copss,  latitudinem  eius  Piatae ,  uela  Ica/ 
rus,maium  &  antennam  Daedalus ,  Hippagum  Salamini] ,  aut  Pericles  Athenienfis ,  te/ 
dias  longas  Thafijrantea  exprora  tantum  &puppipugnabatur.Roftraaddidit  Pifeus: 
Tyrrheni  ancoram ,  Eupalamus  eandem  bidentem,  Anacharfis  harpagonas:  8C  manus 
Pericles  Athenienfis,  adminicula  gubernandi  Typhis.  Clafte  princeps  depugnauit  Mi/ 
nos.  Animal  occidit  primus  Hyperbius  Martis  filius, Prometheus  bouem. 

GIn  quo  primus  gentium  confenfus.  Cap.  lvii 

Entium  confenfus  tacitus  primus  omnium  confpirauit ,  ut  Ionum  literis  uterentur» 
De  literis  antiquis.  Cap.  lviii 

"f  T  Eteres  Graecas  fuiffc  eafdem  pene  qu^  nunc  funt  Latina:, indicio  erit  Delphica  ta/ 
20  V  buia  antiqui  aris,qua2  eft  hodie  in  palatio  *  dono  principum  Mineru^  dicata  in  b i/ 
biiotheca,cum  inferiptione  tali,  N<wmtfu7Rg  na-aiiivz  cwifaxw. 

Quando  primum  tonforesRom^.  Cap.  lix 

QEquenS  gentium  confenfus  in  tonforibus  fuit,  fed  Romanis  tardior.In  Italiam  ex  Si/ 
Dciliauenere  poft  Romam  conditam  anno  quadringentefimoquinquagefimoquarto, 
adducente  P.Ticinio  Mena, ut  autor  eft  Varroiante  intonfi  fuere.  Primus  omnium  radi' 
quotidie  inftituit  Africanus ;  fequens  diuus  Auguftus  cultris  femper  ufus  eft. 

Quando  primum  horologia.  Cap.  lx 

TErtius  confenfus  fuit  in  horarum  obferuatione,iam  hic  rationiaccedens ,  quando  SC 
a  quo  in  Griscia  reperta ,  diximus  in  fecundo  uolumine .  Serius  etiam  hoc  Romse 
contigit .  Duodecim  tabulis  ortus  tantum  SC  occafus  nominatur.  Poft  aliquot  annos  ad/ 
ieclus  eft  &  meridies,accenfo  confulum  id  pronuntiante ,  cum  curio  inter  roftra  &  Grae/ 
coftafin  proipexiflet  talem  folem.  A  columna  fenea  ad  carcerem  inclinato  fidere ,  fupre/ 
macti  pronunciauit.  Sed  hoc  ferenis  tantum  diebus  ufque  ad  primum  Punicum  bellum. 
Princeps  Romanis  folarium  horologium  ftatuifte ,  ante  duodecim  annos  quam  cum 
Pyrrhobeilatumeft,ad^dcm  Quirini,L.  Papyrius  Curfor,  cum  eandem  dedicaret, 
a  patre  fuo  uotam, d  Fabio  Veftali  proditur.  Sed  neque  fadi  horologrj  rationem  ue! 
artificem  fignificat,  nec  unde  translatum  fit,  aut  apud*  quem  feriptum  id  inucnerit.  M 
Varro  primum  ftatutum  in  publico  fecundum  Roftra  in  columna  tradit ,  bello  Punico 
primo,d  M.  Valerio  Meffala  confuie  Catina  capta  in  Siciiiaideportatum  inde  poft  xxx 
4°  annos,  quam  de  Papyriano  horologio  traditur,  anno  urbis  cccclxxvq.  nec  congruebant 
ad  horas  eius  linea::  paruerunt  tamen  ei  annis  undecentum,  donec  Q.  MarciusPhilip/ 
pus ,  qui  cum  L.  Paulo  fuit  cenlor,  diligentius  ordinatum  iuxta  poiuit:  idq?  munus  inter 
cenfoda  opera  gratiftime  eft  acceptum.  Etiam  tum  tamen  nubilo  incerta:  fuere  horis,  uft 
que  ad  proximum  luftrum.Tunc  Scipio  Nafica  collega  Laenatis, primus  aquadiuifitho 
ras^que  nodium  ac  dierum .  Idq;  horologium  fub  tedo  dicauit,  anno  urbis  dxcv% 
Tam  diu  populi  Romani  indifereta  lux  fuit.  Nunc  reuertamur  ad  reliqua  animalia,  pri/ 
tnumq?  terreftria» 


1*8 


C.  PLINII  SECVND!  NATVRALIS  HI 
STORIAE  LIBER  VIII 


De  animalibus  terrcftribus.elephantoru  comendatio,#  de  fenfu  eoru.  Cap.  f 

I  d  R  e  l  i  <xy  a  tranfcamus  animalia,#  primu  terreflria.  Ma- 
|  ximu  eft  elephas, proximucj?  humanis  fenfibus :  quippe  intelle/ 

I  dus  iliis  fermonis  patrrj,#  imperiorum  obedietia ,  officiorumqj 
1  quf  didicere  memoria,amoris  #  glorif  uoluptas:  imo  uero(qu£ 

|  etiam  in  homine  rara )  probitas, prudentia,  ^quitaS:religio  quo 
|  que  fiderum,foliscp  ac  lunte  ueneratio .  Autotes  funt, in  Mauri/ 
i  tante  faltibus  ad  quendam  amnem,  cui  nomen  eft  Amilo,nite/  io 
Jfcete  luna  noua, greges  eoru  defcedere:ibiq?  fe  purificates  folen/ 


niter  aqua  circumfpergi,atc^ita  falutato  fidere  in  fyluas  reuerti,uituloru  fatigatos pra:  fe 
ferentes.  Alien?  quoq?  religionis  intelledu, creduntur  maria  tranfituri  no  ante  naues  con 
fcenderc,quam  inuitati  redloris  iureiurando  de  reditu.Vifiqj  funt  fefli  ^gritudine  (quan 
do  #  illas  moles  infeftant  morbi)herbas  fupini  in  ca:ium  iacientesjueluti  tellure  precibus 
allegata.Nam  quod  ad  docilitate  attinet, rege  adorant, genua  fubmittunt ,  coronas  por/ 
rigunt.Indis  arant  minores, quos  appellant  nothos. 

Quando  primum  iundi.  Cap.  n 

ROmm  iundi  prirou  fubiere  curru  Pompei]  Magni  Africano  triumpho,  quod  prius 
India  uida  triuphante  Libero  patre  memoratur.  Procilius  negat  potuifle  Pompetj  2« 
triumpho  iundos  ingredi  porta.Germanici  C^faris  munere  gladiatorio,  quofda  incon/ 
ditos  motus  edidere, faltantium  modo.  Vulgare  erat,per  auras  arma  iacere  no  auferenti 
bus  uentis,at<^  inter  fe  gladiatorios  cogreflus  sdere,aut  lalciuiente  pernicitate  colludere: 
poftea  St  per  funes  inceflere,ledicis  etiam  ferentes  quaterni  fingulos  puerperas  imitates, 
plenisq?  hominu  triclinrjs  accubitu  iere  per  Iedos,ita  libratis  ueftigt)s,ne  quis  potantium 
attingeretur.  De  docilitate  eorum.  Cap.  iir 

Ertum  efl:, unum  tardioris  ingenif  in  accipiedts  quas  tradebantur,(fpius  cafligatum 
uerberibus, eadem  illa  meditante  nodu  repertu.  Mirum  maxime,  #aduerfis qui/ 
dem  funibus  fubire,fed  regredi  magis  uticp  pronis.Mutianus  ter  coful  autor  efl, aliquem 
ex  his  8t  literarum  dudus  Griecarum  didicifife,  lolitumqs  perfcribere  eius  lingua  uerbis:  3° 
Ipfe  ego  ha:c  fcripfi,#  fpolia  celtica  dicaui.Itemq?  fe  uidente  Puteolis, cum  aduedi  e  na/ 
ue  egredi  cogerentur,terrttos  fpatio  procul  pontis  a  corinenteporredi ,  ut  fele  longinqui 
tatis  teftimatione  fallerent, auerfosretrorfus  ifle.Pradam  ipfi  in  le  expetcndam,fclunt  fo 
lam  elfc  in  armis  luis,qu^  Iuba  cornua  appellat, Herodotus  tanto  antiquior,#  confuetu 
do  mjelius,dentes .  Quamobrem  deciduos  calu  aliquo  uel  leneda  defodiunt :  hoc  folum 
ebur  eft,cietero ,  St  in  his  quoque  qui  corpus  intexit ,  uilitas  oflea .  Quanquam  nuper 
olfa  etiam  in  laminas  lecaricceperepenuria .  Etenim  rara  amplitudo  iam  dentium ,  pr£/ 
terquam  ex  India,reperitur:ca:tera  in  noftro  orbe  celfere  luxurte.Dentiu  candore  intelli 
gituriuuenta.Circahosbelluis  fummacura:  alterius  mucroni  parcunt,  ne  fit  pndijshe/ 
bes:alterius  operario  ufu  fodiunt  radices, impellunt  moles.circuuentiqj  a  uenanribus,pri  4° 
mos  conftituunt  quibus  funt  minimi,ne  tanti  pradium  putetur.poftea  fefli, impadosar/ 
bori  frangunt, pnedaq?  fc  redimunt. 

De  demetia  eoru,#  q,  pericula  fua  intelligant,&  de  tigridis  trucul etia.  Csp.im 

Mirum  in  plerifque animalium, fcire  quare petantunfed  #  pereunda  quid  caueant. 

Elephas  homine  obuio  forte  in  folitudine,#  fimpiiciter  oberrante, clemens  placi/ 
duscp  etiam  demonftrare  uiam  traditur.  Idem  uefligio  hominis  animaduerfo  priuf/ 
quam  homine, intremifeere  infidiaru  metu,fubfiftere  ab  olfadu,circuipcdare,  iras  pro/ 
flare, nec  calcare, fed  erutum  proximo  tradereallum  fequenti,  nuncio  fimili  ufep  ad  extre/ 
mura:#  tunc  agmen  circumagi,#  reuerti,aciemqj  dirigi:adeo  omniu  odori  durare  uirus 

illud 


historiae  LIBER  VIII  12* 

illud, mafore  ex  parte  ne  nudoru  quidem  pedum.  Sic  8C  tigris  etiam  feris  ceteris  truculen 
ta,atqj  ipfa  elephati  quoq$  {pernens  ueftigia, homine  uifo  transferre  dicitur  protinus  ca/ 
tuios.  Quonam  modo  agnito?  ubi  ante  con(pedo  illo  quem  timet? Etenim  tales  fyluas 
minime  frequentari  certu  eft.Sane  miretur  ipfam  ueftigrj  raritate, fed  unde  fciut  timedas 
efTe?Imo  uero  cur  uel  faqotus  colpedum  paueant,tanto  uiribus,magnitudine,ueIocitate 
pr^{ladores?Nimiru  h^c  eft  natura  reru,h^c  poteria  eius/^uiffimas  feraru  maximas^ 
qux  nunquam  uidiffent  quod  debeant  timere ,  ftatim  intelligere  cur  fit  timendum. 

De  intelledu  SC  memoria  eorum.  Cap.  v 

Lephanti  gregarim  femper  ingrediuntur.  Ducit  agmen  maximus  natu,  cogit  astate 
io  X-/proximus. Amnem  tranfituri  minimosprarmittunt,  ne  maiorum  ingreflfu  atterente 
aiueu,crefcat  gurgitis  altitudo.  Antipater  autor  eft,  duos  Antiocho  regi  in  bellicis  ufibus 
celebres  etiam  cognominibus  fuifle:etenim  nouere  ea.Certe  Cato,  cum  imperatoria  no/ 
mina  annalibus  de(criberet,eum  qui  Fortiflime  priliatus  eflfet  in  Punica  acie,  Sutrum  tra 
didit  uocatum,  altero  dente  mutilata.  Antiocho  uadum  fluminis  experienti  renuit  Aiax, 
aiioquin  dux  agminis  lemper:  Tum  pronunciatum,eius  fore  principatum  qui  tranfiflet: 
aufumqj  Patroclum  ob  id  phaleris  argenteis, quo  maxime  gaudent, &  reliquo  omni  pri/ 
matudonauit.  Ille  qui  notabatur,  inedia  mortem  ignominfe  prastuliT  Mirus  nanque 
pudor  eft,  tjidusqj  uocem  fugit  uidoris  t  terram  ac  uerbenas  porrigit.  Pudore  nun/ 
quam  nifi  in  abdico  coeunt :  mas  quinquennis ,  foemina  decennis .  Initur  autem  biennio, 
3o  quinis(ut  ferunt)  cuiufque  anni  diebus, nec  amplius  rfexto  perfunduntur  amne,  non  an/ 
te  reduces  ad  agtnen.Nec  adulteria  nouere,  nuilaue  propter  fceminas  inter  Ce  prxlia,  c^/ 
teris  animalibus  pernicialia :  non  quia  defit  illis  amoris  uis :  Nanq?  traditur  unus  amafife 
quandam  in  Aegypto  corollas  uendentem.  Ac  ne  quis  uulgariter  eledam  putet, miretur 
gratam  Ariftophani,  celeberrimo  in  arte  Grammatica*  Alius  Menandrum  Syracufa/ 
nuta  incipientis  iuuentae  in  Exercitu  Ptoiem^i,defiderium  eius  quotiens  nori  uideret,ine/ 
diateftatus.  Et  unguentariam  quaridam  diledam  lubatradit.Omniumamoris  fuere 
argumenta,gaudium  a  conlpedu,  blanditfeq?  inconditas,  ftipesq*,  quas  populus  dediO 
fet,{eruat£,&  in  finum  effufe.Nec  mirurt,effe  amorem, quibus  fit  memoria.  Idem  nan* 
que  tradit,  agnitum  in  leneda  multos  poft  atlnds,  qui  redor  in  iuuenta  fuiflet.Idem  di/ 
fo  uitiationem  quandam  iuftitfe.  Cum  Bochus  rex  triginta  elephantis ,  totidem,  in  quos 
ferire  inftituerat ,  ftipitibus  alligatos  obteciflfet,  procurfantibus  inter  eos  qui  laceflerent, 
non  potuiffe  effici, ut  crudelitatis  aliena  minifterio  fungerentur. 

Quando  primum  in  Italia.  Cap.  vf 

Lephantes  Italia  primu  uidit  Pyrrhi  regis  beitaj3£  'boues  Lucas  appellauit,  in  Luca 
JL/nis  uifos,anno  Vrbis  quadringentefimo  feptuagefimo  fecundo*Roma  aut  in  triuttt 
pho,  feptem  annis  ad  fuperiorem  numerum  additis.Eadem  plurimos  anno  quingedtefi 
mofecundo,uidoria  L, Metelli  pontificis  in  Sicilia  de  Poenis  captos.Centum  quadragin 
taduo  fuere  ttanfaedi  ratibus,  quas  doliorum  confertis  ordinibus  impofaerat .  Verrius 
eos  pugnaflfe  in  circo, interfedosc^  iaculistraditpenuria  confilrjrquoniam  neq?  ali  placa 
40  iffet, neqj  donari  regibus.L.Pifo  inductos  duntaxatin  circum, atq?  ut  cotemptus  eorum 
increfceret,ab  operarrjs  haftas  pnepilatas  habetibus,per  circum  totum  ados.  Nec  quid 
deinde  qs  fadum  fit,autores  explicant ,  qui  non  putant  interfedos. 

Pugn^  eorum.  Cap,  vii 

CLara  eft  unius  e  Romanis  dimicatio  aduerlus  elephantum  *  cum  Annibal  capri/ 
uosnoftros  dimicare  inter  lecoegiffet,  Nanque  unum  qui  lupercrat ,  obiecit  ele/ 
phanto :  &  ille ,  dimitti  padus  fi  interemiiTet ,  folus  in  hareiia  congreflus ,  magno  Pce/ 
notum  dolore  confecit .  Annibal ,  cum  famam  eius  dimicationis  contemptum  allatu/ 
rambelluis  inteliigeret, equites mifit  qui  abeuntem  interficerent .  Probofcidem  eorum 
facillime  amputari,  Pyrrhi  pridiorum  experimentispatuit.  Rom^pugnafteFeneftella 
’  tradit 


tradit  primum  omnium  in  circo  Claudi}  Pulchri  ^dilitate  curuli, M.  Antonio,  A.Pofthii 
mio  cos  s.anno  urbis  fexccntefimo  quinquagefimoquinto*  Ite  poft  annos  xx.  Luculio 
rum  «dilitate  curuli,aduerfustauros.Pomper)quoqjaltero  c6fulatu:dcdicadone  templi 
Veneris  uicftricis ,  pugnauere  in  circo  uiginti,aut  ut  quidam  tradunt  xvrj ,  Getulis  ex  ad/ 
uerfo  iaculantibus, mirabili  unius  dimicatione,qui  pedibus  confoflis  repfit  genibus  in  ca/ 
tcruas, arrepta  fcutaiariens  in  fublime,qu:e  deridentia  uoluptati  fpeftantibus  erant  in 
orbem  rircumada,uelut  arte  non  furore  beluas  iacerentur.Magnum  8C  in  altero  miracu/ 
Ium  fuit, uno  idtu  occifo.Pilum  fub  oculo  adadtum,in  uitalia  capitis  uenerat.  Vniuetfi eru 


ptione  tentauere,no  fine  uexatione  populi, circundati  dauftris.  ferreis.Qua  de  caufa  Cx- 
far  did:ator,poftea  fimile  fpe<5taculum  editurus, euripis harenam  circudedit:  quos  Nero  ,0 


princeps  fuftulit, equiti  loca  addens.Sed  Pompeiani  amiffa  fug£  fpe,mifericordiam  uul/ 
gi  inenarrabili  habitu  qu^rentes  fupplicauere, quadam  fefe  lamentatione  complorantes: 
tanto  populi  dolore,ut  oblitus  imperatoris ,  ac  munificentiae  honori  fuo  exquifitae3fiens 
uniuerfus  confurgeret3dirasqp  Pompeio, quas  ille  mox  luit, poenas  imprecaretur.Pugna 
uere  &  C*fari  diOtatori  tertio  confu latu  eius, uiginti  contra  pedites  quingentos :  iterum 
totidem  turriti  cum  fexagenis  propugnatoribus,  eodem  quo  priores  numero  peditu,  & 
pari  equitu  ex  aduerfo  dimicante:poftea  finguli ,  principibus  Claudio  &  Neroni, in  con/ 
fummatione  gladiatorum.Ipfius  animalis  tanta  narrat"  clemetia  contra  minus  ualida ,  ut 
in  grege  pecudu  occurrentia  manu  dimoueat,ne  quid  obterat  imprudes:  necnifi  lacesfiri 
noceat, ideo*^  gregatim  femper  ambulet, minime  ex  omnibus  foliuagi.  Equitatu  circum  10 
uenri, infirmos  aut  feflfos  uulneratosue  in  medium  agmen  recipiunt :  ac  uelut  imperio  ac 
ratione, per  uices  fubeunt.Capti  celerrime  mitificantur  hordei  fucco. 

Quomodo  capiantur*  Cap.  vm 

CApiuntur  autem  in  India, unum  ex  domitis  agente  redtore:qui  deprehefum  folita/ 
rium,abadtumue  a  grege,uerberat  ferum:quo  fatigato, trafeendit  in  eum, nec  fecus 
ac  priorem  regit.  Africa  foueis  capit,in  quas  deerrante  aliquo,  protinus  exteri  congerunt 
ramos,moleS  aeuoluut,  aggeres  c6ftruunt,omnicjj  ui  conatur  extrahere.Antea  domitan 
di  gratia  greges  equitatu  cogebant  in  cSuallem  manu  fadlam ,  &  longo  tra&u  fallacem: 
cuius  inclufbs  ripis  foflls^,fame  domabat .  Argumentu  erat  ramus,  homine  porrigente 
clementer  acceptus.Nunc  dentiu  caufa,pedes  eoru  iaculantur  alioquin  molliffimos.  Tro  p 
glodyfce  contermini  Aethiopi^qui  hoc  folo  uenatu  aluntur,  arbores  propinquas  itineri 
eorum  cofcendunt.Inde  totius  agtnints  nouiflimu  fpeculati, extremas  in  clunes  defiiiunt, 
Lseua  apprehenditur  cauda, pedes  ftipantur  in  finiftro  fcemine.Ita  pendens  alterum  po/ 
plitem  dextra  Credit:ac  prceacuta  bipeni  hoc  crure  tardato  profugies, alterius  poplitis  ner 
uos  ferit, eunda  praeceleri  pernicitate  perages.  Alrj  tutiore  genere, fed  magis  fallaci, inten 
tos  ingetes  arcus  defigunt  humi  longius.  Hos  pracipui  uiribus  iuuenes  cotinent,ali}  con/ 
hixi  pari  conatu  tendunt,  ac  praetereuntibus  fagittarum  uenabula  infigunt,  mox  fangui/ 
Ilis  ueiligrjs  fequuntur.Elephantoru  generis  fceminse  multo  pauidiores. 

Quomodo  domentut.  Cap.  ix 

DOmatur  aute  rabidi  fame&  uerberibus,  elephatis  alrjs  admotis ,  qui  tumultuantem  40 
catenis  coerceat:#  alias  circa  coitus  maxime  efferant^  ftabula  Indorum  dentibus 
fternut. Quapropter  arcent  eos  coitu, fcemiharuqj  pecuaria  feparant,quf  haud  alio  mo 
do  cp  armentoru  habent.Domiti  militant,  &  turres  armatoru  in  hoftes  ferunt, magna^ 
ex  parte  orientis  bella  confiriunt.Profternunt  acies ,  proterunt  armatos .  Iidem  minimo 
fuis  ftridore  terrentur, uulneraticp  &  territi  retro  femper  cedunt, haud  minore  partiufua 
rum  pernicie.Indicu  Afri  pauent,  nec  c5tueriaudent:na&maior  Indicis  magnitudo  efh 
De  partu  eorum  &  reliqua  natura*,  Cap.  x 

DEcem  annis  geftare  in  utero  uulgus  exiftimat:  Ariftoteles  biennio ,  nec  amplius  qj 
femel  gignere, pluresue  quam  fingulos:uiuere  ducentis  annis, &  quofdam  trecentis. 

luuen/ 


Iuuentd  eoru  a  fexagefimo  incipit.Gaudent  amnibus  maxime, 82  circa  furnos  uagatitur* 
cum  alioquin  nare  propter  magnitudinem  corporis  n5  poffint.  lidem  frigoris  irapatien/ 
tes.Maximum  hoc  malum, innationemcp  Si  profluuium  alui,  nec  alia  morborum  gene/ 
ra  fentiunt.Olei  potu  tela, quo  corpori  eorum  inhaereant,  decidere  inuenio;  a  fudore  au/ 
tem  facilius  adhoreicere .  Et  terram  edifle  rjs  tabificum  eft ,  nifi  fopius  mandant,  Deuo/ 
rant  autem  82  lapides.  Truncos  quidem  gratifsimo  in  cibatu  habent.  Palmas  excelfiores 
fronte  profternunt ,  ac  ita  iacentiu  abfumunt  frudtum.  Mandunt  ore:  fpirant  82  bibunt» 
odorantur^  haud  improprie  appellata  manu.  Animalium  maxime  odere  murem :  82  fi 
pabulum  in  profepio  pofitum  attingi  ab  eo  uidere,fafh'diunt .  Cruciatum  in  potu  maxi/ 
io  mum  fentiunt  haufta  hirudine,quam  fanguifuga  uulgo  ccepifte  appellari  aduerto*.  Hoc 
ubi  in  ipfo  animo  canali  fe  fixit, intolerado  afficit  dolore.Duriflimum  dorfb  tergus, uen/ 
tres  molles, fetarum  nulium  tegumentu,  ne  in  cauda  quidem  profidium  abigendo  todio 
mufearum  (nanq?  id  82  tanta  uaffitas  fentit)  fed  cancellata  cutis ,  82  inuitans  id  genus  ani i/ 
maliu  odore .  Ergo  cu  extenti  recepere  examina,  ardi atis  in  rugas  repente  cancellis, com/ 
prebenfas  enecant;Hoc  ijs  pro  cauda,pro  iuba,pro  uillo  eft.Dentibus  ingens  pretium, 82 
deorum  fimulacris  laudatiffima  ex  rjs  materia .Inuenit  luxuria  comendationem  82  aliam» 
expetit  in  callo  manus  uim  faporis ,  haud  alia  de  caufa  credo  quam  quia  ipfum  ebur fibi 
mandere  uidetur.Magnitudo  dentium  uidetur  quidem  in  templis  procipua.  Sed  tamen 
in  extremis  Africo,qu i  confinis  Aethiopio  eft,poftium  uicem  in  domicilrjs  probere :  fe> 
20  pesq?  in  rjs  82  pecorum  ftabulis  pro  palis  elephantorum  dentibus  fieri,  Polybius  tradit* 
autore  Gulufla  regulo,  Vbi  naicatur,82  de  difeordia  eoru  &  draconu.  Ca,  x£ 
Tj*  Lephates  fert  Africa  ultra  Syrticas  foiitudines,&  in  Mauritaina:ferut  Aethiopes  82 
i_/Trog!odyto,ut  didtum  efbfed  maximos  India, bellantesq^  cum  rjs  perpetua  difeoe 
dia  dracones,  tanto  magnitudinis,ut  82  ipfos  circuflexu  facili  ambiant, nexucg  nodi  pro/ 
ftringant.Comoritur  ea  dimicatiotuiclusq?  corruens, coplexum  elidit  pondere. 

De  folertia  animalium.  Cap.  xir 

yT Ira  animalium  pro  fe  cuiq?  pnecipua  (oiertia  eft, ut  fjs  una  fcandendi  in  tantam  alti 
IVJLtudinem  difficultas.Draco  itaq?  iter  ad  pabula  (peculatus, ab  excelfa  fe  arbore  intj/ 
cit.  Scit  ille  imparem  fibi  ludlatum  contra  nexus .  itaque  arborum  aut  rupium  attritum 
J°  querit.  Cauent  hoc  dracones,  ob  idcp  greftiis  primum  alligant  cauda.Refoluunt  iili  no/ 
dos  manu .  At  hi  in  ipfa  nare  caput  condunt ,  pariterq?  ipiritum  procludunt ,  Si  molifsi/ 
mas  lancinant  partes ,  lidem  oburj  deprehenfi,in  aduerfos  erigunt  fe,  oculosqj  maxime 
petunt.Ita  fit  ut  pleruncp  coci  ac  fame  82  mceroris  tabe  confedi  reperiantur.Quam  quis 
aliam  tanto  difcordiocaufam  attulerit, nifi  naturo  fpecftaculum,fibi  paria  componentis? 
Eft  Si  alia  dimicationis  huius  fama.Elephantis  frigidiffimum  efte  fanguinem,ob  id  oftu 
torrente  procipue  a  draconibus  expeti.  Quamobrem  in  amnes  merfos  infidiari  bibenti/ 
bus :  ardtatisqj  illigata  manu  in  aurem  morfum  defigere :  quoniam  is  tantu  locus  defen/ 
dinonpoffit  manu.Dracones  efte  tantos, ut  totum  fanguinem  capiant.  Itaque  elephan/ 
tosab  rjs  ebibi, ficcatosq?  concidere:32  dracones  inebriatos  opprimi,commoriqj. 

4°  De  draconibus.  Cap.  xiri 

GEnerat  eos  Aethiopia  Indicis  pares, uicenum  cubitotum.Id  modo  mirum,unde  cri 
ftatos  Iuba  crediderit.  Afachoi  uocatur  Aethiopes ,  apud  quos  maxime  nafcutur. 
Narratur  in  maritimis  eorum  quaternos  quinosdp  inter  fe  cratium  modo  implexos,  ere/ 
diis  capitibus  uelificantes  ad  meliora  pabula  Arabio  uehi  flu&ibus. 

De  ferpentibus  maximis  &  bois.  Cap.  xiitr 

IV /fEgafthenes  feribit  in  India  ferpentes  in  tantam  magnitudinem  adolefcere,  ut  foli/ 
JLV idos  hauriant  ceruos  taurosqj.  Metrodorus, circa  Rhyndacum  amnem  in  Ponto, 
utfuperuolantes  quamuis  alte  perniciter^,  alites  hauftu  raptas  abforbeant. Nota  eft,iti 
puniris  bellis  addlumen  Bagradam  a  Regulo  imperatore  balliftis  tormentis^,  ut  oppi/ 


t?2  C.  PLINII  NATVRALIS 

dum  aliquod ,  expugnata  ferpens  cxx.  pedum  longitudinis.  Pellis  eius  maxill#cp  ufque 
ad  bellu  Numantinu  durauere  Roma:  in  teplo.  Faciunt  his  fide  in  Italia  appellata:  bo#t 
in  tanta  amplitudine  exeuntes ,  ut  diuo  Claudio  principe ,  occif#  in  Vaticano  folidusin 
aluo  fpedlatus  fit  infans.  Aluntur  primo  bubuli  ladis  fucco,  unde  nome  traxere.C#tero 
rum  animalium, qug  modo  conuedta  undicp  Itali#  contigere  f#pius, formas  nihil  attinet 
fcrupulofe  referre.  De  Scythicis  animalibus  &feptentrionalibus.  Cap,  xv 
T)  Auciffima  Scythia  gignit,inopia  fruticum :  pauca  cotermina  illi  Germania:  infignia 
JL  tamen  boum  ferorum  genera,  iubatos  bifontes ,  excellenti^  &  ui  8C  uelocitate  uros, 
quibus  imperitia  uulgus  bubaloru  nomen  imponit,  cu  id  gignat  Africa,  uituli  potius  cer/ 

*  uitie  c[Uada  fimilitudine.  Septentrio  fert  &  equoru  gf  eges  ferorum, ficut  afinoru  Afia  & 

Africa:pr#terea  alcen,ni  proceritas  auriu  &  ceruicis  diftinguat,iumeto  fimilem.Item  no/ 
tam  in  Scandinauia  infula, nec  uncp  uifam  in  hoc  orbe,multis  tamen  narratam,machlin, 
haud  diffimilem  illi,(ed  nullo  fuffraginum  flexu:  ideofy  no  cubante,  fed  aediuem  arbori 
in  fomno,eaq?  incifa  ad  infidias  capi, alias  uelocitatismemorat#.  Labru  ei  fuperius  pr#/ 
grande:ob  id  retrograditur  in  pafcendo,nc  in  priora  tendens  inuoluatur.  Tradut  in  P#o 
nia  feram,qu#  bonafas  uocetur, equina  iuba,  c#tera  tauro  fimile ,  cornibus  ita  in  fe  infle/ 
xis,ut  non  fint  utilia  pagn#.quapropter  fuga  fibi  auxiliari,reddente  ea  fimum  interdum 
SC  trium  iugeru  longitudine:cuius  contad:us  fequentes,ut  ignis  aliquis,amburat.  Mirum 
pardos, pantheras, leones, &  fimilia,c5dito  in  corporis  uaginas  unguium  mucrone, ne  re/ 
fringatur  hebeteturue,ingredi :  auerfisq?  falculis  currere, nec  nifi  appetendo  protendere.  :o 
De  leonibus.  Cap.  xvi 

LEoni  pr#cipua  gencrofitas,tuc  cum  colla  armosq?  ueftiunt  iub#.Id  enim  #tate  con 
tingit  e  leone  cocepds.Quos  uero  pardi  generauere,femper  infigni  hoc  caret.Simili 
modo  fcemin#.Magna  rjs  libido  coitus, 81  ob  hoc  maribus  ira .  Africa  h#c  maxime  fpe/ 
&at,  inopia  aquarum  ad  paucos  amnes  cogregantibus  fe  feris.Ideo  multiformes  ibi  ani/ 
malium  partus, uarie  fceminis  cuiufq?  generis  mares  aut  ui  aut  uoluptate  milccnte.  Vnde 
etiam  uulgare  Gr#ci#  didtum,Semper  aliquid  noui  Africa  afferre.  Odore  pardi  coitum 
fentit  in  adultera  leo,  totaq?  ui  confurgit  in  poena.  Idcirco  aut  culpa  flumine  abluitur, aut 
longius  comitatur.Semel  aut  redi  partum, lacerato  unguium  acie  utero  in  enixu,uulgum 
credidiffe  uideo.Ariftoteles  diuerla  tradit ,  uir  quem  in  rjs  magna  fecuturus  in  parte  prs/  Jo 
fandum  reor:  Alexandro  Magno  rege  in  flammato  cupidine  animalium  naturas  nofcen 
di, delegataq?  hac  comentatione  Ariftoteli,  fummo  in  omni  dodtrina  uiro,  aliquot  milia 
hominum  in  totius  Afi#  Gr#c i#cp  tradlu  parere  iufifa ,  omnium  quos  uenatus, aucupia, 
pifcatusq?  alebant :  quibuscp  uiuaria,  armenta, aluearia,pifcin#,  auiaria  in  cura  erant :  ne 
quid  ufep  genitu  ignoraretur  ab  eo:  quos  percontando,  quinquaginta  ferme  uolumina 
ilia  prrsdara  de  animalibus  condidit :  qu#  a  me  colledla  in  ardtum  cum  qs  qu#  ignora/ 
uerat,qu<efo  ut  legentes  boni  confuknt,in  uniuerfis  rerum  natur#  operibus,medioq>  cla 
riflimi  regum  omniu  defiderio  cura  noftra  breuiter  peregrinantes.  Is  ergo  tradit  le#nam 
prim  o  foetu  parere  v.catuIos,ac  per  annos  fingulos  uno  minus, ab  uno  fterilefcere.Infor/ 
mes^  minimas^  carnes  magnitudine  muftelaru  efie  initiodemeflresuix  ingredi  pofTe,  43 
necnifi  bimeftrem  moueri.In  Europa  autem  inter  Acheloum  tantum  8C  Neftum  amnes 
leones  effe ,  fed  longe  uiribus  pr#ftantiores  rjs  quos  Africa  aut  Syria  gignant .  Leonum 
duo  genera, compa&ile  8t  breue  crifpioribus  iubis.Hospauidiores  efle  quam  longo  fim 
plicicp  uillo,eos  contemptores  uulnerum.  Vrinam  mares  crure  fublato  reddere  ut  canes: 
grauem  odorem, nec  minus  halitum.-raros  in  potu,uefci  alternis  diebus :  a  faturicate  inte/ 
rim  triduo  cibis  carere.  Qu#  poflint  in  mandendo  folida  deuoraremec  capiete  aluo, con/ 
ie&is  in  fauces  unguibus  extrahere,ut(fi  fugiendum  fit)non  in  fatietatem  abeant.  Vitam 
rjs  longam  docet  argumeto,quod  pleriqj  dentibus  defecfti  reperiatur.Polybius  Aemilia/ 
ni  comes, in  fene&a  hominem  appeti  ab  rjs  refert,  quoniam  ad  perfequendas  feras  uires 

non 


HrSTORIAE  LIBER  V 1 1  f 

non  fuperant .  Tunc  oblidere  Africte  urbes:  eaqj  de  caufa  crucifixos  uidifle  Ce  cum  Sci/ 
pione,quia  ceteri  metu  poetis  fimilis  abfterrerentur  eadem  noXaXeoni  tantum  ex  feris 
clementia  in  fupplices :  proftratis  parcit:  88  ubi  fieuit,  in  uiroS  prius  quam  in  fceminas  fre/ 
mit,in  infantes  non  nifi  magna  fame .  Credit  Libya  intellectu  peruenire  ad  eos  precum. 
Captiuam  certe  Getulia:  reducem  audiui,multorum  in  iyluis  impetum  a  fe  mitigatum  ai 
loquio,aufie  dicere  fe  fmminam,profugam,infirmam,fiippIicem  animalis  omnium  gene 
rofiflimi,c;eteristp  imperantis,  indignam  eius  gloria  prodam.  Varia  circa  ha^c  opinio  ex 
ingenio  cuiufque  uel  cafu,mulceri alloquijs  feras: quippe  ubi  etia ferpentes  extrahi  cantu, 
cogiq?  inpcenam,uerum  falfumfie  fit,uita  n5  decreuerit.Leonum  animi  index  cauda,  fi/ 
io  cut  81  equoru  aures.Nancg  88  has  notas  generofiflimo  cuicp  natura  tribuit.Immota  ergo 
placidus,clemens,blandienriq$  fimilis,  quod  rarum  eft :  crebrior  enim  iracundia  eius.  In 
principio  terra  uerberatunincremento  terga ,  ceu  quodam  incitamento,flageliantur.  Vis 
famma  in  peclore.Ex  omni  uulnere,fiue  ungue  impreflo  fiue  dete,  ater  profluit  fanguis. 
I-idetn  fatiati,innoxrj  funt.Gcnerofitas  maxime  in  periculis  deprehenditur:no  inillo  tan/ 
tum  modo, quod  (pernens  tela  diu  Ce  terrore  iolo  tuetur  ac  uelut  cogi  teftatur:  cootiturc^ 
non  tanquam  periculo  coactus ,  fed  tanquam  amentia  iratus.  Illa  nobilior  animi  fignifi/ 
catio :  quamlibet  magna  canum  88  uenantium  urgente  ui ,  contemptim  reftitansqj  cedit 
in  campis ,  &  ubi  (pectari  poteft :  idem  ubi  uirguita  fyluastj?  penetrauit ,  acerrimo  curfu 
fertur,  uelut  abfeondente  turpitudinem  loco*  Dum  fequitur,  infilit  laltu ,  quo  in  fuga 
to  non  utitur.  Vulneratus ,  obferuatione  mira  percuflorem  nouit,&  in  quantalibet  multitu/ 
dine  appetit .  Eum  uero  qui  tela  quidem  miferir,  fed  tamen  non  uulnerauerit,  correptum 
raptatumq?  fternit,  nec  uulnerat.  Cum  pro  catulis  foeta  dimicat,  oculorum  aciem  tradi/ 
tur  defigere  in  terram,ne  uenabula  expauefcat.Cceterum  dolis  carent  8i  fufpicionemec  li 
mis  intuentur  ocuIis,afpiciqp  fimili  modo  nolunt.  Creditum  eft  i  moriente  humum  mor 
deri,  lachrymamqj  leto  dari.  Atque  hoc  tale  tam  ficuum  animal, rotarum  orbes  circum/ 
acli,currusq5  inanes,  88  gallinaceorum  criftse  cantustp  etiam  magis  terrent ,  fed  maxime 
ignes .  Aegritudinem  faftidrj  tantum  (entit ,  in  qua  medetur  ei  contumelia,  in  rabiem  a/ 
gente  annexarum  lafciuia  Gmiarum .  Guftatus  deinde  fanguis  in  remedio  eft .  Leonum 
fimul  plurium  pugnam ,  Roma:  princeps  dedit  Q.  Scccuola  P.  filius  in  curuli  ^dilitate. 
jo  Centum  aute  iubatorum  primus  omnium  L.  Sylla,  qui  poftea  didlatorfuit,  in  prastura. 
Pofteum  Pompeius  Magnus  in  circo  dc.  ac  in  tqs  iubatorum  cccxv:  C^iar  dicftator 
cccc.  Capere  eos ,  ardui  erat  quondam  operis,  foueis^j  maxime .  Principatu  Claudrj  ca 
fas  rationem  docuit ,  pudendam  pene  talis  ferx  nomine ,  paftoris  Getali  Ca go  contra  in/ 
gruentis  impetum  obiecfto:  quod  fpecftaculum  in  harenam  protinus  translatum  eft,  uix 
credibili  modo  torpefeente  tanta  illa  feritate, quamuis  Ieui  inietftu  operto  capite, ita  ut  de 
tjinciatur  non  repugnans:  uidelicet  omnis  uis  conftat  in  oculis.  Quo  minus  miru  fit,a  Ly 
(imacho  Alexandri  iuflu  fimulincluio  ftrangulatu  leonem.  Iugo  fubdidit  eos,primuscp 
Roma:  ad  currum  iunxit  M.  Antonius ,  88  quidem  ciuili  bello ,  cum  dimicatum  eflet  in 
Pharfalicis  campis,non  fine  oftento  quodam  temporum,generofos  (piritus  iugum  fub/ 
4°  ire  illo  prodigio  fignificante:  nam  quod  ita  ueftus  eft  cum  mima  Cytheride,  fupra  mon 
ftra  etia  illarum  calamitatu  fuit.Primus  autem  hominu  leonem  manu  tradlare  aufus,  8i 
oftendere  roanfuefa<ftum ,  Hanno  e  clariflimis  Pcenorum  traditur:  damnatusqj  illo  ar/ 
gumento,  quoniam  nihilnonperfualurus  uirtam  artificisingenrj  uidebatur:&  malecre/ 
di  libertas  ei, cui  in  tantum  cefllflet  etiam  feritas.Sunt  uero  88  fortuita  eoru  quoqj  demen 
t exempla.Mentor  Syracufanus  in  Syria  leone  obuio  fuppliciter  uolutante, attonitus 
pauore ,  cum  refugienti  undiqj  fera  opponeret  fefe,5£  ueftigia  lamberet  adulanti  fimilis, 
animaduertitin  pede  eius  tumore  uulnusq?,8C  extracfto  lurculo  liberauitcruciatu.Pitftu/ 
ra  cafum  hunc  teftatur  Syracufis .  Simili  modo  Elpis  Samius  nationc,in  Africa  delatus 
naue,  iuxta  littus  confpe&o  leone  hiatu  minaci,  arborem  fuga  petit ,  Libero  patre  inuo/ 

m  cato 


U4  C*  P  L  IX 1 1  NAT  VRALI  J 

catorquoniam  tum  pmipuus  uotorum  locus  eft ,  cum  fpei  nullus  eft.Ncque  profugiet! 
cum  potu»(fet,ferainftiterat;  &  procumbens  ad  arborem, hiatu  quo  terruerat  miferatio/ 
nem  qurerebat.  Os  raorfu  auidiore  inh^ferat  dentibus, cruciabatqj  inedia  tu  pene  in  ipfa 
eius  telis  fufped;ante,ac  ucldt  mutis  precibus  orante:dum  fortuitu  fidens  no  eft  cotta  fe 
ram,multo  diutius  miraculo  cp  metu  ceifatu  eft.Degreffus  tandem  euellitprfbenti,  &  5 
maxime  opus  eflccaccdmodanti.  Tradunto^  quamdiu  nauiseainlittore  ftetit  retulifle 
gratia  uenatus  aggerendo .  Qua  de  cauia  Libero  patri  templum  in  Samo  Elpis  facrauir, 
quod  ab  eo  fadlo  Graxi  y>g  c/iouv<ry  appeilauerc.  Miremur  poftea  ueftigia  ho/ 

minum  intelligi  a  feris,cum  etiam  auxilia  ab  uno  animaliu  fperent.Cur  enim  non  ad  alia 
iereCaut  unde  medicas  manus  hominis  (ciuntC  nifi  forte  uis  malorum,  etiam  feras  omnia  io 
experiricogit.  De  pantheris.  Cap*  xvii 

X  Eque  memorandum  &  de  panthera  tradit  Demetrius  phy  ficus,  iacente  in  media 
-^Xuia  hominis  defiderio,repente  apparuifte  patri  cuiufdam  Philini,a{fedtatoris  fapi/ 
entue.-illum  pauore  ccepiffe  regredi,feram  uero  circumuolutari  non  dubie  blandiente,fe/ 
fe  cofliclantcm  maerore ,  qui  etia  in  panthera  intelligi  pofiet.Fceta  erat, catulis  procul  in 
foueam  delapfis.Primum  ergo  miferationis  fuit  no  expauefeere.proximum  ei  curam  in/ 
tendere.-fecutusCp  qua  trahebat  ueftem  unguiu  leni  iniedtu,  ut  caufam  doloris  intellexit, 
fimulqj  falutis  fuaz  mercedem,  exemit  catulos :  eacp  cum  qs  profequente,  u  Ccp  extra  foli/ 
tudines  dedud:us,kta  atqj  geftiente:  ut  fadieappareret  gratiam  f  eferre,-6C  nihil  inuicem 
imputare, quod  etia  in  homine  rarum  eft.Hrec  fidem  etia  Democrito  afferunt, qui  Tho/  20 
antem  in  Arcadia  feruatum  adracone  narrat.Eum  nutrierat  puer  dilecftu  admodumtpa/ 
uenscfp  ferpentis  natura, 8C  magnitudine  metues,in  folitudines  tuleratfin  quibus  circum/ 
uento  latronum  infidtjs,  agnitocp  uoce,fubuenit.Nam  qu^  de  infantibus  ferarum  ladle 
nutritiSjCum  effent  expofiti,produntur,ficut  de  conditoribus  noftris  a  lupa, magnitudini 
fatorum  accepta  ferri  equius, quam  ferarum  natura:  arbitror.Panthera  SC  tigris  macula 
rum  uarietate  prope  Cohe  beftiaru  fpedlantur ,  ceteris  unus  ac  fuus  cuiufq?  generis  color 
eft.  Leonu  tantu  in  Syria  niger.Pantheris  in  candido  breues  macularu  oculi.  Ferut  odo/ 
re  earui  mire  follicitari  quadrupedes  cuntftas, fed  capitis  toruitate  terreri.  Quamobrem  oc 
cultato  eo,  reliqua  dulcedine  inuitatas  corripiunt.Sunt  qui  tradunt  in  armo  rjs  fimilem  lu 
n^effe  maculam, crefcente  in  orbes,  &  cauantem  pari  modo  cornua. Nunc  uarias&par  30 
dos, qui  mares  funt, appellant  in  eo  omni  genere, creberrimo  in  Africa  Syriacp.Quidam 
ab  rjs  pantheras  candore  folo  dtfcernunt,nec  adhuc  aliam  differentiam  inueni,  Senatuf/ 
confukum  fuit  uetus,ne  liceret  Africanas  in  Italiam  aduehere, Contra  hoc  tulit  ad  popu/ 
ium  Cn.  Aufidius  tribunus  plebis, permifitiqj  Circenfiu  gratia  importare.Primus  autem 
Scaurus  tedilitate  fua  uarias  centu  quinquaginta uniuerfas  mifit ,  deinde  Pompeius  Ma/ 
gnus  quadringentasdecem,diuus  Auguftus  quadringentas  uiginti.Idem  Q.Tuberone, 
Fabio  Max.  coss.  iitj.  Nonas  Man, theatri  Marcelli  dedicatioe ,  tigrin  primus  omnium 
Romm  oftendit  in  cauea  manfuefacfta:  Diuus  uero  Claudius fimul  quatuor. 

De  tigridis  natura,&: camelis, 8C  camelopardales:  qnprimu  uifa  Romte.  Cap.  xviii 

Tigrin  Hircani  Scindi  ferunt,  animal  uelocitatis  tremenda,  &  maxime  cognita  dum  4« 
capitur.Totusenim  fcetus,  qui  femper  numero fus  eft, ab  infidiante  rapitur  equo  cp 
maxime  pernici,atcp  in  recentem  fubinde  transfertur. At  ubi  uacuum  cubile  reperit  fceta 
(maribus  enim  cura  non  eft  fobolis)fertur  prateeps ,  odore  ueftigans.Raptor  appropin/ 
quante  fremitu, abrjcit  unum  ex  catuIis.Tollitilla  morfu,& pondere  etiam  ocyoracfta  re/ 
meat,iterumcp  confequitur,&  fubinde,  donec  in  nauem  egreffo  irrita  feritas  famitin  litto 
re.  Camelos  in  ter  armenta  pafeit  oriens ,  quorum  duo  genera,  Badrriani  &  Arabici :  dif/ 
ferunt, quod  illi  bina  habent  tubera  in  dorfo,hi  fingula,&  in  pecftore  alterum,  cui  incum/ 
bant.Dentiu  fuperiore  ordine,ut  boues,carentin  utroq?  genere.  Omnes  autem  iumento 
rum  in  rjs  terris  dorfo  funguntur, atqt;  etiam  equitantur  in  prslrjs.  Velocitas  inter  equos, 

feci 


HIST.CIR1AE  L.IBES.  VIII  «5 

fed  (ua  cuique  mcnfura,ficuti  uires.Nec  ultra  aflifetum  procedit  (patium,nec  plus  inftitn 
to  onere  recipit.Odiuni  aduerfus  equos  gerunt  naturale.Sitim  &  quatriduo  tolerantem/ 
plenturqj  cum  bibendi  occafio  eft ,  81  in  prsteritum  Si  in  futurum,  obturbata  conculca/ 
tione  prius  aqua:  aliter  potu  non  gaudent .  Viuunt  quinquagenis  annis ,  quidam  Si  cen/ 
tenis.  Vtcunque  rabiem  &  ipii  fentiunt.Caftrandi  genus  etiam  fceminas,qu^  bello  prx/ 
parentur, inuentum  eft :  fortiores  ita  fiunt  coitu  negato.Horum  aliqua  fimilitudo  in  dua  ' 
transfertur  animalia.-Nabin  Aethiopes  uocant ,  collo  fimilem  equo, pedibus  Si  cruribus 
boui, camelo  capite,albis  maculis  rutilum  colorem  diftinguentibus,unde  appellata  came 
lopardalis,didatoris  Cidaris  Circenfibus  ludis  primum  uifa  Roma:.  Ex  eo  fubinde  cer/ 

10  nitur,afpedu  magis  quam  feritate  conlpicua:  quare  etiam  ouis  fera  nomen  inuenit. 

Dechao&cepho,  Cap.  xix 

T)  Omperj  Magni  primu  ludi  offenderunt  chau,  quem  Galli  rhaphiuuocabat,effigie  . 
X  Iupi,pardoru  maculis.lidem  ex  Aethiopia  quas  uocat  cephos,quaru  pedes  pofterio 
respedibus  humanis  Si  cruribus,  priores  manibus  fuere  fimiles.  Hoc  animat  poftea  Ro# 
manonuidit.  De  rhinocerote.  Gap.  xx 

Ilfdem  ludis  Si  rhinoceros, unius  in  nare  cornu,  qualis  fepe,  uifus.AIter  hic  gehirusho/ 
ftis  elephanto:  cornu  ad  faxa  limato  praparat  fe  pugn£,  in  dimicatione  aluu  maxime 
petens, quam  fcit  e(fe  molliorem. Longitudo  ei  par,  crura  multo  breuiora, color  buxeus* 
De  lywcibus,  &  iphingibus,8£  crocutis,  cercopithecis,  Indicis  bubus, 
to  leucrocutis,  eale,  tauris  Aethiopis,  mantichora,  monocerote,  cato/ 

bIepa,bafilifco.  Cap.  xxi 

LYncas  uulgo  frequetes,&  (phingas,fufco  pilo, mammis  in  pedore  geminis,  Aethio 
pia  generat, multaqj  alia  monftro  fimiIia:penacos  equos  &  cornibus  armatos,  quos 
Pegafos  uocant:Crocutas  uelut  ex  cane  lupoqj  conceptos,  omnia  dentibus  frangentes; 
protinusq?  deuorata  conficientes  uentre:Cercopithecos,nigriscapiribus,piIo  afinino,82 
diffindes  ceteris  uoce:Indicos  boues  unicornes  tricornesc^:Leucrocutam  pernirifiimam 
feram, afini  feri  magnitudine, cruribus  ceruinis:  collo,  cauda,  pedore  leonis,  capite  meli/ 
um,bi(ulca  ungula,ore  ad  aures  ufque  re(ciffo,dentium  locis  ofle  perpetuo.  HancLeram 
humanas  uoces  tradut  imitari.  Apud  eofdem  Si  qus  uocatur  eale,magnirudine  equi  flu/ 
uiatilis, cauda  elephanti, colore  nigra  uel  fulua:maxillas  apri ,  maiora  cubitalibus  cornua 
habens,mobilia ,  qus  alterna  in  pugna  fiffcit ,  uariatcp  infefta  aut  obliqua ,  utcuncp  ratio 
monftrauit.  Sed  atrociffimos  habet  tauros  fylueftres  maiores  agreftibus,  uelocitate  an/ 
te  omnes, colore  fuluos, oculis  ceruleis,piIo  in  cotrarium  uer(o,ridu  ad  aures  dehifcente, 
iuxta  cornua  mobiIia,tergori  duricia  filicis,omne  refpuens  uulnus.Feras  omnes  uenatur; 
ipii  no  aliter  quam  foueis  capti, feritate  femper  intereut.Apud  eofdem  nafei  Ctefias  fert/ 
fequam  mantichoram  appellat, triplici  dentium  ordine  pedinatim  coeuntiu, facie  Si  ati 
riculis  hominis ,  oculis  glaucis,  colore  fanguineo, corpore  leonis,  cauda  feorpionis  modo 
fpicula infigente :  uocis,  ut  fi  mifceatur  fiftuta  Si  tubx  concentus:uelocitatis  magn#,hu/ 
mani  corporis  uel  pracipue  appetente.In  India  Si  boues  (olidis  ungulis, unicornes;  Si  fe/ 
40  ram  nomine  axin,  hinnuli  pelle ,  pluribus  candidioribus^  maculis,facram  Liberi  patris* 
Orfei Indi fimias  candentes  toto  corpore  uenantur.  Afperrimam  autem  feram  mono/ 
cerotem, reliquo  corpore  equo  fimilem,capite  ceruo, pedibus  elephanto, cauda  apro, mu 
gttu  graui ,  uno  cornu  nigro  media  fronte  cubitoru  duum  eminente,  Hanc  ferafn  uiuam 
negant  capi.  Apud  Hefperios  Aethiopes  fons  eft, Nigris,  ut  plerique  exiftimauere  Nili 
caput, ut  argumenta  qu^  diximus  perfuadetluxta  hunc  fera  appellatur  catoblepas,  mo 
dica  aIioquin,c;eterisq;  membris  iners, caput  tantum  prsgraue  £gre  ferens:id  deiedum 
femper  in  terram, alias  internecio  humani  generis,  omnibus  qui  oculos  eius  uidere  confc 
ftira  expiratibus.Eadem  SI  bafilificiferpentiseftuis.  Cyrenaicahuncgeneratprouincia 
xij.  non  amplius  digitorum  magnitudine,candidain  capite  macula  ut  quodam  diadema 


te  infigftem.  Sibilo  omnes  fugat  ferpcntes :  nec  flexu  multiplici  ut  re!iqux,corpus  impcf/ 
lit,fed  celfus  Si  eredus  in  medio  incedens.Necat  frutices,no  contactos  modo,ueru  8C  af/ 
flatos,exurit  herbas,rumpitiaxa.TaIisuismaIoeft.Crcditumquondam,ex  equocccifo 
hafta,&pereamfubeunte  ui, no  equitem  modo, fed  equum  quoque  abfumptum  .  Huic 
talimonftro  (fepe  enim  enedum  cocupiuere  reges  uidere)  muftelarum  uirus  exitio  eft: 
Adeo  natura  nihil  placuit  efle  fine  pari .  Intjciunt  eas  cauernis ,  facile  cognitis  fola  tabe, 
necant  ilhe  fimul  odore,  moriunturq?,&  natura  pugnam  conficiunt. 

De  lupis.  Cap.  xxn 

SEd  in  Italia  quoque  creditur  luporum  uifus  efle  noxiustuocemqj  homini  quem  prio/ 
res  contemplentur,  adimere  ad  praeiens.  Inertes  hos  paruosdj?  Africa  8C  Aegyptus  jq 
gignunt, afperos  trucescp  frigidior  plaga.  Homines  in  lupos  uerti,rurfumcp  reftitui  fibi, 
talfum  efle  confidenter  exiftimare  debemus,aut  credere  omnia  qus  fabulofa  tot  feculis 
comperimus.  Vnde  tamen  ifta  uulgo  infixa  fit  fama  in  tantum,  ut  in  maledidis  uerfipel/ 
les  habeat, indicabitur.  Euanthes  inter  autores  Gracte  no  fpretus,  tradit  Arcadas  fcrtbe 


re,ex  gente  Antad  cuiufdam  forte  eledum  ad  ftagnum  quoddam  regionis  eius  duci,  i 
ftiturfj?  in  quercu  fufpenfo  tranare ,  aque  abire  in  deferta ,  transfigurariq?  in  lupu,  Si  cum 


ceteris  eiufdem  generis  congregari  per  annos  ix.  Quo  in  tempore  fi  homine  fe  abftinue  _ 
rit,reuerti  ad  idem  ftagnum:  Si  cum  tranauerit,  effigiem  recipere, ad  priftinum  habitum 
addito  nouera  annoru  lenio.  Id  quoq?  Fabius, eandem  recipere  ueftem.Mirum  eft.quo 
procedat  Graea  creduIitas.Nullum  tam  impudens  mendacium  eft, ut  tefte  careat.  Itacp  20 
Agriopas  qui  olympionicas  fcripfit,  narrat  Denranetum  Parrhafium  in  facrificio  quod 
Arcades  Ioui  Lyceo  humana  etiam  tum  hoftia  faciebanr,immoIati  pueri  exta  deguftaf/ 
fe,&  in  lupum  conuertifle :  eundem  decimo  anno  reftitutum  athletira,certafle  in  pugila/ 
tu,uidloremc£  olympia  rcuerfum.  Quin  &caudre  huius  animalis  creditur  uulgo  inefle 
amatorium  uirus  exiguo  in  uillo,eumcp  cum  capiatur  abijci,nec  idem  pollere, nifi  uiuenti 
direptum .  Dies  quibus  coeat,  toto  anno  no  amplius  xfj.  Eundem  in  fame  uefei  terra.  In/ 
ter  auguria  ad  dexteram  commeantium  pracifo  itinere,!!  pleno  id  ore  fecerit,nullum  om 
nium  praftantius.  Sunt  in  eo  genere  qui  ceruarfj  uocantur,  qualem  e  Gallia  in  Pompei] 
Magni  harena  (pedatum  diximus.  Huic  quamuis  in  fame  mandenti,!!  refpexit,  obliuio 
nem  cibi  furrepere  aiunt,  digreftum^  querere  aliud.  30 

De  ferpentibus.  Cap.  xxm 

QVodadferpentes  attinet,  uulgatu  eft  colores  earu  plerafq?  terras  habere  in  qu2S 
occultetur.lnnumera  efle  genera.Ceraftis  corpore  eminere  cornicula  fiepe  quadri/ 
geminatquorum  motu  reliquo  corpore  occultato,  follicitent  ad  feaues.  Geminum  caput 
amphisbcemedioc  eft  Si  ad  caput  8i  ad  caudam,  tanquam  parum  efletuno  ore  fundi  ue 
nenum.Alrjs  fquamas  efle,alrjs  piduras:omnibus  exitiale  uirus.  Iaculura  ex  arborum  ra 
mis  uibrarirnec  pedibus  tantum  pauendas  ferpentes,  fed  Si  miffili  uolare  tormeto.  Colla 
afpidum  intumeftere  nullo  ictus  remedio, praterquam  fi  confeftim  partes  contad:e  am 
putetur.  Vnus  huic  tam  peftifero  animaIifenfus,ueIpotiusaffeduseft.  Confuga  ferme 
uagantur :  nec  nifi  cum  compare ,  uita  eft:  itaque  alterutra  interempta,  incredibilis  alteri  40 
ultionis  cura.  Pcr!equiturinterfedorem,unumcjjeum  in  quantolibet  populi  agmine  no 
titia  quadam  infeftat,perrumpit  omnes  diffi'cultates,permeat  !patia,nec  nifi  amnibusar/ 
cetur,autpraceleri  fuga.Non  eft  fateri,  rerum  natura  largius  mala  an  remedia  genuerit. 
Iam  primum  hebetes  oculos  huic  malo  dedit :  eosq?  non  in  fronte  ex  aduerfo  cernere, 
fed  in  temporibusutaqj  excitatur ,  fed  fepius  auditu  quam  uifii. 

De  ichneumone.  'Cap.  xxnil 

HAbet  deinde  internecinum  bellum  cum  ichneumone .  Notu  eft  animal  hac  gloria 
maxime,in  eadem  natum  Aegypto. Mergit  felimo  fepius,ficcatq?  fole.  Mox  ubi 
pluribus  eodem  modo  fe  corrjs  Ioricauit,in  dimicationem  pergit.In  ea  caudam  attollens, 

idu| 


historiae  liber  tiii 


!j? 


Idus  Irritos  atlerfus  excipit, donec  obliquo  capite  fpeculatus  inuadat  in  fauces .  Nec  hod 
cotetus, aliud  haud  mirius  debellat  animal.  De  crocodilo,#  hippopotamo.  Ca.xxV 

CRocodilum  habet  Nilus,  quadrupes  malum,  #  terra  pariter  ac  flumine  infeftum. 

Vnum  hoc  animal  terreftre  lingua  u(u  caret.  Vnu  fuperiore  mobili  maxilla  impri/ 
mit  morfurn, alias  terribile,  pedinatim  ftipante  fe  dentiu  ferie.  Magnitudine  excedit  ple/ 
rumq?  duodeuiginti  cubita.Parit  oua  quanta  anferesicaqj  extra  eum  locum  femper  incii 
bat,pradiuinatione  quadam, ad  quem  fummo  audiu  eo  anno  egreflurus  eft  Nilus,  Nec 
aliud  animal  ex  minori  origine  in  maiorem  crcfrit  magnitudinem.Et  unguibus  hic  arma 
tus  eft, contra  omnes  ictus  cute  inuida.Dies  in  terra  agit, nodes  in  aqua, teporis  utrunqj 
io  ratione.Hunc  faturum  cibo  piftium,#  femper  efculemo  ore  in  littore  fomno  datum,  par 
ua  auis,qua  trochilos  ibi  uocatur,  rex  auium  in  Italia,  inuitat  ad  hiandum  pabuli  Iui  gra/ 
ria,osprimu  eiusadiultim  repurgans, mox  dentes,  #  intus  fauces  quoc£,adhanc  fcabeti 
di  dulcedinem  quamaxime  hiantes:in  qua  uoluptate  fomno  preflum  cofpicatus  ichneu/ 
mon,per  eafdem  fauces  ut  telum  aliquod  immiflus,erodit  aluu.  Similis  crocodilo, fed  mi 
nor  etiam  ichneumone, eft  in  Nilo  natus  fcincos,  contra  uenena  praecipuum  antidotum: 
Item  ad  inflammandam  uiroru  Venerem  .Verum  in  crocodilo  maior  erat  peftis,  quam 
ut  uno  eflet  eius  hofte  natura  contenta.  Itacp  #  delphini  immeantes  Nilo,quorum  dor/ 
fo  tancp  ad  huc  ufum  cultellata  ineft  pinna,  abigentes  eos  prada,  ac  uelut  in  fuo  tantum 
amne  regnantes,aIioquin  impares  uiribus  ipfi,  aftu  interimut. Callent  enim  in  hoc  cuda 
io  animalia,iciuntcp  non  modo  fua  commoda,uerum  #  hoftiu  aduerfamorunt  fuatela,no 
runt  occafiones  ,partesq?  diisidentium  imbelles .  In  uentre  mollis  eft  tenuis^  curis  cro/ 
codiio :  ideo  fe  ut  territi  immergunt  delphini ,  fubeuntesq?  aluum  illa  fecant  fpina.  Quin 
#  gens  hominum  eft  hnic  belua  aduerfa  in  ipio  Nilo  Tentyrita ,  ab  infula  in  qua  habi/ 
tat  appellata.Meniura  eorum  parua,fed  prafentia  animi  in  hoc  tantum  ufu  mira.  Teni/ 
bilis  h ac  contra  fugaces  belua  eft ,  fugax  contra  infequentes:  fed  aduerfum  ire  foli  hi  au/ 
dcnt.Quin  etiam  flumini  innatant:  dorfoq?  equitantium  modo  impofiri, hiantibus  refu/ 
pino  capite  ad  morfum, addita  in  os  daua,  dextra  ac  laua  tenentes  extrema  eius  utrinqj, 
ut  frenis  in  terram  agunt  captiuos :  ac  uoce  etiam  (ola  territos ,  cogunt  euomere  recentia 
corpora  ad  fepulturam.  Itaque  ei  uni  infula  crocodili  non  adnatanttolfaduq^  eius  gene/ 
5«  rishominu,  ut  Pfyllorum  ferpentes ,  fugantur.  Hebetes  oculos  hoc  animal  dicitur  habe 
re  in  aqua,  extra  acerrimi  uifus:  quatuorq?  menfes  hyemis  inedia  femper  tranfmittere  in 
fpecu.Quidam  hoc  unum  quamdiu  uiuat,crefcercarbitrantur:Viuitaute  longo  tempo/ 
re.Maior  altitudine  in  eodem  Nilo  bellua  hippopotamus  ceditur :  ungulis  bifidis  quales 
bubus, dorfo  equi,#iuba,#  hinnitu,roftro  refimo, cauda  #  dentibus  aprorum, aduncis, 
fed  minus  noxrjs :  tergoris  ad  fcuta  galeasq?  impenetrabilis,praterquam  fi  humore  ma/ 
deat.Depafcitur  fegetes ,  deftinatione  ante(ut  ferunt)determinatas  in  diem,#  ex  agro  fe 
rentibus  ueftigrjs ,  ne  qua  reuertenti  infidis  comparentur. 

Quis  primus  Roma  hippopotamum#  crocodilos  oftendit:# 
medicina  ab  animalibus  reperta.  Cap.  xxvr 

4°  T)Rimus  eum  #  quinc^  crocodilos, Roma  adilitatis  fu$  ludis  M.Scaurus  temporario 
*  euripo  oftendit.Hippopotamus  in  quada  medendi  parte  etiam  magifter  extitit.  Af/ 
fidua  naqj  fatietate  obefus  exit  in  littus ,  recetes  harundinu  cafuras  gfpeculatus:atcj?  ubi 
acutifllmu  uidet  ftipitem ,  imprimens  corpus  uenam  quendam  in  crure  uulnerat,atq?  ita 
profluuio  fanguinis  morbidu  alias  corpus  exonerat,&  plagam  limo  rurfus  obducit. 

Quf  animalia  quas  herbas  oftender5t,cerui,lacerti,hirundines,teftu 
dines:mufteIa,ciconia,  aper, anguis, draco,  panthera,  elephas,urfl,pa 
lumbes,  columba,  grues,  coruus.  Cap.  xxvn 

Qlmile  quiddam  #  uolucris  in  eadem  Aegypto  monftrauit,  qua  uocat"  ibis:  roftri  ad/ 
jJwnritateper  eam  parte  fe  perluens ,  qua  reddi  ciboru  onera  maxime  falubre  eft .  Nec 

m  $  hac 


PLINII  N  A  T  V  R  A  L  I  S 


hsc  fola  a  mutis  animalibus  reperta  funt,ufui  Futura  &  homini.Didamu  herbam  extra/- 
hendis  fagittis  cerui  monftrauere,percuffi  eo  tdo,paftuc]?  eius  herbf  eiedo.Iide  percuffi 
a  phaiangio,  quod  eft  aranei  genus, aut  aliquo  fimili,cancros  edendo  fibi  medentur.  Eft: 

&  ad  ferpentum  idus  pnecipua,qua  fe  lacerti, quoties  cum  his  conferuere  pugnam,  uul/ 
nerati  reFouenr.  Chelidoniam  uifui  faluberrimam  hirundines  monftrauere,uexatis  pullo 
rum  oculis  illa  medentcs.Teftudo  cunila,  quam  bubulam  uocant,paftu  uires  centra  fer/ 
pentes  refouet :  Muftela  ruta,  in  murium  uenatu  cum  rjs  dimicatione  conferta :  Ciconia 
origano.  Edera  apri  in  morbis  fibi  medentur, &  cancros  uefcendo,maximc  mari  eiedos. 
Anguis  hyberno  fitu  membrana  corporis  obduda ,  fceniculi  fuco  impedimentum  illud 
exuit,nitidusqp  ucrnaf.Exuk  autem  a  capite  primum,nec  celerius  quam  uno  die  ac  node  io 
replicans,ut  extra  fiat  membranee  quod  fuerat  intus.Idem  hyberna  latebra  uifu  cbfcura 
to,marathro  herbte  lefe  affricans, oculos  inungit  ac  refouet:  fi  uero  fquam^  obtorpuere, 
Ipinis  iuniperi  fe  Icabit.Draco  uerna  naufeam  fylueftris  laduc^  fucco  reftinguit.  Panthe 
ras  perfricata  carne  aconito  (uenenum  id  eft)  barbari  uenantur:  Occupat  ilico  fauces  ea/ 
rum  angor ,  quare  pardahanches  id  uenenum  appeilauere  quidam.  At  fera  cotra ha:c  es 
crementis  heminis  fibi  medetur:&  alias  tam  auida  eorum, ut  a  palloribus  ex  induftria  in 
aliquo  uafc  fuipenla  altius  quam  ut  queat  faltu  contingere,  iaculando  fe  appetendeqj  de 
fidat, &  poftremo  expiret:alioqui  uiuacitatis  adeo  lent£,  uteiedis  interaneis  diu  pugner. 
Elephas  chamsieonte  cocoiori  frondi  deuorato, occurrit  oleaftro  huic  ueneno  fuo.  Vrfi 
cum  mandragora  mala  deguftauere, formicas  lambunt.  Ceruus  herba  cinare  uenenatis  20 
pabulis  refiftit.PalumbeSjgraculi, merulee, perdices, lauri  folio  annuum  faftidiu  purgant: 
colubse, turtures, &  gallinacei,herba  qu^uocatur  helxine:anates.anferes,c£eter^qpaqua 
ticas  herba  fideriteigrues  fimiJes  iunco  paluftri.Coruus  occifo  chama:leonte,qui  etiam 
uidori  nocet,lauro  infeftum  uirus  extinguit, 

Prognoftica  animalium.  Cap.  xxvm 

TV /T  Ilia  pr£terea,utpote  cum  plurimisanimalibus  eade  natura  reru,cceliquoq?  obfer/ 
XV X  uarione,&  uentoru,itnbriu,tempeftatu  pndagia,alrjs  alia  dederit :  quod  perfequi 
immenfum  eft ,  ^que  fcilicet,  cp  reliquam  cum  Gngulis  heminu  Ibcieratem.  Siquidem  S£ 
pericula  promonet,  no  fibris  modo  extiscp,  circa  quod  magna  mortalium  portio  hieret, 
led  alia  quada  ftgnificarione. Ruinis  imminentibus  mufculi  pramigrantjaranei  cum  telis  30 
primi  cadunt. Auguria  quidem  arte  fecere, apud  Romanos  &facerdotum  collegium  uel 
maxime  folenne  eft .  In  Thracia  locis  rigentibus  &  uulpes,  animal  alioqui  folerti  auditu, 
amnes  gelatos  lacusq?  non  nifi  ad  paftus  ituree  reditura^  tranfeunt .  Obfcruatum,  eam 
aure  ad  glaciem  appofita,  coniedare  craftitudinem  gelu. 

Ciuitates  &  gentes  a  minutis  animalibus  deleta.  Cap.  xxix 

NEc  minus  clara  exitrj  documenta  funt  etiam  ex  cStemnendisanimalibus.M.  Varro 
autor  eft, a  cuniculis  fuffoffum  in  Hifpania  oppidum,  a  talpis  in  Theffalia:ab  ranis 
duitate  in  Gallia  pullam ,  ab  locuftis  in  Africa:  ex  Gyaro  Cydadu  infula  incolas  &  muri 
bus  fugatos, in  Italia  Amyclas  a  lerpentibus  deletas.Citra  Cynamolgos  Aechicpas  late 
delerta  regio  eft,  a  fcorpionibus  81  folpugis  gente  fublata:Et  a  fcolopedris  abados  Otre  40 
rietes, autor  eft  Theophraftus.  Sed  ad  reliqua  ferarum  genera  redeamus. 

De  hyama,&crocuta,&  mantichora,  &fibris,& lutris.  Cap.  xxx 

HY $P’S  utranq?  effe  naturam,  &  alternis  annis  mares, alternis fceminas  fieri,  parere 
fine  mare  uulgus  credit,  Ariftoteles  negat.Collum  &  iuba  continuitate  fpin^porri 
gitur,flediq?nifi  circumadu  totius  corporis  nequit.  Mulca  praterea  mira  traduntur. 
Sed  maxime  fermonem  humanum  inter  paftorum  ftabula  afli'mulare,nomencp  ali/ 
cuius  addifeere ,  quem  euocatum  foras  laceret.  Item  uomitionem  hominis  imitari ,  ad 
Ibiliritados  canes,quos  inuadat.Ab  uno  animali  lepulchra  erui,  inquifitione  corporum. 
Fceminam  raro  capi.  Qculis  mille  effe  uarietates,  coiorumcf  mutationes.  Pmerea  um/ 

br« 


firoeiuscotadu  canes  obmutefcere.Et  quibufdam  magicis  artibus  omncatiimai ,  quod 
ter  iuftrauerit,  in  ueftigio  horere.Huius  generis  coitu  leona  Aethiopica  parit  crocuta,fi/ 
militer  uoces  imitantem  hominu  pecorumq^.  Acies  ei  perpetua  in  utraqj  parte  oris,  nui/ 
lis  gingiuis  dente  continuorqui  ne  contrario  occurfu  hebetetur ,  capfarum  modo  includi/ 
tur.  Hominum  Termones  imitari  8t  mantichoram  in  Aethiopia ,  autor  eft  luba.Hyono 
plurima  gignuntur  in  Africa,  quo  8t  afinorum  fylueftrium  multitudinem  fundit.Mares 
in  eo  genere  finguli  fceminarum  gregibus  imperitant.  Timent  libidinis  omulos ,  &  ideo 
grauiaas  cuftodiunt:  morfucp  natos  m ares caftrant. Contra  grauida:  latebras  petunt, 8C 
parere  furto  cupiunt,  gaudentq?  copia  libidinis.  Ea fdem  partes  fibfipfi  Pontici  amputat 
10  fibri, periculo  urgente,  ob  hoc  Te  peti  gnari:caftoreum  id  uocant  medici:alias  animal  hor 
rendi  morfus, arbores  iuxta  flumina  ut  ferro  codirihominis  parte  comprchenfa,non  an/ 
tequam  frada  concrepuerint  offa,  morfus  refoluit .  Cauda  pifcium  fis ,  cetera  fpecies  lu/ 
,tr£.  Vtrunque  aquaticum,  utrique  mollior  pluma  pilus. 

De  ranis, 5^uitulis  marinis,&  ftellionibus*  Cap.  xxxr 

■Q  Ano  quoque  rubeto ,  quarum  Sc  in  terra  &  in  humore  uita ,  plurimis  referto  medi/ 
Xvcaminibus,  deponere  ea  qubtidie  ac  refumere  a  paftu  dicuntur,  uenena  tantum  fibi 
referuantes.Similis  8C  uitulo  marino  uidusrin  mari  ac  terra-.fimile  fibro  81  ingcniu .  Euo/ 
mitfel  fuu,ad  multa  medicamenta  utiie:Item  coagulum ,  ad  comitiales  morbos:ob  eafe 
peti  prudens.Theophraftus  autor  eft,angues  eo  modo  8C  ftelliones  fenedutem  exuere, 
20  eamq?  protinus  deuorare,proripientescomitiaIitiiorboremedia,Eofdepeftiferiin  Gro 
cia  morfus, innoxios  efTc  in  Sicilia. 

Deceruis.  Cap.  xxxrt 

Eruis  quoque  eft  Tua  malignitas,  quanquam  placidifsimo  animaliu.  Vrgente  ui  ca/ 
Vv  num, ultro  confugiut  ad  hominem.Et  in  pariendo  femitas  minus  cauent ,  humanis 
ueftigfjs  tritas  ,.cp  quo  fecretoac  feris  oportuno.  Conceptus  earum  poft  Arduri  fidus. 
Odonis  menfibus  ferut  partus,&  interdu  geminos.  A  conceptu  feparat  fe.  At  mares  reli 
di,rabie  libidinis  fouiunnfodiunt  fcrobes.Tunc  roftra  eoru  nigrefcut,  donec  aliquando 
abluant  imbres.  Fcemino  aute  ante  partu  purgantur  herba  quada,quo  fefelis  dicitur,fa 
ciliore  ita  utentes  utero.  A  partu  duas  habent  herbas, quo  aros  81  fefelis  appellantur :  pa/ 
3o  ftoredeuntad  fceturillis  imbui  lactis  primos  uo!untfuccos,quacuncpdecaufa.  Aeditos 
partus  exercent  curfu,&  fugam  meditari  docentrad  prorupta  ducunt,  faltumq?  demon/ 
ftrant.  Iam  mares  foluti  defiderio  Iibidinis,auide  petunt  pabula .  Vbi  fe  praepingues  fen/ 
fere ,  latebras  quorunt ,  fatentes  incommodum  pondus:  Et  alias fcmper  in  fugaacquie/ 
icunt, ftantesq?  refpiciunt:  cum  prope  uentum  eft, rurfus  fugo  profidia  repetentes .  Hoc 
fitinteftinidoIore,tam  infirmi, ut  idu  leui  rumpatur  intus.Fugiunt  autem  latratu  canum 
audito  fecunda  femper  aura, ut  ueftigia  cum  ipfis  abeant.  Mulcentur  fiftula  paftorali  8Z 
canturcum  erexere  aures, acerrimi  auditus:cum  remifere,furdi.Cf  terum  animal  fimplex, 
&  omnium  rerum  miraculo  ftupensun  tantu,ut  equo  aut  buccula  accedente  propius, ho 
minem  iuxta  uenantem  no  cernant, aut  fi  cernant,  arcum  ipfum  fagittascp  mirentur.Ma/ 
4°  ria  tranat  gregarim  nantes  porredo  ordine ,  8t  capita  imponeres  procedentia  clunibus, 
uiclbusq?  ad  terga  redeutes.Hoc  maxime  notatur  a  Cilicia  Cyprum  traficientibus.  Nec 
uident  terras, fed  in  odore  earum  natant.Cornua  mares  habet,  foliqp  animaliu  omnibus 
annis  ftato  ueris  tempore  amittunt:  ideo  fub  ipfa  die  quam  maxime  inuia  petunt. Latent 
amifsis  uelut  inermes, fed  &  hi  bono  fuo  inuidetes.Dextru  cornu  negat  inueniri,  ceu  me/ 
dicameto  aliquo  proditu .  Idcp  mirabilius  fatendu  eft, cum  8t  in  uiuarfis  mutet  omnibus 
annistdefodiqj  ab  fis  putant.  Accenfis  autem  utrislibet, odore  ferpentes  fugatur, &  comi 
tiales  morbi  deprehenduntur.Indicia  quocp  oratis  in  illis  gerunt, fingulos  annis  adficien 
tibus  ramos  ufq?  ad  fexennes.  ab  co  tepore  fimilia  reuiuifeut:  nec  poteft  otas  difeerni,  fed 
dentibus  feneda  decIaratur.Aut  empaucos  aut  nullos  habet, nec  in  cornibus  imis  ramos 

tir  4  alio 


140 


C.  PLINII  NATVRALIS 


alioqutn  ante  Fronte  prominere  folitos  iunioribus.Non  decidunt  caftratis  cornua,nec  na 
fcuntur.erumpunt  autem  renafcentibus  tuberibus  primo  ar idx  cutis  iimilia.  eadem  tene/ 
ris  increlcunt  ferulis  arundineas  in  paniculas,  molli  plumata  lanugine .  quam  diu  carent 
rjs,  nodtibus  procedunt  ad  pabula :  increfcentia  folis  uapore  durant,  ad  arbores  fubinde 
expcrientesiubi  placuerit  robur,in  aperta  prodeunt.Capti  iam  funt»  edera  in  cornibus  ui 
ridante, ex  attritu  arborum,  ut  in  aliquo  ligno  teneris  dum  experiuntur  innata.  Fiunt  ali¬ 
quando  St  cadido  colore, qualem  fuiflfe  traditur  Q.Sertorrj  ceruam,quam  efle  Fatidicam 
Hifpanice  gentibus  perfuafcrat.  Et  fis  eft  cum  ferpente  pugna.  Inucftigant  cauernas,  na t 
riumcp  fpiritu  extrah  ut  renicentes.Ideo  fingulare  abigendis  lerpetibus,  odor  adufto  cer/ 
:uino  cornu .  Cotra  morfus  uero  prscipuum remedium  ex  coagulo  hinuli  in  utero  occiU  l0 
Vita  ceruis  in  confelTo  longa, poft  c.  annos  aliquibus  captis  cum  torquibus  aureis,  quos 
Alexander  Magnus  addiderat, adopertis  iam  cute  in  magna  obefitate.Febrium  morbos 
non  fentit  hoc  animal,  quin  St  medetur  huic  timori.Quafdam  nos  principes  fceminas  ici 
mus, omnibus  diebus  matutinis  carnem  eam  deguftare  folitas,  St  longo  suo  caruifle  fe/ 
bribusiquod  ita  demum  exiftimant  ratum,!!  uumere  uno  interierit. 

De  tragelapho, &chamsleonte,&  reliquis  colore  mutatibus.  Cap.xxxw 


TJ*  St  eadem  fpecie,barba  tantu  St  armorum  uilIodiftans,quem  tragelaphon  uocant 
A-^non  alibi  quam  iuxtaPhafin  amnem  nafcens.Ceruos  Africa propemodu  fola  ndgi 


gnit.  Atchamreleontem  St  ipfa,quanquam  frequentiore  India.Figura  et  magnitudo  erat 
lacerti,nifi  crura  eflfent  redla  St  excelfiora.Latera  uetri  iungutur  ut  pifcibus,et  fpina  fimili  19 
modo.Eminet  roftrum,uc  in  paruo  haud  abfimile  iuillo :  cauda  pnelonga  in  tenuitatem 
definens,&  implicans  ie  uiperinis  orbibusmngues  adunci,motus  tardior,ut  tefludinircor 
pus  aiperUjUt  crocodilococuli  in  receflu  cauo, tenui  diferimine  pr£egrandes,&  corpori  co/ 
colores:nunquam  eos  operitmec  pupilke  motu,fed  totius  oculi  uerfatione  circumafpicit. 
Ipfe  celius  hianti  femper  ore,  folus  animaliu  nec  cibo  nec  potu  alitur ,  nec  alio  quam  aeris 
alimentorcirca  caprificos  Ferus, innoxius  alioqui.Et  coloris  natura  mirabilior.  Mutat  nan 
que  eum  fubinde, &  oculis  St  cauda, St  toto  corpore:  reddit^  femper  quemcunq?  proxi/ 
me  attingit,pr:Eter  rubrum  candidumqp.Defund:o  pallor  eft.Caro  in  capite  8t  maxillis. 

St  ad  commiffuram  caudm  admodum  exigua, nec  alibi  toto  corpore:  {anguis  in  corde,  & 
circa  oculos  tantum:uifcera  fine  fplene.Hybernis  menfibus  latet  ut  lacerta.  50 

De  tarando  St  lycaone  St  thoe.  Cap.xxxmi 


T\  /T  Vtat  colores  Scytharu  tarandus,  nec  aliud  ex  rjs  qutc  pilo  ueffiuntur,  nifi  in  Indis 
JLV  JLlycaon,cui  iubata  traditur  ceruix.Nam  thoes,Iuporu  id  genus  efl:  procerius  logitu 


dinc,breuitate  cruru  difsimile,ueIox  faltu,uenatu  uiuens, innocuum  homini,habitu  no  co 
lorem  mutat, per  hyemes  hirti,*ftate  nudi.Tarando  magnitudo  qux  boui,caput  maius 
ceraino,ncc  abfimiIe:cornua  ramoia, ungula  bifida,  uillus  magnitudine  urforu.  Sed  cuni 
libuit  fui  coloris  efle,afini  fimilis  eft.Tergori  tanta  duritia,ut  thoraces  ex  eo  Faciant.  Colo 
rem  omniCi  arboru,fruticum,florum ,Iocorumcp  reddit  metuens,  in  quibus  latet :  ideoq* 
rarocapitur.Mirum  efiet  habitum  corpore  tam  multiplicem  dari,mirabilius  Suillo. 

De  hyftrice.  Cap.xxxv  40 

HY ftriccs  generat  India  8t  Africa  (pina  contedias.ac  herinaceoru  generetfed  hyftriri 
longiores  aculei, Si  cum  inteditcutem,mifsiles.  Oraurgentiu  figit  canum,  & paulo 
longius  iaculaf.Hybernisaut  fe  menfibus condit.-qute  natura  multis,&  ante  omnia  urfis. 

De  urfis&  fcetibus  eorum.  Cap.  xxxvi 

EOrum  coitus  hyemis  initiotnec uulgari quadrupedum  more,  fed  ambobus  cubanti 
bus  complexistp.Deinde  feceffus  in  {pecus  {cparatim,in  quibus  pariut  xxx.die, ac 
plurimum  quinos.  Hi  funt  cadida  informisq?  caro, paulo  muribus  maior, fine  oculis,  fine 
pilorungues  tantu  prominennhanc lambendo  paulatim  figurant .  Nec  quicquam  rarius 
quam  parientem  uidere  urfam.Ideo  mares  quadragenis  diebus  latet,fceminx  quaternis 

menfi' 


n  is  tori  At  tiSEfl  vm  t4f 

menlibus.Specus  fi  no  habuere,  ramorum  fruticum^  congerie  ^dificat, impenetrabiles 
imbribus ,  moli i($  fronde  conftratos .  Primis  diebus  bis  feptenis  tam  graui  fomno  pre/ 
muntur,  ut  ne  uulneribus  quidem  excitari  queant.  Tunc  mirum  in  modum  ueterno  pin/ 
guefcunt.Iili  (unt  adipes  medicaminibus  apti ,  contracp  defluuium  capilli  tenaces.  Ab  rjs 
diebus  reddunt ,  ac  priorum  pedum  fudlu  uiuunt.  Foetus  rigentes  apprimendo  peido/ 
ri  fouent,  non  alio  incubitu  quam  oua  uolucres. Mirum  didu ,  credit  Theophradus  per 
id  tempus  codas  quoque  urforum  carnes,  G  afleruentur,  increfceretcibi  tunc  nulla  argii/ 
menta,  nec  nid  humoris  minimum  in  aluo  inueniri :  (anguinis  exiguas  circa  corda tan/ 
tum  guttas,  reliquo  corpori  nihil  inefle.  Procedunt  uere,  fed  mares  prtepinguestcuius  rd 
f0  caufa  n5  prompta  efttquippe  nec  fomno  quide  faginatis  pmer  quatuordecim  dies, ut  di 
ximus.  Exeuntes  herba  quandam  aron  nomine  laxandis  inteftinis  alioqui  ederetis  deuo 
rant,  circa  fu  rculos  cum  dentiunt  praedomantes  ora .  Oculi  eorum  hebetantur  crebro: 
qua  maxime  caula  fauos  expetunt, ut  conuulneratum  ab  apibus  os  leuet  fanguine  graue 
dinem  illam.  Inualidtfsimum  urfo  caput ,  quod  leoni  fortiflimumudeo  urgente  ui,pracb 
pitaturi  fe  ex  aliqua  rupe,manibus  eo  operto  iaciuntur :  ac  fepe  in  harena  colapho  infra/ 
do  exanimatur .  Cerebro  ueneficiuineflfeHilpante  credunt,  occiforumq?  in  fpcdaculis 
capita  cremant, teftato, quoniam  potum  in  urfinam  rabiem  agat.Ingrediutur  8t  bipedes. 
Atborem  auerd  derepunt.Tauros,ex  ore  cornibusqj  eorum  pedibus  omnibus  fufpend, 
pondere  fatigant .  Nec  alteri  animalium  in  maledeio  ft  ultitia  folertior .  Annalibus  nota/ 
ZQ  tum  eft,M.Pifone,M.Me(Ta!a  coss.  ad  xmi.  kalen.  Qdobr,  Domitiu  Aenobarbum 
sdilem  curulem  urfos  Numidicos  c.  8C  totidem  uenatores  Aethiopas  in  circo  dedifle. 
Miror  adieclum  Numidicos  fuiffe,  cum  in  Africa  urfos  non  gigni  conflet. 

De  muribus  Ponticis, &  alpinis,&  herinaceis.  Cap.  xxxvil 

/'■"?  Onduntur  hyeme  8C  Pontici  mures ,  hi  duntaxat  albi :  quoru  palatum  in  guftu  (a/ 
V-/  gaci(simum,autores  quonam  modo  intellexerint,rairor .  Conduntur  8t  a!pini,qui/ 
bus  magnitudo  media  eft :  fed  hi  pabulo  ante  in  (pecus  conuecto ,  cum  quidam  narrent 
alternos  marem  ac  fceminam  fupra  le  complexo  fafce  herbte  (upinos ,  cauda  mordicus 
apprehenfa,inuicem  detrahi  ad  fpecum  :ideocp  illo  tempore  detrito  ede  dorfo.  Sunt  his 
pares  8C  in  AegyptoiGmiliterqj  reddunt  in  clunes, &  binis  pedibus  gradiutur,prioribusqj 
jo  ut  manibus  utuntur .  Praeparant  hyemi  dC  herinacei  cibos :  ac  uolutati  fupra  iacentia  po/ 
ma, affixa  fpinis,  unum  non  amplius  tenentes  ore, portant  in  cauas  arbores.Iidem  muta/ 
tionem  aquilonis  in  auftrum  condentes  fe  ia  cubile,pr^fagiunt.  Vbi  uero  fenfere  uenan/ 
tem.contrado  ore  pedibuscp,ac  parte  omni  inferiore,qua  raram  SC  innocuam  habent  la 
nuginem,conuoIuuntur  in  formam  pilae ,  ne  quid  comprehendi  poisit  prster  aculeos.In 
defperatione  uero,  urinam  ex  fe  reddunt  tabificam  tergori  fuo  Ipinis^  noxiam,propter 
hoc  fe  capi  gnari.  Quamobre  exinanita  prius  urina  uenari,  arseft.  Et  tum  praxipua  dos 
tergori,ah'as  corrupto, fragili, putribus  fpinis  atque  dedduis,etiam  fi  uiuat  fubtraflus  fu/ 
ga:  ob  id  non  nid  nouiffima  (pe  maleficio  eo  perfunditur :  quippe  8C  ipd  odere  infitum 
uenefidum, ita  parcentes  fibi  terminumq?  (upremum  opperientes,  ut  ferme  ante  captiui/ 
40  tas  occupet.CaIidas  poftea  aqu£  afperfu  refoluitur  pilatapprehenfusq?  pede  aitero  e  po 
(tenoribus, fufpendio  ac  fame  necatur  taliter  n5  e(l  occidere  6C  tergori  parcere.  Ipfum  ani 
mal  non  uerentur  pleriqj  dicere  uit«  hominum  fuperuacuum  ede, fi  no  fint  illi  aculei,  fru 
(trauellerum  mollitie  in  pecude  mortalibus  data.  Hac  cute  expoliutur  ueftes.  Magnam 
fraus  &  ibi  lucrum  monopolio  inuenit ,  de  nulla  re  crebrioribus  fenarufconfultis,  nulloq? 
non  principe  adito  querimonfjs  prouincialibus. 

Deleontophono,lynce,melibus,&fciuris,  Cap.  xxxvin 

T  TRin^  8C  e  duobus  alrjs  animalibus  ratio  mira  eft.Leontophonon  accipimus  uocari 
V  paruum,nec  aliubi  nafcens  qj  ubi  leo  gignitur :  quo  guftato  tanta  illa  uis,  ac  ceteris 
quadrupedum  imperitans, ilico  expiret.  Ergo  corpus  eius  aduftu  alpergut  aliis  carnibus 

polenta 


14*  C.  PLINII  NATVRALIS 

polenta  modo,infidiantes  ferrenecantcp  etia  cinere.Tam  contraria  efi:  peflfe.  Haud  inv 
merito  igitur  odit  leo, uifumqj  frangit, &  citra  morfum  exanimat.Ule  contra  urinam  fpar 
git  prudes,hanc  quocp  leoni  cxitialem.Lyncu  humor  ita  redditus  ubi  gignutur,glaciatur 
arefcitue  in  gemmas  carbuculis  fimiles,&  igneo  colore  fulgetes,lyncuriu  uocatas ,  atqj  ob 
id  fuccino  a  plerifqj  ita  generari  prodito.Nouere  hoc  fciuntcp  lynces, &  inuidetes  urinam 
terra  operiunt,  eoqj  celerius  foiidatur  illa .  Alia  folertia  in  metu  melibus,  fuffiatx  cutis  di/ 
ftentu  ictus  hominu  &  morius  canu  arcent.Prguident  tempeflatem  8C  fciurbobturatisqj 
qua  fpiraturus  eft  uentus  cauernis,ex  alia  parte  aperiut  fores:de  cetero  ipfis  uillofior  cau 
da  pro  tegumento  eft.Ergo  in  hyemes  alrjsprouifom  pabulum, alrjs  pro  cibo  fbmnus. 

Dcuipera,cochleis,6dacertis.  Cap.  xxxix  io 

SErpentium  uipera  fola  terra  dicitur  condi, extern  arborum  aut  faxorum  cauis.Et  alias 
uel  annua  fame  durat,  algore  modo  dempto.  Omnia  feceffus  tempore  ueneno  orba 
dormiunt.Simili  modo  8i  cochlea.  Ilice  quide  iterum  8t  ^flatibus,  adherentes  maxime 
iaxis:ut  etiam  iniuria  refupinatee  auulif  q^,no  tamen  exeantln  Balearibus  uero  infulis  ca 
uaticf  appellate, no  prorepunt  e  cauis  terre:nec^  herba  uiuunt,ied  uue  modo  inter  fe  co 
herent.Eft  SC  aliud  genus  minus  uulgare, adherente  operculo  eiuidem  teftg  fe  operiens: 
pbrute  terra  (emper  he,  &  circa  maritimas  tantum  alpes  quondam  effofie,ccepere  iam 
erui  8C  in  Veliterno.Omnium  tamen  laudatiisime  in  Aftypalea  iniula.Lacerte  inimicif/ 
fimum  genus  cochleis,negantur  iemeftrem  uitam  excedere.  Lacerti  Arabie  cubitales  :in 
Indie  uero  I^yfa  monte  xxiiq.in  longitudine  pedum,colore  fului  aut  punicei,aut  cerulei.  :o 
De  canibus.  Cap.  xl 

EX  his  quoque  animalibus  que  nobileu  degunt, multa  funt  cognitu  digna.  Fidelifsi/ 
mi  ante  omnia  homini  canes  atque  equi.  Etpugnafleaduerfus  latrones  canem  pro 
domino  accepimus ,  confectumqj  plagis  d  corpore  non  rcceflifle ,  uolucres  &  ferasabi/ 
gentem.  Ab  alio  in  Epiro  agnitum  in  conuentu  percuflorem  domini,laniatu&latra/ 
tu  coactum  fateri  fcelus.  Garamantum  regem  canes  ducenti  ab  exilio  reduxerepra/ 
liantes  contra  refiftentes .  Propter  bella  Colophonrj ,  itemque  Caftabalenfes ,  cohortes 
canum  habuere:ee  prime  dimicabant  in  acie  nunquam  detrectantes .  Hec  erant  fi/ 
difsimaauxilia,nec  ftipendiorum  indiga .  Canes  defendere  Cimbris  cefis  domuseo/ 
rum  plautris  impofitas.  Canis  Iafone  Lycio  interfecto,cibu  capere  noluit,inediaqp  con  3o 
fumptusefl.Isuerocui  nomen  Hyrcani  reddidit  Duris, accenfb  regis  Lyfimachi  rogo 
inierit  fe  flamma::  fimiliterq?  Hieronis  regis.  Memorat  &  Pyrrhum  Gelonis  tyrannica/ 
nem  Philiftus.Memoratur&Nicomedis  Bithynie  regis, uxore  eius  Confingi  lacerata, 
propter  lafciuiorem  cum  marito  iocum .  Apud  nos  Volcatium  nobilem ,  qui  Cefelium 
ius  ciuile  docuit, afturcone  e  fuburbano  redeuntem, cum  aduefperauifTet^anisagralTa/ 
tore  defendittltem  Celium  fenatorem  egrum  Placetif  ab  armatis  opprefiuminec  prius 
ille  uulneratus  efl  quam  cane  interempto.  Sedfuper  omnia  in  noftroeuo  actis  populi 
Ro.teftatum, Appio lunio & P . Silio  coss.  cum animaduerteretur ex caufa Neronis 
Germanici  filrj,in  T.Sabinum.&  feruitia  eius,unius  ex  his  canem  nec  a  carcere  abigi  po/ 
tuiflfe ,  nec  a  corpore  recefsifife ,  abiecto  in  gradibus  gemonijs  mceftos  edentem  ulula/  4° 
tus ,  magna  populi  Ro .  corona  circumflante :  ex  qua  cum  quidam  eicibum  obieciflet, 
ad  os  defuncti  tulifTe .  Innatauit  idem  in  Tiberim  cadauere  abiecto  fuftentare  conatus, 
effufa  multitudine  ad  fpectandum  animalis  fidem .  Soli  dominum  nouere ;  8t  ignotum 
quoque ,  fi  repente  ueniat,  intelligunt .  Soli  nomina  fua ,  foli  uocem  dcmefticam  agno/ 
fcunt.  Itinera  quamuis  longa  meminere.  Nec  ulli  preter  hominem  memoria  maior. 
Impetus  eorum  8Z  feuitia  mitigatur  ah  homine  confidente  humi.  Plurima  alia  in  his 
quotidieuitainuenit.  Sed  in  uenatu  folertia  &  fagacitas  prcecipuacft:.  Scrutaruruefti/ 
gia  atque  perfequitur, comitantem  ad  feram  inquifitorem  loro  trahens:  qua  uifa  quam 
fiiens  8C  occulta, quam  fignificans  demonftratio  eft  ,  cauda  primum ,  deinde rotro. 

Ergo 


h  r  s  t  o  it  r-Ag'  use»  v*i  ii  141 

Ergo  etiam  ferte  da  feffos  cscoscp  ac  debiles  finu  ferunt ,  uentos  8C  odorem  captantes*  . 
prodentesfp  roftro  cubilia.  E  tigribus  eos  Indi  uolunt  concipi:& ob  id  in  fyluis  coitus 
tempore  alligant  fceminas.  Primo  8i  fecundo  fcetu  nimis  feroces  putant  gigni,  tertio  der 
mum  educant .  Hoc  idem  e  lupis  Galli,  quorum  greges  fuum  quifquc  dudorem  e  cani/ 
bus  Si  ducem  habent .  Illum  in  uenatu  comitantur ,  illi  parent.  Nanque  inter  fe  exercent 
etiam  magifteria.  Certum  eft  iuxta  Nilum  amnem  currentes  lambere,  ne  crocodilorum 
auiditati  occafionem  prsbeant.  Indiam  petenti  Alexandro  Magno, rex  Albanis  dono 
dederat  inufitats  magnitudinis  unum:  cuius  fpecie  delegatus  iuffit  urfos ,  mox  apros,  Si- 
deinde  damas  emitti,  contemptu  immobili  {acente.  Eacp  fegnitietanti  corporis  offenfas 
10  Imperator  generofi  fpiritus,eum  intcrimiiufsit.  Nunciauithoc  fama  regi.  Ita  qj  alterum 
mittens  addidit  mandata ,  nc  in  paruis  experiri  uellet ,  fed  in  leone  elephantriue.  duos  fi/ 
bi  fuiffe :  hoc  interempto ,  prsterea  nullum  fore .  Necdiftuiit  Alexander ,  leonemcp  fra/. 
dum  protinus  uidit .  Poftea  elephantum  iufsit  induci,haud  alio  magis  (pedaculo  Ista/ 
tus.Horrentibus  quippe  per  totum  corpus  uillis,  ingenti  primum  latratu  intonuit :  mox 
ingruit  afiultans ,  contraq?  beluam  exurgens  hinc  Si  illinc ,  artifici  dimicatione  qua  ma/ 
ximeopus  effet  infeftans  atque  euitans,  donec  aisidua  roratum  uertigine  afflixit,  ad 
cafum  eius  tellure  concutTa.  Canum  generibus  annui  partus.  Iufta  ad  pariendum  annua 
stas. Gerunt  in  utero  fexagenis  diebus.  Gignunt  cscos:S£  quo  largiore  aluntur  ladc,  eo 
tardiorem  uifum  accipiunt,non  tamen  unquam  ultra  uicefimumprimum  diem ,  nec  ante 
20  feptimum.Quidam  tradut,fi  unus  gignatur  nono  die  cernere:  fi  gemini, decimo.Idemcp 
in  dngulos  adqci,  totidemcpeffe  tarditatis  ad  lucem  dies.  Ecabea  qus  fcemina  fit  ex 
primipara  genita  citius  cerni.  Optimus  in  fcetu  ,  qui  nouifsime  cernere  incipit,  aut  quem 
primum  fert  in  cubile  fceta.  Rabies  canum  firio  ardentehominipeftifera,ut  diximus,  ita 
morfis  letali  aqus  metu .  Quapropter  obuiam  itur  per  xxx  eos  dies ,  gallinaceo  maxi/ 
mefimo  mixto  canum  cibis:aut  fi  prsuenerit  morbus, ueratro* 

Ad  canis  rabidi  morfum.  Cap.  XLt 

AD  morfum  uero,  unicu  remedium  oraculo  quodam  nuper  repertu,radix  fylueftris 
rofe  qus  cynorhoda  appellatur .  Columella  autor  eft,  fi  quadragefi mo  die  quam 
fit  natus, caftretur  morfu  cauda, fummusqp  eius  articulus  auferatur,  fequeti  neruo  exem/ 
pto,nec  caudam  crefccre,nec  canes  rabidos  fieri.  Canem  locutu  in  prodigijs  (quod  equi/ 
dem  annotauerim)accepimus:&  ferpentem  Iatraffe,cum  pulfus  eft  regno  Tarquinius. 

Dc  natura  equorum.  Cap.  xur 

TJ*  Idem  Alexandro  8C  equi  magna  raritas  contigit:BucephaIon  eum  uocarunt,fiue  ab 
JL/afpedu  toruojfiue  ab  infigni  taurini  capitis  armo  imprefsi.Sedecim  talentis  ferunt 
ex  Philonici  Pharfalfl  grege  emptum,etiam  tum  puero  capto  eius  decore, Neminem  hic. 
aliam  qudm  Alexandrum  regio  inftratus  ornatu  recepit  in  fedem ,  alios pa (sim  rerjeiens. 
Idem  in  prslrjsmemoratscuiufdam  perhibetur  opers,  Thebaru  oppugnatione uulne/ 
ratus  in  alium  tranfire  Alexandrum  non  paffus:  multa  prsterca  eiufdem  modi,propter 
qua;  rex  defundo  ei  duxit  exequias :  urbe  tumulo  circudedit  nomine  eius.  Nec  Csfaris 
4°  dictatoris  quenqua  alium  rccepilTe  dorfo  equus  traditur,  idemcp  hominis  fimiles-pedes 
priores  habuiffe :  hac  effigie  locatus  anteVeneris  genitricis  sde.Fecit  Si  diuus  Auguftus 
equo  tumulum ,  de  quo  Germanici  Csfaris  carmen  eft .  Agrigenti  copiurium  equorum 
tumuli  pyramides  habet.  Equum  adamatum  a  Semiramide  ufep  ad  coitum, Iuba  autor 
eft. Scyths quidem  equitatus  Si  equoru  gloria  ftrepunt.  Ocrifo  denicp.ipforum  rcgulo 
ex prouocatione  dimicante, hoftem  cum  uidor  ad  fpoltandum  ueniffet,  ab  equo  eius 
idibus  morfuqp  confedum .  Alium  detrado  oculorum  operimeto,&  cognito  cu  matre 
coitu, pettjffe  prsrupta,atq?  exanimatum.  Equam  eadem  ex  caufa  in  Reatino  agro, face 
ratumqj  pariter  aurigam  inuenimus.  Nanq?  Si  cognationu  intelledus  in  rjs  eft:itaque  iri 
grege  prioris  anni  forore  libentius  etia  quam  matre  equa  comitatur.  Docilitas  tanta  eft, 

ut  uni 


C.  PLINII  NATYRAL  IS 


ut  uniuerfus  Sybaritani  exercitus  equitatus,  ad  fymphonits  cantum  faltatione  quadam 
rooueri  folitus  inueniatur.Iidem  prafagiunt  pugnam, &  amiflfos  lugent  dominos, lachry 
mascp  interdum  defiderio  fundunt.Intetfedlo  Nicomede  rege ,  equus  eius  inedia  uitam 
finiuit.Philarchus  refert  Centaretum  e  Galatis,in  prflio  occifo  Anriocho,potitum  equo 
eius  confcendifle  ouante .  At  illum  indignatione  accenfum  domitis  frenis,ne  regipoflet, 
prascipitem  in  abrupta  ifie,  exanimatumqj  una .  Philiftus  a  Dionyfio  reluffum  in  cceno 
h^rentem,ut  fele  euelliflet,fecutumueftigia  domini,examine  apu  iuhx  inharente:  eoq* 
oftento  tyrannidem  a  Dionyfio  occupatam .  Ingenia  eorum  inenarrabilia  iaculantes, 
Aliis  inuiun  °bfeqnio  experiuntur, difficiles  conatus  corpore  ipfo  nixuqj  t  imitantium.Iam  tela  humi 
tiMH  collega  equiti  porrigunt.  Nam  in  circo  ad  currus  iundli, non  dubie  intclledlum  adhorta/  J0 
tionis  Si  glorite  fatentur.Claudij  Csfaris  fecularium  ludoru  circenfibus  excuffo  in  carce/ 
ribus  auriga, albati  equi  palma  occupauere,primatum  obtinuere ,  oppofita  effundentes, 
omnia, qua:  contra  xmulos  debuiflent  peritiflimo  auriga  infiftente,facientes.cum  pude/ 
ret  hominum  artes  ab  equis  uinci,perad:o  legitimo  curfu  ad  metam  ftetere.  Maius  angu 
rium  apud  pri(cos,plebeis  circenfibus  excuffo  auriga,  ita  ut  fi  ftaret  in  Capitolium  cucur 
riffe  equos, fedemcp  ter  luftrafleimaximum  uero,  eodem  perueniffeabVerjscum  palma 
Si  corona, effufo  Ratumena,qui  ibi  uiceratmndc  poftea  nomen  port£  eft.Sarmat*  lon/ 
ginqua  itinera  adturi ,  inedia  pridie  prteparant  eos ,  exiguum  tantum  potum  impartien/ 
tesratque  ita  per  centena  milia  Si  quinquaginta  cotinuo  curlu  euntibus  infident .  Viuunt 
annis  quidam  qutnquagenis:fcemina  minore  (patio:  exde m  quinquennio  finem  crefccn  w 
di  capiunt,mares  anno  addito.Forma  equorum, quales  maxime  legi  oporteat, pulcherri/ 
me  quidem  Virgilio  uate  abfoluta  eft ,  Sed  8i  nos  diximus  in  libro  de  iaculatione  eque/ 
ftri  condito, Si  fere  inter  omnes  coftare  uidco.Diuerfaautem  circo  ratio  quteritur.  Itaqj 
cum  bimi  in  alio  fubigantur  imperio, no  ante  quinquennes  ibi  certamen  accipit .  Partum 
meo  genere  undenis  menfibus  ferunt,  duodecimo  gignunt.  Coitus  uernotequinodlio 
bimo  utrincp  uulgaris,fed  a  trimatu  firmior  partus .  Generat  mas  ad  annos  trigintatres, 
utpote  cum  a  circo  poft  uicefimum  annu  mittantur  ad  lobolem  reparandam.  Et  ad  qua/ 
draginta  duraffe  tradunt, adiutum  modo  in  attollenda  priore  parte  corporis.Sed  adge/ 
nerandum  paucis  animalium  minor  fertilitas,qua  de  caufa  per  interuaila  admiffurg  dan/ 
tur,nec  tamen  quindecim  initus  eiuldem  anni  ualet  tolerare.Equarum  libido  extinguitur  $o 
iubatonfa.  Gignunt  annis  omnibusad  quadragefimum  .  Vixiffe  equum  leptuaginta 
quinque  annis  proditur.In  hoc  genere  grauida  ftans  parit,  przctercp  ceteras  fcetum  dili¬ 
git  .  Et  fane  equis  amoris  innafei  ueneficium ,  hippomanes  appellatum, in  fronte,  carica: 
magnitudine,colore  nigro :  quod  ftatim  tedito  partu  deuorat  foeta, aut  partum  ad  ubera 
non  admittit, fi  quis  proreptum  habeat.  Olfactu  in  rabiem  id  genus  agitur .  Amiffapa/ 
tente  in  grege  armenti,reliqux  foette  educant  orbum.Terram  attingere  ore  triduo  proxi 
tno  qu2m  fit  genitus, negant  poffe.  Quo  quis  acrior,  in  bibendo  profundius  nares  mv 
git.Scyth£e  per  bella  fceminis  uti  maiunt,quoniam  urinam  curfu  non  impedito  reddant. 
Conftat  in  Lufitania  circa  Olyfsiponem  oppidum  Si  Tagum  amnem ,  equas  fauonio 
flante  obuerlas  animalem  concipere  fpiritu,ickp  partum  fieri,&  gigni  pernicifsimum  ita,  49 
(ed  trienniu  u itx  non  excedere.In  eade  Hifpania  Gallaica  gens,&  Afturica,  equini  gene/ 
ris,quos  thieldones  uocamus, minori  forma  appellatos  afturcones  gignunt :  quibus  non 
uulgaris  in  curfu  gradus, fed  mollis  alterno  cruru  explicatu  glomeratio :  unde  equis  tolu 
tim  carpere  incurfus  traditur  arte.Equo  fere  qui  homini  morbi,pr£terq?  uefica:  couerGo, 
ficut  omnibus  in  genere  ueterino.  De  afinis.  Cap.  xliii 

ASinum  cccc  nummum  emptum  Q. Axio fenatori,autor  eff:  M.Varro,haud  frio 
an  omnium  pretio  animaliu  uidlotopera  fine  dubio  geruli  mirifica,arando  quoq?, 
fed  mularu  maxime progeneratione.Patria etiam  fpe&aturin  his, Arcadibus  in  Achaia, 
in  Italia  ReatinisJpfum  animal  frigoris  maxime  impatiens,ideo  no  generatur  in  Ponto: 


4  HISTORIAE  LIBER  Vili 

hec  xquinocflio  uerno,ut  extera  pecua, admittitur,fed  folftitio.  Mares  in  rcmifsioneope 
ris  deteriores.Partus  a  xxx,  menfe  ocylsimus,fed  a  trimatu  legitimusrtotide  quot  equx 
8C  eiTdem  menfibus ,  Si  fimili  modo .  Sed  incontines  uterus  urinam  genitalem  reddit ,  ni 
cogatur  in  curfum  uerberibus  a  coitu .  Raro  geminos  parit:  paritura  lucem  fugit, Si  tene/ 
bras  quxrit,ne  coipiciatur  ab  homine.  Gignit  tora  uita,qu£  eft  ei  ad  trigeiimum  annum* 
Partus  charitas  fumma,fed  aquaru  taedium  maius*Per  ignes  ad  fetus  tendunt.Exdem, 

(i  riuus  minimus  interfit,  horrent  ita,  ut  pedes  omnino  caucant  tingere.  Nec  nifi  alTuetos 
potant  fontes, qui  funt  in  pecuartjs ,  atque  ita  ut  ficco  tramite  ad  potum  eant:  nec  pontes 
tranfeunt ,  per  raritatem  eorum  translucentibus  fluut}Si,  Mirumq?  dicftu,fitiunt :  SC  fi  im/ 
io  mutentur  aqux,  ut  bibant  cogendx  exonerandxue  funt.Nec  nifi  fpatiofaincubitantla/ 
xitate.  Varia  nanq;  fomnio  uifa  concipiuntjiftu  pedu  crebroiqui  nifi  per  inane  emicuerit, 
repulfu  durioris  materix  clauditate  ilico  affert .  Quxftus  ex ijs  opima  prxdia  exuperar* 
Notum  eft, in  Celtiberia  lingulas  quadragenis  milibus  huramoru  enixas .  Ad  mularum 
maxime  partus, aurium  referre  in  his  SC  palpebraru  pilos  aiunt.  Quamuis  enim  unicolor 
reliquo  corpore, totide  tame  eoiores  quot  ibi  fuere, reddit.Pullos  earu  epulari  Maecenas 
inftituit,multu  eo  tepore  prxlatos  onagris:poft  eum  interqt  autoritas  faporis. Afino  tuo 
ricnteuifojcelerrimc  id  genus  deficit.  De  mulis.  Cap.  xliiii 

X  afino  Si  equa  mulus  gignitur  menfe  xii.  animal  uiribus  in  labores  eximium.  Ad 
Jl/ tales  partus  equas  neqj  quadrimis  minores, necp  decennibus  maiores  legut:arceriqj 
io  utrunque  genus  ab  altero  narrant,  nifi  in  infantia  eius  generis  quod  ineant  lacie  haufto: 
quapropter  fubreptos  pullos  in  tenebris  equarum  uberi ,  afinarum&c  equuleos  admo/ 
uetit.  Gignitur  autem  mul^ex  equo  SC  afina,  fed  effrenis  SC  tarditatis  indomitx  *Len/ 
ta  omnia  effe  uetulis.Conceptum  ex  equo,fecutuS  afini  coitus, abortu  perimit :  non  item 
ex  afino  equi.Fceminas  a  partu  optime  Vii.  die  impleri  obferuatum  eft, mares  fatigatos 
melius  impIere.Qux  non  prius  qu  am  dentes, quos  pullinos  appellant, iaciat*  conceperit* 
fterilis  intelligitur,SC  qux  no  primo  initu  generare  cceperit.Equo  SC  afina  genitos  mares* 
hinulos  antiqui  uocabant.-contraq?  mulos,  quos  afini  SC  equx  generarent.Obferuatum, 
e  duobus  diuerfis  generibus  nata,tertrj  generis  fieri, 8C neutri  paretu  effe  fimilia:  eacp  ipfa 
qux  rta  nata  funt, non  gignere, in  omni  animaliu  genereildcirco  mulas  non  parere.  Eft  in 
30  annalibus  noftris  peperiue  fxpc ,  ueru  prodigfj  loco  habitum.Theophraftus  uulgo  pa/ 
rere  in  Cappadocia  tradit  i  fed  effe  id  anima!  ibi  fui  generis .  Mulx  calcitratus  inhibetur 
uinicrebriore  potu .  In  plurium  Grxcoru  eft  monumentis,  cum  equa  muli  coitu  natum*  ) 
quem  uocauerint  hinum,id  eft,paruu  mulum.  Generantur  ex  equa  SC  onagris  manfuefa 
ftis  mulx  ueloces  in  curfii,duricia  eximia  pedum, uerum  ftrigofo  corpore,indomito  ani/ 
mo ,  fed  generofo.  Onagro  SC  afina  genitus  omnes  antecellit  .  Onagri  in  Phrygia  SC  Ly/ 
caonia  prxeipui .  Pullis  eorum  ceu  prxftantibus  fapore,  Africa  gloriatur,quos  lalifiones 
appellant.Mulum  lxxx.  annis  uixiffe,Athenienfium  monumentis  apparetEo  gauifi 
cum  templum  in  arce  faceret, quod  dereli&us  fenedla, cadentia  iumenta  comitatu  nifu<^ 
exhortaretur,  decretu  fecere  quo  caueretur ,  ne  frumentari}  negociatores  ab  incerniculis 
40  eum  arcerent.  De  bubus.  Cap.  xlv* 

BVbus  Indicis  camelorum  altitudo  traditur,cornua  in  latitudinem  quaternorum  pe/ 
dum.In  noftro  orbe  Epiroticis  laus  magna, a  Pyrrhi  (ut  ferunt)iam  inde  regis  cura. 
Idconfecutus  eft, non  ante  quadrimatu  ad  partus  uocando.Prxgrades  itaq?  fuere,8C  ho 
dicq?  reliquix  ftirpium  durant.  At  nunc  anniculx  ad  fecunditate  pofcuntur,toIerantius 
tamen  bimx.Tauri  generationem  quadrimi  implent ,  SC  fingulis  denx  eodem  anno  tra/ 
duntur.  Si  aut  poft  coitum  ad  dextra  partem  abeant  tauri,generatos  mares  effe, fi  in  lx/ 
uam  feminas.  Conceptio  uno  initu  peragiturrquxfi  forte  pererrauit,  xx.  poft  die  ma/ 
rem  femina  repetit.Pariunt  menfe  x.quicquid  ante  genitu  inutile  eft.Suntautores,ipfo 
complente  decimu  menfem  die  parere.  Gignunt  raro  geminos .  Coitus  a  delphini  exor/ 

n  tu  ad 


146  c.  p  L  r  N  I  I  NATVRALIS  V 

tu  ad  pridie  nonas  Ianuarrj  diebus  xxx.  aliquibus  Si  autumno :  gentibus  quidem  qux 
lade  uiuunt  ita  difpenfatus,ut  omni  tempore  anni  fuperfit  id  alimentum  .Tauri  non  fe/ 
pius  quini  bis  die  ineunt.  Boues  animalium  feli ,  Si  retro  ambulantes  pafcuntur ,  apud 
Garamantas  quidem  haud  aliter.  Vita  fceminis  x  v.  annis  longifsima,  maribus  xx.Ro 
bur  in  quimatu.Lauatione  calida  aqua:  traduntur  pinguefeere ,  Si  fi  quis  incifa  cute  fpiri/ 
tum  harundine  in  uiicera  adigat.Non  degeneres  exiftimadi  etia  minus  laudato  afpedu. 
Plurimum  ladis  alpinis,  quibus  minimum  corporis,  plurimum  laboris, capite  no  ceruice 
iundis .  Syriacis  non  funt  palearia,  fed  gibber  in  dorfo.Carici  quoque  in  parte  A  fix  fce/ 
di  uifu ,  tubere  fiiper  armos  a  ceruicibus  eminente ,  luxatis  cornibus ,  excellentes  in  ope/ 
re  narrantur:  exteri' nigri  coloris  candidiue,adlaborem  damnantur.  Tauris  minora  I9 
quam  bubus  cornua ,  tcnuioracp .  Domitura  boum  in  trimatu ,  poftea  fera ,  ante  prx/ 
matura.  Optime  cum  domito  iuuencus  imbuitur.  Socium  enim  laboris  agriq?  culturx 
habemus  hoc  animal,  tantxapud  priores  curx,  ut  fit  inter  exempla  damnatus  apo/ 
pulo  Pvomano, die  dida,  qui  concubino  procaci  rure  omafum  edifTc  fe  negante, occiderit 
bouem,aduscp  in  exilium  tanquam  colono  fijo  interempto,  Tauris  in  afpedu  generofi 
tas,torua  fronte, auribus  fetofis, cornibus  in  procindu  dimicatione  pofcentibus.  Sed  to/ 
ta comminatio  prioribus  in  pedibus  flat, ira  glifeente  alternos  replicas, fpargensq^  in  altu 
harenam,  Sifoliusanimalium  eo  ftimulo  ardefeens.  Vidimus  de  imperio  dimicantes,§! 
ideo  demonftratos  rotari, cornibus  cadentes  excipi,  iterumq?  refurgere,modo  iacetes  ex 
humo  tolli,  bigarumcp  etia  cur fa  citato  uelut  aurigas  infifterc.  ThefTaloru  gentis  inuen/  :q 
tum  eft, equo  iuxta  quadrupedante  cornu  intorta  ceruice  tauros  necare.-primus  id  fpeda 
culum  dedit  Romae  Cxfar  didator .  Hinc  uidimx  cpitnx  Si  lautifsima  deoru  placatio. 
Huic  tantum  animali  omnium  quibus  procerior  cauda  non  flarim  nato  confummats,ut 
exteris, menfurx  crefcttuni ,  donec  ad  uefligia  ima  perueniat.Quamobrem  uidimarum 
probatio  in  uitulo,ut  articulum  fuffraginis  cotingat:  breuiore  nen  litant.Hoc  quoque  no 
tatum ,  uitulos  ad  aras  humeris  hominis  allatos  no  fere  litare, ficut  nec  claudicantem:  nec 
aliena  hoftia  deosplacari ,  nec  trahente  fe  ab  aris.Efl  frequens  in  prodigfjs  prifcoru,bo/ 
uem  locutunr.Quo  nunciato,fenatum  fub  diuo  haberi  folitum. 

De  Apiboue.  Cap.  xlvi 

BOsin  Aegypto  etiam  numinis  uice  colitur,  Apim  uocantinfigneei,in  dextro  latere  30 
candicans  macula,cornibus  Iunx  crefcere  incipientis.Nodus  fub  lingua, que  cantha/ 
rum  appeilantJNIon  efl  fas  eu  certos  uitx  excedere  annos,merfumq^  in  facerdotum  fon 
te  enecant,  quxfituri  Iudu  aliu  quem  fubftituat,8i  donec  inuenerint  m  cerent, derafis etia 
capitibusmec  tamen  unqua  diu  quxritur .  Inuetus  deducitur  Memphim  a  facerdotibus. 
Sunt  delubra  ei  gemina,  qux  uocant  Thalamos, auguria  populoru.  Alterum  intrafie  fe/ 
tum  eft, in  altero  dira  portendit.  Refponfa  priuatis  dat ,  e  manu  confulentium  cibum  ca/ 
piendo .  Germanici  Cxfaris  manum  auerfatus  eft ,  haud  multo  poft  extindi .  Cxtero 
iecretus  cum  fe  proripuit  inccetus,  incedit  fum moto  lidorum ,  grexcp puerorum  co/ 
miratur  carmen  honori  eius  canentium:  intelligereuidetur,  Si  adorari  uelle.Hi  greges  re/ 
pente  lymphari  futura  prxcinunt.Fcemina  bos  femel  ei  anno  oftenditur,fuis  Si  ipfa  inii/  49 
gnibus,quanquam  airjs:fempercp  eodem  die  8i  inueniri  eam  Si  exungui  tradunt.  Mem/ 
phi  eft  locus  in  Nilo ,  quem  i  figura  uocant  Phialam, omnibus  annis  ibi  aurea  pateram 
argenteatncp  mergentes ,  diebus  quos  habet  natales  Apis ;  feptem  hi  funt,  roirumq^  ne/ 
minem  per  eos  a  crocodilis  attingi:  odauo  poft  horam  diei  vi.  redire  belux  feritatem. 

De  natura  pecorum,Si  generatione  eorum.  Cap.  xlvii 

IV /T  Agna  Si  pecori  gratia ,  uel  in  placamentis  deorum ,  uel  in  ufu  uellerum.  Vt  boues 
JLV JLuidum  hominum  excolunt,  ita  corporum  tutela  pecori  debetur.  Generatio  bimis 
utrinqj  ad  nouenos  annos, quibufdam  8i  ad  x.  Primiparis  minores  fcetu&Coitus  omni 
bus  a.d  Arduri  occafum,  quod  eft  a  tertio  Idus  Maias  ad  aquilx  occafum,id  efl  xm.ca 
i  .  *"  ~  '  Iendas 


HISTORIAE  LIBER  ViU  i4f 

JendasAuguft.Gcruttt  partum  diebus  cl.  Poftea  concepti  inualidi.Cordos  Uocabatart 
tiquipoft  id  tempus  natos.  Multi  hybernos  agnos  praeferunt  uernis,quoniam  magis  in/ 
terfitante  folftitiu,quam  ante  brumafirmos  efle ,  folumc^  hoc  animal  utiliter  bruma  na/ 
fci.Arieti  naturale  agnas  faftidire ,  {enedlam  ouium  confedfari,&  ipfe  fenedta  melior, illis 
quocp  utilior.Ferocia  eius  cohibetur, cornu  iuxta  aure  terebrato.  Dextro  tefte  pndigato 
fceminas  generat, l#uo  mares.  Tonitrus  folitartjs  ouibus  abortus  inferunt.  Remediu  eft 
cogregare  eas  ut  ccetu  iuuentur. Aquilonis  flatu  mares  cocipi  dicur,auftri  fceminas :  atq j 
in  eo  genere  arietum  maxime  Ipedtatur  ora:quia  cuius  coloris  iiib  lingua  habuere  uenas, 
eius  &  lanitium  eft  in  fcetu,uariumq?  fi  plures  fuere, 8C  mutatio  aquarum  potuscp  uariat. 
io  Ouium  fumma  genera  duo,tedfum  8C  colonicum-.iliud  mollius,hoc  in  pafcuo  delicatius* 
quippe  cum  tedlum  rubis  uelcatur .  Operimenta  eis  ex  Arabicis  pr#cipua. 

De  generibus  lanarum  &  ueftium.  Cap.  xlviii 

L  Ana  aut  laudatifsima  Apula, &  qu#  in  Italia  Graeci  pecoris  appellatur,  alibi  Italica. 

Tertium  locum  Milefi#  oues  obtinent.  ApuI#  breues  uillo,nec  nifi  penulis  celebres. 
Circa  Tarentum  Canufiumcp  fumma  nobilitatem  habent.  In  Afia  uero  eodem  genere 
Laodice#.  Alba  circumpadanis  nulla  pr#fertur,  nec  libra  centenos  nummos  ad  hoc  #ui 
excefsic  uila.  Oues  non  ubicp  tondentur.Durat  quibufda  in  locis  uellendi  mos.Colorum 
plura  genera, quippe  ctfm  defint  etiam  nomina  eis,  quas  natiuas  appellat, aliquot  modis. 
Hifpania  nigri  uelleris  pr#cipuas  habet :  Polentia  iuxta  alpes  cani :  Afia  rutili,quas  Ery/ 
iothreasuocant:itemB#tica  :  Canufium  fului:  Tarentum 8C  Iu# pulliginis .  Succidiso/ 
mnibus  ufus  medicatus .  Iftri#  Liburniasq?  pilo  propior  quam  lan# ,  pexis  aliena  uefti/ 
bus,  &quam  folaars  fcutulato  textu  cdmendat  in  Lufitania.  Similiscirca  Pifcenaspro/ 
uinci#  Narbonefis.-fimilis  &  in  Aegypto, ex  qua  ueftis  detrita  ufu  tingitur,rurfiisqj  xuo 
durat.Eft  &  hirt#  filo  craflo  in  tapetis antiquifsima  gratiatiam  certe  prifcosrjsufos,  Ho/ 
merus  autor  eft.  Aliter  h#c  Galli  pingunt,aliter  Parthoru  gentes.  Lan#  8t  per  fe  eoad!# 
ueftem  faciut:&  fi  addatur  acetum,  etiam  ferro  refiftuntiimo  uero  etiam  ignibus,nouilst 
mo  fui  purgamento:  quippe  ah  enis  polientium  extradla ,  in  tomenti  ufum  ueniunt,GaI/ 
liarum,ut  arbitror,  inuento:certe  Gallicis  hodie  nominibus  difcemitur,nec  facile  dixerim 
quaid#tate  cceperit .  antiquis  enim  torus  e  ftramento  erat,  qualiter  nunc  etiam  in  ca/ 
a  ftris  gauiape .  Patris  mei  memoria  coepere  amphimalla  noftra ,  ficut  uilloia  etiam  uen/ 
tralia.  Nam  tunica  lati  claui  in  modum  gaufape  texi  nunc  primum  incoepit.Lanarum  ni/ 
gr#  nullum  colorem  bibunt.De  reliquarum  infectu  fuis  locis  dicemus,in  cochyltjs  mari/ 
nis,aut  herbarum  natura.  Lanam  cum  colo  8C  fufo  Tanaquilis,qu?eadem  Caia  C#cilia 
uocata  eft, in  templo  Sangi  durafle,prodente  fe, autor  eft  M.  Varro:fadtamc^  ab  ea  to/ 
gatn  regiam  undulatam  in  xde  Fortun#,  qua  Ser.  Tullius  fuerat  ufus.  Inde  fadlu  ut  nu/ 
bentes  uirgines  comitaretur  colus  compta  8C  fufus  cum  ftami‘ne,Ea  prima  texuit  redtam 
tunica, qua  fimul  cum  toga  pura  tyrones  induuntur  nou#dp  nupt#.Vndulata  ueftis  pri/ 
mo  e  lautifsimis  fuit,  inde  foriculata  defluxit .  Togas  rafas  Phrygianasqj ,  diui  Augufti 
nouifsimistemporibusccepifle,fcribitFeneftella.  Crebrmpapauerat#  antiquiore  habet 
4°  originem ,  iam  fub  Lucilio  poeta  in  Torquato  notat# .  Pr#text#  apud  Hetrufcos  origi/ 
nem  inueni .  T rabeis  ufos  accipio  reges.  Pidlas  ueftes  iam  apud  Homerum  fuifte ,  unde 
triumphales  nat#.  Acu  facere  id  Phryges  inuenerunt,ideoq?  Phrygiones  appellati  funt. 
Auru  intexere  in  eadem  Afia  inuenit  Attalus  rex,unde  nomen  Attalicis.  Colores  diuer/ 
fos piclur?  intexere  Babylon  maxime  celebrauit,&  nomen  impoluit.Plurimis  uero  lierjs 
texere,  qu#  polymita  appellant,  Alexandriainftituit:  fcutulis  diuidere,GalIia.  Metellus 
Scipio  tridinaria  Babylonica  feftertium  odlingentis  milibus  uamifle  iam  tunc ,  pofuit  in 
Capitonis  criminibus,  qu#  Neroni  principi  quadragies  feftertio  nuper  ftetere .  Serui) 
Tulltj  pr#texte,  quibus  fignum  Fortun#  ab  eo  dicat?  coopertum  erat,  durauere  ad  Se/ 
iani  exitum  .  Mirumtq?  fuit  nec  defluxiffe  eas,nec  teredinum  iniurias  fenfifle  annis  dlx. 
.  0  2  Vidimus 


»48  C*  PLINII  NATVRAIIS 

Vidimus  iam  &  niuentiu  uellera, purpura, cocco,  conchylio,  (efquilibris  infe(ffa,ue!utilla 
Gc  nafci  cogente  Iuxuria.In  ipfa  oue  fatis  generofitatis  offenditur  breuitate  cruru,uentris 
ueftitu:  quibus  nudus  effet, apicas  uocabat,damnabatq?.Syrif  cubitales  ouiu  caudte,plu 
rimumcp  in  ea  parte  lanicq.Caftrari  agnosnifi  quinqueroeftres,pra:maturu  exiftimatur, 
Demufimone,  Cap.  xlix 

E  St  &  in  Hifp3nia,led  maxime  Corfica,  no  maxime  abGmile  pecori,genus  mufimo/ 
num,caprino  uiilo  qulm  pecoris  uelleri  propius.  Quorum  e  genere  SCouibus  natos 
prifei  umbros  uocaucrunt .  Infirmifsimu  pecori  caput:quamobrem  auerlum  a  fole,pafci 
cogendum .  Quam  ftultiffima  animalium  lanata .  Qua  timuere  ingredi,unum  cornu  ra/ 
ptum  fequuntur.  Vita  Iongifsimaanni  x,  in  iEthiopia  xm.  Capris  eodem  loco  xi.in  i° 
reliquo  orbe  plurimum  o<ffo.  Vtrunque  genus  intra  quartum  coitum  impletur. 

De  capris, &  generatione  earum.  Cap.  l 

CAprte  pariunt  SC  quatemos,fed  raro  admodu.Ferut  quinqj  menfibus  ut  oues.Ca/ 
prx  pinguedine  fterilelcunt ,  Ttimx  minus  utiliter  generant, &  in  fenedta,nec  ultra 
quadriennium.Incipiunt  vii.  menfe,  & adhuc  ladlantes .  Mutilum  in  utroqj  lexu  utilius. 
Primus  in  die  coitus  non  implet,  feques  efficacior,ac  deinde  concipiunt  Nouembri  men/ 
fe,ut  Martio  pariat  turgefeentibus  uirgultis,aIiquando  annicula, lemper  bima:, in  trima/ 
tu  inutiles.Pariuntocflonis  annis. Abortus  frigori  obnoxius.Oculosluffufos  capra  iunci 
puneffo  fanguine  exonerat,  caper  rubi .  Solertia  eius  animalis  Mutianus  uifam  fibi pro/ 
didit  in  ponte  pr^tenui, duabus  oburjs  e  diuerfo:  cum  circumadtu  angulli#  no  caperent,  20 
nec  reciprocationem  longitudo  in  exilitate  caeca,  torrente  rapido  minaciter  fubterfluete, 
altera  decubuiffe,  atq^  ita  altera  proculcata  fupergteflam.  Mares  quam  maxime  fimos, 
longis  auriculis  infraclisq^armis  quam  uillofifsimis  probat.  Foeminaru  generofitatis  infi 
gnejaciniascorporibus  eceruice  binm  dependetes.No  omnibus  cornua:fed  quibus  funt 
in  his  &  indicia  annoru  per  incremeta  nodoru.  Mutilis  ladtis  maior  ubercas.  Auribus  eas 
fpirare  no  naribus ,  nec  un<qj  febri  carere  Archelaus  autor  elbideocp  fortalsis,  quod  ani/ 
ma  his  cp  ouibus  ardentior,calidioresq?  concubitus.Tradunt  8C  no<5lu  no  minus  cernere 
quam  interdiu:ideofi  caprinu  iecur  uefcantur,  reftitui  uelpertina  aciem  his  quos  Nyda/ 
lopas  uocantiln  Cilicia  circaqj  Syrtes  uillo  tonfili  ueftiuntur.  Capras  in  occafum  decliui 
fole,in  pafcuis  negant  contueri  inter  lele,  fed  auerfas  iacererreliquis  aut  horis  aduerfas,&  30 
inter  cognationes.Dependet  omnium  mento  uillus,quem  aruncum  uocat;hoc  fi  quis ap 
prehenfam  ex  grege  una  trahat, c^eterte  ftupentes  fpedlant.Id  etiam  euenire,  cum  quam 
dam  herba  aliqua  ex  eis  momorderit .  Morfus  earum  arbori  exitialis.Oliuam  lambedo 
quoque  fterilem  faciunt,  eaqj  ex  caufa  Minerute  non  immolantur. 

De  luibus  SC  natura  earum.  Cap.  li 

S Villi  pecoris  admiffura  a  fauonio  ad  JEquinotffium  uernum ,  itatis  viii.  menle:  qui/ 
bufdam  in  locis  etia  mi.ufqj  ad  vn.annum.Partus  bis  anno,tempus  utero  mi.  men/ 
fium, numerus  fcecunditatis  ad  uicenos,fed  educare  tam  multos  nequeunt.  Diebus  x.cir 
ca  brumam  ftatim  dentatos  nafei ,  Nigidius  tradit .  Implentur  uno  coitu,qui  geminatur 
propter  facilitatem  abortiendi.-Remedium,  ne  prima  fubatione,neque  ante  flaccidas  au/  40 
res  coitus  fiat .  Mares  non  ultra  trimatum  generant .  Foemina:  fene&ute  feffie  cubantes 
coeunt.  Comeffe  fcetus  his  no  eft  prodigium .  Suis  fcetus  facrificio  die  quinto  purus  cft, 
pecoris  die  o<5lauo,bouis  xxx.  Coruncanius  ruminales  hoftias, donec  bidentes  fieret, 
puras  negauit.  Suem  oculo  amiffo  purant  cito  extingui,alioqui  uita  ad  xv.  annos,  qui/ 
bufdam  SC  uicenos.  Veru  efferatur, SC  alias  obnoxium  genus  morbis, anginte  maxime  SC 
ftrumte .  Index  luis  inualid? ,  eruor  in  radice  fetx  dorfo  euulfe,  caput  obliquu  in  incelfu. 
Penuriam  ladlis  pr^pingues  lentiunt,&  primo  fcetu  minus  lunt  numerofe.  In  luto  uolu 
tatio  generi  grata .  Intorta  caudaiid  etia  notatum ,  facilius  litare  in  dexteru  quam  kuum 
detorta .  Pingucfcunt  lx.  diebus,  fed  magis  tridui  inedia  faginatione  orfa.  Animalium 

hofi 


H  I  S  T  O  R  I  AE 


LIBER 


VIII 


hoc  maxime  brutum, animamcp  ei  pro  fale  datam  non  illepide  exiftimabatuf.Comper/ 
tum  agnitam  uocem  fuarrj  furto  abadis ,  merfbqj  nauigio  inclinatione  lateris  unius  rc/ 
meaflfe.  Quin  Si  duces  in  urbe  forum  nundinarium  domosqp  petere  diicunt :  Si,  feri  ia/ 
piunt  ueftigia  palude  cofundere, urina  fugam  leuare.  Caftrantur  foetnina:  quoque  fic  uti 
cameli, poft  bidui  inedia,fufpenfie  pernis  prioribus,uulua  rccifa.*celerius  it  a  pingueftunt. 
Adhibetur  Si  ars  iecori  fceminaru  ficut  an(eru,inuentum  M.Apicq ,  fico  carlca  (aginatis, 
ac  fatie  necatis  repente  mulfi  potu  dato.Neqj  alio  ex  animali  numerofior  materia  ganeg: 
quinquagintaprope  fapores,cum  ceteris  iinguli.Hinccenforiarum  legum  pagince, inter/ 
didacpccenis  abdomina, glandia, tefticuli,  uulua:,  (yncipita  uern'na,ut  tamen  Publi)  mi/ 
jo  moru  poet£  caena ,  poftquam  feruttute  exuerat, nulla  memoretur  fine  abdomine ,  etiam 
uocabulo  (liminis  ab  eo  impofito.PIacuere  autem  Si  feri  fues.Iam  Catonis  cenforis  ora/ 
dones  aprugnum  exprobrant  callum.In  tres  tamen  partes  diuifo, media  ponebatur  Ium# 
bus  aprugnus  appellata.Solidum  aprum  Romanoru  primus  in  epulis  appofuit  P,  Ser/ 
uilius  Rullus,  pater  eius  Rulli  ,  qui  Ciceronis  confidam  legem  agrariam  promulgauir. 
Tam  propinqua  origo  nuc  quotidiana  rei  eft .  Et  hoc  annales  notarut,  horum  (cilicet  ad 
emendatione  moruiquibus  notata  quide  coena, fed  in  principio,bini  terniqp  pariter  man/ 
dantur  apri.  Deuiuarqsbeftiarum.  Cap.  lii 

"T  T  Iuaria  eorum  cxtcrorutuc^  fylucf  Lfiumjprimiis  togati  ojcncris  inucnit  Fuluius  Hir/ 
V  pinus, qui  in  T arquiniefi  feras  paicere  inPituit.Nec  diu  imitatores  defuere  L.Lucuf 
40  lus,  S l  Q.  Hortenfius.Sucs  ferae  femel  anno  gignut.Maribus  in  coitu  plurima  afperitas. 
Tunc  inter  fe  dimicat,  indurates  attritu  arboru  coftas,Iutoq?  fe  tergorantes,  Fceminceiti 
partu  afperiores,  &  fere  fimiliter  in  omni genere  beftiaru.  Apris  maribus  no  nifi  anniculis 
generatio.In  India  cubitales  dentiu  flexus  gemini  ex  roftro,  totide  a  frote  ceu  uituli  cor/ 
nuaexeut,  Pilus  :ereo  fimilis  agreftibus,c£terfs  niger.  At  in  Arabia  fuillu  genus  no  uiuit. 

De  (emiferis  animalibus.  Cap.  liii 

IN  nullo  genere  xque  facilis  miftura  cu  fero ,  qualiter  natos  antiqui  hybridas  uncabat 
ceu  femireros,ad  homines  quocp,  ut  in  C.  Antoniu  Ciceronis  in  cofulatu  collega,  ap/ 
pellatione  translata .  Non  in  fuibus  tantu,fed  in  omnibus  quocp  animalibus  cuiufcunqj 
generis  ullum  eft  placidu,eiu(Hem  inuenitur  Si  feru,utpote  cum  hominu  etiam  lyluefixiu 
Jo  tot  genera  prcedida  Gnt.Capne  tamen  in  plurimas  fimilitudinestransfiguratur.Sunt  ca 
pre^,funt  rupicapras,  (unt  ibices  pernicitatis  mirand^quanqua  onerato  capite  uaftis  cor 
nibus  gladiorumqj  uaginis:  in  h^c  fe  Iibrant,ut  tormento  aliquo  rotati  in  petras, potifsi/ 
mum  e  monte  aliquo  in  aliu  tranfilire  qu£rentes,atcp  recuflfu  pernicius  qu6  libuerit  exui 
tant.Sunt  Si  oryges,foli  quibufda  didi  cotrario  pilo  ueftiri,&  ad  caput  uerfo.Sut  Si  da/ 
ms,8£  pygargi ,  Si  ftrepficerotes ,  mukaqj  alia  haud  difsimifta.Sed  illa  alpes,h£cc  tranf/ 
marini  fitus  mittunt.  Defimrjs.  Cap.  Linr 

Qlmiarum  quoq?  genera  hominis  figura  proxima, caudis  interfediftinguuntur.Mira 
jJfoIertia,uifco  inungi  laqueiscp  calceari  imitatione  uenantiu  tradunt .  Mutianus  Si  la/ 
truculis  lufiflfe  fidis  cera,nuces  uifu  diftinguereduna  caua  triftes  effe, quibus  in  eo  genere 
4°  cauda  fit, noua  exultatione  adorare  t  Nancp  defedu  fideru  Si  extetx  pauent  quadrupe/ 
des .  Simiarum  generi  pracipua  erga  fcetu  afFedio.  Geftant  catulosrquos  manfuefad^ 
intra  domos  peperere,omnibus  demon(1:rant,tradariq?  gaudent, fimiles  gratulationem 
inrelligentis.Itaq)  magna  ex  parte  copledendo  necant .  Efferatior  cynocephalis  natura, 
ficut  mitifsima  fatyris  Si  fphingibus.Callitriches  toto  pene  afpedu  differut:barba  eft  in 
facis, cauda  late  fufa  primori  parte.Hoc  animal  negatur  uiuere  in  alio,  q  Aethiopis,  quo 
gignitur  caelo.  De  leporibus  Si  cuniculis.  Cap.  lv 

T7  T  leporum  plura  funt  genera:  In  alpibus  candidi,quibus  hybernis  menfibus  pro  ci 
JL/batu  niue  credut  e(Te:cerce  liquefeete  ea  rutilefeut  annis  omnibus.Eft  Si  alloqui  ani/ 
mai  intolerandi  rigoris  alumnum.  Leporum  generis  funt  Si  quos  Hifpania  cuniculos  ap/ 

n  3  pellat 


159 


C.  PLINII  NATVRA'LIS 


pellat, fcecunditatisinnumcne ,  famemcp  Balearibus  infulis,populatis  mcfsibus  afferctv 
tes.  Foetus  uentre  exqiftos  uel  uberibus  ablatos  no  repurgatis  interaneis,  gratifsimo  in  ct/ 
batu  babentilaurices  uocant.Certum  eft  Balearicos  aduerfusprouentu  eorum  auxilium 
militare  £  diuo  Augufto  petiffe .  Magna  propter  uenatum  eum  uiuerris  gratia  eft .  Inij/ 
ciunr  eas  in  fpecus ,  qui  funt  multifores  in  terra,unde  8i  nomen  animali:  atque  ita  eic&os 
fuperne  capiunt.  Archelaus  autor  eft,quot  (int  corporis  cauerme  ad  excremeta  lepori, to 
tidem  annos  effe  tetatis.  Varius  certe  numerus  rcperitur.Iidcm  utranque  uim  fingulis  in/ 
effe,  ac  (Tne  mare  ajque  gignere .  Benigna  circa  hoc  natura,  innocua  Si  efculenta  animalia 
fcecunda  generauit.Lepus  omnium  pncdse  nafces,folus  prseter  dafypodem  fuperfcetat, 
aliud  educans,aliud  in  utero  pilis  ueftirum, aliud  implume, aliud  inchoatu  gerens  pariter.  19 
Necnon  8i  ueftes  leporino  pilo  facere, tentatu  eft ,  tadu  no  perinde  molliut  in  cute, pro/ 
pterbreuitatem  pili  dilabidas.  Defemiferis.  Cap.  lvi 

HI  manfuefeunt  raro,cu  feri  dici  iure  non  pofsint .  Complura  nanq$  funt  nec  placida 
nec  fera,fed  medite  inter  utrunque  naturas,  ut  in  uolucribus  hirudines,apes,in  mari 
delphini.  De  muribus  &  gliribus.  Cap.  lvji 

QVo  in  genere  multi  &  hos  incolas  domuum  pofuere  mures, haud  fpernendumin 
oftenris  etia publicis  animal.  Arrofis  Lauinq  clypcis  argeteis,  Marficu  portendere 
bellum:Carboni  imperatori  apud  Ciufiu  fafcps, quibus  in  calceatu  utebatur, exitiu.Pb/ 
ra  eorum  genera  in  Cyrenaica  regione, alq  lata  fronte,alrj  acuta,  alq  herinaceorum  gene/ 
rc  pungentibus  pilis.T-heophraftus  autor  eft,in  Gyaro  infula  cum  incolas  fugaffent, fer  20 
rura  quoq?  rofiffe  cos,  id  quod  natura  quada  di  ad  Cbalybas  facere  in  ferrarrjs  officinis: 
Aurarijs  quidem  in  metallis ,  ob  hoc  aluos  eorum  excidi,  fempercp  furtum  id  deprehen 
di:  tantam  effe  dulcedinem  furandi.  Veniffe  murem  cc.  nummis,  Cafilinum  obfidente 
Annibale:  eumqs  quiuendiderat  fame  interiffe,  emptore uixiffe,  annales  tradunt.  Cum 
candidi  prouenercjsetu  faciut  oftentum.  Nam  foricum  occentu  dirimi  aufpicia,  annales 
refertos  habemus.Sorices  Siipfos  hyeme  condi,autor  eft  Nigidius,ficut  g!ires:quos  cen 
forix  leges,princepsqp  M.Scaurus  in  cofulatu,no  alio  modo  c  cenis  ademere, quam  con/ 
chylia,aut  ex  alio  orbe  conueclas  aues*  Semiferum  Si  ipfum  animal, cui  uiuaria  in  dolqs 
idem  quiaprisinftituit.Quainre  notatum,  non  congregari  ni(i  populares  eiufdem  fyl/ 
use:  Si  fi  mifceanrur  alienigena,  amtie  uel  monte  difereti ,  interire  dimicando.  Genitores  50 
fuos  feffos  (enerfta,aiuntinfigni  pietate  ►  Senium  finitur  hyberna  quiete,  conditi  enim  Si 
Aliis,  nitelis,  Hi  cubant ;  rurfus  affate  iuuenefcunt,fimili  Si + muftelis  quiete. 

Quae  animalia  quibus  locis  non  fint.  Cap.  lviii 

f  Irum ,  rerum  naturam  non  folum  alia  alrjs  dediffe  terris  animalia ,  fed  in  eodem 
Lquoque  fitu  quadam  aliquibus  locis  negaffe .  InM^Ga  fylua  Italia ,  non  nifi  in 
parte  reperiuntur  hi  glires.In  Lycia  dorcades  no  tranfeunt  montes  Syris  uicinos:  onagri 
montem  qui  Cappadociam  a  Lycia  diuidit.  In  HeJIelponto  in  alienos  fines  nonccme/ 
antcerui:8icirca  Arginuffam  Elatum  montem  non  excedunt,  auribus  etiaminmonte 
fifsis.  In  Pordofelene  infula  uiam  muftel#  non  tranfeunt .  In  Bceotite  Lebadia  illata:  fo/ 
Ium  ipfum  fugiunt,quxiuxtain  Orchomeno  tota  arua  fubruunttalps,  quarum  c  pelli/  40 
bus cubicularia  uidimus  ftragula.Adeo  ne  religio  quidem  a  porteris  fummouet  delicias. 

In  Ithaca  lepores  illati  moriuntur ,  extremis  quidem  in  littoribus :  in  Ebufo  cuniculi  non 
funt,fcatent  in  Hifpania  Balearibusqj.Cyrenis  mut£  fuere  ran^,iiiatis  e  cotinente  uoca/ 
iibus  durat  genus  earum .  Mut^  funt  etia  nunc  in  Seripho  infula .  E^dem  ali&  translati 
canunt:  quod  accidere  8i  in  lacu  Theffaliae  Sicendo  tradut.In  Italia  muribus  araneis  ue/ 
nenatus  eft  morfus:eofdem  ulterior  Apcnnino  regio  no  habet.Iidem  ubicCq;  fint, orbita 
fi  tranfiere  moriutur.In  Olympo  Macedonif  monte  no  funt  lupi, nec  in  Creta  infula.Ibi 
quidem  non  uulpes.urfiue, atque  omnino  nullum  malefica  animal,  pmer phalangium; 
aranei  id  genus ,  de  quo  dicemus  fuo  loco ,  Mirabilius ,  in  eadem  infula  ceiuos ,  prater 
f  '  ''  quatn 


M1' 


IX 


MISTORI  AEi  LIBER  IX  15» 

quam  in  Cydoniatarum  regione ,  no  efife:  item  apros, &  attagenas,herinaceos:  in  Africa 
autem  nec  apros,nec  ceruos,  nec  capreas, nec  urfos. 

Quieaduenis  noceant.  Cap.  lix 

T Am  quadam  animalia  indigenis  innoxia,  aduenas  interimunt :  ficut  ferpentes  parui  in 
JLTyrinthe,  quos  terra  nafci  proditur.  Item  in  Syria  angues ,  circa  Euphratis  maxime 
ripas ,  dormientes  Syros  non  attingunt:  aut  etiam  fi  calcati  momordere,  non  fentiuntur 
maleficia :  alrjs  cuiufcunque  gentis  infefti,  auide  8C  cum  cruciatu  exanimantes :  quamob/ 
rem  &  Syri  non  necant  eos.Contr^  in  Latmo  Car im  monte  Ariftotcles  tradit  a  fcorpio 
nibushofpites  non  laedi, indigenas  interimi.Sed  reliquorum  quoque  animalium,  8C  prx/ 
jo  ter  terreftria, indicemus  genera. 

C.  PLINII  SEC7NDI  NAT  V  R  AL  IS  HI 
ST  ORI  AE  LIBER  NONVS 

DEA  QJV  A  TILI  V  M.  N  A  T  V  R  A  CAP.  I 

nihalivm  quce  terreftria  appellauimus ,  hominum  qua/ 
dam  confortione  degenria,indicara  natura  eft.  Ex  reliquis  mini/ 
mas  efle  uolucres  conuenit.  Quamobrem  prius  aequoru,  amni/ 
um  ftagaorumqj  dicentur. 

Quare  in  mari  maxima  animalia.  Cap.  ii 

Q  Vnt  aut  coplura  in  iis, maiora  etiam  terreftribus.Caufa  eui/ 
>3dens, humoris  luxuria.  Alia  (ors  alitu ,  quibus  uita  pendenti/ 

_ _ _____  bus.  1°  mari  a^tem  tam  late  fupino ,  moliicj?  ac  fertili  accremen/ 

to3acc)pientecaufasgenitales  e  fublimi,  femperq?  pariente  natura.pieraqj  etiam  monftri 
fica  reperiuntur,  perplexis  &  in  femet  aliter  atq?  aliter  nunc  flatu, nunc  fluctu  couoiutis  fe 
minlbus  atq?  priacipqsrae  uera  fiat  uufgi  opinio ,  quicquid  nafcatur  in  parte  natura:  ulla, 
SL  in  mari  efifc ,  proteres  multa  quae  nufquam  alibi.Rerum  quidem  non  folu  animalium  _ 
fimulacra  efife, licet  intelligere  intuentibus  uuam,gladium,ferras,cucumim  uero  &  colore 
&  odore  fimiicm :  quominus  miremur  equorum  capita  in  tam  paruis  eminere  cochleis. 

De  Indici  maris  beluis.  Cap.  iii 

3®  T)  Lurima  autem  &  maxima  in  Indico  mari  animalia,  e  quibus  balena  quaternu  iuge/ 
JL  rum,priftes  ducenum  cubitorum :  quippe  ubi  locuft^  quaterna  cubita  impleant:an/ 
guillas  quoque  in  Gange  amne  tricenos  pedes.  Sed  in  mari  belux  circa  folftitia  maxi/ 
me  uifuntur.Tunc  illic  ruut  turbines,  tunc  imbres, tunc  deietiaz  montiu  iugis  procella  ab 
imo  uertunt  maria ,  pulfatasqp  ex  profundo  beluas  cum  fludibus  uoiuut ,  &  alias  tanta 
thynnorum  multitudine ,  ut  Magni  Alexandri  clafsis  haud  alio  modo ,  quam  hoftium 
acie  obuia, contrarium  agmen  aduerfa  fronte  direxerit,aliter  fparfis  no  erat  euaderemon 
uoce,non  fonitu,  non  kftu,fed  fragore  terrentur,necni(i  ruina  turbantur.Cadara  appel/ 
latur  rubri  maris  peninfula  ingens.Huiusobieduuaftus  efficitur  finus  xrj.  dierum  S£no 
dium  remigio  enauigatus  Ptoiem^o  regi,  quando  nullius  aunc  recipitafflatum .  Huius 
4°  loci  quiete  pr^cipua  ad  immobilem  magnitudine  belua:  adolefcunt.  Gedrofos  qui  Ar/ 
bin amnem  accolunt,  Alexandri  Magni  claftium  pr^fedi  prodidere,  domibusfores 
maxiiIisbeluarumfacere,ofifibus  teda  contignare,  ex  quibus  multa  quadragenutn  cubi 
toru  longitudinis  reperta.  Exeunt  8C  pecori  fimiles  belu^  ibi  in  terra, paftaeq?  radices  fru/ 
ticum  remeat:8£  quadam  equoru, afinorum,  taurorum  capitibus ,  qu£  depafcuntur  fata. 

Qu^  in  quoq?  oceano  maxima.  Cap.  mi 

MAximum  animal  in  Indico  maripriftis  8Z  Balena  eft:in  Gallico  oceano  pbyfeter, 
ingentiscolumnemodo  fe  attollens,  altiorq^  nauium  uelisdiluuiem  quandam  eru 
dans.  In  Gaditano  oceano  arborin  tantum  uaftis  di(banfaramis,utexea  caufafre/ 
tam  nunquam  intrafle  credatur.  Apparent  8C  rot<e  appellata  a  fimiiitudine,quatern;s  di 

n  4  ftindee 


*5* 


PLINII  N  AT  TRALIS 


ftincfte  radrjs, modiolos  earum  oculis  duobus  utrinque  claudentibus. 

De  triconum, &  nereidu,&  elephantoru  marinoru  figuris.  Cap.  y 

nplberio  principinunciauit  Olyffipponenfiu  legatio  ob  id  miffa,uifumauditumq?iii 
A  quodam  fpecu  concha  canentem  tritonem,  qua  nofcitur  forma :  &  Nereiduro  falfa 
non  efl:  ,  fquamis  modo  hifpido  corpore ,  etiam  qua  humanam  effigiem  habent .  Nan/ 
que  hxc  in  eodem  fpectata  Iittore  eft,  cuius  morientis  etiam  gannitum  triftem  accolceau 
diuere  longe.  Et  diuo  Augufto  legatus  Gallia  cdplures  in  Iittore  apparere  exanimes  ne/ 
reidasfcripfit.  Autores  habeo  in  equeftri  ordine  Iplendentes ,  uifum  ab  his  in  Gaditano 
oceano  marinu  homine, toto  corpore  abfoluta  fimilitudine.afcendere  eu  nauigia  no&ur 
nis  temporibus,  ftatimq?  degrauari  quas  infederit  partes :  &  fi  diutius  permaneat,  etiam  i? 
mergi.Tibcrio  principe  cotra  Lugdunenfis  prouincias  littus  in  infula  fimul  trecetas  ampli 
us  beluas  reciprocas  deftituit  oceanus ,  mir^  uarietatis  8C  magnitudinis,  nec  pauciores  in 
Santonum  littore.-interdp  reliquas  elephantos  &  arietes,  candore  tantu  cornibus  affimu/ 
latis,  nereidas  uero  multas.  Turanius prodidit  expulfam  beluam  in  Gaditana  littora,cu/ 
ius  inter  duas  pinnas  ultimce  cauda:  cubita  fexdecim  fuiffent, dentes  eiufdem  cxx.  maxi/ 
mi  dodrantium  menfura ,  minimifemipedu .  Beluae  cui  dicebaturexpofita  fuiffe  Andro 
meda,  offa  Romaa  apportata  ex  oppido  Iuda:^  Ioppe,oftendit  inter  reliqua  miracula  in 
^dilitate  fua  M.  Scaurus  longitudine  pedu  xl.  altitudine  coftaru  indicos  elephantos  ex/ 
cedente, fpin£  crafiitudine  fefquipedali.  De  balenis  S>C  orcis.  Cap.  vi 

Aieme  8C  in  noftra  maria  penetrant.  In  Gaditano  oceano  non  ante  bruma  confpici 
-13  eas  tradunt, codi  autem  flatis  temporibus  in  quoda  finu  placido  &  capaci, mire  gau 
dentes  ibi  parere.Hoc  fcire  orcas, infefta  his  belluam,&  cuius  imago  nulla  reprrefentatio/ 
ne  exprimi  poflit  alia,cp  carnis  immefe  dentibus  truculent^.Irrumput  ergo  in  fecreta,ac 
uitulos  earu  8£  foetas,  uel  etiamnu  grauidas  lancinant  morfu,incu0fc^  ceu  Liburnicarum 
roftris  fodiunt.llle  ad  flexu  immobiles,ad  repugnandu  inertes,  8C  pondere  fuo  onerata, 
tunc  quidem  &  utero  graues,  pariendiue  pcenis  inualid^ ,  fbium  auxiliu  nouere  in  altum 
profugere,&  fe  toto  defendere  oceano.Cotra,orc£  occurrere  laborant,  fefeq^  opponere, 

&  cautium  anguftrjs  trucidare,in  uada  urgere, faxis  illidere.Spedlatur  illa  pradia,ceu  ma/ 
r i  ipfo  fibi  irato,nullis  in  finu  uentis,fludtibus  uero  ad  anhelitus  idlustp  quantos  nulli  tur 
bines  uoluut.  Orca  SC  in  portu  Oftiefiuifaeft,  oppugnata  d  Claudio  principe.  Venerat  5? 
tunc  exaedificate  eo  portum,  inuitata  naufragrjs  tergorum  aduecfloru  e  Gallia:  fatiansqs 
feper  coplures  dics,alueum  in  uado  fulcauerat,  accumulata  fludlibus  intantu,  ut  circuagi 
nullo  modo  poflet:&  dum  fagina  perfequitur,  in  littus  fludlibuspropulfa, emineret  der 
fo  multum  fuper  aquas  carinas  uice  inuerfW.  Protendi  iuflit  Csfar  plagas  multiplicesin/ 
ter  ora  portus:  profe&uscp  ipfe  cu  pratorianis  cohortibus  populo  Romano  fpedlaculu 
prabuit, lanceas  cogerente  milite  e  nauigqs  aflultantibus,  quoru  unum  mergi  uidimus,re 
flatu  bellua  oppletu  unda.  Ora  balena  habent  in  frontibusddeeq?  fumma  aquanatan/ 
teSjinfubltmenimbos  efflant.  An  fpirentpifces, an  dormiant.  Cap.  vir 

SPirantautemconfeffione  omnium  8L  pauciffima  alia  in  mari,  qua:  internorum  uifce 
rum  pulmonem  habent, quoniam  fine  eo  nullum  animal  putatur  fpirare:nec  pifeium  4° 
branchias  habentes, anhelitu  reddere, ac  per  uices  recipere  exiftimant,quoru  hgc  opinio 
efbnec  multa  alia  genera  etiam  branchrjs  carentia:  in  qua  lententia  fuifle  Ariftotelem  ui/ 
deo,3£  multis  perfuafifle  docflrina  indaginibus.Nec  me  protinus  huic  opinioni  eoru  ac/ 
cedere  haud  diffimulo :  quonia  8C  pulmonu  uice  alqs  poflunt  alia  fpirabilia  inefife  uifcera, 
ita  uoiente  naturarficut  8C  pro  fanguine  efl:  multis  alius  humor  .In  aquas  quide  penetrare 
uitalem  hunc  halitu  quis  miret^qui  etia  reddi  ab  his  eu  cernat:&  in  terras  quoq$  tato  fpifi 
fiorem  natura  partem, penetrare, argumento  animalium,quf  fempcrdefoffauiuunt,ceu 
talpf  c1  Acccdut  apud  me  certe  efficacia,  ut  creda  etia  orhia  in  aquis  ipirare  naturf  fuf  for/ 
te,  primu  fape  adnotata  pifciu  aftiuo  calore  quadam  anhelatio ,  8t  alia  tranquillo uelut 

ofeitatio 


HISTORIAE  LIBER  IX  I55 

ofcitatiodpfbru  quoq^  qui  (unt  in  aduerfa  opinione,  de  fomno  pifciu  cofefllo.  Quis  enim 
fine  refpiratione  fomno  locusCPr^cerea  bullantiu  aquaru  fufflatio,lun:ec{5  cffcdtu  cocha 
rum  quoq?  corpora  augefcetia.fuper  oia  effe  auditu  81  odoratu  pifcibus  n5  erit  dubiu,ex 
aeris  utrunq;  materia,  odorem  quide  non  aliud  cp  infedru  aera  intelligi  poffe.  Quamob/ 
rem  de  his  opinetur ,  ut  cuiq?  libitum  erit.  Branchis  non  funt  balenis  nec  delphinis.H^c 
duo  genera  fiftulis  fpirant ,  quas  ad  pulmone  pertinent,balenis  i  fronte,  delphinis  a  dor/ 
fo.EtuituIi  marini,quos  uocant  phocas, Ipirant  ac  dormiunt  in  terra:  Item  tefiudines,de 
quibus  moxplura.  Dedelphinis.  Cap.  viri 

VElocifnmum  omniu  animalium  non  foium  marinorum  efl:  delphinus,  ocyor  uolu/ 
cre, ocyor  teIo:ac  nifi  multu  infra  roftru  os  illi  foret  medio  pene  in  uentre, nullus  pi/ 
fcium  celeritate  eius  euaderet.Sed  affert  mora  prouidentia  natura, quia  nifi  refupini  atqj 
conuerfi  no  corripiut,qu^:  caufa  pr^cipue  uelocitatem  eoru  oftendit.Nam  cu  fame  con/ 
citi, fugientem  in  uada  ima  perfecuti  pifcem,diutius  fpiritum  continuere, ut  arcu  emifift  ad 
refpirandum  emicant :  tantaq?  ui  exiliunt ,  ut  plerunq*  uela  nauium  transuolent.  Agunt 
fereconiugia  :pariunt  catulos  decimo  menfe,  ^fiiuo  tempore, interim  &  binos:  nutriunt 
uberibus  ficut  balena:  atq?  etiam  geftant  foetus  infantia  infirmos. Quin  Si  adultos  diu  co 
mitantur,  magna  erga  partu  charitate.  Adolefcut  celeriter,dece  annis  putatur  ad  fumma 
magnitudinem  peruenire :  uiuunt  SC  tricenis,  quod  cognitupr^cifa  cauda  in  experimen/ 
tura.Abduntur  tricenis  diebus  circa  canis  ortum, occultantur^  incognito  modo:  Quod 
?o  eo  magis  mirum  efi: :  fi  fpirare  in  aqua  nequeunt .  Solent  in  terram  erumpere  incerta  de 
caufa:&  ftatim  tellure  tacita  moriutur,multocp  ocyus  fiftula  obturata.  Lingua  efi:  his  co/ 
tra  naturam  aquatilium  mobiIis,breuis  atcg  lata, haud  differens  fuilhe.Pro  uocc  gemitus 
humano  fimilss,dorfum  repandum, roftrum  fimum.Qua  de  caufa  nomen  Simonis  om/ 
nes  miro  modo  agnofcunt,  maluntq*  ita  appellari.  Delphinus  non  homini  tantum  ami/ 
cum  animal, ueru  52  mu  fica;  arti, mulcetur  lymphonias  cantui  praxipue  hydrauli  fono. 
Hominem  non  expauefcit  ut  aiienu,obuiam  nauigqs  uenitjalludit  exultans, certat  etiam» 
&  quamuis  plena  proterit  uela.  Dino  autem  Auguflo  principe  Lucrinu  lacum  inuedtus 
pauperis  cuiufdam  puerum ,  ex  Basano  Puteolos  in  ludum  literarium  itantem, cum  meti 
diano  immorans  appellatum  eum  Simonis  nomine ,  fepius  fragmentis  panis ,  quem  ob 
)o  idferebat,  allexiffet,  miro  amore  dilexit.  Pigeret  referre ,  ni  res  Maecenatis  Si  Fiauiani  52 
Flaui  Alfrj  ,multorumcp  effet  literis  mandata .  Quocunque  diei  tempore  inclamatus  £ 
puero ,  quamuis  occultus  atque  abditus,  ex  imo  aduolabat :  paft usq?  e  manu  prrebebat 
afcenfuro  dorfum ,  pinnas  aculeos  uelut  uagina  condens:  receptumq^  Puteolos  per  tna/ 
gnumrequor  in  ludum  ferebat,  fimili  modo  reuehens  pluribus  annis:donec  morbo  ex/; : 
tiafto  puero ,  fubinde  ad  confuetum  locum  uentitans,  triflis  Si  maerenti  fimilis,  ipfe  quo 
que  (quod  nemo  dubitaret)  defiderioexpirauit.  Alius  inter  hos  annos  in  Africo  littore 
Hipponis  Diarrhyti  fimili  modo  ex  hominum  manibus  uefcens ,  prsbensqg  fe  traclan/ 
dum ,  Si  alludens  natantibus ,  impofitoscp  portans,  unguento  perundlus  a  Flauiano  pro 
confule  Africas , Si fopitus  (ut apparuit)  ocforisnouitate,flu&uatusq?  fimilis  exanimi, 
40  caruit  hominum  conuerfatione ,  ut  iniuria fugatus ,  per  aliquot  menfes:  mox  reuerfus  iti 
eodem  miraculo  fuit.  Iniuria  poteftatum  inhofpitalesad  uifendumuenienrium,Hip/ 
ponenfes  in  necem  eius  compulerunt.  Ante  hasc  fimilia  de  puero  in  Iaflo  urbe  memorati 
tur,  cuius  amore  fpedlatus  longo  tempore  dum  abeuntem  in  littus  auide  (equitur, in  ha/ 
renam  inueclus  expirauit .  Puerum  Alexander  Magnus  Babylone  Neptuni  facerdotio 
praefecit ,  amorem  illum  numinis  propitrj  fiiifie  interpretatus .  In  eadem  urbe  Iaflo  Ege/ 
fidemus  fcribit  Si  alium  puerum  Hermiam  nomine  ,  fimiliter  maria  perequitantem, 
cum  repentina  procella  fluctibus  exanimatus  e(fet ,  relatum :  delphinumcp  caufam  le/ 
tifatentem  non  reuerfum  in  maria ,  atcp  in  ficco  expirafle .  Hoc  idem  52  Naupadli  acci/ 
diffe  Theophrafius  tradit .  Nec  modus  exemplorum .  Eadem  Amphilochi  52  Tarenti/ 

nide 


i54 


PLINII  N  A  T  V  RA  L  I  $ 


nide  pueris  dclphiniscp;  narrant.  Quas  faciunt  ut  credatur  Arionem  quocp  citharoedica 
artis  interficere  nautis  in  mari  parantibus, ad  intercipiendos  eius  quieftus, eblanditum,  ut 
prius  caneret  cithara,congregatis  cantu  delphinis  cum  fe  ieciffet  in  mare, exceptu  ab  uno 
Tinarum  in  littus  peruedtu.EftprouinciasNarbonefis  &  inNemaufienfi  agro  ftagnum 
L^tcrra  appellatu, ubi  cum  homine  delphini  focietate  pifcantur :  innumera  uis  mugilum 
flato  tepore  anguftts  faucibus  ftagni  in  mare  erupit,obfcruata  sflus  reciprocatioe.Qua 
de  caufa  pra:tendi  no  queunt  retia, qu^  molem  ponderis  ullo  modo  tolerent,  etiafi  no  fo 
lertia  infidietur  tcmpori.Simili  ratioe  in  altu  protinus  tendunt, quod  uicino  gurgite  effici 
turilocumq^  folii  pandendis  retibus  habile  effugere  feftinant.  Quod  ubi  animaduertere 
pifcates,cocurrit  autem  multitudo  temporis  gnara,  &  magis  etia  uoluptatis  huius  auida,  j0 
totusq?  populus  e  littore  quato  poteft  clamore  codet  Simonem  ad  fpetflaculi  euentum: 
celeriter  delphini  exaudiunt  defideria,aquilonu  flatu  uocem  profequete,  auftro  uerotar 
dius  ex  aduerfo  referente.Sed  tuc  quoq*  improuifo  in  auxilium  aduolant.  Propere  appa 
ret  acies, quis  protinus  difponitur  in  loco  ubi  cbiedlus  eft,  pugna  opponente  fefe  ab  alto: 
trepidosq?  in  uada  urgent.Tum  pifcatores  circumdant  retia, furcisq?  fubleuant.at  mugi¬ 
lum  nihilominus  uelocitas  tranfilit:at  illos  excipiut  delphini,  8C  occidifle  ad  priefens  con/ 
tenti,cibos  in  uictoriam  differunt .  Opere  prolium  feruet ,  includicp  retibus  fe  fortiflime 
urgentes  gaudent,  ac  ne  idipfum  fugam  hoftium  ftimulet, inter  nauigia  8£  retia  natantes 
ue homines  ita  fenfim  elabuntur,  ut  exitus  non  appareat.  Saltu  quod  eft  alias blandifli/ 
mum  his,  nullus  conatur  euadere,ni  fummitatur  fibiretia.  egreffus  protinus  ante  uallum  20 
prailiatur.Ita  peradfa  captura,  quos  interemere  diripiunt .  Sed  enixioris  opene  qutlm  in 
unius  diei  pmfiium  confcrj  fibfiopperiutur  in  pofteru:  nec  pifeibus  tantum,fed  intrita  pa 
nis  e  uino  fariantur.  Qu#  de  eodem  genere  pifcandi  in  Iaffio  finu  Mutianus  tradit ,  hoc 
differunt, quod  ultro  neque  inclamatipnsfto  fint,  partesdp  £  manibus  accipiant,  &  fuum 
quaque  cymba  e  delphinis  focium.habeat,quamuis  nodu  &  ad  faces .  Ipfis  quoque  in/ 
ter  fe  publica  eft  fociecas.  Capto  a  rege  Cariie,  alligatoq?  in  portu  delphino,  ingens  teli/ 
quorum  conuenit  multitudo,mceft  itia  quadam, quie  poflet  intelIigi,miferatione  petens, 
donec  dimitti  rex  eum  iuflit.Quin  5L  paruosfemper  aliquis  oradior  comitatur  ut  cuftos, 
Confpedtiq?  funt  iam  defundtum  portantes, ne  laceraretur  a  beluis. 

De  turfionibus.  Cap.ixjo 

T^Elphinorum  fimilitudine  habent  qui  uocantur  turfiones.Dift  ant  et  trifl itia  quidem 
i— s  afpectus,abeft  enim  illa  Iafciuia,maxime  tamen  roftris  canicularu  maleficentif  afii/ 
milati.  De  teftudinibus,8£  quomodo  capiantur.  Cap.x 

TEffudines  tant^  magnitudinis  Indicum  mare  emittit,  ut  Angularum  fuperficiesha/ 
bicabiles  cafas  integantratep  inter  infulas  rubri pracipue  maris  nauigent  his  cymbis, 
Capiuntufmultis  quidem  modis,  fed  maxime  euedhe  in  fumma  pelagi  antemeridiano 
tepore  blandito,  eminentetoto  dorfoper  tranquilla  fluitantes :  qux  uoluptas  libere fpi/ 
randi,  in  tantum  fallit  oblitas  fui,  ut  folis  uapore  ficcato  cortice ,  non  queant  mergi,  inub 
ta*q?  fluitent  opportunis  uenantium  pradie.Ferunt  etpaftum  egreffas  nodlu,auideq?  fa 
turatas  laflarnatqj  ut  remearint  matutino,fumma  in  aqua  obdormifcererid  prodi  fterten  40 
tium  fonitu,tumq?  leuiter  capi.  Adnatare  enim  fingulis  ternos, a  duobus  in  dorfum  uerti, 
a  tertio  laqueum  inrjci  fupime,  atep  ita  ad  terra  a  pluribus  trahi.  In  Phoenicio  mari  haud 
ulla  difficultate  capiuntur,uitroqp  ueniunt  flato  tempore  anni  in  amnem  Eleutheru  effu/ 
fa  muiritudine.Dcntes  no  funt  teftudinffed  roftri  margines  acuti ,  fuperna  parte  inferio/ 
rem  claudente  pyxidu  modo.  In  mari conchyirjs  uiuut.tanta  oris  duritia,ut  lapides com/ 
minuant.In  terra  egrefl$,in  herbis  pariutoua,auiuouisfjroilia,  ad  cetena  numero.  Eaq$ 
defoffa  extra  aquas,&  cooperta  terra, ac  pauita  corpore  et  coplanata, incubant  notfbbus, 
Educant  foetus  annuo  fpatio.Quidam  oculis  fpedtando  quoque  oua  foueri  ab  fis  putat. 
Fcemina  coitum  fugere,donec  mas  feftucam  aliquam  imponat  aucrfe.Troglodytxcor 

nigeras 


»  I  S  T  O  R  I  A£  LIBER  IX 

tiigerashabet,utin  lyra,  annexis  cornibus  latis, fed  mobilibus,quoru  fn  natando  remigio 
fe  adiuuant:Celtiu  genus  id  uocatur  eximicn  teftudinis,fed  rara:.  Nanq;  fcopuli  prxacu/ 
ti  Cheionophagos  terrent .  Troglodyta:  aut  ad  quos  adnatant,ut  facras  adorat.Sunt  X 
terreftres,qu£ob  id  in  operibus  cheriin^  uocatur,  in  Africi  defertis,qua  parte  maxime 
(luentibus  harenis  fqualent,rofcido,ut  creditur, humore  uiuentes.  Ncq?  aliud  ibi  animal 
prouenit.  Quisprimusteftudinesfecareinftituerit  Cap.  xi 

rr^Eftudinu  putamina  fecare  in  laminas ,  ledtosq?  X  repofitoria  his  ueftire ,  Carbilius 
JL  Pollio  inftituit,  prodigi  X  fagacis  ad  luxuria  inftrumenta  ingenrj. 

Tegmenta  aquatilium.  Cap.  xii 

10  A  Quatilium  tegumenta  plura  funt:  Alia  corio  X  pilis  tegutur,ut  uituli  X  hippopota 
XX  mi.  Alia  corio  tantu,ut  delphini:cortice,ut  teftudines:filicu  duritia,ut  oftrex  Xcorx 
ch.e:crufl;is,ut  locuft  ;e:  cruftis  X  (pinis, ut  echini:(quamis,ut  pifces:a(pera  cute,  ut  (quati/ 
na,  qua  lignum  X  ebora  poliuntur:molIi,ut  muren*;alia  nuila,ut  polypi. 

De  uitulo  marino.  Cap.  xm 

QVa:  pilo  ucftiuntur ,  animal  pariunt,  ut  priftis,  balena,  uituIus.Hic  parit  in  terra  pe/ 
cudum  moreTecundo  partus  reddit  initu.  Canu  modo  cohaeret:  X  parit  nunquam 
gemmis  pluresreducat  mammis  fastum.Non  ante  xfj.  diem  deducit  in  mare,ex  eo  fubin 
de  afluefacies.Interficiuntur  difficulter, nifi  capite  elifojpfis  in  fomno  mugitus,  unde  no 
men  uituli.  Accipiunt  tamen  difciplinam ,  uoceq?  pariter  X  uifu  populum  faIutant,incon/ 
20  dito  fremitumominc  uocati  refpondent.Nullum  animal  grauiore  lomno  premitur.  Pin/ 
nis quibus  in  mari  utuntur,humi  quoque  uice  pedum  ferpunc.  Pelles  eorum  etiam  detra 
cfas  corpori, fenfum  aequorum  retinere  tradunt,femperqj  ^{fu  maris  recedente  inhorre/ 
fcererpmerea  dextra  pinnte  uim  foporiferam  inefie,  fomnosq?  allicere  (ubditam  capiti. 
De pifcibus  pilo  careribus,& quomodo  pariat,^  quot  eoru genera.  Cap.  Xim 

Pilo  carentium  duo  omnino  animal  pariut ,  delphinus  ac  uipera.Pifcium  fpecies  funt 
feptuaginta  quatuor:  pnmr  cruftis  intedla,qu*  funt  triginta.  De  (inguiis  alias  dice/ 
mus.Nunc  enim  natura  tradrantur  infigntum. 

De  nominibus  X  naturis  multorum  pilciumJ  Cap.  xv 

T)  R^cipua  magnitudine  thynni. Inuenimus  talenta  XV.pependiffe.Eiufdecaudadati 
1«  JL  tudine  duo  cubita  X  palmu .  Sunt  X  iri  quibufda  amnibus  haud  minores,  filurus  in 
Nilo,  efox  in  Rheno, attilus  in  Pado, inertia  pinguefcens-ad  mille  aliquando  libras,  cate/ 
nato  captus  hamo,  nec  nifi  bou  iugis  extractus:  Atqui  hunc  minimus  appellatus  clupea, 
uenam  quanda  eius  in  faucibus  mira  cupidine  appetens, morfu  exanimat.Siiurus  graffa 
turubicunq;  eft  omne  animal  appetens,  equos  innatantes  fepe  demergens,  pr^cipue  in 
Mceno  Germania:  amne  prope  Lisboum.Et  in  Danubio  mario  extrahitur, porculo  ma 
rino  fimillimus:&  in  Boryfthene  memorat''  pmipua  magnitudo ,  nullis  offibus  (pinisue 
interficis, carne  pr^dulci.In  Gange  Indus  plataniftas  uocac,roftro  delphini  &cauda,ma 
gnitudine  autem  xv.  cubitorum .  In  eodem  effe  Statius  Sebofus  haud  modico  miracu/ 


lo  affert, uerrnes  branchiis  binis  lx.cubitorum,ceruleos,qui  nomen  i  facie  traxerunt.His 
40  tantas  effe  uires,ut  elephantos  ad  potum  uenientes,mordicuscoprehenfa  manu  eoru  ab 
ftrahant.  Thynni  mares  (ub  uentre  non  habent  pinna.Intrant  e  magno  mari  Pontu  uer 
no  tepore  gregatim,nec  alibi  fcetificat.Cordylla  appellatur  partus, qui  fcetas  redeutes  in 
mare  autumno  comitatur .  Limofae  uero  a  luto  pelamides  incipiut  uocari ,  X  cu  annuum 
exceffere  tepus,thynni.Hi  mebratim  c^fficeru  ice  X  abdomine  comendantur  at  cp  clidio, 
recetiduntaxat,  X  tu  quoq;  grauirucffu :  cetera  parte  plenis  pulpametis  fale  afferuatur. 
Melandria  uocatur, ccefis  quernis  aflulis  (imilima.  Viliffima  ex  his  qum  caudse  proxima, 
quia  pingui  carent:probatiflima  qu£  faucibus:at  in  alio  pifce  circa  caudam  exercitiffima. 
Pelamides  in  apolcdosparticulatimq?  cofedf, in  genera  cybioru  difpartiutur .  Pifciutn 
genus  omne  prsecipua  celeritate  adolefcit, maxime  in  Ponto.Caufa,multitudo  amnium 

dulces 


I  <6  C.  PLINII  NA.TV  R  A  L  I  $ 

dulces  inferentium  aquas .  Amiam  uocant,  cuius  incremetum  Gngulis  diebus  intelligitur. 
Cum  thynnis  ha:  8i  pelamides  in  Pontum  ad  dulciora  pabula  intrant  gregatim  cum  fuis 
quseq;  ducibus,8i  primi  omniu  fcobri, quibus  eft  in  aquis  fulphureus  color,  extra  qui  eat 
teris.Hifpanfe  cetarias  his  replent,  thynnis  non  comeantibus .  Sed  in  pontu  nulla  intrat 
beflia  pifcibusmalefica,pr£teruitulosSiparuos  delphinos,Thynni  dextra  ripa  intrant, 
exeunt  l^ua.Id  accidere  exiftimat:,quia  dextro  oculo  plus  cernunt, utro®  natura  hebete. 
Eft  in  Euripo  Thraci)  Bofphori,quo  Propontis  Euxino  iugitur,in  ipGsEuropa  AGamqj 
'feparantis  freti  anguftrjs,faxum  miri  candoris, a  uado  ad  fumma  perlucens, iuxta  Chalce 
donem  in  latere  AGte.Huiusafpecftu  repente  territi,femper  aduerfumByzantrj  promos 
torium,ex  ea  caufa  appellatu  auricornu,pr^cipiti  petut  agmine.Itaq?  omnis  captura  By  io 
zantrj  eft:, magna  Chalcedonis  penuria,  d.  pali,  medi)  interfluentis  Euripi.  Opperiuntur 
aute  aquilonis  flatu,ut  fecundo  flucftu  exeant  ex  Ponto:  nec  nifi  intrantes  Pontu  Byzan 
ti)  capiuntur.Bruma  no  uagantur.-ubicunqj  deprehenfiufqjad  ^quinocflium  ibihyber 
nant.  lidem  fepe  nauigia  uelis  euntia  comitantes,  mira  quada  dulcedine  per  aliquot  ho/ 
rarum  fpatia  Si  pafiuu  milia  a  gubernaculis  non  Feparantur,  ne  tridente  quide  in  eos  fe/ 
pius  iadlo  territi.  Quida  eos  qui  hoc  e  thynnis  faciant,  popilos  uocat .  Multi  in  Propon/ 
tide  asftiuant,Pontu  no  intrant.Item  fblem cum  rhombi  intrentrnec  fepia  eft,cu  loligo  re 
periatur.Saxatiliu,turdus  Si  merula  defimt,Gcut  c5chylia,cum  oftre£  abundent.Omnia 
autem  hybef  nant  in  ^Ega:o.Intrantiu  Pontum  foli  non  remeant  trichfe.  Gracis  enim  in 
plerifq;  nominibus  uti  par  erit,  quado  alrjs  atqj  alrjs  eofdem  diuerfi  appellaUere  trsdlus.  :o 
Sed  hi  foli  Iftrum  amnem  fubeunt,ex  eo  fubterraneis  eius  uenisin  Adriaticum  mate  de/ 
fluuntatacp  Si  illic  defcendentcs,nec  uncp  fubeuntes  e  mari,uifuntur.Thynnoru  captura 
eft  a  Vergiliaru  exortu  ad  Arcturi  oecafamtreliquo  tepore  hyberno  latent  in  gurgitibus 
imis,nifi  tepore  aliquo  euocati,aut  plenilunrjs.PingUefcunt  6i  in  tantu,ut  dehifcant.  Vita 
longiflima  his  biennio.  Animal  eft  paruum,  fcorpionis  effigie,  aranei  magnitudine.  Hoc 
fe  Si  thynno  Si  ei  qui  gladius  uocatur^crebro  delphini  magnitudinem  excedenti,  fub  pin/ 
na  affigit  acuieo:tantoq?  infeftat  dolore, ut  in  naues  fepenumero  exiliant.  Quod  Si.alias 
faciunt  aliorum  uim  timentes,  mugiles  maxime,tam  prcecipum  uelccitatis ,  ut  tranfuerfa 
nauigia  interim  fuperiaedent.  De  augurrjs  Si  diuerfitate  pifeium.  Csp.  xvr 

SVnt  Si  in  hac  parte  natur^  auguria, funt  Si  pifeibus  prafcita.SicuIo  bello  ambulate  in  io 
littore  Augufto,pifcis  e  mari  ad  pedes  eius  exilrjf.quo  argumoto  uates  refpcdere;Ne 
ptunu  patre  adoptante  eu  fibi, Sex.Pompeio  repudiato.Tata  eratnaualis  rei  gloria:  fub 
pedibus  CaTaris  futuros  qui  maria  tepore  illo  teneret.Pifciu  fcemin^  maiores  cp  mares, 
In  quoda  genere  omnino  no  funt  mares,  Gcut  in  erythinis  8i  Chanis.  Omnes  enim  ouis 
grauidse  capiuntur.  Vagantur  gregatim  Ferecuiufq?  generis  fquamoG.Capiutur  ante fo/ 
lis  ortu:tum  maxime  pifciu  fallitur  uifus.  Nodlibus  quide  illuftribus  &que  qp  die  cernut. 
Aiunt  Si  fi  iteretur  gurges, intereffic  eaptur#,itacp  plures  fecudo  tracftu  trahi  q  primo.  Gu 
ftu  olei  maxime, dein  modicis  imbribus  .gaudent  alunturqj.  Quippe  Si  harudines,  epuis 
in  palude  prognata, no  tamen  Gne  imbre  adolefcut:8i  alias  ubicun  c$  pifces  in  eade  aqua 
affidui,niG  appluat,  exanimatur.Prtegelida  hyeme  emes  fentiut,fed  maxime  qui  lapide  4° 
habere  in  capite  exiftimatur, ut  lupi, chromes,{cienf,pagn.Cu  afper^  hyctnes  fuere, mul 
ti  cteci  capiutur.  Itaq?  his  meGbns  iacet  in  fpelunciscoditi,  Gcut  in  terrcftriu  genere  retuli 
muSjMaxime  hippurus  Si  coracinus  hyeme  non  capti, praterqua  flatis  diebus  paucis,Si 
qfde  femper: Ire  murena  8i  orphus,c6ger,perc£,8i  iaxatiles  omneS.Terra  quide, bcc efi, 
uado  maris  excauato  codiper  hyemes  torpedine, pGtta,folcamcp  tradunt.Quidarurfus 
arilusimpatietia,medijs  femoribus  fexagenis  diebus  latent, ut  glaucus, afelli,aurat^.FIu/ 
uiatilium  Glurus  canicula  exortu  Gderatur,8i  alids  fulgure  fopitur5Hoc  8iin  mari  accide/ 
re  cyprino  putant:  Et  alioquin  totum  mare  fentit  exortum  eiusGderis,  quod  maximein 
Bofphoro  apparet,  AIg«  enim  Sipifces  fuperferuntur,ab  imo  uerfa  omnia. 

De  mugili 


ttlSfORIAE  LIBER  IX 


De  mugili  &alijspifribus,&  quod  non  rjdem  ubic^  placeant  Cap.  xvii 

MVgilum  natura  ridetur, in  metu  capite  abfcodito,totos  fe  occultari  credenriu.Iifde 
tamen  tanta  falacitas,ut  in  Phoenice  88  Narbonenfi  prouincia  coitus  tepore  e  uiua 
rrjs  marem  linea  longinqua  per  os  ad  branchias  religata  emiflum  in  mare,eademqp  linea 
tetradum  fcemino  fequantur  ad  littus, rurfusq?  fcemina  mares  partus  tempore .  Apud 
antiquos pifcium  nobiliffimushabitus  acipenfer,  unus  omniu  fquamis  ad  os  uerfis,  con/ 
tra  aquam  nando  meat:nuIIo  nunc  in  honore  eft:quod  quide  miror,cum  fit  rarus  inuen/ 
tu.Quidam  eum  elopem  uocat.Poftea  procipua  autoritatem  fuifle  lupo  88  afellis,  Cor/ 
nelius  Nepos  Si  Laberius  poeta  mimorum  tradidere.  Luporum  laudatifiimi,  qui  appel/ 
10  lantur  lanati  a  candore  mollitiaq?  carnis.  Aiellorum  duo  genera, calfario  minores  &bac 
chi,qui  non  nifi  iti  alto  capiuntur,ideccj3  prolati  prioribus.  At  in  lupis, in  amne  capti  pro/ 
feruntur .  Nuc  fcaro  datur  principatus,qui  folus  pifcium  dicitur  ruminare, herbis^;  uefci 
nonalqspifcibus ,  mari  Carpathio  maxime  frequens.  Promontorium  Troadis  Ledon 
fponte  nuncp  trafit.  Indeaduedos  Tiberio  Claudio  principe  Optatus  e  libertis  eius  pro 
fedusclaflis,  inter  Oftien(em&  Campania  ora  fparfos  diflfeminauit.Quinquenio  fere 
cura  eft  adhibita,ut  capti  redderentur  mari.  Poftea  frequentes  inueniuntur  Italia  in  litto 
re, non  ante  ibi  capti.  Admouit^  fibi  gula  fapores  pifcibus  fatis,&  nouum  incoiam  mari 
dedit,  ne  quis  peregrinas  aues  Rom^  parere  miretur.Proxima  eft  his  menia  generis  dun 
taxat  muftelarum,quas  miru  didu  inter  alpes  quoqj  lacus  Rhetio  Brigantinus  «mulas 
20  marinis  generat.  Ex  reliqua  nobilitate  88  gratia  maxima  eft  88  copia  mullis, ficut  magnita 
do  modica,  binasqp  libras  ponderis  raro  admodum  exuperant ,  nec  in  uiuarijs  piicinisqj 
crefcut.  Septentrionalis  tantu  hos  81  proxima  occidentis  parte  n5  gignit  oceanustcotero 
eoru  genera  plura. Nam  81  alga  uefcuntur,S£  oftreis,&  limo,&alioru  pifcium  carne, bar/ 
ba  gemina  infigniuntur  inferiori  labro.  Lutarium  ex  rjs  uiliflimi generis  appellant.  Hunc 
femper  comitatur  fargus  nomine  alius  pifcis,&  ccenum  fodiente  eo,excitatu  deuorat  pa/ 
bulum.Nec  Iittoralibusgratia.Laudatiflfimiconchylium  fapiunt.  Nomen  his  Feneftella 
a  colore  mulleoru  calciamentorum  datum  putat.Pariut  ter  anno.  His  certe  toties  fcetura 
apparet.MulIum  expirantem  uerficolori  quadam  88  numerofa  uarietate  fpedari, proce/ 
res  gulo  narrant ,  rubentium  fquamarum  multiplici  mutatioe  palleicentem,utiqj  fi  uitro 
fpe&etur  indufus.M.  Apicius  ad  omne  luxus  ingenium  mirus, in  fociorum  garo(nam  ea 
quoq;  res  cognomen  inuenit)necari  eos  procellens  putauit, atque  e  iecore  eorum  alecem 
excogitare  prouocauit.Id  enim  eft  facilius  dixifte,cp  quis  uicerit.Afinius  Celer  e  confula 
ribus,hoc  pifce  prodigus,  Claudio  principe  unu  mercatus  odo  millibus  nummum:  quo 
reputatio  aufert  tranfuerfum  animu  ad  contemplatione  eoru,qui  in  conqueftione  luxus 
cocos  emi  fingulos  pluris  cp  equos  quiritabat.  At  nunc  coci  triumphorum  pretqsparan/ 
tur,SC  coquoru  pifces .  Nullusqj  prope  iam  mortalis  «ftimatur  pluris ,  cp  qui  peritifiime 
cenfum  domini  mergit.  De  mullo  88  coracino, falpa,&  falmone,  Cap.  xvm 

MVllum  lxxx.  librarum  in  mari  rubro  captum  Licinius  Mutianus  prodidit,quanti 
mercatura  eum  luxuria, fuburbanis  littoribus  inuentuC  Eft  88  hoc  natura,ut  alq  ali 
4°  bi  pifces  principatu  obtineant :  coracinus  in  Aegypto:zeus  idem  faber  appellatus,  Gadi/ 
bus-.circa  Ebufum  falpa,  obftcenus  alibi,  88  qui  nufcp  percoqui  poflfit, nifi  ferula  uerbera/ 
tus:in  Aquitania  falmo  fluuiatilis  marinis  omnibus  profertur .  Pifciu  alrj  branchias  mul/ 
tiplices  habent, ali]  fimplices,alq  duplices,  his  aquam  emittunt  acceptam  ore.  Senedutis 
indicium  fquamaru  duricia,quo  non  funt  omnibus  fimiles.Duo  lacus  Italio  in  radicibus 
alpium,  Larius  88  Verbanus  appellantur,  in  quibus  pifces  omnibus  annis  Vergiliarum 
ortu  exiftunt  fquamis  confpicui  crebris  atq?  proacutis ,  clauoru  caligariu  effigie:nec  am/ 
piius  cp  circa  eum  menfem  utfuntur.  Deexocceto,  Cap.  xiX 

Miratur  88  Arcadia  fuu  exocoetu, appellatu  ab  eo  quod  in  ficcum  fomni  caufa  exeat. 
Cicca  Clitoriu  uocalis  hic  traditur, &  fine  branchrjsddem  aliquibus  adonis  didus. 

o  Exeunt 


>58 


PLINII  N  AT  VRALIS 


Exeunt  in  terram  &  qui  marini  mures  uocantur,  &  polypi,  8C  murena;.  Quin  &  in  Indi® 
fluminibus  certum  genus  pilcium ,  ac  deinde  rediit :  nam  ftagna  8C  amnes  tranfeunt.PIe/ 
rifcp  euidens  ratio  eft,ut  tuto  foetus  ^dant,quia  no  funt  ibi  qu^  deuoret  fcttus, fluduscj 
minus  fieuiant .  Has  intelligi  ab  his  caufas  feruaricp  temporu  uices  magis  miretur, fi  quis 
reputet  quoto  cuiqj  hominum  noici  uberrimam  eflTe  capturam  fole  tranfeunte  pifciufi/ 
gnum.  Digeftiopiiciuminfigurascorporum.  Cap.  xx 

/T  Arinorum  alii  iunt  plani,  ut  rhombi, (oles:  ac  palleres,  qui  a  rhombis  fltu  tantum 
XV  Acorporum  differut.Dexter  refupinatus  eft  illis, pafleriteuus.AIrj  longi, ut  murena, 
conger.  Ideo  pinnam  quocjj  fiunt  difcrimina,  qu^pedum  uice  funt  data;  pifribus.NuIlis 
fijpraqnaternas.Quibufdabins,quibufdamtrin^,aIiquibusnull^.In  Fucino  tantu  lacu  iQ 
pifcis  eft ,  qui  odonis  pinnis  natat .  Binx  omnino  longis  &  lubricis ,  ut  anguillis  &  con/ 
gris.  Nullse,  ut  murenis,  quibus  nec  branchia: .  Hxc  omnia  flexuofo  corporum  impulfu 
ita  mari  utuntur,  ut  ferpentes  terra :  in  ficco  quoque  repunt,  ideo  etia  uiuaciora  talia .  Et 
e  planis  aliqua  no  habent  pinnas, ut  paftinacst  ipfa  enim  latitudine  natant ;  Et  qute  mol/ 
iia  appellantur, ut  po!ypi,quoniam  pedes  illis  pinnarum  uicem  pr^ftant. 

De  anguillis.  Cap.  xxi 

ANguilla;  odonis  uiuunt  annis.  Durant  8t  dne  aqua  fenis  diebus  aquilone  fpirante, 
auftro  paucioribus.  At  hyemem  e^dem  in  exigua  aqua  non  tolerant:nec  in  turbi/ 
da:ideo  circa  Vergilias  maxime  capiutur ,  fluminibus  tum  pradpue  turbidis.Pafcuntur 
nodibus.  Exanimes  pifcium  fol^  non  fluitant.  20 

De  captura  earum  in  lacu  Benaco.  Cap.  xxii 

LAcus  eft  Italif  BenacuSjin  Veronend  agro  Mincium  amnem  tranfmittens,  ad  cuius 
etnerfus  annuo  tempore  odobri  fere  menfe,autumnali  fidere,  ut  palam  eft,hyema 
to  lacu,fludibus  glomerans  uoluuntur  in  tantu  mirabili  multitudine,ut  in  excipulis  eius 
fluminis,ob  hoc  ipfum  fabricatis,fingulorum  miliumglobireperiatur. 

De  murena.  Cap.  xxnr 

TV/T  Vrena  quocucp  tempore  parit,cum  ctrteri  pifces  ftato  pariant .  Oua  eius  citifXime 
XV Xcreicunt :  in  ficco  littore  lapias  uufgus  coitu  ferpentium  impleri  putat .  Ariftoteles 
Myrum  uocat  marem  qui  generat.  Difcrimen  efle,quod  murena  uaria  8C  infirma  fit, 
Myrus  unicolor  &  robuftus ,  dentesq?  extra  os  habeat .  In  Gallia  feptentrionali  mure/ 
nis  omnibus  dextra  in  maxilla  iepten^  macute ,  ad  formam  feptentrionis,aureo  colore 
fuigcnt,duntaxat  uiuenribus,parrtercp  cum  anima  extinguuntur.  Inuenit  in  hoc  animali 
documenta  fieuitite  Vedius  Pollio  eques  Ro.  ex  amicis  diui  Augufti,uiuarfjs  earum  im/ 
mergens  damnata  mancipia ,  non  tancp  ad  hoc  feris  terraru  non  fufficientibus ,  fed  quia 
in  alio  genere  totum  pariter  hominem  diftrahi  fpedare  non  poterat .  Ferunt  aceti  guftu 
praecipue  eas  in  rabiem  agi.Tenuiflimu  his  tergus:cotra  anguillis  craflius,  eoc^  uerberari 
folitos  tradit  Verrius  pr^textatos ,  &  ob  id  multam  his  dicit  non  inftitutam. 

De  planis  pifdbus.  Cap  xxim 

PLanorum  pifcium  alteru  eft  genus, quod  pro  fpina  cartilaginem  habet, ut  rafe,pafti 
nac^,fquatin^,torpedo;  8£  quos  bouis,  lamix,  aquila;,  ranx  nominibus  Gracia  ap/  4° 
pellat.  Quo  in  numero  funt  fquali  quoqj ,  quamuisnon  plani.  Hxc  grxce  in  uniuerfum 
felache  appellauit  Ariftoteles  primus,  hoc  nomine  eis  impofitomos  diftinguere  no  pof/ 
fumus,ni  cartilaginea  appellare  libeat.  Omnia  aute  carniuora  funt  talia, &  fupina  uefcun 
tur,ut  in  delphinis  diximus.Et  cum  c:eteri  pifces  oua  pariant,  hoc  genus  folum  ut  ea  qua; 
cete  appellant  animal  parit, excepta  quam  ranam  uocant. 

De  echeneide.  Cap.  xxv 

E  St  paruus  admodu  pifcis  afluetus  petris, echeneis  appellatusrhoc  carinis  adhierete 
naues  tardius  ire  creduntur, inde  nomine  impofito,qua  ob  caufam  amatorqs  quoqj 
ueneficrjs  infamis  eft,  &  judiciorum  ac  litiu  mora:  qux  crimina  una  laudepenfat,  fluxus 

grauida 


HISTORIAS  lirer  IX 

grauidarum  utero  fiftens, partusfjj  continetis  ad  puerperium:In  cibos  tamennon  admie 
titur.Pedeseum  habere  arbitratur  Ariftoteles,  ita  pofita  pinnarum  fimi1itudine*Muria/ 
nus  muricem  eftc  latiorem  purpura, nec^  aipero,  neqj  rotundo  ore,neq;  in  angulos  pro/ 
deunte  roftro,fed  fimplice,c5cha  utrocp  latere  fefe  coiiigeterquibus  inhrnretibuSjpienam 
uentis  ftetiffenauem, portantem  nuncios  a  Periandro, ut  caftrarentur  rtobilcs  pueriicon/ 
chasqj  qu«  id  prazftiterint, apud  Gnidiorum  Venerem  coli.  Trebius  Niger  pedalem  efi 
fe,  $c  craflitudine  quincp  digitorum:naues  morari ,  Pr«terca  hanc  effe  uim  eius  afieruati 
infale ,  ut  aurum  quod  deciderit  in  alttifimos  puteos, admotus  extrahat 

De  uarietate  natura  pifeium.  Cap.  xxvf 

jo  IV /f  Vtant  colorem  candidf  hyeme  men«,& fiut  «ftate  nigriores.Mutat  81  phycis, re 
iVjJiquo  tempore  candidavere  uaria.Eadem  pifeium  fola  nidificat  ex  alga,atq?  in  ni/ 
doparit.  Volat  hirundo, fane  perquam  fimilis  uolucri  hirundini :  item  miluus. 

De  lucerna  pifce,5£  dracone  marino.  Cap.  XXvff 

SVbit  in  fumma  maria,  pifeis  ex  argumento  appellatus  lucerna, linguacp  ignea  per  os 
exerta,tranquillis  nocftibus  relucet.  Attollit  e  mari  feiquipedanea  fere  cornua,qu«  ab 
his  nomen  traxit .  Rurfus  draco  marinus  captus,  atqj  immiflus  inharenam,cauerna  fib* 
rofrro  mira  celeritate  excauat. 

De  pifeibus  fanguine  carentibus.  Cap.  xxvm 

‘plfciuquida  fanguine  carent,de  quibus  dicemus.  Sunt  aut  tria  genera:  In  primis  qum 
jo  Jl  mollia  appellant",deinde  coteda  cruftis  tenuibus, poftremo  teftis  coclufa  duris.Mo! 
lia  funt,loiigo,fepia,poIypus,&  cmterea  eius  generis. His  caput  inter  pedes  8C  uentre,pedi 
culi  odoni  omibus.  Sepia:  &  loligini  pedes  duo  ex  his  Iongiffimi  8C  afperi,quibus  ad  ora 
admouent  cibos,  8C  in  fluctibus  fe  uelut  ancoris  ftabiliunt:  c«teri  cirri  quibus  uenantur. 

De  loligine,&fepqs,SC  polypis,  8C  nautilis.  Cap.  xxix 

LOIigo  etiam  uolitat,  extra  aquam  fe  efferens, quod  8C  pedunculi  faciunt, fagitte  mo 
do.Sepiarum  generis  mares  uarrj  dC  nigriores,coftanti«cp  maioris.  Pcrcuflie  triden/ 
teifcemin«  auxiliantur, at  fcemina  ido  mare  fugit. Ambo  aut  ubi  fenfere  fe  apprehendi, 
effufo  atramento ,  quod  pro  fanguine  his  eft,infufcata  aqua  abfconduntur.Polyporum 
multa  genera:  T erreni  maiores  cjj  pelagtj ,  omnes  brachqs  ut  pedibus  ac  manibus  utun/ 
i°  tBRcauda  uero  qum  eft  bifolca  &  acuta, in  coitu.Eft  polypis  fiftula  in  dorfo,qua  tranfmit 
tutit  mare-.eamq^  modo  in  dexteram  partem, modo  in  finiftram  transferut.Natant  obii/ 
qui  in  caput, quod  pr^durum  eft  fufflationeuiuentibus.  Ceterum  per  brachia  uelut  ace 
tabulis difperfis,  co  haufto  quodamodo,cui  adh^refc ut, tenent  fupini,ut  auelli  non  que/ 
ant.Vada  no  apprehendunt:#  grandibus  minor  tenacitas.Soli  mollium  in  ficcu  exeunt 
duntaxat  afpemm,Ieuitatem  odere .  Vefcuntur  conchylioru  carne, quoru  conchas  com/ 
plexu  crinium  frangunt :  itacp  pndacentibus  teftis  cubile  eoru  deprehenditur.Et  cu  alio/ 
qui  brutum  habeatur  animal, ut  quod  ad  manum  hominis  adnatat,in  re  quodammodo 
familiari callet.Omnia  in  domu  coportat, dein  putamina  erofa  carne  egerit, adnatatesqj 
pifciculos  ad  ea  uenatur .  Colorem  mutat  ad  fimilitudine  loci,#  maxime  in  metu.Ipfum 
4°  brachia  fua  rodere  falfa  opinio  eft.  Id  enim  d  congris  euenit  ei:fed  renafei  ficut  coloris  # 
lacertis  cauda, haud  falfum .  Inter  pr«cipua  aut  miracula  eft  qui  uocatur  nautilos,ab  alqs 
pompilos .  Supinus  in  fumma  «quorum  peruenit ,  ita  fe  paulatim  fubrigens ,  ut  emiffa 
omni  per  fiftula  aqua, uelut  exoneratus  fentina, facile  nauiget.Poftea  duo  prima  brachia 
retorquens,  membranam  inter  illa  mir«  tenuitatis  extendit.  Qua  uelificante  in  aura,  c«/ 
teris  fubremigans  brachqs ,  media  cauda  ut  gubernaculo  fe  regit.Ita  uadit  alto, Liburni/ 
tarum  ludens  imagine:#  fi  quid  pauoris  interueniat ,  haufta  fe  mergens  aqua. 

Deozena,nauplio,#Iocuftis,  Cap.  xxx 

POlyporum  generis  ozena,didta  d  graui  capitis  odofe,ob  hoc  maxime  murenis  eam 
confeftantibus.Polypi  binis  menfibus  roduntur.  Vitra  bimatu  non  uiuut.Pereunt 

o  z  autem 


160  C.  T?  L'I  N  I  I  N  ATVRALIS 

autem  tabefemper,fcemin£  celerius, &  fere  a  partu. Non  funt  prstereunda  &  L.LucuHo 
proconfule  Baxicte  comperta  de  polypis ,  qute  Trebius  Niger  e  comitibus  eius  prodidit* 
Auidiffimos  effe  concharu.  illas  ad  tadlum  comprimi,  procidentes  brachia  eoru,ultroqj 
efcam  ex  prodante  capere.Carentconcho  uifu,omniq?  fenfu  alio  cp  cibi  Si  periculi.Infi/ 
diantur  ergo  polypi  apertis:  impofitocp  lapillo  extra  corpus, ne  paipitatu  ef)ciatur,ita  fe/ 
curi  graffantur, extrahuntcp  carnes*,  illo  fe  contra h ut, fcd  fruftra  difcuneato,T anta  foler 
tia  animalium  hebetiffimis  quoq;  eft.Prasterea  negat  ullum  effe  atrocius  animal  ad  con/ 
fidendum  homine  in  aqua.  Ludtatur  enim  complexu,  &forbet  acetabulis,  ac  numerofo 
fiicftu  detrahit, cum  in  naufragos  urinantesue  impetu  capit.Sed  G  inuertatur,  elanguefcit 
uis.Exporriguntenim  ferefupinati,  mire  omnibus  marinis  expetentibus  odorem  quoq;  l0 
eorumtqua  de  caufa  Si  naffis  illinuntur.  Cotera  quo  idem  retulit,monftro  propiora  pof/ 
funtuideri,  Carteioin  cetarqsaffuetus  exire  e  mari  in  lacus  eorum  apertos,  atq;  ibi  falfa/ 
menta  populari,conucrtit  in  fe  cuftodum  indignationem  afliduitate  furti  immodici.  Se/ 
pes  erant  obiedlf  ,fed  has  tranfeendebat  per  arborem:nec  deprehendi  potuit  nifi  canum 
fagacitate.Hi  redeuntem  circumuafere  nodtUjCocitiq;  cuftcdes  expauere  nouitatem.Pri 
mum  omnium  magnitudo  inaudita  erat ,  deinde  color  muria  obliti  odore  diri .  Quis  ibi 
polypum  expedlaflet,aut  ita  cognofceretC’  cum  monffro  dimicare  fibi  uidebantur.Nan/ 
que  Si  afflatu  terribili  canes  agebat ,  nunc  extremis  crinibus  flagellatos, nunc  robuftiori/ 
busbrachijsclauarummodoincuffos,ogreq^multis  tridentibus  conficipotuit.Oftende 
re  Lucullo  caput  eius  dolrj  magnitudine,  amphorarum  quindecim  capax, atep  (ut  ipGus  20 
Trebrj  uerbis  utar)  barbas  quas  uix  utroqj  brachio  compledli  effet ,  clauarum  modo  to/ 
rofas:  longas  pedum  xxx.  acetabulis  fiue  caliculis  urnalibus  peluium  modo,  dentes  ma/ 
gnitudini  refpondetes.Reliquio  afferuato  miraculo, pepedere  pondo  dcc.Sepias  quoq; 

Si  loligines  eiufdem  magnitudinis  expullasin  littus  illud,  idem  autor  eft'.  In  noftro  mari 
loligines  quinum  cubitorum  capiuntur,fepis  binum. Neq;  his  bimatu  longior  uita.  Na/ 
uigeram  fimilitudinem  8i  aliam  in  Propontide  uifam  fibi  prodidit  Mutianus :  concham 
efle  acati]  modo  carinata ,  inflexa  puppe ,  prora  roftrata:  in  hac  condi  nauplium  animal 
fep ise  fimile  Iudedi  focietate  foIa:duobus  hoc  fieri  generibus.  Tranquillo  enim.uetftorem 
demiffis  palmulis  ferire  ut  rem  is .  Si  uero  flatus  inuitent,  eafdem  in  ufu  gubernaculi  por/ 
rigi,pandicp  concharu  finus  aur^.  Huius  uoluptatem  effe  ut  ferat,illius  ut  reganfimulcp  50 
eam  defeendere  in  duo  fenfu  carentiat  nifi  forte  trifti  (id  enim  conftat)  omine  nauigantiu 
humana  calamitas  in  caufa  eft.  Locuftte  crufta  fragili  muniutur  in  eo  genere, quod  caret 
fanguine.Latentmenfibus  quinis:Similitercancri,qui  eodem  tempore  occultatur,#  am / 
bo  ueris  principio  fenedtutem  anguium  more  exuunt  renouatione  tergorum.  Cetera  in 
undis  natant :  locuftje  reptantiu  modo  fluitant:fi  nullus  ingruat  metus, recio  meatu  cor/. 
nibus,qu£  funt  propria  rotunditate  pra:pilata,ad  latera  porrediis:qfdem  eredtis  in  pauo 
re  oblique  in  latera  procedunt.Cornibus  inter  fe  dimicant.  Vnum  hoc  animalium,  nifi  ui 
uum  feruenti  aqua  incoquatur ,  fluuida  carne  non  habet  callum. 

De  cancris, echinis, 52  echinometris.  Gap.  xxxi 

TT  luunt  petrofis  loris, cancri  mollibus. Hyeme  aprica  littora  fe(ftatur:^ftate  in  opaca  40 
V  gurgitum  recedunt.  Omnia  eius  generis  hyeme  teduntur,autumno  SC  uere  pingue 
fcunt,#  plenilunio  magis, quia  nocfte  fidus  tepido  fulgore  mitificat. Cancrorum  genera, 
carabi,  aftaci,  mafe, paguri,  heracleotici,leoes,&  alia  ignobiliora.Carabi  cauda  a  extetis 
cancris  diftantin  Phoenice  hippee  uocantur, tanta;  uelocitatis  ut  cofequi  non  fit.  Cancris 
uita  longa.Pedes  odtoni, omnes  in  obliquu  flexi.Fcemin^  primus  pes  duplex, mari  fim/ 
piex.Praxerea  bina  brachia  denticulatis  forcipibus.Superior  pars  in  primoribus  his  reo  ' 
uetur,inferiore  immobili.  Dextru  brachiu  omnibus  maius.  Vniuerfi  ubialiquando  con/ 
gregantur,  os  ponti  euincere  no  ualentjquamobreregreffi  circumeunt, appareri^  tritum 
iter,  Pinnother  autem  uocatur  minimus  ex  omnigenere,  ideo  opportuaus  miutue.Huic 


H  r  S  T  0  k  I  AE  LIBER  fX 


m 


folcrtia  eftinanium  oftrearum  tertis  fe  condere:  &  cum  accreueriLmigrarc  in  capaciores, 
cancri  in  pauore  etiam  retrorfum  pari  uelocitate  redeunt .  Dimicant  inter  fe  ut  arietes  ad/ 
uerfis  cornibus  incurfantes,Contra  ferpentium  icrtus  medentur.SoIe  cancri  fignum  tran 
feunte,&I  ipforu,cum  exanimati  fint,  corpus  transfigurari  in  fcorpiones  narratur  in  ficco. 
Ex  eodem  genere  funt  echini ,  quibus  (pinrepro  pedibus.  Ingredi  eft  his  in  orbem  uoIuiJ 
itaqj  detritis  farpc  aculeis  inueniuntur .  Ex  his  cchinometra  appellantur, quorum  longirt 
fim;s  fpinx,calices  minimi.Nec  omnibusidem  uitreus  coIor.Circa  Toronen  candidi  na/ 
icuntur, (pina  parua.Oua  omniu  amara, quina  numero.Ora  in  medio  corpore  in  terram 
uerfa . Tradunt feuitiam maris prafagire eos ,  correptisq? operiri  lapillis,  mobilitatem 
io  pondere  ftabilientes :  nolunt  uolutatione  (pinas  atterere.Quod  ubi uidere  nautici,ftatim 
pluribus  ancoris  nauigia  infrenat.  De  cochleis.  Cap.  xxxii 

IN  eodem  genere  cochle^aquatiles  terreftrescp,exerentes  fe  domiciliojbinaq?  ceu  cor/ 
nuaprotendentes  contrahentescp:oculis  carentritaqj  corniculispratentant  iter. 

De  pedtinibus,murice,& concharum  generibus.  Cap.  xxxrir 

PEclines  in  mari  ex  eodem  genere  habentur,  reconditi  8£  ipfi  in  magnis  frigoribus, ac 
magnisasftibus:  unguescp  uelutigne  lucentes  in  tenebris,etiam  in  ore  mandentium* 
Firmioris  iam  tertm  murices, 8C  concharum  generarin  quibus  magna  ludentis  natura  ua/ 
rictas,  tot  coloru  differentia, tot  figura,  planis,  concauis,Iongis,lunatis,in  orbem  circum/ 
adis, dimidio  orbe  rafis, in  dorfum  elatis,leuibus,ruoatis,denticulatis,ft:riatis,uertice  mu 
to  ricatim  intorto, margine  in  mucronem  emiflo, foris  effufo,  intus  replicatoiiam  diftincdio/ 
ns  uirgulata, crinita, crifpa, cuniculatim, pectinarim, imbricarim  undata, cancellatim  reticu 
!ata,in  obliquu,tn  redlum  expanfa,  den(ata,porredla,  finuata  breui  nodo  ligaris, toto  Ia/ 
tere  connexis,  ad  plaufum  apertis,  ad  buccinam  recuruis.  Nauigant  ex  his  uenerra,pra/ 
bentescp  concauam  fui  partem  aura  opponentes,per  fumma  equorum  uelificant,  Sa 
liisntpedines,  &  extra  uolitant,feqp  &ipfi  carinant. 

Dediuitrjs  marinis.  Cap.  xxxnir 

'QEd  quid  Irae  tam  parua  comcmoro,  cum  populatio  morum  atqj  luxuria  no  aliunde 
Dmaiorcp  e  concharu  genere  proueniatC’  Iam  quideextota  reru  natura  damnofiffimu 
uentri  mare  eft,tot  modis, tot  menfis,tot  pifciu  faporibus, quibus  pretia  capientiu  pericu 
fiunt.  Quomodo  8C  ubi  inueniantur  margarira.  Cap.  xxxv 

QEd  quota  ha ec  portio  eft  reputantibus  purpuras ,  conchylia,  margaritas  C  Parum  fci/ 
Dhcet  fuerat  in  gulas  condi  maria,  nifi  manibus ,  auribus ,  capite-,  toto -corpore  a  fce/ 
minis  iuxtauirisq?  geftarentur .  Quid  mari  cum  ueftibus  C  Quid  undisfludtibusq?  cum 
uellereCNon  recle  recipit  Irae  nos  rerum  natura  nift  nudos.  Efto ,  fi  tanta  uentri  cum  eo 
fecietas,quid  tergori  C  Parum  fit ,  nifi  qui  ueicimur  periculis, etiam  ueftiamur .  Adeo  pet 
torum  corpus ,  anima  hominis  qu^fita  maxime  placent .  Principium  ergo  culmena?  o/ 
mtilum  rerum  pretrj ,  margarira  tenent .  Indicus  maxime  has  mittit  oceanus .  Inter  illas 
bciluas  tales  tantascp ,  quas  diximus,  per  tot  maria  uenientes ,  tam  longo  terraru  tracftu, 
e  tantis  folis  ardoribus ,  atq?  Indis  quoque  in  infulas  petutur,&  admodum  paucas.Ferti 
4®  lifiima  eft  Taprobane  8C  Toidis,  ut  diximus  in  circuitu  mundi :  Item  Perimula  promon/ 
toriumlndra.Praripue  autem  laudantur  circa  Arabiam  in  Perfico  finu  maris  rubri.  Ori/ 
go  atq?  genitura  concha,  eft  haud  multum  oftrearum  conchis  differens.Has  ubi  genita 
lis  anni  ftimulauerit  hora ,  pandentes  fefe  quadam  ofeitatione  impleri  rofeido  conceptu 
tradunt, grauidas  poftea  eniti :  partum^  concharum  efte  margaritas  pro  qualitate  roris 
accepti:  fi  purus  influxerit,  candorem  confpicnfi  uero  turbidus, &  fcetum  fordefcereteun 
dem  pallere ,  ccelo  minante  conceptum :  ex  eo  quippe  conftare ,  ccelicp  eis  maiorem  fo/ 
cietatem  efte  cp  maris, inde  nubilum  trahi  colore,  aut  pro  claritate  matutina  ferenum.  Si 
tempeftiue  fatientur ,  grandefeere  8C  partus  .  Si  fulguret,coprimi  conchas,  ac  pro  ieiunrj 
tnodominui.Siuero5Ctonuerit,pauidasac  repente  compreflas,quajuocantphyfemata 

o  $  efficere 


W*  C,  PLINII  NAT7RAUS 

efficere, fpecicm  modo  inani  inflatam  fine  corpore :  hos  efle  concharu  abortusrSani  qui/- 
dem  partus  multiplici  conflant  cute,  non  improprie  callum  ut  exiftimari  corporis  pofsit: 
itaque  8C  purgantur  3  peritis.Miror  ip(o  tantum  eas  ccclo  gaudere, fole  rubefeere,  cando 
remcp  perdere  ut  corpus  humanum .  Quare  prazeipuu  cuftodiunt  pelagiaj,altius  merfe 
quam  ut  penetret  radrj.Flauefcut  tamen  8t  illa:  feneda,  rugiscptorpefcuntinec  nifi  iuuen 
ta  conflat  ille  qui  queritur  uigor .  Craftefcunt  etiam  in  feneda ,  conchisqp  adhtercfcunr, 
nec  fis  auelli  queunt  nifi  lima :  quibus  una  tantum  eft  Facies ,  &  ab  ea  rotunditas ,  auerfis 
planicies,ob  id  tympania  nominatur.  Coha:rentes  uidemus  in  conchis  hac  dote  unguen 
ta  circuferentibus.C^tero  in  aqua  mollis  unio, exemptus  protinus  durefeit.  Concha  ipfa 
cum  manu  uidet  comprimit  fefc ,  operitep  opes  fuas ,  gnara  propter  illas  fe  peti:  manuq?  i? 
fi  pr§  ueniat,acie  fua  ab  fcindit, nulla  iuftiore  poena, &  alfis  munita  fupplicfis:Quippe  inter 
fcopulos  maior  pars  inuenitur :  fed  in  alto  quocp  comitantur  marinis  canibustnec  tamen 
aures  foeminarum  arcentur.  Quidam  tradunt,  ficut  apibus ,  ita  concharum  examinibus 
fingulas  magnitudine  8£  uetuftate  pracipuas  efle  uciuti  duces,  mira:  ad  cauendum  foler/ 
tia::  has  urinantium  cura  peti ,  illis  captis ,  facile  casteras  palantes  retibus  includi .  Multo 
deinde  obrutas  (ale  in  uafis  fidilibus,erofa  carne  omni,  nucleos  quofda  corporu,  hoc  eft, 
uniones  decidere  in  ima.  Vfu  atteri  non  dubium  eft,coloremqj  indiligentia  mutari.Dos 
omnis  in  candore,  magnitudine,orbe,leuore,  pondere,  haud  promptis  rebus, in  tantum 
ut  nulli  duo  repedantur  indifereti:  unde  nomen  unionum  Romana  fcilicet  impofuere  de 
licue.Nam  id  apud  Gr.^cos  no  eft, ne  apud  Barbaros  quide  inuentores  eius  aliud  cp  mar  29 
garit#.Et  in  candore  ipfo  magna  differenria.Clarior  in  rubro  mari  repertus. Indicus  fpe 
cularium  lapidum  fquamas  aflimulat, alias  magnitudine  prfcellens.Summa  laus  coloris 
eft  exaluminatos  uocari.Et  procerioribus  fua  gratia  eft.Elenchos  appellat  faftigiata  loa 
gitudine ,  alabaftrorum  figura  in  pleniorem  orbem  definentes .  Hos  digitis  fufpendere, 

S£  binos  ac  ternos  auribus, fceminarum  gloria  eft,Subeuat  luxuria  eius  nomina  81  tsedia 
exquifita  perditione  portatu:fiquidem  cum  id  Fecere,  crotalia  appellat, ceu  fono  quoque 
gaudeant,8£  coiiifu  ipfo  margaritarum  i  Affedantqp  iam  Si  pauperes, lidorem  fcemina: 
in  pubiico  unionem  eiTe  diditantes.Quin  Si  pedibus,  nec  crepidarum  tantum  obftraga' 
lis,fed  totis  focculis  addunt.  Necp  enim  geftare  iam  margaritas,taifi  calcet, ac  per  uniones 
etiam  ambu!ent,fatis  eft.In  noftro  mari  reperiri  folebant, crebrius  circa  Bofphoru  Thra 
cium,ruffi  ac  parui  in  conchis, quas  myas  appellant:  At  in  Acarnania, quse  uocatur  pinna 
gignit.Quo  apparet  non  uno  concha  genere  nafei.  Namcp  Si  Iuba  tradit  Arabicis  con/ 
chameffefimilempediniinfedo,  hirfutam  echinorum  modo:  ipfum  unionem  in  car/ 
ne,  grandini  fimilem.  Concha  non  tales  ad  nos  afferuntur.  Nec  in  Acarnania  autem 
laudari  reperiuntur ,  enormes  fere ,  colorisqp  marmorei .  Meliores  circa  Actium ,  fed  8C 
hi  parui:5C  in  Mauritania  maritimis.  Alexander  Polyhiftor  8i Sudinss  Fenefcere  eos  pu 
tant,  coloremcp  expirare .  Eorum  corpus  folidum  efle  manifeftum  eft, quod  nullo  laplu 
frangutur.Non  auc  femp<?r  in  media  carne  reperiutur, fed  alfis  atq?  alfis locis.  Vidimuscp 
iam  extremis  etiam  marginibus  uelut  e  concha  exeuntes:&  in  quibufdam  quaternos  qui 
noscp .  Pondus  ad  hoc  &ui  femuncitepauri  fingulis  fcrupulis  exceflere.  In  Britannia  par/  4P 
uos  atep  decolores  nafei  certum  eft:quoniam  diuus  lulius  thoracem, quem  Venerigeni/ 
trici  in  tempio  eius  dicautt,ex  Britannicis  margaritis  fadu  uoluerit  intelligi.Lolliam  Psu 
linam ,  qusefuit  Cafi principis  matrona,  ne  ferio  quidem  ac  folenni  ceremoniarum  ali/ 
quo  apparatu ,  fed  mediocrium  etiam  fponfalium  ccena ,  uidi  fmaragdis  margaritis^ 
opertam, alterno  textu  fulgentibus,toto  capite,crinibus,fpiris,auribus,collo,manibusdi 
gitiscp,  qua:  fumma  quadringeries  h— s  colIigebat:ipfam  confeftim  parata  nuncupatio 
nem  tabulis  probare.  Nec  dona  prodigi  principis  fuerant,  fed  au  it*  opes,prouinciarum 
fcilicet  fpolfis  part^.Hic  eft  rapinaru  exitusrhoc  fuit  quare  M.  Lollius  infamatus  regum 
muneribus  in  toto  oriente ,  interdida  amicitia  a  Caio  Caffare  Augufti filio, uenenum  bi 


HISTORIAE  LIBER  IX  tSf. 

berat,  ut  neptis  eius  cccc.h— s  operta  fpedaretur  ad  lucernas.  Computet  nuc  aliquis 
ex  altera  parte,  quantum  Curius  aut  Fabricius  in  triumphis  tulerint:imagineturiiIorum 
fercula, Si  ex  altera  parte  Lolliam,  unam  imperij  mulierculam  accubantemmo  illos  curru 
detractos, quam  in  hoc  uicifte  malitCNec  hkc  lumma  luxuria  exempla  funt:  Duo  fuere 
maximiuniones  per  omne  »uum,  utrunque  pofledit  Cleopatra,  Aegypti  reginaru  no/ 
uiitima ,  per  manus  orientis  regum  Ubi  traditos  ♦  H»c  cum  exquifitis  quotidie  Antonius 
faginaretur  epulis, fuperbo  fimul  ac  procaci  faftu,ut  regina  meretrix  lautitia  eius  omnem 
apparatumqj  obtrcdans,qu»retc  eoquidaftrui  magnificentia  pofsit,  relpondit,una  Ce 
ccenacenties  h— s  abfumpturam.Cupiebat  dilcereAntonius,fedfieripofTe  nonarbi/ 
jo  trabatur.Ergo  iponfionibus  factis, poftero  die  quo  iudicium  agebatur, magnificam  alias 
ccenaro,nedics  periret,  fed  quotidianam  Antonio  appo{uit,irridenti,computationemq^ 
expoftulanti.  At  illa  corollarium  id  eflfe,  confompturamc^  fe  ea  in  ccena  taxationem  con 
firmans,  lolamqj  Ce  centies  h— s  ccenaturam,  inferri  menfam  fecundam  iufsit.  Ex  pra/ 
cepro  miniftri  unum  tantum  uas  ante  eam  pofuere  aceti,  cuius  afperitas  uisq^  in  tabem 
margaritas  refoluit.  Gerebat  auribus  cum  maxime  lingulare  illud.  Si  uere  unicum 
natura:  opus.  Itaque  expedante  Antonio  quid  nam  eftet  adura,detradum  alterum 
meriit,  ac  liquefactum  abforbuit.  Iniecit  alteri  manum  L.  Plancus  iudex  Iponfionis  eius, 
eum  quoque  paranti  fimili  modo  abfumere ,  uidumqj  Antonium  pronunciauit  ho/ 
mine  irato .  Comitetur  fama  unionis  eius  parem ,  capta  illa  tant»  qusftionisuidrice  re/ 
s*  ginadiffedumjutclfetinutrifque  Veneris  auribus  Rom»in  pantheo  dimidia  eorum 
ccena .  Non  ferent  tamen  hanc  palmam ,  ipoiiabunturcj^  etiam  luxuria  gloria .  Prior  id 
fecerat  Rom»  in  unionibus  magna:  taxationis  Clodius  tragoedi  Aefopi  filius,  relidus 
ab  eo  in  amplis  opibus  haeres ,  ne  in  triumuiratu  fuo  nimis  fuperbiat  Antonius ,  pene  hi/ 
ftrioni  comparatus:  Si  quidem  nulla  fponfione  ad  hoc  productus, quo  id  magis  regium 
erat, fed  ut  experiretur  in  gloria  palati ,  quid  faperent  margarita::  atque  ut  mire  placuere, 
nefolus  hoc  fciret,fingulos  uniones  conuiuis  abforbendos  dedit.Romae  in  promifcuutn 
ac  frequentem  ufum  uenifle ,  Alexandria  in  ditionem  redada  tprimum  autem  ccepifle 
circaSyiiana  tempora  minutas  Si  uiles  Feneftella  tradit  manifefto  errore,  cum  Aelius 
Stilo  lugurthino  bello  unionum  nomen  impofitum  maxime  grandibus  margaritis  pro/ 
dat.Et  hoc  tamen  aeterna:  prope  poflfefsionis  eft.Sequitur  haeredem,in  mancipatum  ue/ 
tiit  ut  praedium  aliquod.  Conchylia  Si  purpuras  omnis  ora  atterit,  quibus  eadem  mater 
luxuria  paria  pene  etiam  margaritis  pretia  fecit. 

De  natura  purpura  Si  muricis.  Cap.  xxxvl 

T)  Vrpurauiuunt  annis  plurimum  feptenis.  Latent  ficut  murices  circa  canis  ortum  tti/ 
X  ccnisdiebus.Congregaturuernotempore,  mucuoq?  attritu  lentorem  cuiufda  cera 
{aiiuant.Simili  modo  Si  murices.Sed  purpura  florem  illum  tingendisexpetitu  ueftibus, 
inmedqs  habet  faucibus.Liquoris  hic  minimi  eft  in  candida  uena,  unde  pretiofus  ille  bi/ 
bitur  nigrantis  rofce  colore  fubIucens.Reliquum  corpus  fterile,  Viuas  capere  cotendunt, 
quia  cum  uita  faecum  eum  euomunt.  Et  maioribus  quidem  purpuris  detrada  concha 
4°  auferuntrminores  trapetis  frangut,ita  demu  rorem  eum  excipietes  Tyrrj,  Praecipuus  hic 
A(i£,in  Meninge  Africa, 8i  Getulo  littore  oceani,in  Laconica  Europa.  Huic  fafces  fecu 
restg  Romana  uiam  faciunt,  idemq?  pro  maieftate  pueritia  eft.Diftinguit  ab  equite  cu 
riam,dijs  aduocatur  placandis,  omnemcp  ueftem  illuminat,in  triumphali  mifcetur  auro: 
quapropter  exculata  Si  purpura  fit  infania.Sed  unde  conchyirjs  pretia,  quis  uirus  graue 
in  fuco, color  au  fterus  in  glauco,  dC  irafeenti  fimilismariCLingua  purpura  longitudine  di 
gitali,qua  pafeitur  perforando  reliqua  conchylia:  tanta  duritia  aculeo  eft.  Aqua  dulci  ne/ 
cantur  ,8i  ficubi  flumen  immergitur :  alioqui  capra ,  diebus  quinquagenis  uiuunt  faliua 
fua.Conchs  omnes  celerrime  crelcunt, praecipue  purpuraranno  magnitudinem  impiet. 
Quod  u  hadenus  tranfcurrat  expofitio, fraudata profedo  le  luxuria  credat, npscp  indili 
. 5  ~  '  ©4  genti» 


i$4 


C.  PLINII  NATVRALIS 


gentia:  damnet.  Quamobrem  pcrfequemur  etiaofficinascut  tsnqusm  in  uita  frugum  no 
(citur  rario,Gc  omnes  qui  iftis  gaudent, pnemia  uit*  fax  calleant.Concharu  ad  purpuras 
Si  conchylia  eadem  quide  eft  materia, fed  diftat  temperamento.Duo  funtgenera:Bucci 
num  minor  concha, ad  fimilitudineeius  buccini,quo  fonus  teditur.unde  Si  caufa  nomini, 
rotunditate  oris  in  margine  iricifa.  Alterum  purpura  uocatur,cuniculatim  procurrente  ro 
ftro,  Si  cuniculi  latere  introrfus  tubulato, qua  proferatur  lingua.  Pr?terea  clauatum  eft  ad 
turbinem  ufq;  aculeis  in  orbem  (eptenis  fere,  qui  non  funt  buccino ,  fed  utrifq^orbes  toti/ 
dem  quot  habeant  annos.Buccinum  non  nifi  petris  adhteretjdrcaq?  (copulos  legitur. 

Quot  fint  genera  -  Cap.xxxvn 

PVrpuns, nomine  alio  pelagi?  uocantf,Earu  genera  plura, pabulo  Si  folo  difcreta.  Lu/ 10 
tenfe  putri  limo,  Si  algefe  enutritu  alga  uiliflimum:utrifcp  melius  Tenienfe  in  Tenei 
'maris  ora  coIledtum,hoc  quocp  tamen  etianum  ieuius  atq?  dilutius :  calculofe  appellan/ 
Cur  a  calculo  maris, mire  apto  cochyIqs:&  longe  optimum  purpuris  Dialutenfe,id  eft  ua 
tio  foli  genere  paftum.  Capiuntur  autem  purpura  paruulis  raristp  textu  ueluti  naftis  in 
alto  iactis.Ineft  rjs  efca,clufiles  mordaces^  conch^,ceu  mitulos  uidcmus.has  femineces, 
fed  redditas  mari  auido  hiatu  reuiuifcentes,  appetunt  purpurte  porrecftisqj  linguis  infc/ 
ftant.at  ille  aculeo  extimulatte  claudut  fefe, comprimunt^  mordentia:  ita  pendentes  aui 
ditate  fua  purpura  tollutur  Quo  capiantur  tempore.  Cap.  xxxvirr 

CApieaspoft  canis  ortum, autante  uernum  tempus  utiliftimum:quoniam  cumfceti 
ficauere, fluxos  habent  (uccos.Scdid  tingetium  officin^ignorant,cum  fummauer  2o 
tatur  in  eo.  Eximitur  poftea  uena  quam  diximus,cui  addi  falem  neceftariu,  fextarios  fer/ 
me  in  libras  centenas.Macerari  triduo, iuftum.  Quippe  maior  uis  ranto  quato  recentior. 
Feruere  in  plumbo ,  fingulisq^  aqua  amphoris  centenas  atque  quinquagenas  medicami. 
nis  libras  aquari,  ac  modico  uapore  torreri.  Si  ideo  longinqua  fornacis  cuniculo.  Ita  de/ 
fpumatis  fubinde  carnibus  quas  hasfiffe  uenis  necefte  eft, decimo  ferm£  die  liquata  corti 
na, udius  elutriatum  mergitur  in  experimentum:  Si  donec  fpei  fatis  fiat, uritur  liquor.  Ru 
bens  color  nigrante  deterior.  Quinis  lanapotat  horis,  rurfuscp  mergitur  carminata,  do/ 
nec  omnem  ebibat  faniem.Buccinum  per  le  damnatur, quoniam  fucum  remittit.  Pelagio 
admodum  alligatur,  nimtec^  eius  nigritia  dat  auftetitatem  illam  nitoremcpqui  quarti/ 
tur  cocci.  Ita  permixtis  uiribus  alterum  altero  excitaturautaftringitur.  Summa  medica/  50 
minum  in  libras  uellerum,buccini  c  c,  pelagi)  cxi.Ita  fit  amethyfti  color  eximius  ille.  At 
Tyrius  pelagio  primum  fariatur  immatura  uiridicp  cortina:  mox  permutatur  in  buccino. 
Laus  ei  fumma, color  (anguinis  concreti,  nigricans  afpeclu ,  idemcp  fufpectu  refulgens. 
Vnde  8i  Homero  purpureus  dicitur  fanguis. 

Rom^quandoufuspurpur^.  Cap.  xxxix 

T>Vrpura:ufum  Romce  femper  fuiflfe  uideo ,  (ed  Romulo  in  trabea .  Nam  toga  pra 
JL  texta  SC  latiore  dauo  Tullum  Hoftilium  e  regibus  primum  ufum  Hetrufcis  dcuidis 
latis  conftat.Nepos  Cornelius.qui  diui  Augufti  principatu  obrjt:Me, inquit,  iuuene  uio/ 
lacea  purpura  uigebat,cuius  libra  denarrjs  cetum  uenicbar,nec  multo  poft  rubra  Taren/ 
rina.Huic  fucceftit  dibapha  Tyria, qua:  in  libras  denarijs  mille  no  poterat  emi.  Hac  Le w  40 
tulus  Spinter  tedilis  curulis  primus  in  pra:texta  ufus  improbabatur:  qua  purpura  quis  no 
iam,  inquit,  tridinaria  facite  Spinter  ^dilis  fuit  urbis  coditx  anno  fcptingcntefimo,  C  ice/ 
rone  confele.Dibapha  tunc  dicebatur, qu?  bis  tincfta  dTet, ueluti  magnifico  impedio,qua 
liter  nunc  omnes  penecomodiores  purpune  tingutur .  In  cochyliata  uefte  cetera  eadem 
finebuccino:pr£terc£  ius  temperatur  aqua  pro  inuifo  humani  potus  excremcntd,  dimi/ 
dia  8i  medicamina  adduntur.Sic  gignitur  laudatus  ille  pallor  faturitate  fraudata, tanto^j 
dilucidior,  quanto  magis  uellera  efuriunt. 

PDe  pretio  earum.  Cap.xL 

Retia  medicamento  funt  quidem  pro  fertilitate  littorum  uiliofa.-non  tamen  ufquam 

pdagi) 


H  IS  T  0  R  I  AE  LIBER. 


pelagrj  libras  quinquagenos  numos  excedere  &  buccini  centenos  fcianr,  qui  ifta  mercati 
turimmenfo  .  Sed  alia  funt  e  fine  initia :  iuuatcp*  ludere  impendio ,  8C  lufus  geminare  mi/ 
fcendo  iterum, &  ipfaadulterare  adulteria  naturi:  ficut  teftudines  tingere, argentum  au/ 
ro  confundere  ut  eleftra  fiant,  addere  his  #ra,  ut  Corinthia. 

De  tingendo  amethyftino,82  cocco, SThyfgino.  Cap.  XLt 

NOn  eft  fatis  abftuliflfe  gemm#  nomen  amethyftum,rurfum  abfolutus  inebria/ 
tur  Tyrio ,  ut  fit  ex  utroque  nomen  improbum ,  fimulqp  luxuria  duplex:  &  cum 
confecere  conchylia ,  tranfire  melius  in  tyrium  putant .  Pcenitentia  hoc  primum  debet 
inueniflfe,  artifice  mutante,  quod  damnabat :  inde  ratione  nata ,  uotum  quoque  factum 
io  euitio  portentofis  ingenrjs,  82  gemina  demonftrata  uia  luxuria, ut  color  alius  operiretur 
alio ,  fuauior  ita  fieri  leniorcp  didlus.  Quin  8i  terrena  mifcere,  coccocp  tindlum  tyrio  tin/ 
gere  ut  fieret  hyfginum .  Coccum  Galati#  rubens  granum,  ut  dicemusin  terreftribus, 
aut  circa  Emeritam  Luficani#  in  maximalaude  eft .  Verum  ut  fimul  peragantur  nobilia 
pigmenta,  anniculo  grano  languidus  fuccus  ,  idem  a  quadrimo  euanidus .  Ita  nec  recen/ 
ti  uires, neque  lenefcenti.  Abunde  tracftata  eft  ratio,  qua  fe  uirorum  iuxta  foeminarumqj 
forma  credit  ampliflfimam  fieri. 

De  pinna, 82  pinnothere,S2 aquatilium  fenfu.  Cap.  xlii 

/'"'f  Oncharu  generis  82  pinna  eft .  Nafcitur  in  limofis  fubretfta  femper,nec  unqua  fine 
comite,quem  pinnotherem  uocatalrj  pinnophylacem.  is  eft  fquilia  parua, alibi  cati 
locer  dapis  allectator.  Pandit  fe  pinna,  luminibus  orbum  corpus  intus  minutis  pifcibu^ 
prgbens,  Aftultant  illi  protinus ,  82  ubi  licentia  audacia  creuit,  implent  eam.Hoc  tempus 
fpeeulatus  index,  morfu  leui  fignificat.  Illa  ore  copreffo  quicquid  indufit  exanimat,  par/ 
temq?  focio  tribuit .  Quo  magis  miror,  quofdam  exiftimaffe ,  aquatilibus  nullum  inelfe 
fenfum .  Nouit  torpedo  uim  fuam  ipfa  non  torpens:  merfacqj  in  limo  fe  occultat,pifdunt 
quifecuri  fupernatates  obtorpuere  corripies.  Huius  iecori  teneritas  nulla  prasfertur.Nec 
minor  folertia  ran#,quasin  mari  pifcatrix  uocatur :  eminetia  fub  oculis  cornicula  turbato 
limo  exerit,a{Tultates  pifticulos  pertrahens,  donec  tam  prope  accedant, ut  aisiliat.Simili 
modo  fquatina  82  rhombus  abditi  pinnas  eXertas  mouent  ipecie  uermiculorum:  itemq? 
qu$ uocatur.  raia .  Nam  paftinaca  latrocinatur  ex  occulto ,  tranfeuntes  radio  (quod  te/ 
5°  bm  eft  ei)  figens.  Argumenta  folertia  huius ,  quod  tardifsimi  pifcium  hi,  mugilem  uelo/ 
cifsimum  omnium  habentes  in  uentre  reperiuntur* 

De  fcolopendris,uulpibus  82  glanis*  Cap.  xliii 

QColopendr#  terreftribus  fimiles,quas  centipedes  uocant,hamo  deuorato  omnia  in/ 
Wteranea  euomunt,  donec  hamum  egerant, deinde  reforbent.  At  uulpes  marinas, fimili 
in  periculo  glutiunt  amplius  ufcp  ad  infirma  line#,  qu#  facile  pr#rodant.  Cantius  qui  82 
glanis  uocatur,  auerfos  mordet  hamos ,  nec  deuorat,  fed  efca  ipoliat. 

De  ariete  pifce.  Cap.  xliiii 

GRaflatur  aries  ut  latro .  Et  nunc  grandium  nauium  in  falo  ftantium  occultatus  um/ 
bra,fi  quem  nandi  uoluptas  inuitet  expectat.nunc  elato  extra  aquam  capite, pifcati 
4°  tiutn  cymbas  fpeculatur,  occultuse^  adnatans  mergit. 

De  his  qu#  tertiam  naturam  habent, non  animaliu,neq5  fru/ 
ticum,82  de  urticis  52  fpongrjs.  Cap.  xlv 

Quidem  82  his  ineflfe  ftnfum  arbitror  ,  qu#  nec  animalium, neq^  fruticu,fed  tertiani 
Xvex  utroqj  natura  habent ,  urticis  dico  52  fpongrjs.  Vrticas  nocftu  uagantur,  riocftuq? 
mutantuncarnofas  frondis  his  natura, 82  carne  uefcuntur.  Vis  pruritu  mordax,  eademq? 
quas  terreftris  urticce .  Contrahit  ergo  fe  quam  maxime  rigens,  ac  pr#natantepi(ciculo 
frondem  fuam  fpargit ,  complecftensq^  deuorat  Alias  marcenti  fimilis,82  iacftari  fe  pafla 
flndlu  algas  uice,contadlos  pifces,attritucp  petr#  fcalpentes  pruritum  inuadit.Eadem  no 
cta  pecftines  82  echinos  perquirit ,  dum  admoueri  Gbi  manum  fentit,  colorem  mutat  82 


contrahitur, Tacfla  uredinem  mittit,  paulumqj  fi  fuit  interualli,  abftonditur.Ora  ei in  ra/ 
diceeflc  traduntur,  excrementa  per  fumma  tenui  fiftula  reddi.  Spongiarum  tria  genera 
accipimuSjfpiffumacpr^durum  SCafperum, tragos  id  uocatur:minuslpiiTum& mollius 
manon:  tenue  den(umcp,ex  quo  penicilIi,Achtlleum.Naicuntur  omnes  in  petris, aluntur 
conchis, pi(ce,limo.  Intelledum  inefle  rjs  apparet,  quia  ubi  auulforem  fenfere,  contrade 
multo  difficilius  abftrahuntur.Hoc  idem  fludu  pulfante  faciunt.  Viuere  c(ca,manifefto 
concha:  minuta  in  his  reperta  oftendunt .  Circa  Toronen  uefei  illis  auulfas  etiam  aiut,6£ 
ex  relidis  radicibus  recrefcere.In  petris  cruoris  quoq?  inh^ret  coIor,Africispr^cipueque 
generantur  in  Syrtibus.Maxima»  fiut  mana:,fed  molliffim*  circa  Lycia.In  profundo  aut 
necuentofo  molliores.  InHelleipoto  aCperx  Si  denfe  circa  Malea.  Putreicunt  in  apricis 
locis, ideo  optim^  in  gurgitibus.  Viuentibus  idem  qui  madetibus  nigricans  color.  Adh^/ 
rent  nec  parte  nec  tot^ :  interfunt  aute  fiftula  quadam  inanes,  quaterna  fere  aut  quina:, 
per  quas  pafei  exiftimantf.Sunt  8i  alia:,(ed  fuperne  concretx.Et  fubefle  membrana  qu$/ 
dam  radicibus  earum  intelligitur.  Viucre  conftat  longo  tempore.  Peffimu  omniu  genus 
eft  earum  qua:  aplyfi^  uocantur,quia  elui  no  poffunt,  in  quibus  maxima:  funt  fiftula:.  Si 
reliqua  denfitas  (pifta.  De  caniculis  marinis.  Cap.  xlvi 

C  Anicularum  maxima  multitudo  circa  eas  urinantes  graui periculo  infeftat.  Ipfi  fe / 
runt  SI  nubem  quandam  craffefcere  fuper  capita ,  planorum  pifeium  fimilem,  pre/ 
mentem  eos, arcentcmq?  a  reciprocando,  Si  ob  id  ftilos  pr^acutos  lineis  annexos  habere 
fefe :  quia  nifi  perfoftie  ita  non  recedant,  caliginis  8 i  pauoris ,  ut  arbitror ,  opere.  Nubem  2P 
enim  8C  nebulam  ( cuius  nomine  id  malum  appellant )  inter  animalia  haud  ullam  compe 
ritquifquam.  At  cum  caniculis  atrox  dimicatio.  Inguina  8i  calces  omnemq?  candorem 
corporu  appetunt .  Salus  una  in  aduerfas  eundi,  ultroqp  terrendi ,  Pauet  enim  hominem 
teque  ac  terret.Et  fors  tequa  in  gurgite.  Vt  ad  fumma  aqu^  uentu  eft,ibi  periculu  anceps, 
adempta  ratione  contra  eundi  dum  conetur  emergere',  8i  (alus  omnis  in  iberjs.  funem  illi 
religatum  ab  humeris  eius  trahut,  hunc  dimicans,utfit  periculi  fignu,heua  quatit.-dextra 
apprehenib  ftilo  in  pugna  eft:modicus  alias  tradus.  Vt  prope  carinam  uentum  eft,  nifi 
prseceleri  ui  repente  rapiat, abfumi  fpedat.Ac  fepe  iam  (ubdudi,e  manibus  auferuntur, 
fi  non  trahentium  opem, conglobato  corpore  in  pila:  modum, ipfi adiuuere.  Protendunt 
quidem  tridetes  alrj,(ed  monftro  folertia  eft  nauigium  (ubeundi,atq$  ita  e  tuto  prshandi.  & 
Omnis  ergo  cura  ad  (peculandum  hoc  malum  infumitur. 

De  his  qux  filicea  tefta  includuntur, Si  qax  fine  ullo  (enfu>&  de  reli 
quis  fordidis  animalibus.  Cap.XLVii 

Ertiffima  eft  fecuritas  uidifle  planos  pifces:quia  nunqua  funt,  ubi  malefica  befti#: 
V-/  qua  caufa  urinantes  facros  appellat  eos .  Silicea  tefta  indufis  fatendu  eft  nullu  effe 
fenfum,ut  oftreis.Multis  eadem  natura  quf  frutici,ut  holothurrjs, pulmonibus, fteliisA/ 
deocp  nihil  non  gignitur  in  mari, ut  cauponaru  etiam  arftiua  animalia,pernici  molefta  fal/ 
tu>aut  qux  capillus  maxime  celat, exiftat:  di  circumglobata  efex  fiepe  extrahuntur :  qux 
caufa  fomnu  pifciu  in  mari  nodibus  infeftarc  exiftimatur.Quibufdauero  ipfis  innafcun 
tur,quo  in  numero  chalcisaccipitur.  De  uenenatis  marinis.  Cap.  xlviii  4° 

NEc  uenena  ceflant  dira, ut  in  lepore:  qui  in  Indico  mari  etiam  tadu  peftiIes,uomitu 
diftolutionemq?  ftomachi  protinus  creatnn  noftro  offa  informis,colore  tantum  le 
pori  fimilisiin  Indfs,&  magnitudine,^  pilo  duriore  tantu,nec  uiuas  ibi  capitur. iEque  pe/ 
ftiferum  animal  araneus, fpinf  in  dorfo  aculeo  noxius.Sed  nullu  ufquam  exeerabilius  cp 
radius, fuper  caudam  eminens  trygonis, quam  noftri  paftinacam  appel{ant,quincunciaii 
magnitudine.arbores  infixus  radici  necat,  arma  ut  telum  perforat  ui  ferri  &  ueneni  malo. 

De  morbis  pifeium.  Cap.XLix 

MOrbos  uniuerla  genera  pifcium,ut  extera  animalia  etiam  fera, non  accipimus  fe n/ 
tire .  Verum  aegrotare  fingulos  manifeftum  facit  aliquoru  macies,  cum  in  eodem 

genere 


HIS  TORI  AE  LIBER 


1*7 


genere  prapinguesalfi  capiatur.  De  generatione  eorumiral  Cap.  l 

QVonam  modo  generent,  defiderium&  admiratio  hominum  differri  non  patitur. 

Pifcesattritu  uentrium  coeunt,  tanta  celeritate  ut  uifum  failant:Deiphini  &  reliqua 
cete  iimili  modo,&  paulo  diutius.Fcemina  pifeis  coitus  tepore  marem  fequitur,  uentrem 
eius  roftro  pulfans:  fub  partu  mares  fceminam  fimiiiter,  oua  uefcentesearu:  Nec  fatis  eft 
generationi  per  fe  coitus, nifi  abditis  ouis, inter  fe  uerfando  mares  St  fcemina:  uitale  afper/ 
Ierint  uirus.Non  omnibus  id  contingit  ouis  in  tanta  multitudine,  alloqui  replerentur  ma/ 
ria  St  ftagna,cum  finguli  uteri  innumerabilia  concipiant. 

Item  de  generatione, &  qui  pifces  oua  pariant.  Cap.  ti 

io  TT|  Ifcium  oua  in  mari  crefcunt, quadam  flimma  celeritate,  ut  murenaru, quadam  pau/ 
X  lo  tardius .  Plani  pifeium  quibus  cauda  non  eft ,  aculeattq?,  ut  teftudines  in  coitu  fu/ 
perueniunt:Polypi  crine  uno  fcemime  naribus  adnexoiSepiac  St  loligines  linguis,compo 
nentes  inter  fe  brachia, &  in  contrarium  nantesrore  St  pariunt .  Sed  polypi  in  terram  uer/ 
fo  capite  coeunt .  Reliqua  mollium  tergis ,  ut  canes .  Item  locufbe  &  fquilta,  cancri,  ore. 
Ranie  iuperueniut,  prioribus  pedibus  alas  fcemin®  mare  apprehendente,  pofferioribus 
clunes.Pariunt  minimas  carnes  nigras,  quas  gyrinos  uocant,ocu!is  tantum  St  cauda  infi/ 
gnes-.mox  pedes  figuratur,  cauda  findente  fe  in  pofteriores.Mirumq^  femeftri  uita  refol 
imntur  in  limum  nullo  cernete,  8t  rurfus  uernis  aquis  renafeutur  qu.m  fuere  natse, perinde 
occulca  ratione, cu  omnibus  annis  id  eueniat.Et  mituli  St  pedlines  fponte  naturas  in  hare/ 

■ 1  nolis  proueniunt .  Qu£  durioris  teftxfunt,ut  murices,  purpuree,  faliuario  lentore.  Sicut 
acefcente  humore  culices, atque  fpuma  maris  incalefcente,cum  admiffus  e{l  imber.Quie 
uero  filiceo  tegmine  operiutur,  ut  oftrea,putrefcete  limo, aut  ipuma  circa  nauigia  diutius 
itante  defixosq?  palos ,  St  i|gny  maxime.  Nuper  compertum  in  oftrearfis, humorem  fis 
ketificum  laciis  modo  effluere,  Anguilim  atterunt  fe  fcopulis,  ea  ftrigmenta  uiuifcut,nec 
aliaeft  earum  procreatio.Pifcium  diuerfa  genera  non  coeunt, preter  fquatinam  St  raiam, 
ex  quibus  nafeitur  priori  parte  rais  fimilis  ,8£  nomen  ex  utroque  ccmpofitum  apud 
Grascos  trahit.  Quadam  tempore  anni  gignuntur,  St  in  humore  St  in  terra.  Vere  pe/ 
clines jimaces,  hirudineseodem  tempore  euanefeunt.  Pifeium  lupus  St  trichias  bis  anno 
parit,5£  faxatiles  omnes.  Mulli  ter  ut  chalcis, cyprinus  fexies,fcorpiones  bis  ac  fargi,  uere 
SL  autumno.Ex  planis  fquatina  fola  bis, autumno  St  uergiliarum  occafu.Plurimi  pifeium 
tribus  mefibus,  Aprili,  Mato, Iunio.Salp^e  autumno:Sargi,torpedo,fquaIi  circa  asquino/ 
cirium.  Molles  uere.  Sepia  omnibus  menfibus.  Oua  eius  glutino  atramenti  ad  fpeciem 
uure  cohcerentia ,  mafculus  profequitur  afflatu,alias  fterilefcunt .  Polypi  hyeme  coeunt, 
pariunt  uere  oua  tortili  uibrata  pampino ,  tanta  fcecunditate ,  ut  multitudinem  ouorum 
occifi  no  recipiant  cauo  capitis,quo  pragnantes  tulere.Ea  excludut  quinquagefimo  die, 
e  quibus  multa  propter  numeru  intercidunt.Locuft^  St  reliqua  tenuioris  crufte, ponunt 
oua  fuper  oua,atcp  ita  incubant .  Polypus  fcemina  modo  in  ouis  fedet,modo  cauernam 
cancellato  brachiorum  implexu  claudit.Sepia  in  terreno  parit  inter  harudines,aut  ficubi 
enata  alga,  excludit  quintodecimo  die.  Loliginesin  alto  conferta  oua  asdunt ,  ut  fepte. 
4°  Purpura,  murices, eiufdemcp  generis,  uere  pariunt .  Echini  oua  plenilunfis  habent  hye/ 
me,6£  cochlea  hyberno  tempore  nafcuntur.  Torpedo  odlogenos  fcetus  habens  inueni/ 
turreaqj  intra  fe  parit  oua  pramollia, in  alium  locum  uteri  transferens, atqj  ibi  excludens. 
Simili  modo  omnia  qux  cartilaginea  appeilauimus.Ita  fit ,  ut  fola  pifeium  St  animal  pa/ 
riant,&  oua  concipiant .  Silurus  mas  folus  omnium  abdita  cuftodit  oua  fepe  St  quinqua/ 
genis  diebus ,  ne  abfumantur  ab  alrjs .  Cxterx  fcemince  in  triduo  excludunt ,  fi  mas  atti/ 
git.  Acus  fiuebelone  unus  pifeium  dehifcente  propter  multitudinem  utero  parit.  A  par/ 
tu  coalefcit  uulnus,quod&  in  c^cis  ferpentibus  tradunt.  Mus  marinus  in  terra  fero/ 
bc  effoffa  parit  oua,  St  rurfus  obruit  terra.  Tricefimo  die  refoffa  aperit ,  foetumiq;  in 
aquam  ducit. 


De 


»68 


C.  PLINII  NATVRALIS 


Ol 


Deuuluispifcium.  Cap.Lii 

ERythiniSi  chan«uuluas  habere  traduntur:  Qui  trochos  appellatur  a  Gr«cis,ipfe 
fe  inire.  Aquatilium  omnium  Foetus  inter  initia  uifu  carent 

Delongiffimauitapilcium.  Cap.Lin 

A  Eui  pifcium  memorandum  nuper  exemplu  accepimus.  Paufilypum  uilla  eft  Cam 
JLXpanise,  haud  procul  Neapoli :  In  ea  in  Cadaris  pifeinis  i  Pollione  Vedio  coniccftu 
pifcem,fexagefimum  poft  annum  expiraffe  feribit  Anneus  Seneca, duobus  alrjs  «quali/ 
bus  eius  ex  eodem  genere  etiam  tunc  uiuentibus  :qu«  mentio  pifeinarum  admonet,  ut 
paulo  plura  dicamus  hac  de  re,pdufquam  digrediamur  ab  aquatilibus. 

De  uiuart]s  oftrearu,8i  quis  ea  primus  inuenerit.  Cap.  liiii  Io 

|  Strcarum  uiuaria  primus  omnium  Sergius  Orata  inuenit  in  Baiano,«tate  L.Craf 
*  fi  oratoris, ante  Marficum  bellumec  gula:  caufa,  Fed  auariti«,magna  uedtigalia  tali 
ex  ingenio  fuo  percipiens ,  ut  qui  primus  penfiles  inuenit  balineas ,  ita  margonisatas  uil/ 
las  fubinde  uendendo.  Is  primus  optimu  faporem  oftreis  Lucrinis  adiudicauit,  quando 
eadem  aquatiliu  genera  aliubi  atqj  aliubi  meliora :  Sicut  lupi  pifces  in  Tiberi  amne  inter 
duos  pontes, rhombus  Rauenna:, murena:  inSicilia,elopsRhodi:Si  alia  genera  fimiliter, 
neculinaru  cenfora  peragatur.  Nondum  Britanica  leruiebat  littora,  cum  Orata  Lucrina 
nobilitabat:  poftea  uifum  tanti  in  extrema  Italia  petere  Brundufiu  oftreas :  ac  ne  Iis  effet 
inter  duos  Iapores,nuper  excogitatum, fame  Iongf  aduetftionis  a  Brudufio,cotnpafcere 
in  Lucrino.Eadem  «tateprior  Licinius  Murena,  reliquoru  pifcium  uiuaria  inuenit,cuius  20 
deinde  exeplum  nobilitas  fecuta  eft, Philippus, Hortenfius:  Lucullus  excilb  etiam  mon/ 
te  iuxta  Neapolim  maiore  impendio  quam  uilla  «dificauerat  euripum,8i  maria  admifit. 
Qua  de  caufa  Magnus  Pompeius  Xerxentogatu  eum  appellabar.  Quadraginta  h—s 
pilcing  a.  defundto  illo  ueniere  pilees. 

Quis  primus  murenarum  uiuaria  fecerit.  Cap.LV 

MVrenarum  uiuarium  priuatim  excogitauit  C.  Hirius  ante  alios,  qui  ccenis  trium/ 
phalibus  Ctefaris  didtatoris  fex  milia  numero  murenarum  mutuo  appedit.  Nam 
permutare  quidem  pretio  noluit,  aliafie  merce.  Huius  uillam  intra  quammodica  quadra/ 
gies  pifcinx  uenierunt.  Inuafit  deinde  fingulorum  pifcium  amor .  Apud  Baulos  in  par/ 
te  Baiana  pifeinam  habuit  Hortenfius  orator ,  in  qua  murenam  adeo  dilexit ,  ut  exani-  jo 
matam  flefle  credatur .  In  eadem  uilla,  Antonia  Drufi ,  muren«  quam  diligebat  inaures 
addidit,  cuius  propter  famam  nonnulli  Baulos  uidere  concupiuerunt. 

De  cochlearum  uiuarrjs, 8i  quis  primus  inftituit  Cap.Lvi 

Ochlearum  uiuaria  inftituit  Fuluius  Hirpinus  in  Tarquiniefi,  paulo  ante  ciuile  bel 
lum,  quod  cum  Pompeio  magno  gcftum  eft,diftindtis  quidem  generibus  earum, 
(eparatim  ut  eflent  alb«,qu«  in  Reatino  agro  nafcuntur:  feparatim  Illyric«,  quibus  ma/ 
gnitudo  pr«cipua:African«,quibusfcecunditas:SoIitan«,quibus  nobilitas.  Quin  Si  fa/ 
ginam  earum  commentatus  eft,fapa  8i  farre,alqsq?  generibus,ut  cochlea:  quoque  altiles 
ganeam  implerent:  cuius  artis  gloria  in  eam  magnitudinem  perducta  fit,  ut  odtoginta 
quadrantes  caperent  fingularum  calices.  Autor  eft  M.  Varro.  40 

De  pifeibus  terrenis.  Cap.Lvi  1 

T)Ifaum  genera  etiamnum  a  Theophrafto  miraproduntur:circa  Babylonis  rigua, de 
X  cedentibus  fluurjs, in  cauernis  aquas  habentibus  remanere.  Quofdam  inde  exire  ad 
pabula  pinnulis  gradietes,crebro  cauda:  motu,contraqj  uenanteis  refugere  in  fuas  cauer 
nas, Si  in  rjs  obuerios  ftare:capita  eorum  efle  rana:  marin«  fimilia,reliquas  partes  gobio/ 
rum,  branchias  ut  c«teris  pifeibus .  Circa  Heracleam  Si  Cromnam  Si  multifariam  in 
Ponto  unum  genus  efle ,  quod  extremas  fluminum  aquas  fedletur ,  cauernasque  faciat 
fibiin  terra,  atque  in  his  uiuat ,  etiam  reciprocis  amnibus  ficcato  Iittore  .  Effodi  ergo: 
motu  demum  corporum  uiuere  eos  approbant,Circa  Heracleam  eandem,  eodemq?  Ly 


H  I  S  T  0  R  I  AE  L  I  B  E  K. 


169 


co  amne  clecedetite,  oiris  relidis  in  limo  generari  pifces,  qui  ad  pabula  petenda  palpitent 
exiguis  branchijs ,  quod  fieri  non  indigo  humoris :  propter  quod  SC  anguiilas  diutius  afr 
uere  exemptas  aquis .  Oua  autem  in  ficco  maturari ,  ut  teftudinum ,  Eadem  in  Ponti  re/ 
gione  apprehendi  glacie  pifcium  maxime  gobiones ,  non  nifi  patinarum  calore  uitalem 
motum  fatentes .  In  his  quidem ,  tametfi  mirabilis ,  eft  tamen  aliqua  ratio .  Idem  tradit 
in  Paphlagonia  effodi  pifces  gratiffimos  cibis  terrenos  altis  fcrobibus ,  in  his  locis  ubi 
nuite  reftagnent  aqua:,  miraturcp  8C  ipfe  gigni  fine  coitu.Humoris  quidem  uim  aliquam 
'  ineflfe  quam  puteis  arbitratur,  cum  in  nonnullis  reperiatur  pifces.Quicquid  eft,hoc  certe 
minus  admirabile  talparu  facit  uita  fubterranei  animalis,nifi  forte  uermiu  terrenorum  SC 
io  pifcibus  natura  eft.  De  muribus  Nili,  Cap  lviii 

VErum  omnibus  his  fidem  Nili  inundatio  affert, omnia  excedente  miracula  .  Quip# 
pe  detegete  eo  mu  (culi  reperiutur  inchoato  opere  genitalis  aqus  terraeqj,  iam  par/ 
te  corporis  uiuentes,  nouilsima  effigie  etiamnum  terrena. 

De  anthiapilce,&  quomodo  capiatur.  Cap.  lix 

"X  lEcdeanthia  pifce  fileri  conuenit  quae  plerofque  aduerto  credidiffe.  Chelidonias 
XN  infulas  diximus  A(te,  (copulofi  maris,  ante  promontorium  fit-as  tibi  frequens  hic 
pifcis ,  SC  celeriter  capitur,  uno  genere ,  paruo  nauigio,  SI  concolori  uefte ,  cademcp  hora 
per  aliquot  dies  continuos  pifcator  enauigat  certo  (patio ,  efcamcp  proqcit.  Quicquid 
ex  eo  mittitur ,  (ilfpedta  fraus  ptxdx  eft:  cauenscp  quod  timuit, cum  id  tepe  fadtum  eft, 
to  unus  aliquando  confuetudine  inuitatus  anthias,  efcam  appetit.  Notatur  hic  intentione 
diligentijUt  autor  fpei ,  conciiiatorqjcapturce.  Neque  enim  eft  difficile,  cum  per  aliquot 
diesfolus  accedere  audeat.tandem  SC  aliquos  inuenit :  paulatimcp  comitatior,  poftremo 
greges  adducit  innumeros,  iam  uetuftilsimis  quibufque  affueris  pifcatorem  agnofeere, 
Siemanu  cibum  rapere .  Tum  ille  paulum  ultra  digitos  in  efca  laculatus  hamum ,  fingu/, 
los  inuoiat  uerius  qudm  capit ,  ab  umbra  nauis  breui  conatu  rapiens ,  ita  ne  cceteri  feti/ 
tiant ,  alio  intus  excipiente  centonibus  raptu ,  ne  palpitatio  ulla  aut  lonus  cceteros  abigat. 
Conciliatorem  noffe  ad  hoc  prodeft ,  ne  capiatur .  Parcit  pifcator  fugituro  in  reliquum 
gfegem.Ferunt  difeordem  focium  duci  infidiatum  pulchre  noto  cepiffe  malefica  uolun/ 
tateragnitum  in  macello  a  fodo,  cuius  iniuria  erat,  Sedati  damni  formulam  editam,  con/ 
$0  demnatumcp, addidit  Mutianus  ^ftimata  lite  decem  libris.Iidem  anthte  cum  unum  ha 
reo  teneri  uiderint,  (pinis  quas  in  dorfb  (erratas  habec,linea  (ecare  tradunturreo  qui  tene 
tur,extendente,ut  pnecidi  potet .  At  inter  fargos,ipfe  qui  tenetur, ad  (copulos  linea  terir. 

De  fteilis  marinis.  Cap.  lx 

T)Rreter  hxc  claros  fapientia  autores  uideo  mirariftellam  in  mari.Ea  figura  eft,parua 
i  admodum  caro  intus, extra  duriore  callo.Huic  tam  igneum  feruorem  effe  tradunt* 
ut  omnia  in  mari  conta&a  adurat, omnem  cibum  ftatim  peragat.  Quibus  fit  hoc  cogni/ 
tum  experimentis,haud  facile  dixerimrmultoqp  memorabilius  duxerim  id,  cuius  expeti/ 
endi  quotidie  occafio  eft.  De  dadylis,eorumq3  miraculis.  Cap.  lxi 

/""*  Oncharum  e  genere  funt  da<ftyli,ab  humanorum  unguium  fimilitudine  appellati. 
40  His  natura  in  tenebris  remoto  lumine, alio  fulgore  clarere,  SC  quanto  magis  humo/ 
rem  habeat, lucere  in  ore  mandentium, lucere  in  manibus, atcp  etia  in  folo  atq?  uefte, deci 
dentibus  guttis:ut  pcul  dubio  pateat,  fucci  illa  natura  effe, qua  miremur  etia  in  corpore. 

De  inimicirijs  SC  amicitrjs  inter  fe  aquatilium.  Cap.  lxji 

CVnt  SC  inimicitiarum  atq?  concordia  miracula.  Mugil  SC  lupus  mutuo  odio  flagrant. 
DConger  &  murena,  caudas  inter  fe  praerodentes .  Polypum  in  tantum  locuftapauet, 
ut  li  iuxta  uiderit,omnino  moriatur.Locuftam  conger,  rurfus  polypum  congri  lacerant, 
Nigidius  autor  eft,  prarodere  caudam  mugiliIupum,eofdemqj  flatis  menfibus  concoc 
deseffe.Omnes  autem  uiuere, quibus  cauds  fic  amputentur.  At  e  contrario  amicitiae  ex/ 
cmpla  funt,pneter  illos, de  quorum  diximus  focietate,  balena  SC  mufculus:  quando  prae/ 

p  graui 


graui  fuperciliorum  pondere  obrutis  cius  oculis, infeftantia  magnitudinem  uadaprama/ 
tans  demonftrat,  oculorumq?  uice  fungitur.Hinc  uolucrum  natura:  dicentur. 


C.  PLINII  SECVNDI  NATVRALIS  HI 
STORIAE  LIBER  DEC.  I  M  V  S 


De  natura  auium.  Cap.  j 

e  q_v  i  t  v  r  natura  auium ,  quarum  grandifsimi  &pene  be/ 
ftiarum  generis ,  ftruthiocameli  Africi  uel  Aethiopici ,  altitudiV 
nem  equitis  infidentis  equo  excedut, celeritatem  uincut:  ad  hoc  10 
demum  datis  pennis ,  ut  currentem  adiuuent :  ccetcro  non  funt 
uolucres,  nec  a  terra  tolluntur.  Vngutarjsceruinisfimiles,  qui/ 
bus dimicant,  bifoic^,  comprehendendis  lapidibus  utiles:quos 
fuga  contra  fequentes  ingerunt  pedibus .  Concoquendi  fine 


aele<5tu  deuorata  mira  natura ,  fed  no  minus  ftoliditas,  in  tanta 


reliqui  corporis  altitudine, cum  colla  frutice  occultauerint,latere  fefe  exiftimantium.Pra;/ 
mia  ex  rjs  oua ,  propter  amplitudinem  pro  quibufdam  habita  uafis ,  conoscp  bellicos  & 
galeas  adornantes  penn^.  De  phoenice.  Cap.  ii 

A  Ethiopes  atq?  Indi,  diicolorcs  maxime  8i  inenarrabiles  ferunt  aues,  &  ante  omnes 
XA-nobiiem  Arabia  phoenicem :  haud  fcio  an  fabuIofe,unum  in  toto  orbe,  nec  uifum  20 
magnopere.Aquils:  narratur  magnitudine,auri  fulgore  circa  colla, cetera  purpureus,  ce/ 
ruieam  rofeis  caudam  pennis  diflinguentibus,  criftis  faciem  caputcp  plumeo  apice  coho 
neftante .  Primus  atq?  diligentiisimus  togatoru  de  eo  prodidit  Manilius  fenator  ille,  mas 
ximisnobilis  dodtrinis  doctore  nullctneminem  extitiifequi  uiderit  ueicentemifacrum  in 
Arabia  foli  efle,uiuere  annis  dclx.  fenefeentem  cafia  thuriscp  furculis  coftruere  nidum, 
replere  odoribus ,  8C  fuperemori .  Ex  ofsibus  deinde  e  medullis  eius  naici  primo  ceu  uer/ 
miculum,inde  fieri  pullum.Principiocp  iufta  funeri  priori  reddere, &  totu  deferre  nidum 
prope  Panchaiam  in  Solis  urbem  in  ara  ibi  deponere.  Cum  huius  alitis  uita  magni 
conuerfione  anni  fieri  prodit  idem  Manilius,  iterumcp  fignificationes  tempeftat  u  &  fide 
rum  eafdem  reuerti.Hoc  aut  circa  meridiem  incipere,  quo  die  fignu  Arietis  fbl  intrauenc  50 
Et fuiffc eius  couerfionis  annu  prodente fe  P.Licinio,M.  Cornelio  co ss.  ccxv.  Corne 
iius  Valerianus  phoenice  deuolauifie  in  Aegyptu  tradit,Q.Plautio,Sex.Papinio  co  ss. 
Allatus  eft  Si  in  urbe,Claudq  principis  cenfura,anno  urbis  Dccc.8rin  comitio(ppofitus, 
quod  actis  teftatu  eft, fed  que  falfum  efte  nemo  dubitaret.  De  aquilis.  Cap.  m 

T?  X  his  quas  nouimus, aquila  maximus  honos, maxima  8C  uis.Sex  earu  generaiMe/ 
JC/tenaetos  d  Griseis  didta,eademcp  ualeria,  minima  magnitudine,uiribuspr^cipua, 
colore  nigricans.-fola  aquiiarum  foetus  fuos  alit,  cxtevze,ut  dicemus,  fugannfiola  fine  clan 
gore,  fine  murmuratioe.Conuerfatur  aut  in  montibus.  Secundi  generis  pygargus,in  op/ 
pidis  manfitat  Si  in  campis, albicante  cauda.Tertq  morphnos,qua  Homerus  Si  perenon 
uocat, aliqui  8i  plancum, 8i  anatariam,(ecunda  magnitudine  8i  ui:huiccp  uita  circa  lacus.  40 
Phoemonoe  Apollinis  dufta  filia, dentes  ei  effe  prodidit, murie  alias, carentiqj  lingua:can 
dem  aquiiaru  nigerrimam, prominentiore  cauda.  Confentit  &  BoethusJugenium  eft  ei, 
teftudinesraptas  frangere  e  fublimi  iacicndo :  qumfors  interemitpoetam  Aefchylum, 
pr^dicftam  fatis, ut  ferunt,  eius  diei  ruinam  fecura  coeli  fide  caucntem.Quarti  generis  eft 
percnapterus:eadem  oripelargus,uulturina  lpecie,alis  minimis ,  reliqua  magnitudine  an 
tecellens,(ed  imbellis  8C  degencr,ut  quam  uerberet  coruus.cade  ieiun?  iemper  auiditatis, 

81  querulis  murmurationistfolaaquilaru  exanima  fertcorpora,c£Ster#cum  occidere  con 
fidunt.  Hisc  facit  ut  quintu  genus  gnefion  nocetur, uelut  uerum,iblumq3  incorrupta  ori/ 
cinis, media  magnitudine,colore  fubrutiIo,rarum  conlpedu.Supereft  haliaetos, clarifsi 


ma  oculorum  acie  *  librans  ex  alto  fcfe:  uifoq?  in  mari  pifce,  prarccps  fn  eum  rueris ,  SC  di/ 
fcufsis  pedore  aquis  rapiens .  Illa  quam  tertiam  fecimus*  circa  flagna  aquaticas  anes  ap/ 
petit  mergentes  fe  fubinde, donec  fopitas  Iaffatascp  rapiat.  Spedanda  dimicatio,auc  ad 
perfugia  littorum  tendente  *  maxime  f 1  condenfa  harundo  fic :  aquila  inde  idu  abigente 
afeSC  cum  appetit  in  lacus  cadete,  umbram^?  fuam  nanti  fub  aqua  a  Iittore  offendente: 
rurfusaue  in  diuerfa ,  SC  ubi  minime  fe  credat  expedari,emergente.H^c  cauia  gregarim 
auibusnatan  di,  quia  plutes  fimulno  infeftantur ,  refperfu  pinnarum  hoftem  obcsecates. 
S^pe  SC  aquila  ipfie  no  tolerates  pondus  apprehenfum,una  mergutur.Haliseetus  tantu 
implumes  etiamnum  pullos  fuos  percudens ,  fubinde  cogit  aduerfos  intueri  felis  radios; 
10  SC  fi  coniuentem  bumedlantemqj  animaduert/t,  praecipitat  t  nido,  uelut  adulterinuatq; 
degenererillu  cuius  acies  firma  contra  deterit,  educat  Halfeeti  fiiu  genus  n5  habent, fed 
exdiuerfo  aquilaru  coitu  nafcuntur.Id  quidem  quod  ex  rjs  natum  eft,in  ofsifragisgenus 
habet, e  quibus  uultures  progeneratur  minores:SC  ex  rjs  magni,  qui  omnino  no  generat 
Quidam  adtjciunt  genus  aquilae, quam  barbatam  uocant,Thufci  uero  ofsifraga, Tribus 
primis  SC  quinto  aquilaru  generi  /nidificatur  nido  lapis  aetites,  que  aliqui  dixere  gagate, 
ad  multa  remedia  utilis,nihil  igne  deperdens.Eft  aut  lapis  ifte  prignansdntus  cum  qua/ 
tias,alio  uelut  in  utero  fonate.Sed  uis  illa  medica  non  nifi  nido  difeptis.Nidificat  iri  petris 
8C  arboribus,pariunt  oua  ternatexcludut  pullos  binos, uifi  funt  SC  tres  aliquado.  Alterum 
expellunt  taedio  nutriendi.  Quippe  eo  tempore  ipfis  cibu  negauit  natura, profpiciens, ne 
io  omnium  feraru  foetus  raperentur.  Vngues  quocp  earum  inuertuntur  diebus  qs,albefcut 


los  fcflicet  rapini.  Et  alioquin  unu  par  aquilaru  magno  adpopulandu  tradu  ut  farietuf 
indiget.Determinat  ergo  fpatia,  nec  in  proximo  pridatur.  Rapta  no  protinus  ferut,ied 
primo  deponut,experti<qj  pondus  tunc  demu  abeut.Oppetut  no  fenio,nec  xgritudine, 
fed  fame, in  tantu  fuperiore  accrefcete  roftro,ut  aduncitas  aperiri  no  queat.A  meridiano 
aut  tempore  operantur, 8C  uolannprioribus  horis  diei, donec  impleatur  hominu  couentu 
foradgnaui  fedent.Aquilaru  pennm  mixtas  reliquatu  alitum  pennas  dcUorant.Negant 
unqua  folam  hanc  alitem  fulmine  exanimata ,  ideo  armigera  Iouis  cofiietudo  iudicauir* 
Quando  legionu  fignaeffe  coeperint, Sccum  quibus  fit  aquilis  bellu.  Cap.  inf 
p  Omanis  eam  legionibus  C.  Mariusin  fecundo  cofulatu  fuo  proprie  d/cauit.Erat  SC 
Xvantea  prima  cum  quatuor  alrjs :  lupi ,  minotauri ,  equi ,  apria?  fingulos  ordines  att/ 
teibant .  Paucis  ante  annis  fola  in  acie  portari  coepta  erat, reliqua  in  caftris  relinquebatur. 
Marius  in  totum  ea  abdicauitJEx  eo  notatum,  non  fere  legionis  unquam  hybernafle  ca/ 
ftra,ubi  aquilarum  non  fit  iugum.  Primo  SC  fecundo  generi  non  minorum  tantu  quadru 
pedum  rapina, fed  etia  cum  cernis  p radia .  Multum  puluerem  uolutatu  colledu,  infideris 
comibus  excutit  in  oculos, penis  ora  uerberas,donec  pr^cipitet  in  rupes.Nec  unus  hoftis 
illi  fatis  eftiacrioreftcu  dracone  pugna, multotqj  magis  anceps  etiafi  in  aere.Oua  hic  con 
feclatur  aquil?  auiditate  malefica, at  illa  ob  hoc  rapit  ubicunq?  uifum.Ille  multiplici  nexa 
4°  alas  lioat, ita  fe  implicas, ut  fimul  decidat.  Mirum  de  aquila.  Cap.  v 

H  St  percelebris  apud  Sefton  urbem  aquite  gloria  t  educatam  ^  uirgine  retuliftegra/ 
X>tiam;aues  primo,  mox  deinde  uenatus  aggerente.Defunda  poftremo  *  in  rogu  ac/ 
cenfum  eius  inieciffe  fefe ,  8C  fimul  confiagrafle .  Quam  ob  caufam  incola:,  quod  uoeant 
Heroum, in  eo  loco  fecere,appellatum  Iouis  SC  uirginis,quoniam  illi  deo  ales  aferibitur. 

De  uulturibus.  Cap,  vi 

"T  TVlturum  priualent  nigri .  Nidos  nemo  attigit.Ideo  etiam  fuere,  qui  putarent  illos 
V  ex  aduerfo  orbe  aduolare  falfso .  Nidificant  enim  in  cxcelfifsimisrupibus.  Foetus 
quide  fiepe  cernutur  fere  bini.  Vmbricius  arufjpicu  in  noftro  iuo  peritiflimus, parere  tra 
dit  oua  tria:  uno  ex  ijs  reliqua  oua  nidumt^  luftrare,mox  abrjcere.Triduo  aute  ante  aut 

p  z  biduo 


»7* 


PLINII  NAT  V  R  ALIS- 


biduo  uo!areeos,ubicadauera  futura  (unt.  Defenquale.  Gap,  vn  4 

Anqualem  auem  atcp  immuflulum ,  augures  Romani  in  magna  qu^ftione  habent. 
OlmmufTulum  aliqui  uulturis  pullo  arbitrantur  eflfc,&  (anqualem  ofsifragf.Maffurius 
fanqualem  ofsifragam  e0edicit3immu(Tuluniautpuliumaquitepriu(quaalbicetcauda. 
Quida  poft  Mutiu  augure  uifos  no  effe  Roma  cdfirmauere,ego(quod  ucrifimilius  cft) 
in  defidia  reru  omniu  non  arbitror  agnitos.  De  accipitribus.  Gap,  vm 

A  Ccipitrum  genera  xvi.inuenimus.Ex  qscircon  claudum  altero  pede.profperrimi 
-LVaugurrj  nuptialibus  negoerjs  &  pecuariarrei.Triorchem  a  numero  teftium,cui  prin 
Cipatum  in  augurrjs  Phcemonoe  dedit:buteonem  huc  appellant  Romani,  familia  etiam 
ex  eo  cognominata, cum  profpero  aufpicio  in  ducis  naui  fediffet.  Aefalona  Graeci  uocat,  io 
qui  folus  omni  tempore  apparet .  ceteri  hyeme  abeunt .  Diftindiio  generu  ex  auiditate. 
Alii  non  ni(i  ex  terra  rapiunt  auem ,  alrj  non  niii  circa  arbores  uolitantem ,  ali)  fedentem 
in  {ublimi,aliqui  uolantem  in  aperto.  Itaq?  &  columba  nouere  ex  rjs  pericula, uifocj?  con/ 
fidunt,  uelfubuolant,  contra  naturam  eius  auxiliantes  fibi.  In  infula  Africse  Cerne  in 
oceano  accipitres  totius  Maffylue  humi  foetificant , .nec  alibi nafcuntur  illis  affuerigen/ 
tibus,  In  Thracia:  parte  fuper  Amphipolim  homines  atque  accipitres  focictate  quadam 
aucupantur.  Hi  ex  fyluis  &  harundinetis  excitant. aues,  illi  fuperuolantes  deprimunt. 
Rurfus captas  aucupes diuidunt  cumqs.Traditumeft,mi(fasi'nfublimefibi  excipere 
eos -.St  cum  tempus  fit  capturas,  clangore  ac  uolatus  genere  inuitare  ad  cccafione .  Simile 
quiddam  lupi  apud  M^otin  paludem  faciunt .  Nam  nifi  partem  a  pifcantibus  (uam  a o  29 
cepere,expanfa  eorum  retia  lacerant.  Accipitres  auium  non  edunt  corda.  Nodturnus  acci 
piter  cymindis  uocatur,rarus  etia  in  fyluis,intetdiu  minus  cernens .  Bellum  interneciuura 
gerit  cum  aquila?  cotmentesqjfepe  prehenduntur. 

De  coccyce,quse  a  (uo  genere  interimitur.  Cap,  ix 


r  poftea.Eft  autem  necg  aduncis  unguibus  folus  accipitfum,nec  capite  fimilis 
A JiSs  riflu  illis,necp  alio  c[?  colore, ac  t  uidlu  columbi  potius, Quin  ££ abfumitur  ab  accipitre,fi  quati/ 
do  und  apparuere :  fola  omnium  auis  a  fuo  genere  interempta .  Mutat  autem  8t  uocem.* 
procedit  uere ,  occultatur  canicula  ortu :  fempercp  parit  in  alienis  nidis ,  maxime  palum/  jo 
bium, maiori  exparte  fingula  oua,  quod  nulla  alia  auisjraro  bina.  Caufa  fubrjciendi  pul/ 
los  putatur,  quod  fciat  fe  inuifam  cundtis  auibus .  nam  minuta  quoque  infeftant:ita  non 
fore  tutam  generi  (uo  ftirpem  opinatur,  ni  fefellerit:  quare  nullum  facit  nidum,  alioquin 
t.repidum  animal .  Educat  ergo  fubditum  adulterato  foeta  nido.  Ilie  auidus  ex  natura, 
proripit  cibos  reliquis  pullis,  itaq?  pinguefcit,&  nitidus  in  Ce  nutricem  conuertit.  illa  gau/ 
det  eius  fpecie,  mirature)?  fefe  ipfam,quod  talem  pepererit:  fuos  comparatione  eius  dam 
nat  ut  alienos,  abfumiq?  etiam  fe  inlpedfante  patitur,doncccorripit  iplam  queq;  iam  uo 
ian di  potens. Nulla  tum  auium  fuauitate  carnis  comparatur  illi. 

De  miluis.  Cap.  x 

tllui  ex  eodem  accipitrum  genere,magnitudine  differunt. No tandu  in  his,rapaci(fi  40 
mam  &  famelica  femper  alitem  nihilefculenti  rapere  unquaex  funerum  ferculis, 
nec  Olympia:  ex  ara .  ac  ne  ferentium  quidem,  manibus ,  nifi  lugubri  municipiorum  im/ 
molantium  oftento.Iidem  uidentur  artem  gubernandi  docuiffe  caudse  flexibus,  incocto 
monffracte  natura,quod  opuseflet  in  profundo.  Milui  &  ipfi hybernis  menfibus latet, 
non  tamen  ante  hirundines  abeuntes.  Traduntur  autem  &  a  folftitijs  affici  podagra. 

Digeft-ioauiumpergenera.  Cap.  xi 

*T  ~T  Olucrum  prima  diftindtio  pedibus  maxime  coftat.  Aut  enim  aduncos  unguesha/ 

V  bent,aut  digitos, aut  palmipedum  in  genere  (unt, uti  an(eres,&  aquatica:  fere  aues. 
Aduncos  ungues  habentia, carne  tantum  uefcuntur  ex  parte  magna. 

De 


MI 


X 


JHSTORlAE  LIBER 


w 


De  inaufpicatis  auibus, cornice, coruis, bubone.  Cap.  xtt 

COrnices  8C aliopabulo.atqj  duritiem  hucisroftro  repugnantem, uolantes  in  altum 
in  faxa  tegulasue  iaciunt  iteru  ac  fiepius,  donec  quaftatam  perfringere  queant.  Ipla 
des  eft  inaulpicat*  garrulitatis, i  quibufdam  tamen  laudata.  Ab  arduri  fidere  ad  hirun/ 
dinum  aducntum  notatur  eam  in  Mineru^  Iuds  templisqp  raro, alicubi  omnino  no  afpi/ 
ci, ficut  Athenis.Prceterea  fola  ha:c  etiam  dolantes  pullos  aliquandiu  pafcit:  in3ufpicatiP 
fima  foetus  tempore, hoc  eft,  poft  folftitiu .  Cxterx  omnes  ex  eodem  genere  pellunt  ni/ 
dis  pullos, ac  uolare  cogunt, ficut  &  corui:qui  8C  ipfi  non  carne  tantum  aluntur,  fed  robu/ 
ftos  quocg  foetus  fuos  fugant  longius.Itaque  paruis  in  uicis  non  plus  bina  coniugia  funt: 
io  Circa  Cranonem  quidem  Thefifali^  fingula  perpetuoigenitores  loboli  loco  cedunt.Di/ 
ueria  in  hac  St  fupradida  alite  quadam.  Corui  ante  folftitium  genera nnrjdem  cegrefcut 
fexagedis  diebus,  fiti  maxime,  antecp  fici  coquatur  autumno,  cornix  ab  eo  tempore  cor/ 
ripitur  morbo.  Corui  pariunt  cum  plurimum  quinos.Ore  eos  parere  aut  coire  uulgus  ar/ 
bitratur.  Ideoq?  grauidas,fi  ederint  coruinu  ouum,per  ospartum  redder ciatcg  in  totum, 
difficulter  parere, fi  tecto  inferantur.  Ariftoteles  negat, no hercule  magis  quam  in  Aegy/ 
pto  ibim:  fedillam  exofculationem,  qax  fiepe  cernitur,qualem  in  columbis  efte. Corui  iti 
aufpicrjs  foii  uidentur  intelledum  habere  fignificatiohum  fuarum  .nam  cum  Medice  hd 
{pices  occifi  funt,  omnes  e  Peloponnefo  St -Attica  regione  uoIauerunr.Peisima  eorum  fi/ 
gnificatio,cum  glutiunt  uoce  uelut  ftranguiati.  Vncos  ungues  St  nodurnee  aues  habenr, 
io  ut  nodu£,buho,ululce.Omnium  horum  hebetes  interdiu  oculi.Bubo  funebris,  St  maxi 


mc abominatus,  publicis  preeeipue  aufpicrjs,  deferta  incolit :  nec  tantu defolata,  fed  dira 
edam  SdnacceiTa :  nodis  monftru, nec  cantu  aliquo  uocalis,  fed  gemitu.Itacp  in  urbibus 
automnino  in  luce  uifus, dirum  oftentum  eft.Priuacorum  domibus  infidentem  plurimis 
fcio  no  fuiflfe  feralem.  Volat  nunqua  quo  libuit,  fed  trafuerlus  aufertur.Capitoltj  cellam 
ipfam  intrauit  Sex.Papellio  Iltro,L.Pedanio  coss.propter  quod  nonis  Martrjs  urbs  Iti 
ftrataefteoanno.  De  incendiaria  aue.  Cap.  xni 

TNaufpicata  eft  St  incendiaria  auis,  propter  qua  fepenumero  luftrata  urbem  in  annali 
Ibus inuenimus, ficut  L.Cafsio,C.  Mario  coss.  quo  anno  8C  bubone  uifo  luftrata  eft* 
Quicfit  auis  ea,nec  reperitur,nec  traditur.  Quida  ita  interpretatur,  incendiaria  efte  qax/ 

1°  cunqj  apparuerit  carbone  feres  ex  arisuel  altaribus .  Alf)  ipinturnicem  ea  uocat:fed  hxC 
ipfaquseeflet  inter  aues,qui  fe  fcire  diceret  no  inueni.  DeCliuina.  Cap.  xnii* 

/^1  Liuinam  quocj?  aue  ab  antiquis  nominata  animaduerto  ignorari .  Quida  clamato/ 
V-/riam  dicut,  Labeo  prohibitoriam.Et  apud  Nigidiu  iubis  appellatur  auis,quce  aqui/ 
larum  oua  frangat.  De  auibus  incognitis.  Cap.  xV 

C  Vnt  pneterea  complura  genera  depida  in  Hetrufea  difeiplina ,  (ecolis  non  uifa :  quas 
Mnunc  defeciffe  mirum  eft,  cum  abundent  etiam  qu®  gula  humana  populatur. 

De  auibus  nodurnis.  Cap.  xvt 

X*  Xternoru  de  augurrjs  peritifsime  fcripfifte  Hylas  nomine  putatur.Is  tradit  nodua, 
JL/bubonem,picu  arbores  cauante,trogone, cornicem,  a  cauda  de  ouo  exfre.-quoniam 
40  pondere  capitu  peruerfij  oua ,  pofteriorem  partem  corporu  fouendam  matri  applicent* 


Denoduis.  Cap.  xvit 

NOduarum  contra  aues  folers  dimicatio.Maiore  circundat»  multitudine,refupin^ 
pedibus  repugnat, colledre^  in  ardu,roftro  St  unguibus  totas  tegutur.  Auxiliatur 
accipiter  collegio  quodanatune,belIucp  partitur.  Noduas  fexagenis  diebus  hyemiscu/ 
bare,&noueuoces  habere  tradit  Nigidius.  De  pico  rnartio.  Cap.  xvm 

C  Vnt  8C  parure  aues  uncorum  unguium,ut  pici,martio  cognomine  infignes,  St  in  aufpi 
Mcqs  magni.  Quo  in  genere  arborum  cauatores,  fcandentes  in  fubredum  felium  mo/ 
do,  dii  uero  St  fupini,percufsi  corticis  fono,pabulum  (ubefle  intelligut.pullos  in  cauis  edu 
eant  auium  foli.  Adados  cauernts  eorum  a  paftore  cuneos,admota  quadam  ab  his  her/ 

p  5  ba 


174 


C.  PLINII  NATVR-ALIS 


ba,elabi  creditur  uuIgo.Trebius  autor  eft ,  ciauum  cuneutnucadacftum  quanta  libeat  ui 
arbori  in  qua  nidum  habeat ,  ftatim  exilire  cum  crepitu  arboris ,  cum  infederit  dauo  aut 
cuneo.Ipfi  principales  Latio  fant  in  augurrjs,a  rege  qui  nomen  huic  aui  dedit.  Vnum  eo/ 
rum  pradeitu  tranfire  non  queo .  In  capite  pratoris  urbani  L.Tuberonis,in  foro  iura  pro 
tribunali  reddetis,fedit  ita  placide,ut  manu  prehenderetur.Reipondere  uates,exitiu  im/ 
perio  portendi  fi  dimittereturrat  fi  exanimaretur, pretori.Et  ille  auem  protinus  cocerpfit: 
nec  multo  poftimpleuit  prodigium.Vefcuntur  &  glande  in  hocgenerc,pomiscp  multe, 
fed  qu^:  carne  tantum  non  uiuunt,  excepto  miluorquod  ipfum  in  augurqs  dirum  eft. 

De  uncos  ungues  habentibus  &  digitos.  Cap.  xix 

T Ncos  ungues  habeces  omnino  no  congregatur, &  fibi  queeq?  pradantur.Sunt  aut  io 
V  omnes  ferealduola?  prater  nodlurnas :  &  magis,maiores.  Omnibus  alse grandes, 
corpus  exiguum.  Ambulant  difficulter.In  petris  raro  confiftunt,curuatura  unguiu  probi 
bente.Nunc  de  fecudo  ordine  dicamus,qui  in  duas  diuiditur  fpecies,ofcines,&alites:illa/ 
rum  generi  cantus  oris, his  magnitudo  differentiam  dedit.  Itacp  procedent  8i  ordine: 

De  pauonibus,  51  quis  eos  primus  cibi  caufa  occiderit.  Cap.  xx 

Mnescp  reliquas  in  his  pauonugenus,cu  forma  tuintelledu  eius&  gloria.  Geman 
V_y  tes  laudatus  expadit  colores  aduerfo  maxime  fole,  quia  fic  fulgetius  radiat.  Simul 
umbra  quofdam  repercuflus  ceteris, qui  in  opaco  clarius  micant,  cochata  qu^rit  cauda: 
oescp  in  aceruu  cotrahit  pennaru,  quos  fpedtari gaudet  oculos.Ide  cauda  annuis  uicibus 
amiflacu  folrjs  arboru,  donec  r^nafeatur  iteru  cu  flore, pudibuaus  ac  mceres  qu^ritlate/  29 
bram.Viuit  annis  xxv.  Colores  incipitfundere  in  trimatu.Ab  autoribus  no  gloriofum 
tantu  animal  hoc  traditur, fed  8i  maleuoIum,ficut  anfer  uerecundumtquonia  hasquoq; 
quida  addiderut  notas  in  his,haud  probatas  mihuPauone  cibi  gratia  Roma:  primus  cc/ 
cidit  orator  Hortefius,adtdali  ccena  facerdotq.  Saginareprimus  inftituitcirca  nouiflimu 
piraticu  bellu  M.Aufidius  Lurco,  cxq>  eo  qu^ftu  reditus  fefterdum  fexagena  M.habuir. 

De  gallis, &quomodocaftrentur,8e  de  gallinaceo  locuto.  Gap.  xxi 

PRoxime  gloria  fentiut  &  hi  noftri  uigiles  noifturni,  quos  excitandis  in  opera  morta/ 
libus,rumpendocp  fomno  natura  genuit.  Norunt  fidera,&  ternas  dift inguut  horas 
interdiu  cantu.Cu  fole  eunt  cubitu, quartacp  caftrenfi  uigilia  ad  curas  laborecp  reuocant. 
Nec  fblis  ortu  incautispatiuntur  obrepere,  diemq^ueniente  nuntiant  cantu ,  ipfum  uera  39 
•  cantum  plaufu  laterum.  Imperitantfuo  generi,&rcgnu  in  quacunqj  funt  domo  exercet. 
Dimicatione  paritur  hoc  quocp  inter  ipfos,uelut  ideo  tela  agnata  cruribus  fuis  inteliigen 
tes:nec  finis  fepe  comorietibus.Quod  fi  palma  cotingit, ftatim  in  uxoria  canut,fet^  ipfi 
principes  teftantur.Vidlusoccultaturfilens,^grccp  feruitiupatitur.  Et  plebs  tame  :eque 
fuperba  graditurafduaceruice^criftiscdfa.-codu^fola  uolueru  afpicitcrcbrojn  fubl  me 
caudam  quoqp  falcata  erigens:  itaq?  terrori  funt  eda  Iconibus  feraru  generofifsimis.  lam 
ex  his  quidam  ad  belJa  tantu &pralia  afsiduanafcuntur ,  quibus  etia  patrias  nobilitarut 
Rhodu  ac  Tanagra.  Secudus  eft  honos  habitus  Melicis  ac  Chalcidicis,ut  plane  dignse 
aliti  tantu  honoris  praebeat  Romana  purpura.  Horum  funt  tripudia  foliftima  .  Hi  magi/ 
ftratus  noftros  quotidie  regut,domosq?  ipfis  fuas  daudut  aut  referadhi  fafces  Ro.impel 
Iunt  aut  retinent, iubent  acies  aut  prohibet, uidloriaru  omniu  toto  orbe  partaru  aufpiccs: 
hi  maxime  terrarum  imperio  imperat  extis  etia  fibriscp  haud  aliter  opima:  uicftima: 
drjs  grati .  Habent  oftenta  &prapofteri  eoru  uefpertiniqp  cantus.  Nanq?  totis  nocftibus 
canendo,Bceotrjs  nobilem  illam  aduerfus  Laced^monios  prafagiuere  uictorfa,ita  conic 
intcrpretadone,quonia  uicla  ales  illa  no  caneret.Definunt  canere caftrati, quod  duo/ 
bus  fit  modis,lumbis  aduftis  candente  ferro,  aut  imis  crudbus:mox  ulcere  oblito  figlina 
creta;facilius  ita  pinguefcunt.Pergami  omnibus  annis  fpedtaculum  gailoru  pubiiceadi/ 
tur ceu  gladiatorum .  Inuenitur  in  annalibus, in  Adminenfi  agro  M.  Lepido,.Q.  Catqlo 
coss.ift  uilla  Galerq  locutum  gallinaceum, femel  quod  equidem  fciam. 

De 


HhTOUlAE  USER  X  Iff 

De  anleribus ,  8C  quis  primus  iecur  anferinum  comederit,  &  de  adipe 
anferino  Comageno.  Cap.  xxir 

T7  St  5 i  anfeiri  uigil  cura  Capitolio  teftata  dcfenfo,pcr  id  tempus  canum  filentio  prodi 
JL/sis  rebus.  Quamobrcm  cibaria  anferum  cenfores  in  primis  iocat.Quin  8C  fama  amo 
ris,  Argis  diledta  forma  pueri  nomine  Oleni ,  &  Glauccs  Ptolem^o  regi  cithara  canetis* 
quam  eodem  tempore 8C aries  amafle  proditur.  Poteft  SC  fapientix  uideri  intelledlus  fis 
eife;  Ita  comes  perpetuo  adhaififte  Lacydi  philofopho  dicitur,  riufqua  ab  eo  non  in  pu/ 
biico,non  in  balneis, non  nodiu,non  interdiu  digreiTus.Noftri  fapientiorcs,qui  eos  ieco/ 
ris  bonitate  nouere .  Fartilibus  in  magnam  amplitudinem  crefcit, exemptum  quoqj  ladte 
io  mulfo  augetur .  Nec  fine  caufa  in  quteftione  eft ,  quis  primus  tantum  bonum  inuenerit, 
Scipio  Metellus  uir  coniuIaris,an  M.  Seftius  eadem  aztate  eques  Ro.  Sed  (quod  coftat) 
Meflalinus  Cotta ,  Mcflate  oratoris  filius,  palmas  pedu  ex  his  torrere,atqj  patinis  cum 
gallinaceorum  criftis  condire  reperit .  Tribuetur  enim  a  me  culinis  cuiufq?  palma  cum  fi/ 
de.Mirum  in  hac  alite,  d  Morinis  ufcp  Romam  pedibus  uenire.Feffi' proferuntur  ad  pri/ 
mos, ita  ceteri  ftipationenaturalipropellunteos.  Candidorum  alterum  uedligal  in  plu/ 
ma.  Velluntur  quibufda  locis  bis  anno.  Rurfus  plumigeri  ueftiuntunmollicrcp  qua:  cor/ 
pori  quam  proxima,  8C  e  Germania  laudatiisiraa.Candidi  ibi,ueru  minores,  gansa  uo/ 
caatur.  Pretium  pluma  eorum,  irt  libras  denarii  quini.Et  inde  crimina  pleruncp  auxilio/ 
rum  prafedlis,a  uigili  ftatioe  ad  hac  aucupia  dimiisis  cohortibus  totis.Eocp  delicie  pro/ 
io  ceffere,utfinehocinftrumeto  durare iam  neutrorum  quidem  ceruicespoftint.Aliudre/ 
perit  Syria  pars  qua  Comagcne  uocatur :  adipem  eoru  in  uafe  areo  cum  cinnamo  niue 
multa  obrutum, ac  rigore  gelido  maceratu, ad  ufiim  pradari  medicaminis,quod  ab  gen/ 
te  dicitur  Comagenum  ♦  Anferini  generis  funt  chenalopeces,  &  quibus  lautiores  epulas 
non  nouic  Britannia  chenerotcs,fero  anfere  minores.Decet  tetraonas  fuus  nitor ,  abfolu 
ta nigritia ,  in  (upercilrjs  cocci  rubor .  Alterum  eorum  genus  uulturum  magnitudinem 
excedit,  quoru  8Z  eoiorem  reddit .  Nec  ulla  ales  excepto  ftruthiocamelo  maius  corpore 
implens  pondus ,  in  tantu  aucta ,  ut  in  terra  quoqj  immobilis  prehendatur.Gignunt  eos 
aipeSjSI  (eptentrionalis  regio.  In  auiarfis  faporem  perdunt.Moriuntur  cotumacia  fpiritu 
reuocato.Proxima  eis  funt,  quas Hifpania  aues  tardas  appellat,  Graecia  otidas  danatas 
3o  incibis.Emifta  enim  o ilibus  medulla, odoris  taedium  extemplo  fequitur. 

De gruibus/ciconfis, oloribus, & peregrinis  auibus,& coturnicibus, &  giotte.  Ca.  xxnr 
TNducias  habet  gens  Pygmaea  abfceflii  gruum  (ut  diximus)  cum  fis  dimicantium.Im/ 
Xmenfus  eft  tradtus  quo  ueniunt,fi  quis  reputet  3  mari  eoo.  Quando  proficiicatur  con/ 
fentiunt ,  uolant  ad  prolptciendum  alte ,  ducem  quem  fequantur  eligunt.-in  extremo  ag/ 
mine  per  uices ,  qui  acclament  difpofitos  habent ,  &  qui  gregem  uoce  contineant .  Excu/ 
bias  habent  nocturnis  temporibus,  lapillum  pede  {uftincntes,qui  laxatus  fomno  8C  deci 
dens, indiligentiam  coarguat.  C^ter^dormiuntcapite  fubter  alam  condito,  alternis  pe/ 
dibusinfiftentes.  Dux  eredto  prouidet  collo, ac  pr^dicit.E^dem  manFuefadhelafciuiut, 
gprosq?  quofdam  indecoro  curiu  uel  Gngulat  peragunt .  Certum  eft, Pontum  traniuola 
4°  turas,  primum  omnium  anguftias  petere, inter  duo  promontoria  Criu  metopon  &  Ca/ 
rambin :  mox  faburra  ftabiliri .  cum  medium  tranfierint ,  abfici  lapillos  e  pedibus :  cum 
attigerint  continentem,&  e  gutture  harenam.Cornelius  Nepos, qui  diui  Augufti  princi 
patu  obfit,cum  fcriberet  turdos  paulo  ante  coeptos  (aginari,  addidit  ciconias  magis  pia/ 
cere  cp  grues:  cum  haec  nunc  ales  inter  primas  expetatur, illam  nemo  uelit  attigifte.  Cieo/ 
nise  quonam  e  loco  ueniant,aut  qu  6  fe  referant, incompertum  adhuc  eft.E  longinquo  uc 
nire  non  dubium ,  eodem  quo  grues  modo :  illas  hyemis,  has  xftatis  aduenas.  Abitura 
congregantur  in  loco  certoicomitat^d^  fic, ut  nulla  fui  generis  relinquatur, nifi  captiua  8S 
ferua, ceu  lege  pratdidia  die  recedunt .  Nemo  uidit  agmen  difcedentiu ,  cum  difceflurum 
appareat;nec  usnire ,  fed  uenifte  cernimus  V  utruq?  nodturnis  fit  temporibus.Et  quamuis 
•;  -  ,  P  4  ultra 


176  C.  PLI-»n  NAT  VR  ALIS 

ulera  citrauc peruolent,nuncp  tamen  adueniflfe  ufqua,nifi nodlu  exiftimatur.  Pythonos 
comen  uocant  in  Afia  patentibus  campis, ubi  cogregata;  inter  fe  comurmurant,eam  qua; 
nouiffima  aduenit  lacerant, ate^  ita  abeunt.Notatu,poft  Idus  Auguftas  no  temere  uifas 
ibi.Sunt  qui  ciconiis  non  incfife  linguas  confirment*  Honos  rjs  ferpentium  exitio  tantus, 
ut  in  Theflalia  capitale  fuerit  occidifTc,eadeqp  legibus  pcena,qu^  in  homicida.Simili  an/ 
feres  quoqj  St  olores  ratione  c6meat,fed  horu  uoIatuscernitur.Liburnicaru  morcroftra/ 
to  impetu  feruntur,  facilius  ita  findentes  aera ,  quam  fi  recta  frete  impeUerend  tergo  fen 
fim  dilatante  fe  cuneo  porrigitur  agmen, largeqj  impellenti  probetur  aurx.  Colla  impo/ 
nu.nt  praicedetibuSjfeiTos  duces  ad  terga  recipiunt.  Ciconia  nidos  eofde  repetunt,  geni¬ 
tricum  (enecta  inuice  educant.  Olorum  morte  narratur  flebilis  catus,fa!fo, ut  arbitror, ali  io 
quot  experimentis.Iidem  mutua  carne  uefiuntur  inter  Ce. Verum  h xc  comeaqtiu  per  ma 
tia  terrasq?  peregrinatio  non  patitur  differri  minores  quoc$,  quibus  eft  natura  fimilisrut/ 
cunq^  enim  fupradidas  magnitudo  8L  uires  corporu  inuitare  uideri  poffunt .  Coturnices 
ante  etiam  femper  adueniunt  qudm  grues, parua  auis,&  cum  ad  nosuenit,  terreftris  po/ 
tius  quam  (ublimis.  AduolantSi  hx  fimili  modo  non  fine  periculo  nauigantiujcu  appro/ 
pinquauere  terris.Quippe  uelis  fepe  infidunt  Sihoc  femper  nodtu,  merguntejj  nauigia. 
iter  eft  his  per  hofpitia  certa.  Auftro  non  uolant,humido  fcilicet  8t  grauiore  uento.  Aura 
tamen  uehi  uolunt.proptcr  pondus  corporu,  uirescp  paruas.  Hinc  uolantium  illa  coque/ 
ftio  labore  exprefla,  Aquilone  ergo  maximeuolant  ortygometra  duce.  Primam  earum 
terras  appropinquantem  accipiterrapit.  Semperhinc  remeantes  comitatum  follicitant,  20 
abeunt^  un i  periuafas  glottis  &  otis  81  cychramus.  Glottis  pralongam  exerit  linguam, 
unde  ci  nomen.  Hanc  initio  blandita  peregrinatione  auide  profedfam,  poenitentia  in 
yolatu  cum  labore  fcilicet  (ubit.reuetti  incomitatam  piget,  8t  fequi:  nec  unquam  plus 
uno  die  pergit,  in  proximo  hofpitio  deftrit,nerum  inuenituraiia ,  antecedente  anno  reli/ 
cfta.-fimili  modo  in  fingulosdies.  Cychramus perfeuerantior  feftinat  etiam  perueniread 
expetitas  fibi  terras.itaq*  nodu  is  ea$  excitat, admonet^  itineris.Otis  bubone  minor  eft, 
noefuis  maior, auribus  piumeis  eminentibus, unde  &  nomen  illi:quidam  Latine  afionera 
uocannimitatrix  alias  auis  ac  parafita,  8t  quodam  genere  faltatrix  .  capitur  haud  difficul 
?er  ut  notftua^,  intenta  in  aliquo  circumeunte  alio .  Quod  fi  uentusagmen  aduerfb  flatu 
cceperit  inhibere,pondufculis  Iapidum  apprehenfis,aut  gutture  harena  repleto, ftabilitg  50 
uolant. Coturnicibus  ueneni  femen  gratiffimus  cibus :  quam  ob  caufam  eas  damnauere 
men£e,fimulq5  comitialem  propter  morbum  delpui  fuetum,quem  Colx  animalium  fen/ 
tiunt  pmer  hominem. 

De  hirudinibus5merulis,turdis  8t  fturnis, turturibus  &  palumbis  Cap.  xxim 

A  Beunt  8t  hirundines  hybernis  mefibus,fola  carne  uefcens  auis  ex  rjs,qtu£  aduncos 
Xi  ungues  no  habent:fed  in  uicinaabeunt,apricos  fecut#  montium  receflusrinuetasq? 
iatn  funt  ibi  nudx  atqj  depIumes.Thebaru  tetfta  fubire  negatur ,  quonia  urbs  illa  fiepius 
capta  fitmee  Bizix  in  Thracia  propter  (celera  Terei.  Cecina  Volaterranus  equeftris  ordi 
nis  quadrigarum  dominus, comprehefas  in  urbem  fecu  auferens  ui<ftori«nuntiasamicis 
mittebat,in  eundem  nidu  remeantes  illito  ui&orix  colore.Tradit  8i  Fabius  Pidfor  in  an  4° 
natibus  fuis,  cum  obfideretur  prsfidium  Romanum  a  Liguftinis ,  hirundinem  a  pullis 
ad  fe  allatamrutlino  ad  pedem  eius  alligato  nodis  fignificaret ,  quoto  die  aduenienteau/ 
xilio  eruptio  fieri  deberet.  Abeunt  8t  merute  turdiq?  St  fturni, fimili  modo  in  uicina.  Sed 
h*  plumam  no  amittunt,nec  occuItantur,uifi  firpe  ibi,qub  hybernu  pabulum petut.ttaqj 
in  Germania  hyeme  maxime  turdi  cernutur.  V erius  turtur  occultatur,  pennasq?  amittit. 
Abeunt  8t  palumbes,  quonam  &  in  rjs  incertu .  Sturnorum  generi  proprium  cateruatim 
uoiare  &  quoda  pite  orbe  circumagi,omnibus in  mediu  agmen  tendentibus. Volucrum 
foli  birundiniflexuofiuolatus,ucloxceleritas,quibus  ex  caufisneq;  rapinas  exteraru  ali/ 
tum  obnoxia  eft.Eadem  demum  folaauiumnonnifiin  uolatupafcitur, 

Qu« 


H  r  $  T  O  R  I  AE  LIBER  •  X  1 T7 

Qu«  auium  perennes, qumfemeftres,qu«trimeftres.  Cap.  xxV 

/T^Emporum  magna  differetiaauibus:Perennes  ut  columba:, femeftres  ut  hirundines, 
X  trimeftres  ut  turdi  8C  turtures,  81  qu«  cum  fcetu  eduxere,  abcunt,ut  galguli, upup«. 

De  auibus  mira,  Cap.  xxvi 

AVtores funt ,  omnibus  annis  aduolare  Ilium  ex  Aethiopia  aurs ,  &  confligere  ad 
Memnonis  fepulchru,quasob  id  Memnonidas  uocant.Hoc  idem  quinto  quoque 
anno  facere  eas  in  Aethiopia  circa  regiam  Memnonis ,  exploratu  fibi  Cremutius  tradir. 
Simili  modo  pugnant  Meleagrides  in  Bceotia .  Africa  hoc  eft  gallinarum  genus,  gibbe/ 
rum,uarrjs  fparfum  plumis ,  qua;  nouilsim«  funt  peregrinarum  auium  in  menfasrece/ 
io  pta:  propter  ingratum  uirus .  Verum  Meleagri  tumulus  nobiles  eas  fecit. 

Deauibusfeleucidibus.  Cap.  xxvit 

SEIeucides  aues  uocantur ,  quaru  aduentuab  Ioue  precibus  impetrat  Gafrj  montis  in/ 
colae,  fruges  eoru  locuftis  uaftatibus.Nec  unde  ueniat,  qu6ue  abeant  c6pcrtu,nunc|j 
confpedisnificupr«fidioearuindigctur.  De  ibi.  Cap.  xxvm 

INuocant  &  Aegypti)  ibes  Hias  contra  ferpentium  aduentum:&  Elei  Myiagron  deum, 
mufcaru  multitudinepeftilentilafferenterqu^protinusintereunt  qua  hiatu  eft  illi  die. 
Qu«  aues  in  qbus  locis  no  funt,  8C  qua:  mutat  colore  &  uoce,&  de  Iolcinrjs.  Ca.  xxix 

SEd  in  feceflu  auium  8C  nodus  paucis  diebus  latere  traduntur,quarum  genus  in  Creta 
infula  no  eft:etiam E  quainueda  Et  emoritur.Nara  hsc  quoqj  mira  naturae  differen/ 
io  tia:alia  alrjs  locis  negat,  tancp  genera  frugu  fruticumue,  fic  8C  animaliumon  nafei ,  tranf/ 
latitium.inueda  emori,mirum.Quid  eft  illud  unius  generis  faluti  aduerfumC  qusue  ifta 
natura:  inuidia  v  aut  qui  terrarum  dicati  auibus  termini?  Rhodus  aquilam  non  habet. 
Tranfpadana Italia  iuxtaalpes  Larium  lacum  appellat,  amcenuarbuftoagro,ad  quem 
cicoatenonperraeantificuti  nec  odauutn  citraiapidem  abeo,immenfa  alioqui  finitimo 
Infubriu  tractu  examina  gracculoru  monedularumq^eui  foli  atri  furacitas  auri  argenriq? 
prfeipue  mira  eft.Picus  Martius  in  Tarentino  agro  negacur  efle.Nuper  8C  adhuc  tamen 
rara  ab  Apennino  ad  urbe  uerfus  cerni  coepere  picaru  gcnera,qua:  longa  infignes  cauda 
uarteappellaatur.Propriu  his  caluefcere  omnibus  annis, cu  ferantur  rapa.  Perdices  non 
tranfuolant  Bceotia  fines  in  Attica:  nec  ulla auis  in  Ponto,infula  qua  fcpultus  eft  Achil/ 
jo  les,facratam  ei  «dem. In  Fidenate  agro  iuxta  urbem  ciconia  nec  pullos  nec  nidu  faciunt. 
At  in  agrum  Volaterranum  palumbiuuise  mari  quotannis  aduoIat.Roms  inudem 
Herculis  in  foro  Boario,nec  mules  nec  canes  intrat .  Multa  prsterea  fimilia,qus  prudes 
fubinde  omitto  in  fingulis  generibus,  faftidioparcens :  quippe  cu  Theophraftus  tradat 
iiiueditias  efle  in  Afia  etia  colubas,  8C  pauones,S£  coruos,&  in  Cyrenaica  uocales  ranas. 
Alia  admiratio  circa  ofcines.Tere  mutat  colorem  uocem^  tempore  anni, ac  repente  fiunt 
alte:  quod  in  grandiore  alitum  genere  grues  tantum.Es  enim  lenedute  nigreicunt.  Me/ 
rulaex  nigra  rufle icit, canit  dilate,  hyeme  balbutit, circa  folftitiu  muta .  Roftrum  quoqj 
anniculis  in  ebur  transfiguratur,duntaxat  maribus. Turdis  color  acftate  circa  colium  ua/ 
riuSjhyeme  cocolor.  Lulcinrjs  diebus  ac  nodibus  continuis  xv.  garrulus  fine  intermiflu 
40  cantus,  denfante  fe  frondiu  germine,  non  in  nouilsimu  digna  miratu  aue.Primum  tanta 
uox  tam  paruo  in  corpulcuIo,tam  pertinax  fpiritus.Deinde  in  una  perfeda  muficg  fcien 
tia  modulatus  «ditor  ipnus:SC  nunc  cotinuo  ipiritu  trahitur  in  longu,nunc  uariatur  infle/ 
xo,nuc  diftinguiturxoncifo, copulatur  intorto, promittitur  reuocatoi  infulciatur  ex  inopi 
nateanterdum  5 i  fecum  ipfe  murmurat:plenus, grauis, acutus, creber,extentus, ubi  uifum 
cfi:uibrans,fummus, medius,  imus.  Breuiterq?,  omnia  tam  paruulis  in  faucibus,  qus  tot 
exquifitis  tibiam  tormentis  ars  hominu  excogitauit:  ut  non  fit  dubium  hanc  fuauitatem 
prsmonftrata  efficaci  aulpicio,cum  in  ore  Stefichori  cecinit  infantis .  Ac  ne  quis  dubitet 
artis  efle,  plures  fingulis  funt  cantus,  8i  non  qdem  omnibus,  fed  fui  cuiq? .  Certant  inter 
fcpalamqj  animofa  contentio  eft.  Vida  morte  finit  fspe  uitam Ipiritu  prius  deficiea/ 

tc  quam 


»78 


C,  PLINII  NATVRAtlS  ' 


o: 


te. quam  cantu. Meditantur  alte  iuniores,  uetfusq?  quos  imitentur  accipiunt.  Audit  difci/ 
pula  intentione  magna  e  reddit, uicibusq?  reticent.Inteliigitur  emendate  corredio,  &  in 
docente  quadam  reprehenfio.Ergo  feruoru  illis  precia  funt,&  quide  ampliora  cj?  quibas 
olim  armigeriparabatut.  Scio  feftertrjs  vi.candidaalioquin,quod  eft  prope  inuficatum, 
uenifle,quje  Agrippina  Claudrj  prineipis  coniugi  dono  daretur.  Vifum  iam  firpc,iuflfas 
canere  ccepifle,3£ cum  fymphonia  alternafle:  ficut  homines  repertos,  qui  fenum  earum, 
addita  in  tranfiierfas  harundines aqua,  foramen  infpirantes ,  lingusefie  parua  aliqua  cp 
pofita  mora,indifcreta  redderent  fimilitudine.Sed  eaz  tante  tamq?  artifices  argutia  a  xv 
diebus  paulatim  definunt,  nec  ut  fatigatas  poflis  dicere  aut  fatiatas.  Mox  asftu  audo  in 
totum  alia  uoxfit,nec  modulata  aut  uaria.  Mutaturi  color.  Poftremo  hyemeipfa  non  rj 
cernitur.Lingais  earum  tenuitas  illa  prima  non  eft, quae  cadetis  auibus.  Pariunt  ucre  pri/ 
mo,  cum  plurimum  fena  oua.  Alia  ratio  ficeduIis.Nam  formam  fimul  coloremc^  mutat. 
Hoc  nomen  non  nifi  autumno  habent,  poftea  melancoryphi  uocantur.  Sic  Si  erithacus 
hyeme,ide  phoenicurus  aeftate.Mutat  Si  upupa, ut  tradit  ATchylus  poeta, obficena  alias 
paftu  auis,crifta  uifenda  plicatili ,  contrahens  eam  fubrigenscp  per  longitudinem  capitis. 
Oenanthe  quidem  etia  ftatos  latebr^  dies  habet, exoriente  firio  occultata, ab  occafu  eiu& 
dem  prodit :  quod  miremur, ipfis  diebus  utrunque.  Chlorion  quoqj  qui  totus  eft  luteus, 
hyeme  non  uifus,circa  folftitia  procedit.  De  merulis.  Cap.xxx 

yr  Erute  circa  Cyllenen  Arcadte,nec  ufquarn  aliubi  candidg  nafcuntur.  Ibis  cirCa  Pe- 
X}/  -Llufium  tantum  nigra  eft,  cateris  omnibus  locis  candida.  M: 

Tempus  auium  genitura.  Cap.  xxxi 

|  Scines,  pmer  exceptas, non  temere  fcetus  faciunt  ante  «quinodium  uernum,  aut 
"  poft  autumnale:ante  folftitium  autem  dubios,  poft  folftinum  uitales. 

De  halcyonibus,#  de  diebus  earu  nauigabilibus,#  gauijs,#  mergis.  Cap.  xxxit 

EO  maxime  funt  infignes  halcyones .  Dies  earum  partus,  maria  qui^p  nauigant  no/ 
uere.Ipfa  auis  paulo  amplior  pafiere,  colore  cyaneo  ex  parte  maiore, tantum  purptt 
reis  Si  candidis  admixtis  pennis, collo  gracili  ac  procero.  Alterum  genus  earum  magnira/ 
dinediftinguitur&cantu.  Minores  kiharundinetis  canunt.  Halcyonem  uidere  rarifii/ 
mum  cft, nec  nifi  Vergiliaru  occafu,  Si  circa  folftitiabrumamue,  naue  aliquando  circum/ 
uolata  ftattm  in  latebras  abeuntem.  Fcetificant  bruma,  qui  dies  halcyonides  uocantur,  $ 
piacido  mari  per  eos  Si  nauigabili,  Siculo  maxime.  In  reliquis  partibus  eft  quide  mitius 
pelaguSjSiculum  utiqj  tradabile.  Faciut  aut  fepte  ante  brumam  diebus  nidos ,  Si  totide 
fequentibus  pariut.  Nidi  earu  admiratione  habet,  ptte  figura, paulu  eminenti  ore  perqj 
angufto, grandium  fpongiaru  fimilitudine :  ferro  intercidi  n5  queunt,  frangunturcp  idu 
ualido,ut  fpuma  arida  maris.Necundecofingantur,  inuenitur.  Putat  ex  fpinis  aculeatis: 
pifeibus  epirn  uiuunt.Subeunt  Si  in  amnes.  Pariunt  oua  quina.  Gaute  in  petris  nidificant 
mergi  in  arboribus.Pariunt  plurimum  terna.Sed  gaute  a:ftate,mergi  incipiente  uere. 

De  auium  folertiain  nidificando,hirundine,argati!i,cynamol/ 
gis,#  perditibus.  Cap.xxxnr 

T  T Alcyonum  nidi  figura, reliquarum  quoq?  folertte  admonettnecp  alia  parte  ingenia  40 
JLjLauium  magis  admirada.HirundinesIuto  coftruunt,ftramento  roborant.Si  quan/ 
do  inopia  eft  luti,  madefadae  multa  aqua  pennis puluerem  fpargunt.  Ipfum  aeroni/ 
dum  mollibus  plumis  fiocascp  confternunt  tepefaciendis  ouis,  fimul  ne  durus  fit  infan/ 
tibus  pullis.In  ficetu  futnma  equitate  alternant  cibum.Notabili  munditia  egerunt  excre' 
menta  puilorurmadultiorescp  circumagi  docet, &  foris  faturitatem  emittere. Alterum  ge 
nus  hirundinum  eft  ruftiearu  &  agreftium,qu£  raro  in  domibus, diuerfos  figura,  fed ea¬ 


dem  materia  cofingunt  nidos,  totos  lupinos,faucibusporredis  in  anguftu,utero  capaci: 
mirum,qua  peritia  occultandis  habiles  pullis,  &  lubfternendis  molles.  In  iEgypti  Hera/ 


clcotico  oftio  molem  cotinuationc  nidorum  euaganti  Nilo  inexpugnabilem  opponunt 

ftadq 


HISTORIAE  LIBER  X  17$ 

ftadii  fere  unius  lpatfo,quod  humano  opere  perfici  no  poffet.  In  eadem  Aegypto  bxta 
oppidum  Copton  infula  eft  facra  Ifidfquam  ne  iaceret  amnis  idem, muniunt  opere,  ine£ 
pientibusuernis  diebus  pafea  &  ftramento  roftru  eius  firmantes,  cotinuatis  per  triduum 
nodibus  tanto  iabore,ut  multas  in  opere  emori  conftet.Eacp  militia  illis  cum  anno  redic 
femper .  Tertiu  eft  earu  genus  qu«  ripas  excauant,  atqj  ira  internidificant.Haru  pulli  ad 
cinere  ambufti, mortifero  fauciu  malo,  mukiscp  airjs  morbis  humani  corporis  medetur. 

Non  faciunt  hx  nidos .  Migrantq?  multis  diebus  ante,fi  futurum  eft  ut  auctus  amnis  at/ 
tingat.  In  genere  parraru  eft  cui  nidus  ex  mufeo  arido  ita  abfoluta  perficitur  pila, ut  inue/ 
nin'  non  pofiit  aditus.  Argatilis  appellatur,  eadem  figura  ex  ligno  intexens. Picorum  ali/ 
jo  quis  fulpendit  in  ferculo  primis  in  ramis  cyathi  modo, ut  nulla  quadrupes  poffit  accede/ 
re.  Galgulos  quide  ipfos  dependentespedibus  fomnu  capere  cofirmat,  quia  tutiores  ita 
fe  fperant.  lam  pubiicu  quide  omniu  eft, tabulata  ramoru  fuftinendo  nido  prouide  elige 
r£,cameraqj  ab  imbri  aut  fronde  protegere  denfa.  In  Arabia  t  cynamolgus  auis  appella/  cmmmut 
tuncinnamifurcuIisnidificat.Plumbatis  eos  fagictis  decutiunt  indigen£,mercis  gratia.  In 
Scythis  auis  magnitudine  otidis,binos  parit,in  leporina  pelle  femper  in  cacuminibus  ra/ 
morum  fefpcnfePioe  cum  diligentius  uifem  ab  homine  nidum  fenfere,oua  transferunt 
alio.Hoc  in  his  auibus,  quaru  digiti  no  funt  accomodati  complecftendis  transferendis*^ 
otiis, miro  traditur  modo.Nanque  furculo  feper  bina  oua  impofito ,  ac  ferruminato  alui 
glutino, fubdita  ceruice  medio,a:qua  utrincp  libra  deportant  aliri.  Nec  uero  rjs  minor  fo/ 

20  !ertia,qu^cunabulain  terra  faciut,  corporis  grauitate  prohibita  fublime  petere.Merops 
uocatur, genitores  fuos  recoditos  pafcens,  pallido  intus  colore  pennam, fuperne  cyaneo, 
priori  februtilo. Nidificat  in  (pecu  fex  pedu  defofia  altitudine.Perdices  fpina  SC  frutice  fis 
muniunt  receptaculum,ut  contra  feras  abunde  uailentur.  Ouis  ftragulum  molli puluere 
contumulant,  nec  in  quo  loco  pepercre  incubat:  neue  cui  frequentior  couerfatio  fit  fufpe 
fta, transferunt  ali6.Ilfe  quide  8C  maritos  fuos  fallunt,  quoniam  intemperantia  libidinis 
frangant  earum  oua,ne  incubando  detineantur .  Tunc  inter  (e  dimicant  mares  defiderio 
feminarum:  uidum  aiut  Venerem  pati.Id  quidem  68  coturnices,Trogus  &  gallinaceos 
aliquando:Pcrdicesuero  a  domitisferos  &nouosaut  uidos  miri  promifeue»  Capiuntur 
quocp  pugnacitate  eiufde  Iibidinis,contra  aucupis  indicem  exeunte  in  prmlifi  duce  totius 
?o  gregis.  Capto  eo  procedit  alter.ac  fubinde  finguli.  Rurfescirea  coceptu  fceminaecapiun 
tur,  contra  aucupu  fcemina  exeuntes, ut  rixando  abigant  eam .  Nccp  in  alio  animali  pat 
opuslibidinis.Si  cotra  mares  fteterint  fcemina, aura  ab  his  fi ate  praegnates  fiut.Hiantes 
anteexerta  lingua  perid  tepus  sftuant,cocipiunt^  fupemolantiu  affiatu,  fepe  uoce  tan 
tum  audita  mafeuii .  Adeoq^  uincit  libido  etia  foetus  charitate,  ut  illa  furtim  6C  in  occulto 
incubas, cu  ienfit  foemina  aucupis  accedente  ad  mare, recanat  rcuocetcp,  &*  ultro  prebeac 
felibidmi.Rabiequidem  tanta  ferutur,  ut  in  capite  aucupandu  fe pecXcx  metu  fedeant. 

Si  ad  nidu  is  coeperit  accedere,  procurrit  ad  pedes  eius  foeta, pr^grauem  aut  delumbem 
fefe  (imuians ,  febitoq?  in  procurfe  aut  breui  aliquo  uolatu  cadit  frada  aut  ala  aut  pedi/ 
bus:procurrititcmm,iamiam  prehenferu  effugiens,  fpemcp  fruftras,donecin  diucrfum 
40  abducat  a  nidis.  Eadem  in  pauore  libera, ac  materna  uacans  cura, in  fulco  relupina  gleba 
fe  terr$ pedibus  apprehenfa  operir.Perdicum  uita  ad  fexdecitn  annos  durare  exiftimad 
De  columbis.  Cap.  xxxim 

ABhiscoIumbarum  maxime  fpedantur  fimili  ratione  mores  fjdcm,fed  pudicitia 
illis  prima,S£  neutri  nota  adulteria.Coniugfi  fide  non  uiolant,c5munemep  feruant 
domum .  Nifi  caelebs  autuidua,  nidu  non  relinquit.  Et  imperiofos  mares,fubindeetiam 
iniquos  ferunt :  quippe  fufpicio  eft  adulteri),  quamuis  natura  n5  fit.Tunc  plenu  querela 
guttur, feuicp  roftro  idus,  mox  in  fatisfadione  exofculatio ,  68  circa  Veneris  preces  cre/ 
bris  pedum  orbibus  adulatio.  Amor  utricp  fobolis  tequalis:fepe  68  ex  hac  caufa  caftlga/ 
do ,  pigrius  intrante  fcemina  ad  pullos .  Parturienti  folatia  68  minifteria  ex  mare .  Pullis 

primo 


*J?o  C.  PLINII  NATVRALiS 

primo  falfiorem  terram  colledlam  gutture  in  ora  infpuunt,  prarpafates  tempeftiuitatem 
cibo.  Proprium  generis  eius  8i  turturum,  cum  bibant  colla  non  refupinare,large  bibere, 
iumentorummodo.  De  palumbibus.  Cap.xxxv 

*Y  T luere  palumbes  ad  xxx.  annu, aliquos  ad  xl.  habemus  autores,uno  tatum  incom/ 
V  modo  unguium, eodem  Si  argumento  fenedt*,qui  citra  perniciem  recidutur.Can/ 
.tus  omnibus  iimilis  atqj  idem, trino  conficitur  uerfu,praterc£  in  daufula  gemitu:hyeme 
mutis, uere  uocalibus.  Nigidius  putat,cum  oua  incubat,  fub  tedfco  nominatam  palumbe 
relinquere  nidos, Pariunt  aut  poft  folftitia.  Columb*  5t  turtures  odtonis  annis  uiuunt. 

DepafTeribus.  Cap.xxxvr 


Ontra  paftcri  minimum  uit*,cui  falacitas  par.Mares  negantur  anno  diutius  dura/  to 
re,argumeto,quia  nulla  neris  initio  appareat  nigritudo  inroftro,quf  ab  *ftateinci 


pic.Fceminis  longiufculum  fpatium.  Verum  columbis  ineft  quidam  81  gloria  intelledius, 
Nofife  credas  fuos  colores,uarietatemq?  difpofitamiquin  etiam  ex  uolatu  queritur  plau/ 
dere  in  coelo, uarieqj  fulcarc.Qua  in  oftentatione  ut  uindt*  probetur  accipitri,implicatis 
ftrepitu  pennis,  qui  non  nifi  ipfis  alarum  humeris  eliditur ,  alioquin  foluto  uolatu  in  mul/ 
tum  uelociores.  Speculatur  occultus  fronde  latro,&  gaudentem  in  ipfa  gloria  rapit. 

De  tinnunculo.  Cap.  xxxvii 

OB  id  cum  qs  habeda  efl:  auis  quae  tinnunculus  uocatur,Defendit  enim  illas, terretq? 

accipitres  naturali  potentia,  in  tatun,ut  uifum  uocemq?  eius  fugiant .  Hac  de  caufa 
prarcipuus  columbis  amor  eorum.Feruntq$,G  in  quatuor  angulis  defodiantur  in  ollis  no  20 
uis  oblitis, non  mutare  fedem  columbasiquod  auro  infectis  alatum  articulisqu*fiere  ali/ 
qui,tton  aliter  innoxfjs  uulneribus,multiuaga  alioquin  aue.  Eft  enim  ars  illis  inter  fe  blan/ 
diri, 8i  corrupere  alias, furtoq?  comitatiores  reuerti.Qukl  &  intetnunci*  in  rebus  magnis 
fuere, epiftolas  annexas  earum  pedibus  obfidioneMutinenfi  incaftraconfulum  D.Bru/ 
to  mittente. Quid  uallu  &  uigil  obfidio,  atq?  etia  retia  amne  protenta  profuere  Antonio, 
per  ccekim  eunte  rtuncioCEt  harum  amore infaniunt  multi,  ac  fuper  tedfa  exedificant  tur 
res  rjs, nobilitatem^  fingularum  8C  origines  narrant, uetere  iam  exempio.L,  Axius  eques 
Romanus  ante4 bellum  ciuile  Pompeianum  dcnarrjs  quadringentis  fingula  paria  uendita 
uit,  ut  M, Varro  tradit.Quin  8C  patriam  nobilitauere,  in  Campania  grandiffim^prouc/ 
llire  £xiftimat*.Harum  uolatus  in  reputationem  ceterarum  quoq$  uciucru  nos  impellit.  3° 
De  uolatu  8C  inceflu  auium.  Cap.  xxxvnr 

OMnibus  animalibus  reliquis  certus  8i  uniufmodi ,  &  in  fuo  cuiqj  genere  mceftus  cfh 
aues  fol*  uario  meatu  feruntur,^  in  terra  8i  in  acre.  Ambulant  aliquse,  ut  cornices: 
faliunt  aliqua,  ut  pafferes,  merula::  currunt,utperdices,rufl:icul*:ante  ie  pedes  iaciunt,ut 
ciconiae  Si  grues:expandunt  alas,pendentest£  raro  interuallo  quatiunt,  ali*  crebrius,  fcd 
8C  primas  duntaxat  pennas:  ali*  81  tota  latera  pandunt.  Qu*dam  uero  maiore  ex  parte 
Compreffis  uolant.  Percuffoq?  femel  aliqu*  &  gemino  i&u  aere  feruntur:  uelut  induiutn 
eum  premeres, eiaculatur  fefe  in  fublime,  in  redtu,  in  pronum.Impingi  putes  aliquas,  aut 
rurfus  ab  alto  cadere  has, illas  faltre.  Anates  fol*,  qu*q?  funt  efufdem  generis, in  fublime 
protinus  fefe  tolIut,atcp  e ueftigio  ccelu  petut,&  hoc  etiaex  aqua.  Itaq?  in  foueas  quibus  4° 
teras  ucnamur,delapf*  fol*  euadut.  Vultur, &  fere  grauiores,nifi  cx  procurfu,aut  altiore 
tumulo  immififenon  euolant, cauda  reguntur.  Ali*circumfpcdiaRt,  alfcc flccfiunt  colla. 
Nonnull*  defeuntur  ea  qu*  rapuere  pedibus.Sine  uoce  no  uolant  mult* :  aut  ecdtrario 
femper  in  uolatu  filent,  Subredt*,pron*,  oBIiqu*in  latera,  in  ora,  qu*dam  $1  refupin* 
feruntur:ut  fi  pariter  cernatur  plura  genera,  non  in  eadem  natura  meare  uideantur. 

Deapodibus.  Cap.xxxix 

Lurimum  uolant  qu*  apodes,quia  careant  ufu  pedum ,  ab  alrjs  cypfeli  appellantur, 

X-  hirundinum  fpecie.  Nidificant  in  fcopulis .  H*  funt  qu*  toto  mari  cernuntur : Nec 
unquam  tam  1  ongo  naues ,.tamque  continuo  curfu  recedunt  a  terra ,  ut  non  circumuo/ 

litent 


H  I  J  T  O  R  I  AE  UBER 


litent  easapodes.Cotera  genera  refidut  &  infiftunt.-his  quies, nifi  in’nido, nulla  l  aut peti/ 
dent  aut  iacent.Et  ingenia  oquc  uaria,ad  paftum  maxime* 

De  caprimulgis  5Z  plateis,  Cap.  xl. 

Of  Aprimulgi  appellantur  grandioris  merui?  alpecflu,  fures  nodlurniiinterdiu  enim  ui 
v-/  fu  carent .  Intrant  pallorum  ftabula ,  caprarumq?  uberibus  aduolant  fudtum  pro/ 
pter  laciis, qua  iniuria  uber  emoritur ,  caprisqs  excitas  quas  ita  muliere  oboritur .  Platea 
nominatur  aduolans  ad  eas  quo  fe  in  mari  mergunt ,  &  capita  illarum  morfu  corripiens* 
donec  capturam  extorqueat.Eadem  cum  deuoratis  fe  impleuir  conchis, calore  uentris  co 
dias  euomit,  atqj  ita  ex  rjs  efculenta  iegit,teftas  excernens* 
l0  Delngenfjsauium.  Gap.  xli 

T  Tiliaribus  gallinis  &  religio  ineft :  Inhorrefcunt  odito  duo,excutiutq?  lefe,&  circum 
V  aci*  purificant, ac  feftuca  aliqua  lefe  8C  oua  luftrant. 

De  carduele,  8dpfittaco,5£auibusquo  loquuntur*  Cap.  xur 

Minimo  auium  cardueles  imperata  faciunt, nec  uoce  tantum, led  pedibus  &  ore  pro 
manibus.Eft  qu?  boum  mugitus  imitetur,in  Araletenfi  agro  taurus  appellata, alio 
quin  parua .  Eft  quo  equorum  quocp  hinnitus,  anthus  nomine ,  herbo  pabulo  aduentu 
eoru  pulfa  imitatur ,  ad  hunc  modum  fe  ulcifcens.  Super  omnia  humanas  uoces  reddut* 
piittaci  quidem  etia  fermocinantes.  India  auem  hanc  mittit,fittacem  uocat,uiridem  toto 
corpore,  torque  cantu  miniato  in  ceruice  diftincftam .  Imperatores  falutat ,  SC  quo  accipit 
zo  uerba  pronuciat, in  uino  procipue  lalciua.  Capitieius  duritia  eade  quoroftro.  Hoc  cum 
loqui  dilcit, ferreo  uerberatur  radiotnon  fentit  aliter  idlus,Cum  deuolar,roftro  fe  excipit* 
ilii  innititur,leuioremq?  fe  ita  pedum  infirmitati  facit.Minor  nobilitas,  quia  no  ex  longin/ 
quo  uenit,fed  expreffior  loquacitas  certo  generi  picaru  eft.  Adamant  uerba  quo  loquuti 
tur.  Nec  difeunt  tantum  fed  diligunt:  meditantesqj  intra  femet,cura  at q?  cogitatione  in/ 
tentionem  no  occuItant.Conftat  emori  uidlas  difficultate  uerbi,ac  nifi  fubinde  eadem  au 
diant,  memoria  falli :  quorentes  miru  in  modum  hilarari,  fi  interim  audierint  id  uerbum, 
Necuulgaris  rjs  forma,quamuis  non  Ipedlanda.Satis  illis  decoris  in  (pecte  fermonishu/ 
mani  eft  .Verum  addifeere  alias  negant  poffe,quam  quo  ex  genere  earu  funt,quo  glan/ 
deuefcantur:&  intereas  facilius,quibus  quini  lunt  digiti  in  pedibus, ac  ne  eas  quide  ipfas 
nifi  primis  duobus  uito  annis.  Latior  rjs  eft  lingua :  omnibuscp  in  fuo  cuicp  genere,  quas 
fermonem  imitantur  humanum :  quanquam  id  penein  omnibus  contingit.  Agrippina 
coniunx  Claudij  Cofaris  turdum  habuit(quod  nunquam  ante)imitantem  fermones  ho 
minum, cum  hoc  proderetn.Habebant  dC  Cofares  iuuenes  item  fturnum,lufcinias,Gro 
co  atq?  Latino  fermone  dociles :  proterea  meditantes  in  diem,  8£  affidue  noua  loquentes 
longiore  etiam  contextu.Docentur  fecreto,  &  ubi  nulla  alia  uox  mifceatur,  allidente  qui 
crebro  dicat  ea,quo  condita  uelit,ac  cibis  blandiente. 

De  coruorum  intelligentia.  Cap.  xliii 

*p  Eddatur  X  coruis  fua  gratia, indignatione  quoqj  populi  Ro.  teftata,  no  folum  con/ 
Xvfcietia.Tiberio  principe  ex  fcetu  fupra  Caftoru  odem  genitus  pullus, in  oppofira  fu 
4°  trinam  deuolauit, etiam  religione  commendatus  offidno  domino.Is  mature  fermoni  al/ 
fuefactus,  omnibus  matutinis  euolansin  roftra,in  forum  uerfus,Tiberium,deinde  Ger/ 
manicum  &  Drufum  Cofares  nominatim,mox  tranfeuntem  populu  Ro.laIutabat,po/ 
fteaad  tabernam  remeans,plurium  annorum  affiduo  officio  mirus.Hunc  fiue  omulatio 
ne  incitatus  manceps  proximo  futrino,fiue  iracundia  fubita,ut  uoluit  uideri,  excrementis 
eius  impofita  calceis  macula ,  exanimauit,tanta  plebei  cofternatione,  ut  primo  pulfus  ex 
ea  regione, mox  &  interemptus  fit,  funuscp  innumeris  aliti  celebratum  exequijs,  conftra 
tum  ledtum  fuper  Aethiopum  duoru  humeros,  procedente  ribicine,& coronis  omnium 
generum, ad  rogum  ufq$:qui  conftrudlus  dextra  uio  Appio  ad  fecundu  lapidem, in  cam 
po  Rediculi  appellato  fuit, Adeo  fatis  iufta  caufa  p,  r.  uifa  eft  exequiaru  ingenium  auis: 

q  aut 


182  C.  PLINII  NATVB.ALIS 

aut  fupplicij  de  ciae  Romano-in  ca  urbe,  in  qua  multoru  principum  nemo  deduxerat  fu/ 
nus:Scipionis  uero  Aemiliani,poft  Carthagine  Numantiamq?  deletas  ab  eo,nemo  uin/ 
dicauerat  mortem .  Hoc  geftum  M.  Seruilio,C.  Ceftio  coss.  ad  v.  Kalen.  April.  Nunc 
quoq?  erat  in  urbe  Roma,ha:c  prodente  me,  equitis  Ro.cornlx  e  Bstica, primum  colore 
mira  admodu  nigro,  deinde  plura  contexta  uetba  exprimens,  8C  alia  atq;  alia  crebro  ad/ 
difeens.  Necnon  dC  recens  fama  Crateri  m  ocerotis  cognomine  in  Erizena  regione  Afia:, 
coruorum  opera  uenatis,  eo  quod  deuehebat  in  fyluas  eos  confidentes  corniculis  hume/ 
riscp,illi.ueftigabant  agebantqj ,  eo  perducta  cofuetudine,ut  exeuntem  fic  comitarentur 
&  feri.Tradendum  putauere  memoria  quidam, uifum  per  fitim  lapides  congerentem  in 
fitulam  monumenti ,  in  qua  pluuia  aqua  durabat ,  fed  qua:  attingi  non  pofletnta  defeen/  io 
derepauentem  expreflllfe  tali  congerie,  quantum  poturo  fufficeret. 

De  Diomedis  auibus.  Cap,  xliiii 

TVTEc Diomedeas pratteribo aues : Iuba cataradias uocat,8£eis efle  dentes, oculosqj 
X  N  igneo  colore,cstero  candidis  tradens.Duos  femper  rjs  duces:alteru  ducere  agmen, 
alterum  cogere: Scrobes  excauare  roftro,inde  crate  c6fternere,&.operire  terra  qua:  ante 
fuerit  egeftarin  his  fcetificare:Fores  binas  omnium  ferobibus:  orientem  fpecflare  quibus 
exeat  in  pafcua,occafom  quibus  redeant.  Aluum  exoneraturas  fubuolare  femper, &  eoa 
trario  flatu.  Vno  hzc  in  loco  totius  orbis  uiiuntur,  in  infula,  quam  diximus  nobilem  Dio/ 
medis  tumulo  atqj  delubro ,  contra  Apulia  oram,  fulicarum  fimiles.  Aduenas  barbaros 
clangore  infeftanr,Gr^cis  tantu  adulantur ,  miro  difcrimine,uelut  generi  Diomedis  hoc  20 
tribuentes :  asdemq?  eam  quotidie  pleno  gutture  madentibus  pennisperluunt  atqs  puri/ 
ficannunde  origo  fabula, Diomedis  fbcios  in  earum  effigies  mutatos. 

Qum  animalia  nihil  difeant.  Cap.  xlv 

NOn  omittendu  efl,  cu  de  ingenrjs  diflerimus,e  uolucribus  hirudines  efle  indociles, 
e  terreftribus  muresicum  elephanti  iufla  faciantjeones  iugu  fubeant,in  mari  uituli, 
totq?  pifciu  genera  mitefeant.  Depotuauium.  Cap.  xlvi 

Bibunt  aues  fud:u,ex  his  quibus  longa  colla,  intermittentes ,  &  capiterefupinato  ue/ 
lut  infundentes  fibi.Porphyrio  folus  morfu  bibit: idem  efl:  proprio  genere,omnetn. 
cibum  aquaiubinde  tinges,  deinde  pede  ad  roftrum  ueluti  manu  afferens.  Laudatiflimi 
in  Comagene.  Roftra  rjs&prrdonga  crura  rubent.  Jo 

De  himantopode,§£  onocrotalis, St  de  peregrinis  auibus.  Cap.  xlvii 

T  T Mc  quidem  &  himantopodi ,  multo  minori,quanquam  eadem  crurum  altitudine. 
XxNafcitur  in  Acgypto.Infiflit  ternis  digitis.Prfcipue  ei  pabulu  mu  fex.  Vita  in  Italia 
paucis  diebus. Grauiores  omnes  fruge  uefcuntur,alriuol£e  carne  tantum.Inter  aquaticas 
mergi  foliti  funt  deuotare  qu§  c^ter^  reddunt.  Olorum  fimilitudine  onocrotali  habent: 
nec  diftare  exiftimarentur  omnino ,  nifi  faucibus  ipfis  ineflet  alterius. uteri  genus.Huc  0/ 
mnia  inexplebile  animal  congerit,mira  ut  fit  capacitas.Mox  perfedta  rapina  fenfim  inde 
in  os  reddica,in  ueram  aluu  ruminantis  modo  refert. Gallia  hos  feptentrionalis  proxima 
oceano  mittit.  In  Hercynio  Germanfe  faltu  inufitata  genera  alitu  accepimus,  quaru  plu/ 
mx  igniu  modo  colluceat  nodtibusrin  ceteris  nihil,  prreter  nobilitatem  longinquitate  fa  40 
tflam,memorandu occurrit.  De multaru auiu nominibus, Enatura.  Cap.  xlvih 

PHalerides  in  Seleucia  Parthoru,&  in  Afia  aquaticarum  laudatiffim^rurfus  phafia/ 
nx  in  Colchis  geminas  ex  pluma  aures  fubmittunt  fubriguntcp,  Numidica  in  parte 
Africa:  Numidia, omnesqp  iam  in  Italia.Phcenicopteri  linguam  prxeipui  faporis  efle,  A/ 
picius  docuit  nepotu  omniu  altiflimus  gurges.Attagen  maxime  lonius.celebratur,  uoca 
lis  alias,  captusuerq  obmuteflens, quondam  exiftimatus  inter  raras  aues.Iam  &  in  Gal/ 
lia  Hifpaniaqj  capitur,#  per  alpes  etia ,  ubi  ^phalacrocoraces  aues,Baleariu  infularum 
peculiaresificutalpiu  pyrrocorax, luteo  roftro,niger,&:pr^cipuo  fapore  Iagopustpedes  le 
porino  uillo  ei  nomen  hoc  dedere;c«tero  candid&columbaru  magnitudine.No  extra  rcr 

rara 


HISTORIAE  LIBER 


ram  eam  ucfci  facile,  quado  nec  uiua  manfue(cit,&  corpus  occife  ftatim  marcefcit.  Eft  8£ 
alia  nomine  eodem,  i  coturnicibus  mqgnitudine  tantu  difFercns,croceo  tincftu  cibis  gra/ 
tiilima.  Vifam  in  alpibus  ab  fe  peculiare  Aegypti  ibin,M.  Egnatius  Caluinus  phefe&us 
earum  prodidit.  Denouisauibus,&defabuIoGs.  Cap.  xlix 

VEnere  iri  Italiam  Bebriacenfibus  bellis  ciuilibus  trans  Padu  8Z  noux  aues  (ita  enim 
adhuc  uocatur)turdorum  (pecic,paulum  infra  columbas  magnitudine,  iapore  gra 
«.Baleares  iniulx  nobiliorem  etiam  fupradiclo  porphyrionem  mittunt.  Ibi  &  buteo  ac/ 
cipitrum  generis  in  honore  menfatum  efbitem  uipiones ,  Gc  enim  uocant  minore  gruem. 
Pegafos  equino  capite  uolucres,&  gryphas  aurita  aducitate  roft  ri,fabulofos  reor:illlos  in 
to  Scythia,hos  in  Aethiopia.  Equidem  8C  tragopanadem,quam  plures  affirmat,maiorem 
aquila, cornua  in  temporibus  curuata  habentem,ferruginei  coloris, tantum  capite  phceni 
ceo.  Nec  Sirenes  impetraucrint  fidemtlfcet  affirmet  Dino,Ciitarchi  celebrati  autorispa/ 
ter, in  India  e(Te:mukericp  earum  cantu,quosjrauatos  fomno  lacerent.Qui  credit  ifta,8£ 
Melampodi profecto  aures  lambendo,dedifle  intelledtu  auium  fermonis  dracones  non 
abnuet:  uel  qua:  Democritus  tradit, nominando  aues, quarum  confu  fo  (anguine  ferpcns 
gignatur:  quem  quifquis  ederit, intellecturus  Gt  alitum  colloquia:qua:(^  de  una  aue  gale/ 
nca priuatim  comemorat, etiam  Gne  his  immenfa  uitm  ambage  circa  auguria.  Nominan/ 
turab  Homero  fcopes, auium  genus neq?  harum  fatyricos  motus  cum  inGdent,plerifq$ 
memoratos  facile  conceperim  mente:  neq?  ipGe  iam  aues  nafcutur.Quamobrem  de  coti 
jo  feiTis  diGeruiflfe  pneftiterit. 

Quis  gallinas  farcire  inffituerit.De auiarrjs,&quis  ea  primus  inftituerit.  Cap.  I 

/HT  Allinas  faginare  Deliaci  ccepererunde  peltis  exorta, opimas  aues,  &  fuopte  corpo/ 
v-T re  undas  deuorandi .  Hoc  primu  antiquis  ccenard  interdictis  exceptu  inuenio  iam 
lege  C.  Fannrj  cos.  xi.  annis  ante  tertium  Punicum  bellum,  ne  quid  uolucrum  ponere/ 
tur,p«ter  unam  gallinam, qua:  no  eflet  altilisiquod  deinde  caput  translatum, per  omnes 
leges  ambulauit.Inucntucp  diuerticulum  eft, in  fraude  earum  gallinaceos  quocp  pafcen/ 
di  lacte  madidis  cibis :  multo  ita  gratiores  approbantur .  Fceminm  quidem  ad  faginam 
non  omnes  eliguntur, nec  niG  in  ceruice  pingui  cute.Poftea  culinarum  artes, ut  clunes  (pe 
cientur, ut  diuidantur  in  tergora, ut  a  pede  uno  dilatata  repofitoria  occupent.Dedere  8£ 
p  Parthi  cocis  (uos  mores.Nec  tamen  in  hoc  magonio  quicqua  totu  placet:hic  clune,  alibi 
pe&ore  tantu  laudatis.Auiaria  primus  inftituit,induGs  omniu  generum  auibus,M.  Lx/ 
lias  Strabo  Brudift)  equeftris  ordinis.  Ex  eo  ccepimus  carcere  animalia  coercere, quibus 
naturac^lumaflignauerat.  De  Aefbpi  patina.  Cap.  lI 

MAxime  tamen  inGgnis  eft  in  hac  memoria, Glodrj  Aefopi  tragici  hiftrionis  patina^ 
(excentis  h—s.  taxata:  in  qua  poluit  aues  cantu  aliquo, aut  humano  fermone  uoca 
les,numis  fex  Gngulas  coemptas ;  nulla  alia  indudtus  fuauitate,niG  ut  in  his  imitationem 
hominis  manderet ,  ne  qusftus  quidem  fuos  reueritus  illos  opimos,  81  uoce  meritos,  di/ 
gnusprorfus  filio,dquo  deuoratas  diximus  margaritas.Non  Gttamen(utuerum  fatear) 
facile  inter  duos  iudicium  turpitudinis:  niG  quod  minus  eft ,  fummas  rerum  natura  opes 
quam  hominum  linguas  ccenafTe. 

Dc  generatione  auiu,&  praetef  aues  qus  quadrupedes  oua  pariant.  Cap.  Lil 

Eneratio  auium  Gmplex  uidetur  efte,  cum  8i  ipfa  fua  habeat  miracula,  quoniam  81 
VJf  quadrupedes  oua  gignunt,cham^leontes,  lacerta,  &  qu,T  diximus  inter  (erpentes. 
Pennatorum  autem  infeeeunda  funt,qu£e  aduncos  habet  unguestcenchris  fola  ex  his  (Ii 
pra  quaterna  mdit  oua.  Tribuit  hoc  auium  generi  natura,  ut  fecundiores  eftent  fugaces 
earum  quam  fortes.Plurima  pariunt  ftruthiocameli,gallinm,perdices,fali.Coitus  auibus 
duobus  modis:Fcrmina  humicoGdente,  ut  in  gallinis:aut  ftante,ut  in  gruibus.Ouorum 
alia  (unt  candida ,  ut  columbis,  perdicibus :  alia  pallida ,  ut  aquaticis :  alia  pundfis  diftin/ 
meleagridum;  alia  rubri  coloris ,  ut  phaGanis, cenchridi.  Intus  autem  omne  ouum 

q  a  Uolucrum 


t§4 


C.  PLINII  N  A  T  V  R  A  L  I  S 


uolutfum  bjcolor.  Aquaticis  lutei  plus  quam  albi,  idcp  ipfum  magis  luridum  quam  c£te 
ris.Pilcium  unusco!or,in  quo  nil  candidi.  Aulum  Oua  ex  calore  fragilia,ferpentium  ex  fri 
gore  lenta, pifcium  ex  liquore  moliia .  Aquatiliu  rotunda,  reliqua  fere  fafligio  cacumina/ 
ta.Exeuta  rotundifiima  fuiparte-,dum  pariuntur, molli  putamine,fed  protinus  durefcen 
te,quibufcunquc  emergunt  portionibus .  Qu£  oblonga  fint  oua, gratioris  faporis  putat 
Horatius  Flaccus.  Fceminam  ^dunt  quee  rotundiora  gignuntur,reliqua  marem.  Vmbi/ 
licus  ouis  a  cacumine  irteft  ceu  gutta  eminens  in  putamine. 

Deouorumgeneratione,incubatuauium#toitm  Gap.  liii 

QV^dam  omni  tempore  caeunt,utga!lttra,  &  pariunt,praterquam  duobus  menfi/ 
bus  hyemis  brumalibus .  Ex  rjs  iuuenca:  plura  cp  uctercs ,  (ed  minora :  #  in  eodem  ^ 
fetu  prima  #  nouiffima.Eft  autem  tanta  fecunditas,ut  aliqua  &  fexagena  pariant,  ali/ 
qu^  quotidie,aliqux  bis  die, aliqua  in  tantum  ut  effeta  moriantur.Hadrianis  laus  ma i 
xima.Golumb^  decies  anno  pariunt,qusda  #  underiesria  Aegypto  etia  brumali  men/ 
fc.Hirundines,#  merui#,# palumbi, #  turtures  bis  anno  pariut:  c#teraauesfere(emel. 
Turdi  io  cacuminibus  arboru  luto  nidifi'cantes,pene  cotextimjn  feceftu  generant.  A  coi/ 
tu  x.diebus  oua  maturefeunt  in  utero.  Vexata  autem  galfince  #  columb#penna  euulfa, 
aiiaue  fimili  iniuria,diutius.Omnibus  ouis  medio  uitelh'  parua  ineft  ueiut  (anguinea  gut/ 
ta,quod  effe  cor  auium  exiftimant,primu  in  omnreorporc  id  gigni  opinantesiin  ouo  ccr 
te  gutta  falit,  palpitatep .  Ipfum  animal  ex  albo  liquore  oui  corporatur .  Cibus  eius  in  lu/ 
teo  eft.Omnibus  intus  caput  maius  toto  corpore, oculi  coprefli  capire  maiores.  Increfcen  20 
te  pullo,  candor  in  mediu  u ert itu r  Jute u  circumfunditur .  Vicefimo  die, fi  moneatur  ouu, 
iam  uiuecis  intra  putamen  uox  auditur .  Ab  eode  tempore  plumefcit,ita  pofirus,ut  caput 
fupra  dextrum  pedem  habeat, dextera  nero  alam  fupra  capur.  Vitellus  pauladm  deficit, 
Aues  omnes  in  pedes  naicunrur,contra  quam  reliqua  animalia.Quaadam  galline  omnia 
gemina  oua  pariut,  8C  geminos  interduexcludut, ut  Cornelius  Celfusautoreft :  alterum 
maiorem, alloqui  negant  omnino  geminos  excludi.  Plus  uicena  quina  incubanda  fubi]ci 
uetant.Parere  a  bruma:  incipiut;  Optima  fetura  ante  uernu  #quino(ftiu.Pofl  foiftitium 
nata  non  implent  magnitudinem  iuftam,  tantocp  minus  quanto  ferius  proucnere. 

Deuitrjs&icemedqsincubandum.  Cap.  liiii 

OVa  incubari  intra  x.  dies#dita  utiliffimu,uctera  a.ut  rccentiora  infecunda .  Subi]/  $0 
d  impari  numero  debent.  Quarto  die  poft quam  coepere  incubari,  fi  contra  lumen 
cacumine  ouoru  apprehenfo  una  manu,  purus#  uniufmodi  perluceat  color, (lerilia  exi/ 
(limatur  effe,  proq;  eis  alia  (ubftituenda.  Et  in  aqua  eft  experimentu, inane  fluitat :  itaqj 
■fidentia, hoc  eft  plena, fubrjci  uolunt,  Concuti  uero  experimento  uetant,quoniam  no  gi/ 
gnant  confufis  uitalibus  uenis .  Incubitioni  datur  initium  poft  nouam  Iunam,quia  prius 
inchoata  non  proueniat.  Celerius  excluduntur  calidis  diebus.Ideo  #flate  undeuicefimo 
educunt  fcetum,hyeme  xxv.  Si  incubam  tonuerit, oua  pereunt:  #  accipitris  audita  uo/ 
ce  uitiantur.RemediU  contra  tonitrum, dauus  ferreus  fub  ftramine  ouorum  pofitus,  aut 
terra  ex  aratro.  Qu#dam  aut  &  citra  incubitum,(ponte  natura  gignunt,  ut  in  Aegypti  fi 
metis.Scitum  de  quodam  potore  reperitur,  Syracufistamdiupotarefolitum,donecco/  40 
operta  terra  fetum  ederent  oua.Quin  #ab  homine  perficiuntur. 

De  augurrjs  ouorum.  Cap.  lv 

T  Vlia  Augufta, prima  fu  a  iuuenta  Tiberio  C#fare  ex  Nerone  grauida,cum  parere  uiri 
JLletnfexum  admodum  cuperet,hocufaeft puellari  augurio,  ouumin  (inufouendo, 
atque  cum  deponendum  haberet ,  nutrici  per  finum  tradendo ,  ne  intermitteretur  tepor. 
Nec  fallo  augurata  proditur.Nuper  inde  fortafte  tnuentum,  ut  oua  in  calido  Iocoimpo/ 
fita  paleis  igne  modico  fouerentur, homine  uer(ante,paritcrcp,#  flato  die  illinc  erumpe/ 
rec  fetus.  Traditur  quadam  arsgallinarrj  cuiufdam ,  dicentisquod  ex  quaque  effet. 
‘Narrantur#  mortua  gallina  manticarum  uifi  fucccdentesinukem,  #  reliqua  feramo 
-  rc  fa 


HISTORIAE  tiBER  X  i§f 

te  facientes, abftinetest£  fe  a  cantu.  Super  omnia  eft  anatum  ouis  (ubditis  atque  exclufis 
admiratio  primo  non  plan£  agnofcentis  fcetumrmox  incertos  incubitus  foliicite  couocan 
tis:poftremo  Iamettta  circa  p ifcin«  ftagna,  mergentibus  fe  pullis  natura  duce. 

Qu«  gallinas  optima:.  Cap.  Lvr 

’f*i AHinarum  generofitas  (peccatur  crifta  erecta,  interdu  8C  gemina, pennis  nigris,  ore 
Vjf rubicundo,  digitis  imparibus ,  aliquando  SC  fupcr  quatuor  digitos  tranfuerfo  uno. 
Ad  rem  diuirtam,lutco  roftro  pedibus^,  pura:  non  uidentur:  ad  opertanea  facra,nigr«. 
Eft  &  pumilionum  genus  non  fterile  in  rjs ,  quod  non  in  alio  genere  alitu,  fed  quibus  cer/ 
ta  fcecunditas  rara, Si  incubatio  ouis  noxia* 


io  De  morbis  earum  &temedrjs.  Cap.  lvii 

INimicifiima  autem  omniu  generi  pituita, maximeq^  inter  meffis  &  uindemia  tempus. 

Medicina  in  famc,& cubatus  in  fumo, fi  utiq;  ex  lauro  aut  herba  fabina  fi'at:penna  per 
tranfuerfas  inferta  nares, 8C  per  omnes  dies  motaxibus  allium  cum  farre,aut  aqua  perfu/ 
fus,in  qualauerit  no<ftua,aut  cum  femine  uitis  alba:  cocftus:&  quadam  alia* 

De  conceptu  &  numero  foetus  auium.  Cap.  Lvrii 

/^fOlumbm  proprio  rita  ofculantur  ante  coitum.  Pariunt  fere  bina  ouarita  natura  mo 
v^/deratc,ut  alqs  crebrior  fit  fetus, alrjs  numerofior .  Palumbes  8C  turtures  plurimum 
terna ,  nec  plus  quam  bis  fere  pariunt :  atcp  ita, fi  prior  foetus  corruptus  eft.quamuis  tria 
pepererint,nunqua  plus  duobus  educant.Tertium  quod  irritum  eft,urinum  uocant.  Pa/ 
io  lambes  incubat  foemina  poft  meridiana  in  matutinu,  cetero  mas. Columbf  marem  fem 
per  &  foeminam  pariunt,priorem  marem, poftridie  foeminam.  Incubat  in  eo  genere  am/ 
bo,interdiu  mas,nodlu  foemina.Exdudunt  xx  die.  Pariunt  i  coitu  quinto.  Aeftate  qui/ 
dem  interdum  binis  menfibus  terna  «dunt  paria.Nanqj  xvm  die  excludut,ftatim  con/ 
cipiunt.Quate  inter  pullos  fiepe  ouainueniutiir,  &alfj  prouolant,alq  erumpunt.Ipfi  de/ 
inde  pulli  quinquemeftres  foetificant.  Et  ipfa:  autem  inter  fe  (fi  mas  n5  Gt)femin«  «que 
faliunt, pariuntcp  oua  irrita, ex  quibus  nihil  gignitur:qu«  hypenemia  Gr«ci uocant. 

Depauone,&anferibus.  Cap.  lix 

PAuo  a  trimatu  parit.Primo  anno  unu  aut  alterum  ouum,fequeti  quaterna  quinaue, 
csteris  duodena,non  amplius .  intermittens  binos  dies  ternosue  parit ,  Si  ter  anno  fi 
gallinis  fubrjciantur  incubanda.Mares  ea  frangunt  defiderio  incubantium.  Quapropter 
no&u  8i  in  latebris  pariunt, aut  in  cxcclio  cubantes :  8i  nifi  molli  flrato  excepta  frangun/ 
tur.Mares  finguliquinis  fufficiut  coniugibus.  Cum  fingul«  aut  binas  fuere, corrumpitur 
falaritate  fcecuditas.Partus  excluditur  diebus  ter  nouenis,aut  tardius  tricefimo;  Anferes 


in  aqua  coeunt, pariunt  uere :  aut  fi  bruma  coiuere,poft  folftitiu  quadraginta  prope.  Bis 
anno, fi  priorem  fetum  gallin^  excludant, alias  plurima  oua  fedecim,paucifli'mafeptem* 
Si  quis  furripiat,pariunt  donec  rumpantur.  Aliena  non  cxdudunr.Incubanda  fubiici  uti 
liffimum  ix  aut  xi.  Incubant  femin«  tantum  tricenis  diebus.Si  uero  tepidiores  fint,ui/ 
gintiquinque.Pullis  eorum  urtica  contadtu  mortifera.Nec  minus  auiditas,nunc  fatietate 
nimia, nunc  fuamet  ui:quando  apprehenfa  radice,morfii  faspe  conates  auellere,ante  coi/ 
4°  la  fua  abrumput.Contra  urtica  remediu  eft,  ftrameto  ab  incubatu  fubdita  radix  earum* 
De  ardeolis:  &  quomodo  {eruentur  optime  oua.  Cap.  lx 

A  Rdeolaru  tria  genera, Ieucon,afterias,peIlos.Hi  in  coitu  anguntur.  Mares  quidem 
/xcum  uociferatu  fanguinem  etiam  ex  oculis  profundunt .  Nec  minus  mgre  pariunt 
grauidee.  Aquila  tricenis  diebus  incubat,&  fere  maiores  alitestminores  uicenis,  ut  miluus 
&  accipiter.  Singulos  fere  parit,  nunquam  plus  ternos,is  qufegolios  uocatur  quaternos, 
coruus  aliquando  8t  quinos:  Incubant  totidem  diebus,Cornicemincubantem  maspa/ 
fcit.Pica  nouenos,Melancoryphus  fupra  xx  parit, {emper  numero  impari.-nec  alia  plu/ 
res, tanto  fecunditas  maior  paruis .  Hirundini  c«ci primo  pulli,  8C  fere  omnibus  quibus 
numerofior  partus,Irrita  oua,qu«  hypenemia  diximus ,  aut  mutua  feminm  inter  fe  libi/ 

q  %  dinia 


186 


C.  P  L  I  NI  I  N  A  T  V  R  A  L  I  S 


ditiis  imaginatione  concipiut,aut  puluere :  nec  columba  tantum,  fed  8i  gallina, perdices, 
pauones,anfcres,chenalopeces.Sunt  autem  fterilia,&:  minora, ac  minus  iucundi  faporis* 

Si  magis  humida.Quidam  &  uento  putant  ea  generari:  qua  de  cau(a  etiam  zephyria  ap 
pellantur.Hac  autem  uere  tanto.  Vrina  fiunt,incubarionc  dercli<fta,qua  alrj  cynofura  di 
xere.Oua  aceto  macerata  in  tantum  emolliuntur,  ut  per  annutas  tranfeant.Seruari  ea  in 
lomento, aut  hyeme  in  paleis, aftate  in  furfuribus  utilifsimu.Sale  exinaniri  creduntur. 

Qua:  uolucrumfblaantmaIpariat,6dacfte  nutriat.  Cap.  lxi 

VOlucrum  animal  parit  uelpertilio  tantum, cui  81  membranacea  pinna  uni.Eade  fo 
Ia  uolucru  ladte  nutrit  ubera  admouens, geminos  uolitat  amplexa  infantes ,  fecuqj 
deportat.  Eidem  coxendix  una  traditur,&  in  cibatu  culices  gratiftimi.  io 

De  conceptu  uipera  &  partu,&  qua:  terreftriu  oua  pariant.  Cap.  lxii 

RVrfusin  terreftribus  oua  pariut  ferpentes,de  quibus  nondu  dictu  eft.  Coeunt  com 
plexu, adeo  circumnotata  fibi, ut  una  exiftimari  biceps  pdfltt.  Vipera  mas  caput  in> 
ferit  in  os ,  quod  illa  abrodit  uotaptatis  dulcedine .  Terreftrium  eadem  fola,  intra  fe  parit 
oua  unius  coloris,&  mollia  ut  pifces.  Tertia  die  intra  uterum  catulos  excludit:  deinde  fin/ 
gulos  diebus  fingulis  parit,  uiginti  fere  numero .  Itaq?  catera  tarditatis  imparientes,  per/ 
rumpuc  latera, occifa  parente.Catera  ferpentes  cotecta  oua  in  terra  incubant, &  fetu  fe/ 
quente  exctaduit  anno.Crocodili  uicibus  incubant  mas  St  femina.  Sed  reliquoru  quo<£ 
terreftriu  reddatur  generatio.  De  generatione  terreftriu.  Cap.  LXiir 

BIpcdum  folus  homo  animal  gignit.Hominitantum  primi  coituspcenitentia,  augu/ 
riumfcilicet  uita a  poenitenda  origine.  Cateris  animalibus  ftati  per  tempora  anni 
cotjcubitus,homini(ut  dicftum  eft)omnibus  horis  dierum  norftiumcp.Catcris  (arietas  in 
coitu, h omini  prope  nulla.Meflalina  Claudi]  Cafaris  coniunx ,  hanc  regalem  exiftimas 
palmam ,  elegit  id  in  certamen  nobiliffima  e  proftitutis  ancilla  mercenaria  ftipis ,  eamqj 
die  ac  no<fte  fuperauit  quinto  ac  uicefimo  concubitu.  In  hominum  genere  maribus  diuer 
ticula  Veneris  excogitata, omnia  fcelere  natura, fetninisuero  abortus.Quantum  in  hac 
parte  multo  nocentiores  quam  ferte  fumus  C  Viros  auidiores  Veneris  hyeme,  feminas 
aftate, Hefiodus  prodidir.Coitus  auerfos  elephantis, camelis, tigribus, lyncibus,  rhinoce 
rori, leoni, dafypodi, cuniculis, quibus  auerfa  genitalia.Cameli  etiam  folitudines,aut  fecre 
ta  certe  petunt,neq]  interuenire  datur  fine  pernicie.Coitus  tota  die  eft  tantum  rjs  ex  om/  ia 
nibus;quibusfoiidaungula.Inquadrupedumgenere  mares  olfadtus  accendit.  Auertun/ 
tur  Si  canes, phoca,  lupi, in  mediocp  coitu,  inuiticp  etiam  coharent.Supradidtorum  ple/ 
rifque  fcemina: priores  fuperueniunt, reliquis  mares.  Vrfi  autem,ut  dirftum  eft,  humani/ 
tus  ftrati :  Herinacei  ftantes  ambo  inter  fe  ccmp!exi:Feles  mare  ftante, fcemina  fubiacen 
te:  Vulpes  in  latera  proiecla,maremcp  fcemina  amplexa.Taurorum  ceruorumq?  fcemi 
na:  uim  non  tolerant ,  ea  de  caufa  ingrediuntur  in  conceptu .  Cerui  uiciflim  ad  alias  tranfi 
cunt,&  ad  priores  redeunt.  Lacerta,  ut  ea  qua  fine  pedibus  funt, circumplexu  Venerem 
nouere.Omnia  animalia  quo  maiore  corpore, hoc  minus  fcecunda  funt, Singulos  gignut 
elephanti, cameli,  equi:  Acanthis  duodenos, auis  minima.  Oeyftimepariunt,  quapluri/ 
mos  gignunt .  Quo  maius  eft  animal,  tanto  diutius  formatur  in  utero.Diutius  geftantur  4» 
quibus  longiora  funt  uita  fpatia .  Neque  crefcentium  tempeftiua  ad  generandum  atas, 
Qua  folidas  habent  ungulas, fingulos:qua  bifulcas,&  geminos  pariunt.  Quorum  in  di/ 
gicos  pedum  fiffura  diuifa  eft ,  eo  numerofiora  in  fetu .  Sed  fuperiora  omnia  perfeftos 
adunt  partus ,  hac  inchoatos,  in  quo  funt  genere  leana,urfa,8C  uulpes.lnformia  etiam 
magis  quam  fopradicla ,  urfe  pariunt,  rarumqj  eft  uidere  parientes .  Poftea  lambendo 
cakraciunt  fetus  omnia  ea ,  8£  figurat .  Pariunt  plurimum  quaternos .  Cacos  aurem  gi/> 
gnunt  canes, lupi, panthera, thoes. Canum  plura  genera:  Laconica  orftairS menta 
utrinque  generant.  Ferunt  l  x.  diebus ,  St  plurimum  tribus.  Gatera  canes  8i  femeftres 
coitum  patiuntur.  Implentur  omnes  uno  coitu.Quf  ante  iuftutn  tempus  concepere,  diu 


H  I  $  T  O  a.  I  AE  LIBER  '  X  187 

rfust&coshabent  catulos, nec  omnes  totidem  diebus.  Exiftimatur  in  urina  attollere  crus 
fere  iemeftres,id  eft  iignum  cSfummati  uirium  roboris, femina  hoc  idem  fidentes.Par/ 
tus  duodeni, quibus  numeroiiffimi, extero  quini, feni,  aliquando  fingu  Ii,  quod  prodigio/ 
futn  putant:(Tcut  omnes  mares ,  aut  omnes  feminas  gigni .  Primos  quoque  mares  par  i/ 
unt,m  ceteris  alternant ,  fi  ineant  oportuno  &  redlo  menfe .  Ineuntur  a  partu  fexto  men/ 
fc.Odonos  Laconica  pariunt.  Propria  in  eo  genere  maribus  laboris  alacritas.  Viuut  La 
conici  annis  denis, feminx  duodenis :  aetera  genera  xv.  annos,  aliquando  uiginti.  Nec 
tota  iua state  generant,fere  d  xii.definetes.Felium  Si  ichneumonum  reliqua,ut  canum* 
Viuunt  annis  {enis.Dafypodesomrti  men{epariunt,&fuperfoetant  ficut  lepores.  A  par/ 
i> tu  ftatim  implentur  *  Concipiunt  quamuis  ubera  ficcante  fcetu .  Pariunt  non  ca:cos.  Ele/ 
phanti,ut  diximus ,  pariunt  fingulos ,  magnitudine'  uituli  trimeftris.  Cameli  duodecim 
menfibus  ferunt:  a  trimatu  pariunt  uere,irerumqj  poft  annum  implentur  d  partu.  Equas 
autem  poft  tertium  annum ,  aut  poft  unum  ab  enixu  utiliter  admitti  putant,coguntq2  in 
uitas.Et  mulier  feptima  die  concipere  facilime  creditur .  Equaru  iubas  condere  prscipiur, 
ut  almorum  in  coitu  patiantur  humilitatem:  comantes  enim  gloria  fuperbire.A  coitu  fo/ 
Inanimalium  currunt  ex  aduerfo  aquilonum  auftrorumue, prout  marem  aut  feminam 
concepere. Colorem  ilico  mutant  rubriore  pilo,uel  quicunq?  fit  plenioreihoc  argumento 
delinunt  ad  niteere  etiam  uolentes.Nec  impedit  partus  quaidam  ab  opere, fallunt^  gra 
uidn.  VicifTe  Olympiapriegnaeetn  Echecratidis  Theffali  inucnimus.Equos,&canes,5£ 
i»  faes  initum  matutinum  appetere ,  feminas  autem  poft  meridiem  blandiri,diligentiores 
tradunt :  Equas  domitas  lx.  diebus  equite,  antequam  gregaies:Sues  tantum  coitu  fpu/ 
mam  ore  fundere :  Verrem  fubantis  audita  uoce,  nifi  admtttatur,cibum  no  capere  ufque 
in  raaciemtfeminas  autem  in  tantum  efferari, ut  hominem  lacerent,  candida  maxime  ue 
fte  indutum .  Rabies  ea  aceto  mitigatur  natura:  afperfo.  Auiditascoitusputatur&  cibis 
ficriificut  uiro  eruca ,  pecori  cepa.Qu^  ex  feris  mitigentur,non  cocipere,ut  anferes:apros 
uera  tarde,  ceruos,nec  nifi  ab  infantia  educatos.Mirum  eft,  quadrupedum  prsgnates 
Venerem  arcent,  prnter  equam  Si  fuem.  Sed  fuperfetant  Si  dafypus  Si  lepus  tantum. 

De  uaria  generatione  animalium.  Cap.  Lxriu 

QVscunque  animal  pariunt ,  in  capita  gignunt ,  circumado  fub  enixum  fetu,  alias 
in  utero  porredto .  Quadrupedes  geftantur  extenfis  ad  longitudinem  cruribus,5£ 
adaluumfuam  applicatis :  homo  in  femet  conglobatus,  inter  duo  genua  naribus  fitis. 
Molas, de  quibus  ante  diximus,gigni  putant,  ubi  mulier  non  ex  mare,  ueru  ex  (emeripfii 
tantum  conceperitrideo  nec  animari,  quia  non  fit  ex  duobustakricemq?  habere  per  fe  ui/ 
tam  iilam,  qus  fatis  arboribus^  contingat. 

De  murium  fetu.  Cap.  lxv 

"P  X  omnibus  qusperfedos  fetus, (ues  tantu  Si  tiumerofos  sdunt:item  plures,  con/ 
IZ/tra  naturam  folidipedum  aut  bifulcoru .  Supra  cuncta  eft  murium  fetus, haud  fine 
cundarione  dicendus, quanq?  fub  autbre  Ariftotcle  Si  Alexandri  Magni  militibus  gene 
ratioeorum  lambendo  conflare  no  coitu  dicitur:ex  una  genitos  cxx  tradiderunt,  apud 
40  Perfasuero  praegnantes  &  in  utero  parentis  repertas.Et  falis  guftatu  fieri  prsegnates  opi 
nantur.Itaq?  definit  mirueffe,unde  uis  tanta  meffes  populetur  rnuriu  agreftiu:  in  quibus 
illud  quoque  adhuc  latet, quonam  modo  iila  multitudo  repente  occidat.Nam  nec  exani 
naes  reperiuntur ,  neque  extat  qui  murem  hyeme  in  agro  effoderit.  Plurimi  ita  ad  Troa/ 
demproueniunt:Ec  iam  inde  fugauerunt  accolas.  Prouehtus  eorum  ficcitatibus  tradunt: 
&  iam  obituris  uermiculu  in  capite  gigni.Aegyptrjs  muribus  durus  pilus, ficut  herinaceis. 
Iidem  bipedes  ambulat, ceu  alpini.Cum  diuerfi  quoq^  generis  coiere  animalia, ita  demu 
gcneratitjfi  tempus  nafcendi  par  habet.  Quadrupedum  oua  gignentium  lacerta  ore  pa/ 
rere(ut creditur  uulgo)  Ariftotelcs  negat :  neque  incubant  e^dem, oblita  quo  fint  in  loco 
enix*, quoniam  huic  animali  nulla  memoria .Itacjj  catuli  perfe  erumpunt. 

q  4  De 


18S 


C.  P  L I  NI  t  KATV  RA  LIS 


De  fpina  hominis  anguem  nafci.  Cap.  lx  vi 

A  Nguem  ex  medulla  hominis  ipin£  gigni,accepimus  i  multis*  Pleracg  enim  occul/ 
XXta  St  exta  origine  pfoueniunt, etiam  inquadrupedum  genere 

De  falamandra.  Cap.  lxvi 

Sicut  falamandra, animal  lacerti  figura, ftellatum  nunquam  nifi  magnis  imbribus  pro/ 
uenicns,&  ferenitate  deficiens*  Huic  tantus  rigof,ut  ignem  tactum  extinguat,  no  alio 
modo  quam  glacies.Eiufdem  fanie,qu£  ladlea  ore  uomirur,quacunc^  parte  corporis  bu 
mani  contad;a,toti  defluunt  pilittdqj  quod  contadrum  cft  colorem  in  uitiliginem  mutat. 
De  fis  qux  naicuntur  ex  non  genitis,  St  qua:  nata 
nihil  gignunt  Cap.  lxviii  la 

Vxdam  uero  gignuntur  ex  non  genitis ,  St  fine  ulla  fimili  origine  ut  fupradida :  St 
V^qusecuuqj  :cfl:as  aut  uer ,  ftatumcg  tempus  anni  generant.  Ex  fis  quadam  nihil  gi¬ 
gnunt,  ut  falamandra.  Necgeftfis  genus  mafculinum  foemineumue ,  ficut  neque  in  an/ 
guilIis,omnibuscj?  qua:  nec  animal  nec  ouum  ex  icfe  generant.  Neutrum  efl:  8t  oftreis  ge 
nus,&  ceteris  adherentibus  uado  uel  faxo.  Qu«  autem  per  fe  generantur, fi  in  mares  ac 
fceminas  deferipta  funt,  generant  quidem  aliquid  coitu,  fed  imperfedtum  &C  difli'mile,& 
ex  quo  nihil  amplius  gignatur, ut  uermiculos  mufra.  Id  magis  declarant  natura  eorum, 
quminfeda  dicuntur , ardum  explanationis  omnia ,  Si  priuatim  dicato  opere  narranda. 
Quapropter  ingenium  pradtdorum  St  reliqua  fubtexat  diflertatio. 

De  fenfibus  animalium.  Cap.  lxix20 

EXfenfibus  ante  ratera  homimta&us,deindeguft:us:reIiquis  fuperatur  a  multis. 

Aquila:  clarius  cernunt,uultures  (agacius  odorantur, liquidius  audiunt  talpx  ebrutg 
terra ,  tam  denfo  atque  furdo  natura  elemento .  Praterea  uoce  omnium  in  fublime  ten/ 
dente, fermonem  exaudiupt:  Si  fi  de  fis  loquare,intelligere  etiam  dicuntur,  &profugere. 
Auditus  cui  hominum  primo  negatus  efl: ,  huic  St  fermonis  ufos  ablatus :  nec  iunt  natu/ 
raiiter  furdi,  ut  non  fidem  fint  St  muti.  In  marinis  oftreis  auditum  eflfe  non  efl:  uerifimile, 
fed  ad  ibnum  mergere  fe  folent.Ideo  6C  filen.tium  in  mari  pileantibus. 

Auditum  Si  olfactum  eflepiicibus.  Cap.  lxx 

Plfces  quidem ,  auditus  nec  membra  habent  nec  foramina ,  audire  tamen  eos  palam 
efl:  utpote  cum  plaufu  congregari  feros  ad  cibum  confuetudine  in  quibuiHam  uiua/ 
rfis  fpe3:etur:&  in  pifeinis  Cafaris, genera  piicium  ad  nomen  uenire,quofdam  fingulos. 
Itaque  produntur  etiam  clariflime  audire, mugil, lupus, falpa, chromis, St  ideo  in  uadoui/ 
uere.Olfadlus  fis  efle  manifefte  patet.  Quippe  non  omnes  eadem  eica  capiuntur,  &prr/ 
us  quam  appetant, odorantur.  Quofdam  Si  ipeluncis  latentes,  falfamento  illitis  faucibus 
fcopulfipifcator  expellit, ue  Iut  fui  cadaueris  agnitionem  fugicntcs.Conueniuntc^  ex  alto 
etiam  ad  quofdam  odores ,  utfepiam  uftam,&poIypum:qu£ideoconficiuturin  naffas* 
Sentini  quidam  nauium  odorem  procul  fugiunt ,  maxime  tamen  piicium  fanguinem. 
Non  poteft:  petris  auelli  polypus:  idem  cunila  admota, ab  odore  protinus  refilit.Purpu/ 
raquocp  fcetidis  capiuntur.  Nam  de  reliquo  animalium  genere  quis  dubitet?  Cornus 
ceruini  odore  ierpentes  fugantur,  fed  maxime  ftyracis:Origani,aut  calcis,aut  fulphuris,  40 
formira  necantur.Culices  acida  petunt, ad  dulcia  non  aduolanr. 

Ta&um  communem  efle  omnibus.  Cap.  lxxi 

TA&us  fenfus  omnibus  efl: ,  etiam  quibus  nullus  alius :  nam  St  oftreis  8t  terreftribus 
uermibus  quoqj.  Exiftimauerim  omnibus  ienium  8t  guftatus  efle.  Cur  enim  alios 
alia  fapores  appetunt  C  in  quo  uel  pracipua  natura  architedlio .  Alia  dentibus  pradan/ 
tur ,  alia  unguibus ,  alia  roftri  aduncitate  carpunt ,  alia  latitudine  ruunt ,  alia  acumine  ex/ 
C3uant ,  alia  fugunt ,  alia  lambunt,  (orbent,  mandunt,  uorant.  Nec  minor  uarietas  in  pe/ 
dum  miniflerio ,  utrapiant,  diftrahanr, teneant, premant, pendeant, tellurem fcabere 
nonceflent. 

Qus 


H  I  S  T  ORI  AE  t  I  2  E  R 


.iS* 


Quo  ucnenisuiuant,8C  quo  terra.  Cap.  txxir 

TEnems  caprea  SC  coturniccs(ut  diximus)pinguefcunt,p!acidi(5ima  animalia:  at  ietv 
V  pentes  ouis,(peclanda  quidem  draconu  arte.  Aut  enim  folida  hauriut,G  iam  fauces 
capiunt,  quo  deinde  in  fcmetcouoluti  frangunt  intus,  atcp  ita  putamina  excutiunt;  aut  fi 
tenerior  eft  SC  catuli  adhuc  otas,orbe  apprehenfa  fpiro,ita  fenfim  uchcmetcrqp  proftrin 
gunt, ut  amputata  parte  ceu  ferro,  reliquam  qua;  amplexu  tenetur, forbeat.  Simili  modo 
ambus  dcuoratis  (olidis,  contentione  plumas, SC  offa  reuomunt.  Scorpiones  terra  uiuut; 
SerpentcS;Cum  occafio  eft,uinum  procipue  appetunt,  cum  alioquin  exiguo  indigeatpo 
tu .  Eredem  minimo  8C  pene  nullo  cibo ,  cum  adferuantur  indufo :  ficuti  aranei  quoque» 
to  alioquilucffuuiuentes.Ideo  nullum  interitfamcautfiti  ucnenatum , N&m  neque caloc 
his,  neque  fanguis ,  neque  fudor,  quoauiditatcm  naturali  fale  augent .  In  quo  genere  o/ 
mnia  magis  exitialia ,  fi  (uum  genus  edere  antequam  noceant.  Condit  in  thcfauros  ma/ 
xillarum  cibum  fphingiorum  SC  fatyrorum  genus:  mox  inde  finfim  ad  mandendum  ma 
nibus  expromit.Et  quod  formicis  in  annum  folenne  cft,his  in  dies  uel  horas. 

De  cibo  SC  potu  quorundam.  Cap.  txxiri 

VNum  animal  digitos  habentium  herba  alitur, lepus;fed  SC  fruge  folidipedeSjSC  e  bi 
fulcis  fues  omni  cibatu  SC  radicibus.SoIidipedum  uolutatio  propria.Serratoru  deti 
tium  carniuora  funt  omnia.  Vrfi  SC  fruge, fronde, uindemia, pomis  uiuurit  SC  apibus, can/ 
eris  etiam  5C  formicis:Lupi,utdiximus,SC  terra  in  fame*  Pecus  potu  pinguefeit,  ideo  fal  il/ 
io  lisaptifsitnusiitem  ueterina,  quanquam  SC  fruge  SC  herba;fed  ut  bibere  (ecedunt.Rumi/ 
nant,proter  iam  didta,fyluefi:rium  cerui,cum  d  nobis  aluntur.  Omnia  autem  iacentia  po 
tiusquatn  ftantia,  8C  hyetne  magis  cp  affate,  feptenis  fere  menfibus.Pontici  quocp  mu/ 
res  (imili  modo  remandunt .  In  potu,  quibus  (errati  dentes, lambunt:Et  mures  ht  uulga/ 
res,quamuis  ex  alio  genere  fint. Quibus  cotirtui  dentes,forbent,ut  equi,boues.Neutrutn 
urfi/ed  aqua  quoq3  morfu  ubrant.In  Africa  maior  pars  ferarum  oftate  no  bibut, inopia 
imbrium:Quam  ob  caufam, capti  mures  Libycijfi  biberint, moriutur.Qrygem  perpetuo 
fitientia  Africa  generat, SC  natura  loci  potu  carentem, SC  mirabili  modo  ad  remedia  fitien 
tium.Nanq?  Getuli  latrones  co  durantauxilio ,  repertis  in  corpore  eorum  falubernmili/ 
quoris  ueficis *  Infigunt  in  eadem  Africa  pardi  codenfa  arboru,  occultatiqj  earum  ramis» 
in  protereuntia  defiliunt,atq?  e  uolucrum  fede  graffantur.Feles  quide  quo  filentio,quam 
leuibus  ueftigf]s  obrepunt  auibus  C  quam  occulco  (peculatu  in  mufculos  exiliuntrExcre/ 
menta  fua  efioffa  obruunt  terra, intelHgentes  odorem  illum  indicem  fili  effe. 

Quo  inter  fe  difsideat,SC  quo  inter  fe  conueniatir.  Cap.  lxxiiii 

ERgo  SC  alios  quofdam  (enfus  effe  quam  (upradidlos,haud  difficulter  apparet.Sunc 
enim  quodahis  bella  amicitioqjjinde  SC  afiFedtus,proter  illa  quo  de  quibufq;  eoru 
fuis  diximus  locis. Difsident  olores  SC  aquila:  Coruus  SC  chlorio,nodu  inuice  oua  exqui 
rentes.Stmili  modo  coruus  8C  miluus,illo  proripiente  huic  dbos:  Cornices  8C  nodluaiA/’ 
quilo  SC  trochilus(fi  credimus)quonil  rex  appellatur  auium:NocffuoSCeotero  minores 
aues.Rurfus  cum  terreftribus  muftela  SC  cornix:Turtur  SC  pyralis:Ichneumones  uefpo, 
4°  SCphalangia  aranei.  Aquatico ,  anates  SC  gauio.Harpo  SC  triorcbes  accipiter.Sorices  SC 
ardeolo,inuicem  fcetibus  infidiantes.Aegithus  auis  minima  cum  afino.Spinctis  enim  fe 
fcabendi  caufa  atterens, nidos  eius  difsipat;  quod  adeo  pauet,utuoce  omnino  raderis  au 
dita, oua  erjciat, pulli  ipfi  metu  cadant. Igitur  aduolans  ulcera  eius  roftro  excauat.  Vulpes 
SC  Nili  angues:  muftelo  SC  fues.  Aefalon  uocatur  parua  auis ,  oua  corui  frangens ,  cuius 
pulli  infeff  antur  d  uulpibus .  Inuicem  hoc  catulos  eius  ipfamq?  uellit.  Quod  ubi  ufderut 
corui,contrd  auxiliantur ,  uelut  aduerfus communem  hoftem.Ec  acanthis  in  (pinis  uiuit, 
idcirco  afinos  SC  ipfa  odit,  flores  fpino  deuoraces.Aegithum  uero  anthus  in  tantu.ut  faa 
guinem  eorum  credant  non  coire,  multiscp  ob  id  ueneficrjs  infament .  Difsident  thoes  SC 
leones,  SC  tpinima  oque  .ac  maxima.Formicofam  arborem  forices  cauent.Librat  araneus 

<  fefilo 


fc>q  c...  PLINII  N  A  T  V  R  A  L  I  S 

fe  filo  in  caput  ferpentisporrcdla  fub  umbra  arboris  fua:  tantaq;  ui  moifu  cerebrum  ap 
prehendit,  ut  {Iridens  fubinde,ac  uertigine  rotata,ne  filum  quide  defuper  pendetis  ruro/ 
pere,adeo  non  fugere  queatinec  finis  ante  morte  efl.Rurfus  amici  pauones  Si  columba?, 
turtures  8i  pfittaci ,  merula?  8i  turdi,  cornix  &  ardeola,  contra  uulpium  genus  communi¬ 
bus  inimicitiis.  Harpe  Si  miluus  contra  triorchyn.  Quin  Si  affedlus  indicia  funt  etiam  in 
ferpentibus,immitiffimo  animalium  genere»  Dicta  funt,  qua?  Arcadia  narrat  de  domino 
a  dracone  feruato,&  agnita  uoce  hominis.De  afpide  miraculum  Philarch o  reddatur :  Is 
enim  autor  efl,  cum  ad  menfam  cuiufdam  ueniens  in  iEgypto  aleretur  aflidue ,  enixam 
catulos, quorum  ab  uno  filium  hofpitis  interemptum:  illam  reuerfam  ad  confuetudinem 
cibi,intellexiffe  culpam, &  necem  intulifle  catulo,  nec  poftea  in  te&um  id  reuctfam. 

De  fomno  animalium»  Cap.  lxxv 

QOmni  qu£flio  non  obfcuram  coniedlationem  habet»  In  terreflribus,  omnia  quscor 
Ohabent, dormire  manifeftum  efl.Aquatilia  quoqj  exiguum  quidem  etiam  qui  decs/ 
teris  dubitant, dormire  tamen  exiflimant:non  oculorum  argumento,  quia  nonhabetge 
nas,uerum  ipfa  quiete  cernuntur  placida  ceu  foporata,  neqj  aliud  quam  caudas  mouetia 
Si  ad  tumultum  aliquem  expauentia.  De  thynnis  confidentius  affirmatur.  Iuxta  ripas 
enim  aut  petras  doi  miunt.Plani  aute  pifeium  in  uado,  ut  manu  fepe  tollantur.Nam  dcl 
phinfibalenaeq?  flcrtentes  etiam  audiuntur.Infedla  quoq?  dormire  filentio  apparet, quia 
nec  luminibus  quidem  admotis  excitentur .  Homo  genitus  premitur  fomno  per  aliquot 
menfesideinde  longior  in  dies  uigilia.Somniat  flatim  infans.  Nam  Si  pauore  expergifei/ i0 
tur,&fudlum  imitatur.Quidam  uero  nunquam,  quibus  mortiferu  fuifle  fignum  contra 
confuetudinem  fbmnium,inuenimusexempla.Magnus  hic  inuitat  locus,  Si  diuerfis  refer 
tus  documentis,  utrumne  fiat  aliqua  prasfeita  animi  quiefcentis:qua  fiant  ratione,  an  for/ 
tuita  res  fit, ut  pleraqj.Et  fi  exemplis  agatur, profedo  paria  fiant.  A  uino  Si  a  cibis  proxi 
ma, atque  in  redormitione  uana  cfle  uifa,  prope  conuenit.  Efl:  autem  fomnus  nihil  aliud, 
quam  animi  in  medium  fefe  recefius.Pr^tet  hominem  fomniare  equos, canes,boues, pe/ 
cora, capras, palam  eft.Ob  hoc  creditur  Si  in  omnibus,  qua;  animal  pariant .  De  fis  qua 
oua  gignunt,  incertum  efl,  fed  dormire  ea  certum.  Verum  ad  infedla  tranfeamus.  Hac 
nanque  reflant  immenfiefubtilitatis  animalia, 

jo 

C.  PLINII  SECVNDI  NATVRALIS  HI 
STORIAE  LIBER  VNDBC.IHVS 


t  N  T  immenfce  fubtilitatis  animalia :  quando  aliqui  ea 
H  neque  fpirare,  8i  finefanguine  efTe  etiam  prodiderunt. 

De  infedlorum  genere.  C  ap.  r 

[Vita  hac  &  multigena,  terreflriu  uolucrumqj  uita.AIia 
pennata, ut  apesialia  utroq;  modo ,  ut  formica:  aliqua  Si 
i  pennis  Si  pedibus  carentia,  Et  iure  omnia  infetfla  appellata  ab 
dj  incifuris,quanunc  ceruicum  loco, nunc pccflorum  atque  alui  4° 
i  pracincfla  feperant  mebra, tenui  modo  fiflula  cohgretia.  Aliqui 
bus  uerojtton  tota  incifura  eas  ambiente  rugas,  fed  in  aluo,  aut  fuperne  tantum, imbrica/ 
tis  flexilibus  uertebris,  nufqu^m  alibi  fpejflatiore  naturg  rerum  artificio» 

De  fubtilitate  in  his  natura*  Cap.  n 

TN  magnis  fiquide  corporibus, aut  certe  maioribus, facilis  officina  fequaci  materia  fuit, 
JLln  his  tam  paruis,atcptam  nullis,quaratio,quanta  uis,quam  incxrricabilis  perftcflioC 
Vbi  tot  fenfus  collocauit  in  culicecEt  funt  alia  diclu  minora.Sed  ubi  uifum  in  eo  prateti' 
ditCubi  guflatum  applicauit;  ubi  odoratu  inferuitC  ubi  uero  truculentam  illa  &  portione 
maximam  uoceingenerauit?  qua  fubtilitatepennas  adnexuitCpralongauitpedum  cru/ 


ra? 


ra^ifpoluitieiunacaueam  uti  aluu,auidam  fanguinis,S?potiflfimum  humani  fitfm  accert 
ditCTelum  ucro  perfodiendo  tergori,  quo  ipiculauitingenio.Atqj  ut  in  capaci  curo  cerni 
n5  pofsit  exilitas, ita  reciproca  geminauit  arce,  ut  fodiendo  acuminatu  pariter  forbedoq? 
fiftuiofum  eflfet.Quos  teredini  ad  perforanda  robora  cu  fono  tefte  dentes  affixit, potifsf 
mumc£  e  ligno  cibatu  fecit?  Sed  turrigeros  elephantoru  miramur  humeros,  tauroruq? 
colla, &  truces  in  fublime  iadtus ,  tigrium  rapinas,leonu  iubas,  cum  reru  natura  nufquatn 
magis  qudm  in  minimis  tota  fit.  Quapropter  qujcib,ne  hrec  legentes, quonia  ex  his  (per/ 
nant  multa, etia  relata  faftidio  damnent, cum  in  cotemplatione  naturx nihil poisit  uideri 
fuperuacuum.  Vtrum  ipirent, an  habeant  fanguinem.  Cap.  irt 

io  TNfecila  multi  negarut  (pirareddep  ratione  perfuadentes, quonia  uifceri  interiori  nexus 
Xfpirabilis  non  ineflfetdtaqj  uiuere  ut  fruges, arborescptfed  plurimum  intereflfe,{piret  ali 
qaid  an  uiuat .  Eadem  de  caufa  nec  fanguinem  rjs  eflfe,  qui  fit  nullis  carentibus  corde  atqj 
iecore.Sic  nec  fpirareea  quibus  pulmo  defit.  Vnde  numetoia  quieffionu  feries  exoritur. 
Iidem  enim  Si  uocem  eflfe  his  negant ,  iti  tato  murmure  apum, cicadaru  fono,&aIrjsqu£ 
fuis  animabuntur  locis .  Nam  mihi  contuenti  fe  perfuafit  rerum  natura, nihil  incredibile, 
cxsftimare  de  ea. Nec  uideo  cur  magis  pofsint  non  trahere  animam  talia, &  uiuere, quam 
fpirare  fine  uifeeribustquod  etia  in  marinis  docuimus,  quamuis  arcente  Ipiritum  denfita/ 
te  &  altitudine  humoris.  Volare  quidem  aliqua, animatu  carere in  ipfo  ipiritu  umentia* 
habere  fenfum  uiiflus,generatioms,operis,atqj  etiade  futuro  curam:  8C  quamuis  no  fine 
2o  membra, qu$  uelut  carina  fenfos  inuehant, eflfe  tamen  his  auditum,olfa<feurn,gufl:atum* 
eximia  prreterea  naturte  dona,  folertiam,  animum,  artem, quis  facile  crediderit?Sangui/ 
nem  non  eflfe  his  fateor ,  ficut  ne  terreftribus  quidem  cundtis,uerum  fimile  quiddam.  Ve 
fepiafin  mari  fanguinis  uicem  atramentu  obtinet, purpurarum  generi  inferor  illefuccusi: 
(i c  5 1  infedlis  quifijuis  efl:  uitalis  humor, hic  erit  &  fanguis,donec  exiftimatio  iua  cuicp  fit. 
Nobis  propofitum  efl:, naturas  rerum  manifcftas  indicare,non  caufas  iudicare  dubias. 

De  corpore  eorum.  Cap.  mi 

INfedla,ut  intelligi  pofsit,no  uidentur  neruos  habere, nec  oflfa,nec  lpinas,nec  cartilagfe; 

nem, nec  pioguia,nec  carnes,  ne  cruftara  quidem  fragilem ,  ut  quteda  marina, nec  qu^ 
iure  dicatur  cutis:fed  medite  cutufda  inter  omnia  hasenaturm  corpus,  arenti  fimile,  neruo 
jo  mollius,  in  reliquis  partibus  ficcius  uerius  quam  durius.Et  hoc  folum  his  efl:,nec  prqterea 
aliud.Nihii  intus,  nifi  admodu  paucis  inteftinu  implicatu.Itacp  diuulfis  praecipua  uiuaci/ 
tas,&partiu  fingularu  palpitatio.Quia  quaecuqj  efl:  ratio  uitalis,iila  no  certis  inefl:  mem/ 
brisjed  toto  in  corpore, minime  tamen  capitetfolumcp  no  mouetur,nifi  cu  pectore  auul/ ; 
ftim.In  nullo  genere  plures  funt  pedes.Et  qbus  ex  his  plurimi, diutius  uiuut  diuulfa,  ut  in 
fcolopendris  uidemus.Habent  aut  oculos,  pmercg  e  fenfibus  tadtu  atcp  guftatu, aliqua 
&  odoratu, pauca  S£  auditu.  De  apibus.  Cap.  V 

SEd  inter  omnia  ea  principatus  apibus ,  &  iure  praxipua  admiratio,  folis  exeo  genere 
hominu  caufa  genitis.Mella  contrahut,  fuccumq?  dulciffimum  atq^  fubtili(simum,ac 
faluberrimum.Fauos  confingunt  Si  ceras.Iliae  ad  ufus  uit£  laborem  tolerant, opera  confit 
43  ciunt,R.emp.habent,cofilia  priuatim  ac  duces  gregatim:8£  quod  maxime  miru  fit  mores 
habent.Praeterea  cu  fint  necp  manfueti  generis ,  necp  feri,tamen  tanta  efl:  natura  rerum* 
ut  prope  ex  umbra  minimi  animalis ,  inedparabile  eflfecerit  quidda.Quos  efficacis  indu/ 
ftriaeqj  tanta:  coparemus  neruos?  quas  uires?  quos  ratione  medius  fidius  utros?  hoc  cet 
teprafl:antioribus,qUo  nihil  nouere  nifi  commune .  Non  fit  de  anima  quafl:io,coftet  82 
defanguine,quantulum  tamen  eflfe  in  tantulis  potefh  Aeftimcmus  poflea  ingenium. 

Qui  ordo  natura  in  eis.  Cap.  Vi 

HY eme  conduntur .  Vnde  enim  ad  pruinas  niuesqp,S£  aquilonu  flatus  perferendos 
uires?  Sane  Si  infedla  oia,  fed  minus  diu ,  qua  parietibus  noftris  occultata  mature 
tcpsfiut.Circa  apes  aut  temporu  locorumue  ratio  mutata  efl, aut  errauerut  pnores.Con 

duntur 


Ipz 


c.  PLINII  NATVRALIS 


duntur  a  uergiliarum  occafu,fed  latent  ultra  cxortumradeo  non  ad  ueris  initium,  ut  dixe 
re,nec  ut  qusfq?  in  Italia  de  alueis  exiftimat.  Ante  fabas  florentes  non  exeunt  ad  opera  & 
labores, nullusq?, cum  per  coelum  Iicuit,ocio  perit  dies.Primum  fauos  conftruunt, ceram 
fingunt, hoc  eft, domos  cellasqj  faciut.Deinde  fobolem,poftea  mella, ceram  ex  floribus, 
melliginem  e  lachrymis  arborum  qua;  glutinum  pariunt,  falicis,  ulmi,harundinis,fucco, 
gummi,refina.  His  primum  alueum  ipfum  intus  totum ,  ut  quodam  tecftorio  illinunt ,  & 
alfjs  amarioribus  fuccis  contra  aliarum  beftiolaru  auiditates:id  fe  fadluras  con(cite,quod 
concupifci  poflit.His  deinde  fores  quoq;  latiores  circumftruunt. 

De  uocabulis  operis.  Cap.vir 

PRima  fundamenta  comofin  uocant  periti,fecunda  piflbceron,  tertia  propolin,  inter  j» 
coria  ccrascp,  magni  ad  medicamina  ufus.  Comofis  crufta  eft  prima,faporis  amari. 
Piftbceros  fuper  eam  uenit,  picantiu  modo  ceu  dilutior,  cerx  initium  plerum  q?  e  mitiore 
gummi.Propolis  craflioris  iam  materi^  additis  floribus, nondu  tamen  cera,  fed  fauorum 
ftabiiimentum ,  qua  omnes  frigoris  aut  iniurte  aditus  obftruuntur ,  odore  &  ipfa  etiam. 
num  graui,  ut  qua  plericppro  galbano  utantur.Prreter  hxc  couehiturerithace,quam  ali/ 
qui  fandaracam,alrj  cerinthum  uocant.Hic  erit  apum  dum  operantur  cibus,  qui  fepe  in/ 
uenitur  in  fauorum  inanitatibus  fepofitus,5£  ipfe  amari  faporis.  Gignitur  aut  rore  uerno, 

8C  arborum  fucco,gumi  modo,africi  minor, auftri  flatu  nigrior,aquilonibus  melior  &  ru/ 
bens  plurimus  in  Gracis  nucibus,Menecrates  florem  efle  dicit, futurre  meflis  indiciu,  fed 
nemo  prster  eum.  Ex  quibus  floribus  opera  fiant.  Cap.vm  20 

CEras  ex  omniu  arborum  fatorumcp  floribus  cofingunt,excepta  rumice  &  chenopo 
de.  Herbaru  ha:c  genera.  Falfb  excipitur  K  fpartu,  quippe  cu  in  Hifpania  multa  in 
fpartarrjs  mella  herba  eam  fapiant.Falfo  8C  oleas  excipi  arbitror, quippe  oliua:  prouentu 
plurima  examina  gigni  certu  eft.Frucftibus  nullis  nocetur.Mortuis  ne  floribus  quide  no 
modo  corporibusinfidut.  Operatur  intra  iexagintapaflus.  Et  fubinde  cofiimptis  in  pro 
ximo  floribus,  fpeculatores  ad  pabula  ulteriora  mittut.Nodlu  deprehenfe  in  expeditio 
rie, excubat  fapin^jUt  alas  a  rore  protegat.  De  amatoribus  earu.  Capi  ix 

NE  quis  miretur  amore  earu  captos,  Ariftomachu  Soleniem  duodefexaginta  annis 
nihilaliud  egifle.-Philiicu  uero  Thafiuin  defertis  apes  colente  Agriu  cognomina/ 
tumrqui  ambo  fcripfere  de  his.  Ratio  operis.  Cap.  x  30 

T>  Atio  operis:Interdiu  ftatio  ad  portas  more  caftroru,no<ftu  quies  in  matutinum, do/ 
XVnec  una  excitet  gemino  aut  triplici  bombo, ut  buccino  aliquo.T unc  uninerfe  prouo 
lant,G  dies  mitis  futurus  eft.  Prsdiuinant  enim  uentos  imbrescp ,  &  tunc  Ce  continent  te/ 


«ftis.Itaq?  temperie  cxli  ( 8C  hoc  inter  prafeita  habet )  cum  agmen  ad  opera  proceflit,alig 
flores  aggerunt  pedibus,alie  aquam  ore,guttascp  lanugine  totius  corporis.quibus  eft  ca 
rum  adolefcentia ,  ad  opera  exeunt,  81  fupraduftaconuehunt ;  feniores  intus  operantur. 
Quit  flores  comportant,prioribus  pedibus  femina  onerant, propter  id  natura  fcabra,pe 
des  priores  roftro:tot£ecp  onuft#  remeant  farcina  pandats.Excipiunt  eas  ternf  aut  qua 
tern^, atque  exonerant.Sunt  enim  intus  quoque  officia  diuifa.Alia;  fttuunt,ali?  poliunt, 
al ix  fuggerunt,ali^  cibum  comparant  ex  eo  quod  allatum  eft.  Necp  enim  feparatim  ue/  40 
fcuntur,  ne  in^qualitas  operis  8C  cibi  fiat  8C  temporis.Struunt  orfa  ea  concamerationeal/ 
uei,textumcp  uel  uique  ad  fumma  tecfta  deducunt, limitibus  binis  circa  fingulos  arcus,  ut 
alqs  intrent, alrjs  exeant.Faui  iuperiore  parte  affixi,  8t  paululum  etiam  lateribus  fimul  hx 
rent,  8i  pendent  unL  Alueum  non  cotingunt,nunc  obliqui,nunc  rotundi, qualiter popo/ 
Icit  alueus:  aliquando  8t  duorum  generum,cum  duo  examina  concordibus  populis  diffl 
miles  habuere  ritus.Ruentes  ceras  fulciunt, pilarum  intergerinis  a  folo  fornicatis,  ne  defit 
aditus  ad  farciendum.  Primi  fere  tres  uerfus  inanes  ftruuntur,  ne  promptu  fit  quod  inui/ 
tetfurantem.  Nouiffimimaximeimplentur  meile,  ideocjpauerfo  alueo  faui eximuntur. 
Gerula:  fecundos  flatus  captant.  Si  cooriatur  procella,  apptehenfi  pondufculolapillife 

librant 


historiae  LIBER  XI  h$ 

librant.  Quidam  in  humeros  eum  imponi  tradunt.Iuxta  uero  terram  uofant  in  aduerfb 
flatu  ucpribus  hebetato.Mira  obferuatio  operis. Ceffanttum  inertiam  notant,  caligant 
mox  &  puniunt  morte.Mira  munditia.  Amoliuntur  omnia  e  medio,null»c|j  inter  opera 
fpurdti:E  iaeent.  Quin  Si  excrementa  operantium  intus,ne  longius  recedant,unu  conge/ 
fla  in  locum, turbidis  diebus  &  operis  otio  egerunt.Cum  aduefperafcit,in  alueo  ftrepunt 
minus  ac  minus, donec  una  circumuolet, eodem  quoexcitauitbombo,ceu  quietem  cape/ 
re  imperans:&  hoc  caftrorum  more.  Tunc  repente  omnes  conricefcunt. 

De  fucis.  Cap.  xi 

T~\ Ornos  primum  plebei  cxsdificant ,  deinde  regibus.  Si  fperatur  largior  prouentus, 
io  JL^adqciuntur  cotubernia  Si  fucis.His  cellarum  minim§,fed  ipfi  maiores  apibus.  Sunt 
aute  fuci, One  aculeo  uelut  imperfedt»  apes,noui(sim^<^  &  fefsis  8C  iam  emeritis  inchoa/ 
ts,ferotinus  fcetus, Si  quafi  feruitia  uerarum  apum.Quamobrcm  imperant  rjs,pritnosqj 
in  opera  expellant,  tardantes  fine  clementia  puniut.Neque  in  opere  tantum,fed  in  fcetu 
quoque  adiuuant  eas, multum  ad  calorem  conferente  turba.Certe  quo  maior  fuerit  mu! 
titudo,eo  maior  fiet  examinum  prouentus.  Cum  mella  cceperunt  maturefeere,  abigunt 
eos;mu!t»cp  fingulos  aggreflfe  trucidant.  Nec  id  genus  nifi  uere  coipfcicur .  Fucus  adem 
ptis  alis  in  aiueu  reiedtus ,  ipfe  caseris  adimit .  Regias  imperatoribus  futuris  in  una  parte 
aluei  extruunt  amplas,magnificas,  feparatas,  tuberculo  eminentes:  quod  fi  exprimatur. 


cellas  replent.  Qus  natura  mellis.  Cap.  xii 

VEnit  hoc  ex  aere, Si  maxime  fideru  exortu  praripued^  ipfo  firio  explendefcente  fir, 
nec  omnino  prius  uergiliaru  exortu  fu blu canis  temporibus ,  Itaque  tum  prima  au/ 
rora  folia  arborum  meile  rofeida  inueniuntur :  ac  fi  qui  matutino  fub  dio  faere, undlas  ii/ 
quore  ueftes,  capiliumcp  concretum  fentiunt.  Siue  ille  eftcali  fudor,fiue  qu»da  fiderum 
faluia,fiue  purgatis  fe  aeris  fuccusiutinamcjs  eflfet  8i  purus  ac  liquidus ,  Si  fu»  natura  qua/ 
lis  defluit  primornunc  uero  e  tanta  cadens  altitudine,multum^  dum  uenit  (brdefcens,8i 
obdo  terra  halitu  infe&us,  prsterea  e  fronde  ac  pabulis  potus, Si  in  uterculos  cogeftus 
apum(ore  enim  uomunt)ad  hxz  fucco  flaru  corruptus,  Si  alueis  maceratus  totiescp  mu/ 
)o  tatas, magnam  tamen  cceleftis  natura  uoluptatem  affert. 

Qu»  optima  mella,  Cap.  xrn 

TBi  optimus  fempcr,ubi  optimorum  doliolis  florum  coditur.  Attica:  regionis  hic, Si  Si/ 
lcufe, Hymetto, Si  Hybla  ab  Iocis,mox  Calydna  iniuIa.Eftaut  initio  mei  (ut  aqua)di/ 
lutum, 8i primis  diebus  feruet,ut  muftum,  feq^  purgat:uicefimo  die  crafTefcft,mox  obdu 
cicur  tenui  membrana, qux  feruoris  ipfius  fpuma  concrefcit.  Sorbetur  optimum  8C  mini 
me  fronde  infectum, e  quercus, tfeharundinum  folrjs. 

Qu»  genera  mellis  in  fingulis.  Cap.  xim 

CVmma  quidem  bonitatis  natione  conflat  (ut  fupra  diximus)  pluribus  modis.  Aliubi 
Oenim  faui  cera  fpeitabiles  gignuntur ,  ut  in  Pelignis ,  Sicilia*,  aliubi  mellis  copia ,  ut  in 
4°  Creta, Cypro,  Africa:  aliubi  magnitudine,ut  in  (eptentrionalibus,uifb  iam  in  Germania 
odio  pedum  longitudinis  fauo,in  caua  parte  nigro.In  quocunq;  tamen  tradlu  terna  funt 
mellis  genera,  Vernum  ex  floribus  conftrudto  Suo, quod  ideo  uocatur  anthinum .  Hoc 
quidam  attingi  uetat ,  ut  largo  alimento  ualida  exeat  foboles .  Alrj  ex  nullo  minus  api/ 
bus  relinquunt ,  quoniam  magna  fequatur  ubertas  magnoru  fyderum  exortu.  Pr»terea 
folftittOjCum  thymum  Si  uua  florere  incipiunt,  praecipua  cellarum  materia.  Eft  autem  in 
eximendis  fauis  neceflfaria  difpenfatio ,  quoniam  inopia  cibi  defperant, moriuntur^  aut 
effugiunt:contra  copia  ignauiam  affert, ac  iam  meile  non  erithace  pafcuntur.ergo  diligen 
tiores,ex  hac  uindemia  x  1 1,  partem  apibus  relinquunt .  Dies  ftatus  inchoandi ,  ut  qua/ 
datu  lege  natur», fi  fcire  aut  obferuare  homines  nelint,  xxx  ab  edudto  examine.-feredj? 

i  Ma  io 


194  c.  PLINII  NATVR1LIS 

Maio  mcnfe  includitur  h xc  uindcmia.  Alteru  genus  efl:  mellis  aftiui,  quodideo  uocatur 
honcum,a  tempcftiuitate  pm;ipua,ip(b  (irio  explendcicentc  po(l  folftidu  diebus  xxx 
fcre.Immenfa  circa  hoc  fubtilitas  natur^  mortalibus  patefacfla  eft,nifi  fraus  hominu  cun 
(fla  pernicie  corrumperet.  Nancp  ab  exortu  fyderis  cuiufcuq?,fcd  nobilium  maxime, aut 
cceleftis  arcus, fi  no  fcquantur  imbres, (ed  ros  tepefcat  folis  radrjs, medicamenta  no  mella 
gignutur,oculis,ulceribus,internisq?  uifceribus  dona  coeleftia.Quod  fi  (eruetur  hoc  firio 
exoriente, cafucp.congruatin  eundem  diem(ut(kpe)Veneris>autIouis,Mercurtjueexot 
tus,non  alia  fuauitas,uisq3  mortaliu  malis  a  morte  uocandis,quam  diuini  nedlaris  fiat. 

Quomodo  probentur  mella.  Cap.  xv 

TV  T  EI  plenilunio  uberius  capitur,  (crena  die  pinguius .  In  omni  meile  quod  per  fe  fluit,  ,0 
1.V Aut  mullum  o!cumcp,appellaturcp  acoeton  maxime  laudabile  eft.Aeftiuum  omne 
rutilum, ut  diebus  cdfedlum  ficcioribus.  Aptifsimum  exiftimatur  e  thymo, coloris  aurei, 
faporis  gratifsimi,quod  fit  palam  doIiolis,pingue,marino  e  rore  fpiflum.Quod  cocrefcit 
autem, hoc  minime  laudatur.Thymofum  no  coit,&  tadlu  prtetenuia  fila  mittit, quod pri 
mum  orauitatis  argumentum  eft.  Abrumpi  (latim  &  refilire  guttas, uilitatis  indicium  ha 
betur.Sequens  probatio, ut  fit  odoratum  ex  dulci  acre, g!utinofum,per!ucidum.  Aeftiua 
mellatione  decima  partem  Thafio  Dionyfio  apibus  relinqui  placet, fi  pleni  fuerint  aluei: 
fi  minus ,  pro  rata  portione :  aut  fi  inanes, omnino  non  attingi .  Huic  uindemix  Attici  fi/ 
gnum  dedere  initium  caprificialcm  diem  Vuicano  facrum. 

De  tertio  genere  mel!is,&  quomodo  apes  probentur.  Cap.  xvi  20. 

TErtium  genus  mellis, minime  probatum, fylueftre,quod  ericium  uocant.Conuehi/ 
tur  poft  primos  autumni  imbres, cum  erice  fola  floret  in  fyluis,ob  id  harenofo  firai 
(e.Gignitur  id  maxime  Ardluri  exortu  a  pridie  Idus  Septembris.Quidam  ^ftiua  mella/ 
tionem  ad  Ariluri  exortum  proferunt ,  quoniam  ad  tequinodiium  autumni  ab  eo  fuper 
fint  dies  xim.  8i  ab  ^quinoclio  ad  Vcrgiliaru  occafum  diebus  xliii  plurima  fit  erice. 
Athenienfes  tetralicem  appellant, Eubcea  fi (ara,  quam  putant  apibus  e(fe  grati(sima,for 
tafifis  quia  nulla  tunc  alia  fiteopia .  Hax  ergo  mellatio  fine  uindemue  Si  Vergiliaru  occa/ 
(u,idibus  Nouembris  fere  includitur.  Relinqui  ex  ea  duas  partes  apibus  ratio  perfuadet, 

Si  femper  eas  partes  fauorum,qu£E  habeat  erithacen.  A  bruma  ad  Ardluri  exortum  die/ 
bus  lx.  fomno  aluntur  fine  ullo  cibo.Ab  Ardruri exortu  ad^quinocflium  uernum  tepi.  jo 
dlorc  tradlu  iam  uigilanf.Sed  etiam  tunc  alueo  fe  continet, feruatoscp  in  id  tempus  cibos 
repetunt.In  Italia  uerobfocidcm  a  uergiliarum  exortu  faciunt, &  in  eum  doi  miur.AIueos 
quida  in  eximedo  meile  expendut,ita  diribentes  quantu  relinquat.  Aequitas  quide  etiam 
in  eis  obftringitunfcrutqsfccietate  fraudata  alueos  mori.In  primis  ergo  precipitur  ut  lau 
ti  puricg  eximant  mclla.&  furem  mulierumqs  menfes  odere.Cum  eximutur  mella ,  apes 
abigi  fumo  udlifsimu,ne  ira(cantur,aut  ipfeauide  uoret.Fumo  crebriore  etia  ignauia  ea/ 
rum  excitatur  ad  opera.nam  nifi  incubauere,fauos  liuidos  faciut.Rurfus  nimio  fumo  infi 
ciuntur  iquaru  iniu  ria  celerrime  fentiut  mella, uel  minimo  cotadiu  roris  acefcenda.  Et  cb  id 
inter  genera  feruatur,quod  acapnon  uocat.  Album  mei  no  fit  quod  bithymu  e(l,fed  ocu 
Iis  Si  ulceribus  aptifsimu  exiftimatur.Feetus  quonam  modo  progenerarent, magna  inter  40 
eruditos  8i  (ubdlis  quanftio  fuit.  Apum  enim  coitus uifuseftnuncp.PIures  exiffimauere 
oportere  cofici  floribus  compofitis  apte  atep  utiliter.  Aliqui  coitu  unius, qui  rex  in  quoqj; 
appellatur  examinc.Huc  cfle  folum  marem,pr^cipua  magnitudine,ne  fadfcat.  Ideo  fio e/ 
tum  fine  eo  no  ceduapcsq?  reliquas  tanqj  marem  foeminas  comitari,non  tanqua  ducem: 
quam  probabilem  alias  fententiam  fucorum  euentus  coarguit .  Qu«  enim  ratio,ur  idem 
coitus  alios  perfeiflos,imperfeclos  generet  aliosCPropior  uero  prior  exiflimatio  fieret, ni 
rurfus  alia  difficultas  occurreret. Quippe  nafcutur  aliquando  in  extremis  fauis  apes  gran/ 
diores:qu^  ceteras  fugant.  Ocftrus  uocatur  hoc  malumtquenam  modo  nafccns,  fi  ipfe 
fingunt  C  Quod  certum  eft, gallinarum  modo  incubant.  Id  quod  exdufum  eft, prime  m 
,  -  ~  uermi 


H  !  S  r  O  R  I AE  LIBER  XI 

bermiculus  uidctur  candidus,  iacens  tran(ucrfus,adha:rensq5  ita  urpafcere  uideatur.Rex 
ftatim  mellei  coloris, ut  eledlo  flore  ex  omni  copia  fadl?,necp  uermiculus,fed  ftatim  pen 
niger.C^tera  turba  cum  fortoacapere  ccepit,nymphg  uocatur:ut  fuci,  flrenes  aut  cephe 
nes.Si  quis  alterutris  capita  demat, prius  cp  pennas  hab§ant,pro  gratiflimo  funt  pabulo 
matribus.Tempcreprocedente  inftiilat  cibos, atq?  incubant,  tum  maxime  murmurates 
caloris(ut  putant)  faciendi  gratia, neceflarrj  excludendis  pullis,  donec  ruptis  membranis, 
qu£  Angulos  cingut,ouoru  modo  uniuerfum  agmen  emergar.Spe&atu  hoc  Rom^co/ 
fularis  cuiufda  fuburbano,alueis  cornu  laterne  translucido  fadis.Fcetus  intra  XLV.diem 
peragitur.Fit  in  fauis  quibufda,qui  uocatur  derus,amarf  duritia  cers,  cum  fetu  inde  no 
io  eduxere  morbo  aut  ignauia,aut  infecunditate  naturali.Hic  eft  abortus  apum.  Protinus 
autem  edudi  operatur  quada  difciplina  cum  matribus:  regemcp  iuuenem  aqualis  turba 
comitatur.Reges  plures  inchoantur  ne  defint.  Poftea  ex  his  foboles,cum  adulta  efle  cce 
pit, concordi  fuffragio  teterrimos  neCant, ne  diftrahaftt  agmina.  Duo  aut  genera  eorum, 
melior  ruffus  qudm  niger  uariuscjj.  Omnibus  fotma  (emper  egregia, &  duplo  qu£m  cx/ 
teris  maior, pennx  breuiores, crura  re<fta,ingreflus  celfior,in  fronte  macula  quodam  dia/ 
demate  candicans.MuItum  etiam  nitore  a  uulgo  differunt. 

Que  regiminis  ratio.  Cap.  xvif 

QVsrat  nunc  aliquis ,  unusne  Hercules  fuerit,  &  quod  Liberipatris  fepulchrum ,  8C 
reliqua  uetuftatis  ritu  obruta.  Ecce  in  reparua,uilliscp  noftris  annexa,  cuius  afsidua 
copia  eft, non  conftat  inter  autores:  rex  nullum  ne  folus  habeat  aculeum ,  maieftate  tan/ 
tum  armatus:  an  dederit  eum  quidem  natura, fed  ufum  eius  illis  tantum  negauerit .  Illud 
conftat,  imperatorem  aculeo  non  uti.Mira  plebei  circa  eum  obedientia .  Cum  procedit, 
una  eft  totum  examen, circaq?  eum  conglobatur, cingit, protegit, cerni  non  patitur .  RehV 
quo  tempore  cumpopuiusin  labore  eft, iple  opera  intus  Circuit  ftmilis  exhortati,  folus 
immunis .  Circa  eum  fatellites  quidam  lidorcs^ ,  afsidui  cuftodes  autoritatis.  Procedit 
foras  non  nifi  migraturo  examine .  Id  multo  intelligitur  ante,  aliquot  diebus  murmure 
intus ftrepente ,  apparatus  indice  diem  tempeftiuum  eligentium.  Si  quis  alam  ei  detrun/ 
cet,no  fugiet  examen.Cum  proceflere,  fe  quseq?  proximam  illi  cupit  efle,§£ in  officio  c5/ 
3°  fpici  gaudet.Feflum  humeris  fubleuant,ualidius  fatigatum  ex  toto  portant.  Si  qua  laffa/ 
ta  deficit, aut  forte  aberrauit, odore  perfequitur.Vbicunqj  ille  confedit,ibi eundarum  ca/ 
ftra  funt.Tunc  oftenta  faciut  priuata  ac  publica,uua  dependente  in  domibus  templisue, 
fiepe  expiata  magnis  euentibus .  Sedere  in  ore  infantis  Platonis ,  tunc  etiam  fuauitatem 
illam  pnedulcis  eloqurj  portendentes.  Sedere  in  caftris  Drufi imperatoris,  cum  pro/ 
fperrime  pugnatum  apud  Arbalottem  eft,  haud  quaquam  perpetua  arufpicum  conie/ 
dura, qui  dirum  id  oftentum  exiftimant  femper .  Duce  prehenfo  totum  tenetur  agmen: 
amiflo  dilabitur ,  migrantqj  ad  alios .  Efle  utique  fine  rege  non  poflunt .  Inu icx  autem 
interimunt  eos, cum  plures  fuere ,  potius^  nafcentium  domos  diruunt,  fi prouentus  de/ 
fperatur,tunc  8C  fucos  abigunt.  Quanquam  de  tjsuideo dubitari ,  proprium^  qs  g e/ 
4°  nus  efle  aliquos  exiftimare,iicut  furibus,  grattdifsimis  inter  illas  fed  nigris, latac^aluorita 
appellatis  quia  furtim  deuorent  mella.Certum  eft, ab  apibus  fucos  interfici.  Vti'9  regem 
nonhabent.Sed  quomodo  fine  aculeo  nafcantur,ift  qu^ftione  eft.Humido  uere  melior 
fetus,  (icco  mei  copiofius .  Quod  fi  defecerit  alicuius  alttei  cibus ,  impetum  in  proximas 
faciunt  rapina  propofito .  At  ille  contra  dirigunt  aciem :  &  fi  cuftos  adfit,  alterutra  pars 
qua:  luis  fauer?  fentit ,  non  appetit  eum .  Ex  alrjs  quoqj  Cx pe  dimicant  caufis,  easqj  acies 
contrarias  duo  imperatores  inftruunt ,  maxime  rixa  in  conuehendis  floribus  exorta ,  8C 
fuos  quibufqj  euocatibus:Qu*  dimicatio  iniecftu  pulueris  aut  fumo  tota  difeutitur.  Re/ 
conciliantur  uero  Ia&e  uel  aqua  mulfa. 


r  t 


\9$  C.  PLI  NII  NAT  VRA  h4  S 

De  genere  apum,&  qua:  inimica  apibus.  Cap.  xvhi, 

APes  funt  Si  ruftica:  filueftresq3,horrid£eafpedu, multo  iracudiorcs,  fed  opere  acia 
borc  pra:ftantes.  Vrbanaru  duo  genera: Optima:  bceues,uarfecp,&  in  rotunditate 
compadiles.-detcriores  longa:,S£  quibus  fimilitudo  uefparu:  ctiamnum  deterrima:  ex  ijs. 
pilofe.In  Ponto  fant  quceda  alb®,qu^  bis  in  menfe  mella  factut. Circa  Thermodoonte 
autem  fluuiu  duo  genera :  Aliarum  qua:  in  arboribus  mei!ificant:aliarum  qua:  fub  terra, 
triplici  ceraru  ordine  uberrimi  prouentus .  Aculeu  apibus  natura  dedit  uentri  confertum;. 
Ad  unum  idum  hoc  infixo,  quidam  eas  ftatim  emori  putant.  Aliqui  non  nifi  in  tantum 
adacto ,  ut  inteftini  quippia  fequatur:fed  fucos  poftea  elTe ,  nec  mella  facere, uelut  caftra 
tis  uiribus ,  paritcrcp  &  nocere  8i  prodeflfe  definere.Eft  in  exemplis,  equos  ab  fis  occifos.  io 
Odere  foedos  odores, proculqj  fugiunt, fed  Si  infedos.Itaque  unguenta  redolentes  infe 
ftantdpfa:  plurimorjjj  animalium  iniurfis  obnoxife.Impugnant  easnatur^  eiufdem  dege 
neres  uefpa:  atqj  crabrones,  S£  e  culicum  genere  qui  uocanturmuliones:populaturhirun 
dines,&  quadam  alfe  aues .  Infidiantur  aquantibus  ran^ ,  qux  maxima  earum  eft  ope/ 
ratio  tum  cum  fobolem  faciunt .  Nec  hx  tantum  qu^  ftagna  riuoscj?  obfident ,  uerutm 
Si  rubeta  uehiunt  ultro ,  adrepentescp  foribuspereas  fufflant:  ad  hoc  prouoknt,confe/< 
ftime^  abripiuntur.Nec  fentire  idus  apu  rame  traduntur.Inimica:  Si  oues, difficile  fed  Ia 
nis  earum  explicantibus .  Cancrorum  etia  odore  fi  quis  iuxta  coquat,exanimatur.Quin 
8tmorbos  fuapte  natura  fentiut,  Ind.ex  eorum  triftitia  torpens, 8i  cum  ante  fores  in  tepq 
rem  folis  promotis  alis  cibos  miniftrant,  cum  defundas  progerut,funerantiumqj  more  20^ 
comitantur  exequias.Rege  ea  pefte  confumpto,moeretplebs  ignauo  doiore:Non  cibos 
conuehunt,non  procedunt, trifti  tantu  murmure  glomerantur  circa  corpus  eius.Subtra/ 
hirur  itaq?  deduda  multitudine :  alias  fpedantes  exanimem, ludum  non  minuunt.  Tuc 
quoque  ni  fubueniatur ,  fame  moriuntur.Hilaritate  igitur  Si  nitore  fanitas  sffimatur. 

De  morbis  apum.  Cap.  xix. 

Vnt  Si  operis  morbi :  cum  fauos  non  explent,  cleron  uocant .  Iidem  blapfigoniam  fi 
Ofbetu  non  peragat.  Inimica  8i  echo  eft  refultanti  fbno,qui  pauidas  alterno  pulfat  idu: 
inimica  Si  nebula.  Aranei  quoq?  uel  maxime  hoftiles,cum  prsualuere  ut  intexat,enecat 
alueos.  Papilio  etia  hic  ignauus  Si  inhonoratus,  luminibus  accefis  aduolitas,peftifer,nec 
uno  modo.Nam  Si  ipfe  ceras  depafcitur,8C  relinquit  excremeta  quibus  teredines  gignun  3« 
tur:filis  etiam  araneofa,  qnacunq?  incefsit,  alarum  maxime  lanugine  obtexit.Nafcuntut 
8i  in  ipfo  ligno  teredines,  qus  ceras  prscipue  appetut .  Infeftat  Si  auiditaspaftus  nimia 
florum  fatietate ,  uerno  maxime  tempore  aluo  cita .  Oleo  quidem  non  apes  tantum, fed 
omnia  infeda  exanimantur, prscipue  fi  capite  undo  in  fole  ponantur.  Aliquado  Si  ipfe 
contrahat  mortis  fibi  caufas,quu  fenfcre  eximi  mella  auide  uorantes.  Cstero  prspares, 

Si  qax  alioquin  prodigas  atq*  edaces  non  fecus  ac  pigras  &  ignauas  proturbent.  Nocent 
&  fua  mella  ipfis,illitstp  ab  aduerfa  parte  moriuntur.Tot  hoftibus,tot  cafibus,&  quota 
portione  eorum  commemorataCtam  munificu  animal  expofitum  eft.Remedia  dicemus 
luis  Iocis.Nunc  enim  fermo  de  natura  eft. 

De  continendis  apibus, Si  quomodo  reparentur.  Cap.  xx  40. 

Audent  plaufu  atoj  tinnitu  srts,eoq^  conuocantur:  Quo  manifeftu, auditus  quoq; 
V_T inefte  fenfum.Effedo  opere,edudo  faetu, funda:  munere  omni, exercitatione  tum 
folennem  habenfpatiatscp  in  aperto,  Si  in  altum  dane,  gyris  uolatu  sditis,tum  demum 
ad  cibum  redeut.  Vita  eis  longiffima,utprofpereinimica  ac  fortuita  cedat, feptenis  annis 
uniaerfa.  Alueos  nuncp  ultra  x  annos  durafle  proditur.Sut  qui  mortuas,fi  intra  tedum 
hyeme  feruentur, deinde  fole  uerno  torreatur, ac  ficulneo  cinere  toto  die  foueantur, putet 
reuiuifcere.In  totu  uero  amiflfas  reparari  uentribus  bubulis  recentibus  cum  fimo  obrutis: 
Virgiiius  iuuencorum  corpore  exanimato,ficut  equorum  uefpas  atq;  crabrones, ficutafi 
noram  fcarabeos ,  mutante  natura  ex  alrjs  quadam  in  alia  .Sed  horum  omnium  coitus 

cernun 


HISTORIAE  LIBER 


m 


cemuntur.Et  tamen  ih  fcctu  eadem  prope  natura  qu*  apibus. 

De  Uefpis&  crabronibus.  Cap.  xxi 

VE(p?  in  {ublimi  e  luto  nidos  faciut,&  in  rjs  ceras.-Crabrones  in  cauernis  ac  (ub  terra. 

Et  horum  omnium  fexangul*  cella:,  c*tera  autem  e  cortice  &harena.  Foetus  ipfe 
in*qualis  ut  barbaris,  alius  euolat,  alius  in  nympha  eft  *  alius  in  uermiculo .  Et  autumno 
non  uerno  omnia  ea*PIenilunio  maxime  crefcut.  Velp*  qu*  ichneumones  uocatur(funt 
autem  minores  quam  ali*)  unum  genus  ex  araneis  perimunt,  phalangium  appellatu, & 
in  nidos  fuos  ferunt:deinde  illinunt,S£  ex  ijs  incubando  (uum  genus  procreant.Pr*terea 
omnes  carne  uefcuntur  contra  quam  apes,qu*  nullum  corpus  atdngunt.Scd  ue(p*  mii 
io  fcas  grandiores  uenantun&  amputato  rjs  capite,reliquum  corpus  auferunt.Crabronum 
fylueftres,in  arboru  cauernis  degunt:hyeme  ut  c*tera  infedta  conduntur:  uita  bimatum 
non  tranfit.Itftus  eorum  haud  temere  fine  febri  eft. Autores  funt,  ter  nouenis  pundlis  in/ 
terfici  hominem.  Aliorum  qui  mitiores  uidentur,duo  genera:  Opifices  minores  corpore* 
qui  moriuntur  hyemermatres  qu*  biennio  durant, rj  Si  clementes.Nidos  uere  faciut  fere 
quadrifores,in  quibus  opifices  generetur.Iis  educatis, alios  deinde  nidos  maiores  fingut, 
in  quibus  matres  futuras  producant.  Iam  tum  opifices  funguntur  munere,8£  pafcut  eas. 
Latior  matrum  fpecies ,  dubiumq?  an  habeant  aculeos ,  quia  non  egrediuntur.Et  his  fui 
furi.  Quidam  opinantur  omnibus  his  ad  hyemem  decidere  aculeoSiNec  crabronum  au/ 
tem,necue(parum  generi  reges  aut  examinarfed  fubinde  renouatur  multitudo  fobole. 
io  De  bombycibus,  8£bombyli,& necydalo,  &  quis  primus  bombydnani 
ueftem  inuenerit.  Cap.  xxit 

QVartum  inter  h*c  genus  eft  bombycu,  in  Aftyria  prouenies,  maius  cp  fupradicTa; 

Nidos  luto  fingunt, (alis  (pecie, applicatos  lapidi ,  tanta  duritia,ut  (piculis  perforari 
uix  po(sint.In  rjs  Si  ceras  largius  qudm  apes  faciut,deinde  maiorem  uermicuium.Et  alia 
horu  origo  k.  grandiore  uermiculo, gemina  protendes  fui  generis  cornua  >  Hi  erue*  funt. 
Fit  deinde  quod  uocatur  bombylis,  ex  ea  necydalus ,  ex  hoc  in  v  i.  menfibus  bombyx. 
Telas  araneorum  modo  texunt  ad  ueftem  luxumq?  feminarum, qu£  bombycina  appel 
latur.  Prima  eas  redordiri ,  rurfuscp  texere  inuenit  in  Ceo  mulier  Pamphila  Latoi  filia* 
non  fraudanda  gloria  excogitat*  rationis ,  ut  denudet  feminas  ueftis. 

Jo  De  bombyce  Coa.  Cap.  xxnl 

T)  Ombycas  &  in  Co  infula  nafei  tradut,cupre(si,terebinthi,  fraxini,quercus  flore  im/ 
X)bribus  decuftum  terr*  halitu  animate .  Fieri  aut  primo  papiliones  paruos  nudosq^, 
moxfrigoru  impatientia  uillis  inhorrefeere,  Si  aduerfas  hyemem  tunicas  Gbi  inftaurare 
denfas,  pedum  afperitate  radentes  foliorum  lanuginem  in  uellera.  Hanc  ab  his  cogi 
fubigitpunguiucarminatione,moxtrahiinterramos,tenuariceu  pecftine.Poftea  appre/ 
heniam  corpori  inuolui  nido  uolubili .  Tunc  ab  homine  tolli,  fitftilibuscp  uafis  tepore  8i 
furfurum  efca  nutrirnatque  ita  (ubnafei  fui  generis  plumas,  quibusueftitos  ad  alia  penfa 
di  mitti.Quf  uero  coepta  flnt  lanificia,humore  lentefcere,mox  in  fila  tenuari  iunc-eo  fufo. 
Nec  puduit  has  ueftes  ufurpare  etia  uiros,leuitate  ,ppter  *ftiua.In  tantu  i  lorica  gereda 
48  difeeifere  mores, ut  oneri  flnt  etia  ueftes.  Aftyria  tn  bombyce  adhuc  feminis  cedimus. 

De  araneis, 8i  generatione  eorum.  #  Cap.  xxmi 

ARaneorum  his  non  abfurde  iungatur  natura, digna  uel  pr*cfpua  admiratione.PIu 
ra  autem  funt  genera, nec  didlu  neceftaria  in  tanta  notitia.  Phalangia  ex  his  appel/ 
lantur,  quorum  noxq  morfus ,  corpus  exiguum ,  uarium  *  acuminatum ,  affultim  ingre/ 
dientium .  Altera  eorum  fpecies ,  nigri ,  prioribus  cruribus  longifsimis  *  Omnibus  inter/ 
nodia  terna  in  cruribus .  Luporum  nomine  minimi  non  texunt .  Maiores  in  terra  cauer/ 
narum  exigua  ueftibula  pr*pandut .  Tertiu  eorunde  genus  erudita  operatione  cofpicu/ 
um, Orditur  telas, tanticqj  operis  materig  uterus  ipfius  fufficit;fiue  ita  corrupta  alui  natura 

t  $  ftata 


PLINM  NA  TV  RA  L  I  S 


(lato  tcmpore(ut  Democrito  placet)fiue  eft  quadam  intus  lanigera  fertilitas:  tam  mode/ 
rato  ungue ,  tam  tereti  filo  Si  tam  arquali  deducit  ftamina,  ipfo  Ce  pondere  ufus .  Texere 
d  medio  incipit ,  circinato  orbe  (ubtegmina  adned:ens:  maculasq;  paribus  femper  inter/ 
uallis, fed  fubinde  crefcentibus ,  ex  angufto  dilatans  indiffolubili  nodo  implicat .  Quanta 
arte  celat  pedicas  fcutulato  rete  graffantes.q  n5  ad  hoc  uideturpertinere  cribratf  pexitas 
tete,&  quadam  politura  arte,  ipfa  per  Ce  tenax  ratio  trama:?  quam  laxus  ad  flatus  no  ad 
refpuenda  quse  ueniant  finus ,  derelicta  lallo  pratenti  fumma  parte ,  ut  arbitrari  licet  illa 
qme  difficile  cernuntur :  atq?  ut  in  plagis  lines  offenfie  pracipitantur  in  finurSpecusipfe 
qua  cocamcratur  architedtura  ?  &  contra  frigora  quanto  uillofiorC  ^  remotus  d  medio, 
aliudcp  agenti  fimilis:inclufus  uero  fic,ut  fit  nec  ne  intus  a!iquis,cerni  non  pofsit?Age  fir/ i° 
tnitas  quanta  irrumpentibus  uentis ,  qua  pufuerum  mole  degrauante?  Latitudo  tels  Cx/ 
pe  inter  duas  arbores, cum  exercet  artem  Si  difeit  texere:Longitudo  fili  a  culmine,  ac  rur/ 
fus  a  terra  per  illud  ipfum  uelox  reciprocatio ,  fubitq?  pariter  ac  fila  deducit.  Cu  uero  ca/ 
ptura  incidit, quam  uigilans  8i  paratus  ad  curfumClicetextrema  frareat  plaga, femper  in 
medium  currit ,  quia  fic  maxime  totum  concutiendo  implicat .  Scifla  protinus  reficit  ad 
polituram  farciens.Nanqj  Si  lacertarum  catulos  uenantur,  hos  primum  tela  inuoluentes, 

Si  tunc  demu  labra  utracp  tnorfu  apprehendentes ,  amphitheatrali  fpedlaculo  cum  con/ 
tigit.  Sunt  ex  eo  Si  auguria.  Quippe  incremento  amnium  futuro  telas  luas  altius  tollunt* 
Iidem  fereno  no  texunt, nubilo  texuntideoq?  mulra  aranes  imbriu  figna  funt.Fcemioa 
putat  effe  quas  texat,marem  qui  uenatur:ita  paria  fieri  merita  coiugio.  Aranei  coueniunt 29 
clunibusrpariunt  uermiculos  ouis  fimiles.Nam  nec  horti  differri  poteft  genitu  ra,quoma 
mfedloru  uix  ulla  alia  narratio  eft .  Patiunt  aut  oua  ea  in  telas  Si  CpatCa ,  quia  faliunt,atq} 
ita  emittunt .  Phalangius  tantum  in  ipfo  fpecu  incubat  magno  numeroiqui  ut  emerferit, 
matrem  cofumit ,  faspe  81  patrem  :adiuuat  enim  incubare.Pariuntaut  Si  tricenos, csters 
pauciores.Et  incubant  triduo ,  Confummantur  aranei  quater  feptenis  diebus. 

De  fcorpionibus.  Gap.  xxv 

Similiter  his  Si  fcorpiones  terreftres, uermiculos  buorum  fpeciVpariunt,fimiliterq?  pe/ 
reunt:  peftis  importuna  ueneni  ferpentium,nifi  quod  grauiore  fupplscio  lenta  per  tri/ 
duum  morte  conficiunt:  uirginibus  letali  femperidtu,8:  fceminis  fere  in  totuariris  autem 
matutino.exeuntes  cauernis, prius  cp  aliquo  fortuito  idluieiunu  egerat  uenenu.  Setnpet 30 
cauda  in  itftu  eft,nulloq$  mometo  meditari  ceffat,ne  quando  defit  occafioni.Ferit&obli 
quo  idtu  Si  inflexo .  Venenum  ab  fis  candidum  fundi  Apollodorus  autor  eft,  in  nouem 
genera  defcriptis,per  eoiores  maxime  fuperuacuos:quoniam  non  eft  fcire.quosminime 
exitialespracfixerk.GeminosquibufdaacuIeos  effe,maresq?  feuifsimos.  Nam  editu  fis 
tribuit.Intelligi  aute  gracilitate  Si  longitudine.Venenum  omnibus  medio  die, cum  incan 
duerefolis  ardoribus.Itemcw  cum  fitiut,  inexplebiles  potu.  Conftat  Si  feptena  cauda:  in/ 
ternodia  fieuiora  efte .  Pluribus  enim  fena .  Hoc  malum  Africa  uolucre  etiam  auftri  fa/ 
ciunt,pandetibus  brachia,ut  remigia  fubleuates.  Apollodorus  ide  plan&  quibufdaineffe 
pennas  tradit, Sape  Pfylli,  qui  reliquarum  uenenaterraru  inuehentes,  quaftus  fuicaufa 
peregrinis  malis  impleuere  Italia, hos  quoqj  importare  conati  funr.  Sed  uiuere  intra  Sicu  49 
ii  ceeli  regione  nqn  potuere.  Vifuntur  tamen  aliquado  in  Italia,  fed  innocui,multis<^  airjs 
in  Iocis,ut  circa  Pharum  in  Aegypto.In  Scythia  interimunt  etia  fues,alioquin  uiuaciores 
contra  uenena  talia.  Nigras  quidem  celerius  fi  in  aquam  Ce  immerferint.Homini  id:o  pu 
tatur  eflfe  remedio  ipforu  cinis  potus  in  ufno .  Magnam  aduerfitatem  oleo  merfis  8i  ftel/ 
iionibus  putant  effe,  innocuis  duntaxat  fis,  qui  Si  ipfi  carent  fanguine,  lacertarum  figura. 
Atque  fcorpiones  in  totu  nulli  nocere , quibus  no  fit  fanguis.  Quidam  81  ab  fpfis  foetum 
deuorari  arbitracur.Vnum  modo  relinqui  folertifsimum,  Si  qui  fe  ipfius  matris  dunibusi 
;  imponendo, tutus  Si  a  cauda  Si  a  morfu  loco  Hunc  effe  reliquorum  uftorem,qui po/ 


ftretuo  genitores  fuperne  conficiat.  Pariantur  autem  undeni. 

De  ftellionibus,& cicadis.  Cap.  xxvi 

/'■'tHamEleonum  fteliionesqucdammodo  natura  habent, rore  tantum  ufueotes,pras 
Vvterqj  araneis.S«mi1t5  cicadis  uita,quaru  duo  genera.Minores,  quat  prima:  prouemV 
unt,5£  nouifTime  pereunt.funt  aut  mutar.Sequens  eft  uolatu  rara.Qus  canunt,uocantur 
3chct£:&  qu^  minores  ex  eis  funt,tetrigom;e:  i ed  illa:  magis  canorg.Mares  canut  in  utro 
que  genere:fcemin£  filent.  Gentes  uefcuntur  ijs  ad  orientem, etia  Parthi  opibus  abunda» 
tibus.  Ante  coitum  mares  proferunt,  a  coitu  fceminas,  ouis  earu  correptis  qua:  funt  can/ 
dida.Coitus  fupinis.  Alperitas  pra:acuta  in  aorfo,qua  excauat  fcetube  locum  in  terta.Fit 
io  primo  uermicufus:dein  ex  eo  quf  uocatur  tettigometra, cuius  cortice  rupto  circa  folftitia 
eiiolant,nocl:u  femper.  Primu  nigra  atcp  dura.  Vnum  hoc  ex  rjs  qu$  uiuunt,&  fine  ore 
eft  Pro  eo  quidda  aculeatu  linguis  fimilc,  8i  hoc  in  pectore  quo  rorem  lambunt.Petftus 
ipfum  fiftulofom-.hoc  canunt  achera,ut  diximus.  De  cetero  in  uentre  nihil  eft.  Excitatas 
cum  fubuolant, humorem  reddutrquodfolumargumentu  eft  rore  eafdem  ali.  IiTdemTo 
lisnullu  adexcremeta  corporis  foramen.  Oculi  tam  hebetes, ut  fi  quisdigitu  cotrahes  ae 
remittens  ijs  appropinquet,tranfeat  uelut  in  folia.Quida  duo  alia  genera  faciunt  earum: 
Surcularia, qira  fit  grandior.*frumentaria,quaa!q  auenaria  uocant.  Apparet  enim  fimul 
cum  frumentis  arefcentibus.  Cicada  ubi  n5  (int,6C  ubi  mura,  Cap,  xxvil 

Cicada  no  nafcutur  in  raritate  arboru, idcirco  funt  Cyrenis  circa  oppidu,nec  in  cam/ 
p!5,nec  in  frigidis  aut  umbrofis  nemoribus.Eft  quasdam  di  rjs  locoru  differenria.In 
Miiefia  regione  paucis  funt  locis.Sed  in  Cephalenia  amnis  quidam  penuria  earum  81  co 
piam  dirimit.  At  inRhegino  agro  filent  omnes:uItra  flumen  in  Locrenfi  canunt»  Penna/ 
fumidis  natura  quas  apibus, fed  pro  corpore  amplior. 

De  pennis  infe<ftoru,&fcarabeis,8£lcarabeoru  generibus.  Cap.  xxvm 
TNfedtorum  quadam  binas  gerunt  pinnas, ut  mufcs:quaedaquaternas,ut  apes.Metn 
ibranis  $i  cicada:  uolant.  Quaternas  habet  quas  aculeis  in  aluo  armantur,  Nuliu,  cui  te/ 
lum  in  ore, pluribus  q?  binis  aduolat  pennis.IHis  enim  ultionis  caufa  datu  eft,  his  auidita/ 
ris.Nuilis  eorum  pennte  reuiuifcut  auuife.Nullum  cui  aculeus  in  aluo,  bipenne  eft .  Qui/ 
bufdam  pennarum  tutela  crufta  fuperaenit,  ut  fcarabeis,  quoru  tenuior  fragiliore^  pen/ 
?o  na.his  negatus  aculeus:  fed  in  quonda  genere  eoru  grandi  cornua  pralonga, bifulcis  de» 
tata  forcipibus,  in  cacumine  cum  libuit  ad  morfum  coeuntibus ,  infantu  remedtjs  etia  ex 
ceruice  fufpenduntur.Lucanos  uocat  hos  Nigidius .  Aliud  rurfus  eoru  genus,qui  e  fima 
tagentefs  pilas  auerfis  pedibus  uolutantparuosqj  in  rjs  contra  rigorem  hyemis  uermioi 
los  fetus  fui  indulantur.  Volitant  ali)  magno  cum  murmure  ac  mugitu.  Alrj  focos  &  pr a 
ta crebris  foraminibus  excauat, nocfturno  ftridore  uocales.  Lucent  ignium  modo  nocftu, 
laterum  81  clunium  colore  lampyrides,  nunc  pennarum  hiatu  refulgentes,riunc  uero  co/ 
prefiu  obumbrata, no  ante  matura  pabula, aut  poft  defecfta  confpicu^.  Econtrario  tene/ 
brarum  alumna  blattis  uita,Iucera<^  fugiut  in  balineis  maxime  humido  uapore  progna/ 
t^.Fodfuntex  eodem  genere  rutili  a 'tqj  pragrandes  fcarabei  tellurem  arida,fauos<qi  pas 
4o  usae  fiftulofe  modo  fpongfae,  medicato  meile  fingut.Iii  Thracia  iuxta  Olynthu  locus 
eftparuus.in  quo  unu  hoc  animal  exanimatur,ob  hoc  Cantharolethrusappciiatus.Pe» 
ns  infedtis  omnibus  fine  fciffura, nulli  cauda  nifi  frorpioni.  Hic  eoru  folus  Sc  brachia  ha/ 
fect,&  in  cauda  fpiculum.Reliquoru  quibufda  aculeus  in  ore,utafilo,ftue  tabanu  dici pfa 
tefeitetn  culicibus  8C  quibufda  mufcis.Omnibus  aut  his  in  ore  8i  pro  lingua  funt  hi  aculei, 
Quibufda  hebetes, neqj  ad  pun<ftu,led  ad  lu<ftu,ut  mufraru  generi, in  quo  lingua  euides 
fiftula  eft: Nec  funt  talibus  dentes .  Alijs  cornicula  ante  oculos  protenduntur  ignaua ,  ut 
papilion*bus.Quodam  infeda  caret  pennis,ut  fcolopendne .  Inferorum  pedes  quibus 
funr,ui  obliquum  mouentur.Quorundam  extremi  longiores  foris  curuantur,ut  locuftis. 

t  4  De  loca 


ioo 


c.  niNii  nat-vralis 

De  locuftis.  Cap.  xxrx 

HiEpariunt  in  terram  demiflo  fpinx  caulx,oua  condenfa,autunitepore .  Ea  durant 
hyeme  fub  terra.Subfequeti  anno  exitu  ueris  emittunt  paruas,nigrates,  &fine  cru 
tibuSjpennisqj  reptantes.Itacp  uernis  aquis  intereut  oua,ficco  uCremaibrprouentus.Ah) 
duplicem  earum  fcetum, geminumq?  exitum  tradut.  Vergiliarum  exortu  parere,  deinde 
ad  canis  ortum  obire,&  alias  renafei .  Quidam  Arcftuti  occalu  renafei  *  Mori  matrcscum 
pepererint,ccrtu  eft,  ucrmiculo  ftatim  circa  fauces  innafeente, qui  eas  ftrangulat.Eodetn 
tepore  mares  obeut.Tam  friuola  ratione  morientes,ferpente(cum  libuit)  necat  fingulx, 
faucibus  eius  apprehefis  mordicus.Non  nafcuntur  nifi  in  planis  &  rimofis  locis.  In  India 
ternum  pedum  longitudinis  effc  tradutur,  cruribus  S£  fceminibus  ferraru  uium  prxbetcs  io 
cum  inaruerint.Eft  8t  alius  earu  obitus. Gregatim  fablatxueto  in  maria  aut  ftagna  deci. 
dunt.Forte  hoc  cafuqj  euenit,non  (ut  prifei  exiftimauere)  madefadtis  nodlurno  humore 
alis.Iidem  quippe  nec  uolare  eas  nodtibus  propter  frigora  tradiderunt, ignari  etia  longin 
qua  maria  ab  rjs  tranfiri,  cStinuata  pluriu  dierum  ( quod  maxime  miremur )  fame  quoqj 
quam  propter  externa  pabula  petere  fdunt.  Deorum  iras  peftis  ea  intelligitur.  Nanqj  & 
grandiores  ccrnutur,&  tanto  uolant  pennarum  ftridore,  ut  alif  alites  credatunfoleqj  ob 
umbrant, follicite  fu fpect antibus  populis, ne  fuas  operiant  terras.  Sufficiut  quippe  uires, 

&  tancp  paru  iit  maria  tranfifTe3immenfos  tracftus  permeant,  diraqj  meffibus  contegunt 
nube,multa  cotadlu  adurentesromnia  uero  tnorfu  erodentes,&  fores  quocg  tedloru.Ita/ 
liam  ex  Africa  maxime  coorta  infeftant,fxpe  populo  ad  Sibyllina  coadto  remediacon/  zo 
fugere,inopix  metu.In  Cyrenaica  regione  lex  etia  eft  ter  anno  debelladi  eas ,  primo  oua 
obteredo, deinde  fcetum, poftremO  adultas,  deiertoris  pcena  in  eum  quicefiauerir.  Et  in 
Lemno  iniula  certa  menfura  pr^finita  eft, qua  finguli  enecatatu  ad  magiftratus  referant. 
Graeculos  quoq?  ob  id  colut, aduerfo  uolatu  occurretes  earum  exitio.  Necare  et  in  Syria 
militari  imperio  cogutur  .Tot  orbis  partibus  uagatur  id  malu.Parthis  SC  hx  in  cibo  gra/ 
tx.Vox  earu  proficifci  ab  occipitio  uidetur.  Eo  loco  incomiftura  icapularu  habere  qua! 
detes  exiftimatur,eoscpinter  fe  teredo  ftridore  fdere, circa  duo  fquinodtia  maxime, ficut 
cicadf  circa  folftitiu.Coitus  locuftaru,qui  &  infedloru  omnium  quxcoeunt.marem  por 
tante  fceminajn  eum  fceminarum  ultimo  caudx  reflexo, tardoq?  digreffu .  Minores  aut 
in  omni  hoc  genere  foeminis  mares.  De  formicis  nofttatibus.  Cap.xxxjo 

PLurima  infedlorum  uermiculum  gignunt.Nam  &  formicx  fimilem  ouis  uere:&  hx 
ut  apes  communicantes  laborermSed  apes  utiles  faciunt  cibos,hx  codunt.Et  fi  quis 
comparet  onera  corporibus  earum,fatcatur  nullis  portione  uires  cfie  maiores.Gerunt  ea 
moriu.Maiora  auerfx poftremis pedibus  moliuntur,  humeris  obnixx .  Et  rjs  reip.ratio, 
memoria, cura.Semina  arrofa  codunt,nc  rurfus  in  fruges  exeat  k  terra.  Maiora  ad  introi/ 
tum  diuidunt.Madefadta  imbre  proferunt  atcp  ficcant .  Operantur  &  nodtu  plena  luna, 
Exdem  interlunio  ceffant .  Iam  in  opere  qui  labor  C  qux  fedulitas  C1  Et  quonia  ex  diuerfo 
couehunt  altera  alterius  ignara,  certi  dies  ad  recognitione  mutua  nundinis  dantur.  Qux 
tunc  earu  concuriatioC’  quam  diligens  cum  obuijs  quxdam  collocutio  atq?  percontatio? 
Silices ,  itinere  earu  attritos  uidemus,&  in  opere  lemita  fadlam ,  ne  quis  dubitet  qualibet  40 
in  re  quid  poffit  quantulacunqj  feduIitas.Sepeliuntur  inter  fe  uiuentiu  FoIf,prxter  homi/ 
nem.Non  funt  in  Sicilia  pennatx.  De  Indicis*  Cap.  xxxi 

INdicx  formicx  cornua, Erythris  in  xde  Herculis  fixa, miraculo  fuere.  Aurum  ex  cauer 
nis  egerunt  terrx,in  regione  fepcentriohalium  Indorum,qui  Dardx  uocantur.Ipfis  co 
Ior  Felium, magnitudo  Aigypti Iuporum.Erutum  hoc  ab  qs  teporehyberno ,  Indi  furan 
tur  xftiuo  feruore, conditis  propter  uaporem  in  cuniculos  formicisrqux  tame  odore  lol/ 
licitatx  prouoIat,crebrocp  lacerant,quamuisprxuelocibus  camelis  fugientes.  Tanta  per 
nicitas  feritas q?  eft  cum  amore  auri. 

De 


XI 


H  IS  TORIAE  h  I  B  E  R 


ia» 


De  diaerfitate  infedorum.  Cap.  xxxif 

MVIta  ante  infcda  Si  aliter  nafcutur,  atqj  in  primis  ex  rore.Infidet  hic  raphani  folio 
primo  uere,  Si  ipiffatus  fole  in  magnitudinem  milfj  Cogitur.  Inde  porrigitur  uermi/ 
culus  paruus,&  triduo  mox  eruca :  qum  adicdis  diebus  accrefcit,immobilis,duro  cortice; 
ad  tactu  tantu  mouetur  aranei .  Hmc  eruca  quachryfalide  appellat, rupto  deinde  cortice 
uolatpapilio.  De  animalibus  in  ligno, &  ex  ligno  nafcentibus.  Cap.  xxxui 

Qlcqutedam  ex  imbre  generantur  in  terra, quadam  Si  in  ligno.Ncc  enim  coflOi tantum 
)Dio  eo,fed  etia  tabani  ex  eo  nafcuntur,&  alia  ubicuncp  humor  eft  nimius?  ficut  intra  ho 
minem  tznix  tricenum  pedum, aliquado  Si  plurium  longitudine.  Iam  in  carne  exanimi, 
jp  &  uiuentium  quoqj  hominu  capillo,qua  foeditate  Si  Sylla  didator,&  Alcman  ex  clarifft 
mis  Gr^cif  poetis, obiere.Hoc  quide  Si  aues  infeftat,phafianas  uero  interimit,nifi  pulue 
rantes fefe.  Pilos habentiu  afinum  tantu  immunem  hoc  malo  credunt, Si  oues.Gignun/ 
tur  aut  &  ueftis  genere, pr^cipue  lanicio  interemptaru  a  lupis  ouium.  Aquas  quoq?  quafi 
dam, quibus  lauamur, fertiliores  eius  generis, inuenio  apud  autores:Quippe  cum  Si  ceras 
idgignant.quodanimaliu  minimu  exiftimatcir.Aliarurfus  generatur  fordibus  aridifoli, 
pofteriorum  crurum  lafciuia  petauriftaru.  Alia  puluere  humido  in  cauernis,uolucria. 

De  animali, cui  cibi  exitus  non  eft.  Cap.  xxxuri 

Tj^  St  animal  eiufdcm  turpidinis,infixo  femper  fanguini  capite  uiuens,  atep  ita  intume/ 
JL/fcenSjUnu  animalium  cui  cibi  non  fit  exitus: dehifcitqj  nimia  fatietate,  alimento  ipfo 
20  moriens.  Nunquam  in  iumentis  gignitur,  in  bubus  frequens, in  canibus  aliquado,in  quh 
busomnia.In  ouibus  SC  in  capris  hoc  folu.  Aeque  eft  mira  fanguinis  8i  hirudinum  gene/ 
riinpaluftriaqua  fitis.Nanq?  &h£etoto  capite  cdduntur.Eft  8£uolucre  canibus  peculia/ 
re  fuum  malum, aures  maxime  lancinans, qu^  defendi  tnorfu  non  queunt. 


De  tineis.  Si  culicibus.  Cap.  xxxv 

TDem  puluis  in  lanis  Si  uefte  tineas  creat,pr£cipue  fi  araneus  una  includatur.  Sitit  cm 
iSiomnem  humore  abforbes, ariditatem  ampliat.HocS!  in  chartis  nafeitur,  Eft  earum 
genus  tunicas  fuas  trahentium  quo  cochlef  modo.Sed  hara  pedes  cernuntur.  Spolians 
expirat.Si  accreuere,faciut  chryfalidem.FicariOS  culices  caprificus  generat .  Cantharides 
uermiculi  ficorum  Si  piri,&  peuces, Si  cynacanthm,  Si  rofie.  Venenu  hoc  remedia  fecu  ha 
?o  bet.Ak  medentur,quibus  demptis  letale  eft.Rurfos  alia  genera  culicum  acefcens  natura 
gignit. Quippe  cu  &in  niue  candidi  reperiatur ,  Si  uetuftioreuermiculida  media  quidem 
altitudine  mtili(nam  Si  ipfa  nix  uetuftate  rubefeit)  hirti  pilis,grandiores  torpentes^. 

Depyralifiuepyraufta.  Cap.  xxxvi 

Ignit  aliqua  Si  cotranum  naturm  elementum .  Siquide  in  Cypri  azrarrjs  fornacibus 
VJ  ex  medio  igni ,  maioris  mufem  magnitudinis  uolat  pennatu  quadrupes:  appellatur 
pyralis, a  quibufda  pyraufta.Quandiu  eft  in  ignejuiuit:  cum  euafit  logiore  paulo  uolatu, 
raoritur.Hypanis  fluuius  in  Ponto, circa  folftitium  defert  acinorum  effigie  tenues  mem/ 
branas:quibus  erumpit  uolucris  quadrupes  fupradidm  modo, nec  ultra  aiem  uiuit,unde 
hemerobiosuocatur .  Reliquis  talium  ab  initio  ad  finem  feptenarfj  funt  numeri, culici  SC 
4°  uermiculo  ter  fepteni, corpus  parietibus  quater  fepteni.  Mutatioes&inalias  figuras  tran 
fitus, trinis  aut  quadrinis  diebus.Cstera  ex  his  pennata, autumno  fer£  moriutur  ?  tabani 
quidem  etiam  cscitate.Mufcis  humore  exanimatis,!?  cinere  condantur,  redit  uita. 


Hiftoria  natura  animalium  per  fingula  membra.  Cap.  xxxvn 

■jVT  Vnc  per  fingulas  corporis  partes, pr^ter  iam  dida,membratim  tradetur  hiftoria. 
X  N  Caput  habent  eunda  qu?  fanguine.In  capite  paucis  animaliu,  nec  nifi  uolucribus, 
apices, diuerfi  quide  generis.Phcenici plumarum  ferie, medio  eo  exeunte  aliojpauonibus 
crinitis  arbufculis,fty  mphalidm  cirro-.phafianm  corniculis,praterea  parra.At  qua:  ab  illo 
galerita  appellata  quonda,poftea  Gallico  uocabulo  ctia  legioni  nomen  dederat  alauda. 
Diximus  Si  cui  plicatilem  ctiftam  dediffet  natura ,  per  mediu  caput  d  roft  to  refidentem. 

Et  fulica 


io  t 


C.  PLINII  NATVRALIS 
Et  fulieatu  generi  dedit  drros.Pico  quoqj  Martio  8C  grui  Balearica  .Sed  fpecftatiflimutil 
infigne  gallinaceis, corporeum, ferratummec  carnem  id  elfe, nec  cartilaginem,  nec  callum 
iure  dixerimus,ueru  peculiare.Draconum  enim  criftas  qui  uiderit,non  rcperitur.Cornua 
multis  quidem  &  aquatiliu,&  marinoru,&  ferpentiu  uarfjs  data  funt  modis:  fed  quf  iure 
cornua  intelligatur  quadrupedui  generi  tantu.  Adteone  cnim,&  Cippu  etiam  in  Latina 
hiftoria,fabulofos  reor.Net  alibi  maior  natura  lafciuia.  Lufit  animalium  armis.  Sparfit 
hac  in  ramos,ut  ceruotu.  Alrjs  fimplicia  tribuit,  ut  in  eodem  genere  fubulonibus  ex  argu 
mento  di&is.  Alioru  finxit  in  palmas, digitesqj  emifit  ex  rjs,unde  platycerotas  uocat.De 
dittamola  capreis, fed  parua,  nec  fecit  decidua.Conuoluta  in  anfradtu  arietu  generi,  ceu 
ceftus  daret:infefta,tauris.In  hoc  quidegcncre,&  foeminis  tribuit:  in  multis,  tantu  mari/ 10 
bus.Rupicapris  in  dorfum  adunca, damis  in  aduerfum.Eredta  aut,rugaruqj  ambitu  con/ 
torta, &  in  leue  faftigium  exacuta  (ut  lyras  diceres)  ftrepficeroti,  quem  addace  Africa  ap 
pellat.Mobilia  eadem  (ut aures)Phrygia armetis:Troglodytaru,in  terra diredlatqua  de 
caufa  obliqua  ceruice  pafcun^AIr]sfinguIa,&  h^c  medio  capite, aut  naribus, ut  diximus. 
Iamcp  alrjs  ad  incurfum  robufta,aIijs  ad  i<5tu,alqs  adunca,  alqs  redunca,  alrjs  ad  ia&um, 
pluribus  modis, lupina, c5uerfa,c5nexa:  omnia  in  mucronem  migrantia .  In  quoda  gene 
re  pro  manibus  ad  fcabendu  corpus.Cochleisad  pmetandu  iterteorporea  hsec,ficutce 
rqftis,aliquando  &  fingula.  Cochleis  femper  bina,  &  ut  praedantur,  ac  refiliant,  Vroru 
cornibus  Barbari  feptetrionales  potant, urnascp  binas  capitis  unius  cornua  implent.  Alij 
prafixa  his  pila  cufpidat.  Apud  nos  in  laminas  fecfta  translucent,  atque  etiam  lumen  in/  2o 
clufum  latius  fundunt, multasq?  alias  ad  delicias  coferuntur,nunc  tincfta,nunc  lublita,nuc 
qua:  ceroftrotapicftur#  genere  dicuntur.  Omnibus  autem  caua,  SCin  mucrone  demum 
concreta  lunt.  Ceruis  tantu  folida,  8£  omnibus  annis  decidua,Boum  attritis  ungu!is;cor- 
nua  unguendo  aruina,medent:  agricote.  AdeOq^  lequax  natura  eft,ut  in  ipfisuiuetiu  cor 
poribus  feruenti  cera  fle<ftatur,atqj  incila  nafcentium  in  diuerfas  partes  torqueantur ,  ut 
fingulis  capitibus  quaterna  fiant.  Tenuiora  fceminis  plerunque  funt,ut  in  pecore  multis: 
ouiu  nul!a,nec  ceruaru,ttec  quibus  multifidi  pedes, nec  folidipedu  ulli:  excepto  afino  indi 
co,qui  uno  armatus  eft  cornu.Bifulcis  bina  tribuit:nulli,fuperne  primores  habeti  dentes. 
Qui  putat  eos  in  cornua  abfumi, facile  coarguutur  ceruarum  natura,qum  neqj  dentes  ha 
bent,ut  neq$  mares, nec  tamen  cornua.  Cteteroru  oflibusadh^ret,ceruoru  tantu  cutibus  jo 
enafcuntur.Capita  pifeibus  portione  corporum  maxima, fortalfis  ut  mergantur.Oftrea 
rum  generi, nulla,  nec  fpongrjs ,  nec  alrjs  fere  quibus  folus  ex  fenfibus  tatftus  eft.Quibul/ 
dam  indiferetum  caput  eft, ut  cancris.  In  capite  cuncftorum  animalium  hom  ini  plurimus 
pilus  iam  quide  promifeue  maribus  ac  fceminis,apud  intonias  uticp  gentes :  Atqj  etiam 
nomina  ex  eo  capillatis  alpium  incolis.  Gallia:  comata:,  ut  tamen  fit  aliqua  in  hoc  terraru 
differetia. Quippe  Myconrj  carentes  eo  gignuntur, ficut  in  Cauno  lienofi.Et  qua:da ani/ 
maiium  naturaliter  caluet,ficut  ftruthiocamcli,&  corui  aquatici,quibus  apud  Gr^cos  no/ 
men  eft  inde .  Defluuium  eorum  in  muliere  rarum,  in  fpadonibus  non  uifum,  nec  in  ullo 
ante  Veneris  ulum.Nec  infra  cerebru,aut  infra  uertice,aut  circa  tempora  atep  aures.Cal 
Uitium  uni  tatum  animaliu  homini,  pmercp  innatu.  Canicies  homini  tantu  8C  equis  fed  40 
homini  femper  i  priori  parte  capitis, tum  deinde  ab  auerfa.  Vertices  bini  homini  tatum. 
Aliquibus  capitis  ofla  plana, tenuia, fine  medullis,  ferratis  pedlinatim  ftru&a  copagibus. 
Perfradla  no  queunt  folidarhfed  exempta  modice  no  funt  letalia,  in  uice  eoru  fuccedcnte 
corporea  cicatrice.  Infirmiffima  elfe  urfi$,duriflitna  pftttacis,  fuo  diximus  loco.  Cerebt u 
omnia  habent  animalia  qu$  fanguinem:etia  in  mari  qurfe  mollia  appel!auimus,quamuis 
careant  fanguine,ut  polypi.Sed  homo  portione  maximu  &  humidilfimum,omniumcp 
uilcerum  fdgidiflimu,duabuslupra  lubterq?  mebranisuelatu,  quarum  alterutra  rumpi 
mortiferum  eft.Getero  uiri  cp  fcemin^  maius.  Hominibus  hoc  fine  fanguine,fine  uenis, 

&  reliquis  fine  pmgui.  Aliud  elfe  c|j  medullam, eruditi  docent, quonia  coquedo  durefear. 

Qmniutn 


HISTORIAE  UBER.  X*  2df 

Omnium  cerebro  medio  inftint  officula  parua .  Vni  hominu  infantia  palpitat,nec  eorro 
boratur  anreprimu  (ermonis  exordium.Hoc  eft  uifcerum  excelfifiimu;proximumcp  cai 
lo  capitis,(ine  carne, (?ne  cruore,(me  (ordibus :  hac  habent  fenfus  arcem:huc  uenarum  o/ 
mnis  a  corde  uis  tendit, hic  definif.hic  culmen  alti(Timu,hic  mentiseft  regimen.Omnium 
autem  animalium  in  priora  pronum,  quia  82  fenfus  ance  nos  tendunt.  Ab  eo  proficifcitur 
fomnus,hinc  capitis  nutatio.  Qum  cerebrum  non  habent,non  dormiunt .  Ceruis  in  capi/ 
teinefleucrmiculijfub  linguae  inanitate, 52  circa  articulum  qua  caput  iungitur,numero  ui/ 
gintiproduntur.  Aures  homini  tantum  immobiles.  Ab  i)s  Flaccorum  cognomina.Nee 
in  alia  parte  fceminis  maius  impendium,margaritis  dependentibus .  In  oriete  quidem  82 
jo  uiris  aurum  oeftarc  eo  loci  decus  exiftimatur.  Animaliu  alrjs  maiores.alrjs  minores.  Cer/ 
uistantu  (ciffie,ac  uelut  diuifte.Toricibus  pilofe.Sed  auricuhcomnibus,  animal  duntaxat 
generantibus,excepto  uitulo  marino  atqj  deIphino,82  quf  cartilaginea  appellauimus,  82 
uiperis.  H*c  cauernas  tantu  habent  aurium  loco, pmer  cartilaginea,  82  delphinu,quetn 
tamen  audire  manifeftum  eft.  Nam  82  cantu  mulcentur, 82  capiuntur  attoniti  fono.Quo 
nam  modo  audiat, miru.Iidem  nec  olfadlus  ueftigia  habet,  cu  olfaciant  fagadffime.Pen 
natorum  animalium  buboni  tantum  82  oto,  plumic  uelut  aures,  ceteris  cauernje  ad  audi/ 
tum.Simili  modo  fquamigeris  atq$  ferpentibus .  In  equis  82  omnium  iumencorum  gene/ 
re, indicia  animi  praeferuntffeffis  marcida, micantes  pauidis,fubred:^  furentibus,  refolu/ 
tx  regris.Facies  homini  cantu,  exteris  os  aut  roftra.Frons  82  alrjsded  homini  tantu  trifti/ 
io  ciie,  hilaritatis,  demetis,  fcueritatis  index.In  a(cen(ii  eius  fupercilia  homini,82  pariter  82  ai 
terne  mobilia, 82  in  rjs  pars  animi»Negamus,annuimus.Ha:e  maxime  indicant  faftu.Su/ 
perbia  aliubiconceptaculu,fed  hic  fede  habet. In  corde  nafdtur, huc  (ubit,hic  pendet, Ni 
hil  altius  fimul  abruptiusq?  inuenit  in  corpore, ubi  folitaria  effct.Subiacet  oculrpars  cor/ 
poris  preciofiftima,  82 qui  lucis  ufu  uita  diftinguat  a  morte. Non  omnibus  animalium  hi. 
Oftreis  nulli.  Quibufdaconcharu  dubq.Pectinesenim,(i  quis  digitosaduerfum  hiantes 
eosmoueat.contrahuntur  uidentcs.Et  foienesfugiunt  admota  ferramenta .  Quadrupe/ 
dum  talpis  uifus  non  eft ,  oculoru  effigies  ineft ,  (I  quis  prmtenta  detrahat  membranam. 
Et  inter  aues  ardeolaru  genere,quos  leucos  uocar, altero  oculo  carere  tradut.  Optimi  au/ 
gurii,  cum  ad  auftrum  uolant ,  (eptentrion^mue .  Solui  enim  pericula  82  metus  ftarrant. 
io  Nigidius  nec  locuftis,nec  cicadis  effe  dicit.Cochleis  oculorum  uicem  cornicula  bina  pr«/ 
tentatu  implent.Nec  lumbricis  ulli  func,uermiumue  generi.Ocuii  homini  tantum  diuer/ 
fo colore, cmteris  in  (uo  cuicp  genere  Gmiles.Ec  equorum  quibufdam  glauci,fed  in  horni/ 
nenumerofiffimfuarietatisacqs  differenti#,grandiorcs,modici,parui,prominetes,quos 
hebetiores  putant:  conditi ,  quos  clariffime  cernere, ficut  in  colore  caprinos.  Praeterea  airj 
contuentur  longinqua ,  alrj  nifi  prope  admota  non  cernunt .  Multorum  uifus  fulgore  fo/ 
lis conftat, nubilo  die  no  cernendu,nec  poft  occafus.Airj  interdiu  hebetiores,noclu  prz/ 
ter  ceteros  cernunt.De  geminis  pupillis,  aut  quibus  noxrj  uifus  effent,  fatis  diximus.Ge 
frj  in  tenebris  clariores.Fcrut  Tiberio  Cmfari,  nec  alrj  genitoru  mortaliffifuiffe  naturam: 
ut  expergefactus  nocftupauli(per,haud  alio  modo  cp  lace  clara  c5tuereturomnia,paula 
4°  tim  tenebris  fefe  obducetibus.Diuo  Augufto  equoru  modo  glauci  fuere, (upratp  horni/ 
nem  albicatis  magnitudinis.Quam  ob  caufam  diligentius  (pedtari  eos,iracunde  ferebat. 
Claudio  C affari  ab  angulis  candore  carnofoTanguincisuenis  (ubinde  fuffufi:  Caio  prin 
cipi  rigentes.-Neroni  nifi  cum  cSniueret  ad  prope  admota  hebetes.  Viginti  gladiatorum 
paria  in  Carj  principis  ludo  fuere ,  in  tjs  duo  omnino  qui  contra  comminatione  aliquam 
non  conniuerent,82  ob  id  inuicti .  Tantsehoc  difficultatis  eft  homini.  Plerifque  uero  na/ 
turale,ut  nieftare  no  ccffent,quospauidiores  accepimus.  Oculus  unicolor  nulli,  cum  can/ 
dore  omnibus  medius  color  differens .  Neque  ulla  ex  parte  maiora  animi  indicia  cunctis 
animalibus, fed  homini  maxime, id  eft,moderationis, dementi#, mi(eficordi;£,odq, amo/ 
tis,triftiti#,i#tictfe.Contuitu  quoque  multiformes, truces, torui,flagrantes,graues,tranf/ 


204  C.  PLINII  NATVRALIS 

uerfiJimi/ummiffi.blancIi.Profe&o  in  oculis  animus  inhabitat.  Ardent, intenduntur, hu 
mediant, coniucnt.Hinc  illxmifericordiae  iachrymx.  Hos  cum  o (culamur,  animu  ipfum 
uidemur  attingere.Hinc  fletus,#  rigantes  ora  riui.Quis  ille  humor  eft,in  dolore  tam  fce' 
eundus#  paratus,  aut  ubi  reliquo  tempore  C  Animo  autem  uidemus,  animo  cernimus: 
oculi, ceu  uafa  quaedam, uifibilem  eius  partem  accipiunt,atcp  tranfmittunt.Sic  magna  co/ 
gitatio  obc£cat,abdudo  intus  uifu.  Sic  in  morbo  comitiali  aperti  nihil  cernut,animo  cali/ 
gante.Quin  #  patentibus  dormiunt  lepores, multicjj  hominum, quod  corybantian  Grx/ 
ci  dicunt.Tenuibus  mulriscp  membranis  cos  natura  compofuit ,  callofis  cotra  frigora  ca 
lorescp  in  extremo  tunicis,  quas  fubinde  purificant  lachrymationu  faliuis,lubricospro/ 
pter  incurfantia  #  mobiles.  Media  eoru  cornea  feneftrauitpupilla,cuius  anguftiatnoG/  io 
nunt  uagari  incertam  aciem ,  #  uelut  canali  dirigunt ,  obiterq?  incidentia  facile  declinant: 
alrjs  nigri,alrjs  atri,alijs  ruffi,airjs  glauci  coloris  orbibus  circundatis ,  ut  habili  mixtura  # 
accipiatur  circumiedlo  candore  lux,#  temperato  repercuflu  no  obftrepat.  Adeocjs  rjs  ab 
foluta  uis  fpeculi,  ut  tam  parua  illa  pupilla,  totam  imagine  reddat  hominis.  Ea  caufa  eft, 
utplerxque  alitum  e  manibus  hominum  oculos  potiflimum  appetant,  quod  effigiem 
fuam  in  rjs  cernentes,uelut  ad  cognata  defideria  fua  tendunt. Veterina  tantum  quf da, ad 
(ncremeta  lunas  morbos  fentiur.Sed  homo  folus  emiffo  humore  excitate  liberatur.Poft 
uicefimum  annum  multis  reftitutus  efi;  uifus.  QuibulHa  ftatim  nafcentibus  negatus  nui/ 

Io  oculorum  uicio :  multis  repente  ablatus  fimili  modo ,  nulla  procedente  iniuria.  Venas 
ab  rjs  pertingere  ad  cerebrum,  peritiffimi  autores  tradunt:  ego  ad  ftomachu  crediderim.  *o 
Certe  nulli  fine  redundatione  eius, eruitur  ocuIus.Morietibus  illos  operire, rurfus^j  in  ro 
go  patefacere, Quiritium  magno  ritu  (aerum  eft:ita  more  condito,  ut  neq*  ab  homine  fu/ 
premum  eos  fpedari  fas  fit,#  ccelo  non  oftedi  nefas.  Vni  animalium  homini  deptauaa 
tur,unde  cognomina  Strabonu  #  Petorum .  Ab  rjfdem  qui  altero  lumine  orbi  nafceren 
tur,Coditesuocabant1quiparuis  utrifq^Oceil^.Lufrini  iniurix  cognomen  habuere.No 
dumorum  animalium,  ueiut  felium,  in  tenebris  fulgent  radiantq?  oculi,  ut  contueri  non 
fit:  #c2pro  !upo<fp  fplendentjucem^  iaculantur  .Vituli  marini  #  hyenxin  mille  colo/ 
restran(eunt(ubinde.  Quin  #  in  tenebris  multorum  pifeium  refulgent  aridi,  ficutrobu/ 
fti  caudices  uetuftate  putres.Non  conniuere  diximus, qug  no  obliquis  oculis, fed  circum 
ado  capite  cernerent.  Chamaeleonis  oculos  ipfos  circumagi  totos  tradunt.Cancri  in  obii  # 
quum  alpiciunt.  Cruda  fragili  inclufis  rigeres,  Locuflis  fquillisc^  magna  ex  parte  fub  eo 
dem  mummetoprxdufi  eminent.  Quorum  duri  (unt,minus  cernunt, quam  quorum  ha/ 
midi.Serpenrium  catulis,#  hirundinum  pullis,fi  quis  eruat, renafei  tradunt .  Infedorum 
omnium  &  quibus  teftacea  operimenta, oculi  mouentur,ficut  quadrupedum  aures.  Qui 
bus  fragilia  operimenta, rjs  oculi  duri.Omnia  talia,#  pifces,  &  in(eda,no  habentgenas, 
nec  integunt  oculos.Omnibus  membrana  uitri  modo  translucida  obrenditur.Palpebrx 
in  genis  homini  utrinque.  Mulieribus  uero  etiam  infcdx  quotidiano.  Tanta  eft  decoris 
affiedatio,  ut  tingantur  oculi  quoqj.Alia  de  caufa  hoc  natura  dederat,ceu  uallum  quod/ 
dam  uifus,#  prominens  munimentum  contra  occurfantia  animalia,  aut  alia  fortuitu  inci 
dentia.Defiuere  eas, haud  immerito,  Venere  abundatibus  tradunt.Ex  exteris  nulli  funt,  4° 
nifi  quibus  #  in  reliquo  corpore  pili.  Sed  quadrupedibus  in  fuperiore  tatu  gena,uoIucri- 
bus  in  inferiore:#quibus  molle  tergus, ut  ferpentibus:#  quadrupedu  quxoua  pariunt, 
ut  lacertx.Struthiocamelus  alitu  fola  (ut  homo)  utrinq?  palpebras  habet.  Nec  genx  qui 
dem  omnibusndeo  neq?  nidationes  rjs  qux  animal  generat.  Grauiores  alitu  infiriorege 
na  coniuent,Exdem  nidantur,ab  angulis  mebrana  obeunte.  Columbx  #  fimilfa  urraq; 
coniuent.  At  quadrupedes  qux  oua  pariut,ut  teftudines,crocodili,  inferiore  tantum  fine 
ulla  nidatione,propterprxduros  oculos. Extremum  ambitu  genx  fuperioris,  antiqui  ci/ 
lium  uocauere,unde  &  fupercilia.Hoc  uulnere  aliquo  didudum  no  coalefcit,in  paucis  hu 
mani  corporis  mcbris.Infra  oculos  malx,h  omini  tantu,quas  prifei  genas  uocabant,  x  1 1 

tabula 


HISTORIAE  LIBER-  XI  tof 

tabularum  interdidlo  radi  a  fceminis  eas  uetantes.Pudoris  hxc  fedes.Ibi  maxime  oflen/ 
dicar  rubor.  Infra  eas,  hilaritatem  rifumcp  indicantes,  buccae.  Et  altior  homini  tantum, 
quem  noui  mores  fubdolx  irrifioni  dicauere,  nafus .  Non  airj  animalium  nares  eminent, 
Auibusjerpentibus,  pifcibus  foramina  tantum  ad  olfa&us,fine  naribus.Et  hinc  cogno^ 
mina  Simorum ,  Silonum.  Septimo  menfe  genitis  fxpenumero  foramina  aurium  82  na/ 
rium  defuere.  Labra, i  quibus  Brocci,  Labeones  didi,  82  os  probum  duriusue,  animal 
generantibus:pro  qs  cornea  St  acuta  uofucribus  roftra.Eadem  rapto  uiuentibus  adunca: 
colledo,reda:herbas  ruentibus  litnumqj  lata, ut  fuum  generi.Iumetis  uice  manus  ad  coi 
ligenda  pabula  ora,  apertiora  laniatu  uiuentibus.  Mentum  nulli  prxter  hominem,  nec 
io  malx.Maxillas  crocodilus  tantum  fuperiores  mouefcterreflres  quadrupedes,  eode  qua 
cstera  more,prxtercp  in  obliquum.  Dentium  tria  genera:Serrati,autconrinui,  aut  ex/ 
erti.Serratipedinatim  coeuntes,ne  cotrario  occurlu  atterantur,  ut  ferpentibus,pifcibus, 
canibus.Continui,  ut  homini, equo.Exerti,apro,hi'ppopotamo,elephanto,Continuor5 
qui  digerunt  cibum, lati  8t  acutitqui  conficiunt  duplicesrqui  difcriminat  eos, canini  appel/ 
lantur .  Hi  lunt  ferratis  longiflimi .  Continui  aut  utraq?  parte  oris  funt,ut  equo:  aut  fupe/ 
riore  primores  non  funt,  ut  bubus,ouibus, omnibuscp  qux  raminanr.Caprx  fuperiores 
non  funt, prxter  primores  geminos.Nulli  exerti,quibus  ferrati:Raro  foeminx,  &  tameo 
fine  ufu.Itaque  cum  apri  percutiant,fceminx  fues  mordent.Nulli,cui  cornua, exerti,Sed 
omnibus  concaui ,  exteri  dentes  folidi.  Pifcium  omnibus  ferratfprxter  fcarum:  huic  uni 
20  aquatilium  plani .  Cxtero  multis  eorum  in  lingua  62  toto  ore:ut  turba  uulneru  molifant, 
qux  attritu  fubigere  non  queunt :  Multis  8t  in  palato ,  atque  etiam  in  cauda :  Prxterea 
inosuergentes,  nc  excidant  cibi, nullum  habentibus  retinendi  adminiculum  .  Similes 
afpiui  8t  ferpentibus :  fed  duo  in  fupera  parte  dextra  Ixuacp  longifsimi,  tenui  fifluia  per/ 
forati  (ut  fcorpionum  aculei)  uenenum  infundentes.Noh  aliud  hoc  effequttmfel  ferpen 
dum ,  8t  inde  uenis  fub  fpina  ad  os  peruenire ,  diligentiffimi  aurores  feribunt ,  Quidam 
unam  effe  eum:  8t  quia  fit  aduncus,  refupinari  cum  momorderit.  Aliqui  tunc  decide/ 
te  eum,rurfustp  rccrefcere  facilem  decuflu ,  8t  fine  eo  effe  quos  tractari  cernamus .  Scor/ 
pionis  caudx  ineOfe  eum ,  82  plerilque  ternos .  Viperx  dentes  gitsgiuis  conduntur.  Hxc 
eadem  prxgnans  ueneno ,  impreffo  dentium  repulfu  uirus  fundit  in  morfus.  V olucrum 
Jo  nulli, dentes ,  prxter  uefpertilionem .  Camelus  una  ex  rjs  qux  non  funt  cornigera , in  fu/ 
periorimaxilla  primores  non  habet.  Cornua  habentium  nulli  ferrati.  Et  cochlex  dentes 
habent :  indicio  effc  a  minimis  earum  derofa  uitis .  At  in  marinis  cruflata62  cartilaginea 
primores  habere ,  item  echinis  quinos  effe ,  unde  incelligf  potuerit  miror .  Dentium  uice, 
aculeus infedlis.Simix  dentes,  ut  homini.  Elephanto  intusad  mandendum  quatuor, 
prxtcrqj  eos  qui  prominent,mafculis  reflexi ,  faeminisrecti  atque  proni ,  Mufcuius  ma/ 
ritius,  qui  balenam  antecedit ,  nullos  habet:  fed  pro  rjs,  fetis  intus  os  hirtum,  82  linguam 
etiam  ac  palatum .  Terreftrium  minutis  quadrupedibus, primores  bini  utrinque  iongiffi/ 
mi.Cxteris  cum  ipfis  nafcuntur.  homini,  poflqua  natus  eft  feptimo  menfe.Reliquis  per/ 
petuo  manent.Mutantur  homini,leoni,iumento,  cani,  82  ruminantibus.  Sed  leoni  82  ca/ 
4°  ni, non  nifi  canini  appellati .  Lupi  dexter  caninus ,  in  magnis  habetur  operibus .  Maxilla/ 
res, qui  funt  a  caninis, nullum  animal  mutat.Homininouilfimi,  qui  genuini  uocantur,cir/ 
citer  uicefimum  annum  gignuntur,  multis  82  odiogefimo.  Fceminis  quoque:  fed  quibus 
in  iuuenta  non  fuere  nati, decidere  in  fenedta,82  mox  renafei  certum  efl.Zanclen  Samo/ 
thracenum  ciuera ,  cui  renati  effent  poft  centum  82  quatuor  annos,  Mutianus  uifum  a  fe 
prodidit .  Cxtero  maribus  plures  cp  fceminis  in  homine,  pecude,  caprisue .  Timarchus 
Nicodis  filius  Paphrj,  duos  ordines  habuit  maxillarum. rrater  eius  non  mutauit  primo/ 
res,ideoqj  prxtriuit.Efl  exemplum  dentis, homini  82  in  palato  geniti. At  canini  amiffi  ca/ 
fu  aliquo ,  nunquam  renafeuntur.  Cxteris  fenedta  rubefeunt,  equo  tantum  candidiores 
fiunt,  Aetas  ueterinorum  dentibus  indicatur.  Equo  funt  numero  xl.  Amittittricefimo 

s  menfe 


2o<5  C.  PLINII  NAIVRALIS 

mcnfc  primores  utrincjj  binostfequentianno  totidem  proximos,  cum  fubcunt  di&icohi 
meliares .  Quinto  anno  incipiente  binos  amittit,  qui  fexto  annorcnaicuntur:  Septimo 
omneis  habet, &  renatos  Si  immutabiles.  Equo  caftrato  prius, non  deciduntdentes.  AG/ 
norum  genus  tricefimo  menie  fimiliter  amittit,deinde  fenis  menfibus.Quod  fi  non  prius 
peperere  quam  decidant  poftremi,  fterilitas  certa.Bobus bis mutantur.Suibus  decidunt 
nunquam.  Abfumpta  hac  obferuatione  fenectus in  equis, Si  catcris  ueterinis,intelligitur 
dentium  brochitate,(uperciliorum  canicie,&  circa  ea  lacunis  cum  fere  xv  r.  annorum  exi 
ftimantur.Hominum  dentibus  quoddam  inefc  uirus.  Nanque  Si  fpeculi  nitorem  ex  ad/ 
uerfo  nudati  hebetant;SC  columborum  foetus  implumes  necant.Reliqua  de  rjs  in  genera 
tione  hominum  difla  funt.Erumpetibus  morbi  corpora  infantiu  accipiunt .  Reliqua  ani/ 
malia  qua  ferratos  habent ,  fauiflima  dentibus.  Lingua  non  omnibus  eodem  modo. 
Tenuifiima  lerpentibus  &  trifuIca,uibrans,atricoloris,&  fi  extrahas  prglongadacertisbi 
fida  Si  pilofa:uitulis  quoqj  marinis  duplexifed  fupradidlis  capillamenti  tenuitate .  Cate/ 
ris  ad  circumlambenda  ora .  Pifcibus  paulominus  quam  tota  adharens ,  crocodilis  tota. 
Sed  in  guftatu, lingua  uice  carnofum  aquatilibus  palatu.Leonibus  ac  pardis, omnibusqj 
generis  eius, etiam  felibus, imbricata  alperitaris,ac  lim§  fimilis,  attenuansc^  lambendo  cu 
tem  hominis.Qua  caufa  etiam  manfuefad:a,ubi  ad  uicinum  fanguinem  peruenit  faliua, 
inuitat  ad  rabiem.  De  purpurarum  linguis  diximus.  Ranis  prima  coharer,  intima  ab/ 
foiuta  i  gutture  quauocem  mittunt.Mares  tum  uocantur  ololyzontes.  Stato  id  tempo/ 
re  euenit, cientibus  ad  coitum  fceminas.  Tum  fiquidem  inferiore  labro  demiffo.ad  libra/  io 
mentum  modica  aqua  recepta  in  fauces, palpitante  ibi  lingua  ululatus  elicitur.Tunc  ex/ 
tenti  buccarum  finus  perlucent, oculi  flagrant  labore  perpulfi.Quibus  in  poftericri  parte 
aculei, iis  &  dentes  Si  lingua.  Apibus  etiam  prolonga, eminens  8i  cicadis.Quibus  aculeus 
in  ore  fiflulofus ,  fis  nec  lingua  nec  dentes .  Quibufdam  infe&is  intus  lingua,  ut  formicis. 
Caterum  lata  elephanto  pracipue.  Reliquis  in  luo  genere  femper  abfoluta:h omini  tan/ 
tum  ita  lape  conftricla  uenis,ut  intercidi  eas  neceffe  fit.Metellum  Pontificem  adeoinex/ 
pianata  fuiffe  accepimus,  ut  multis  menfibus  tortus  credatur,cum  meditatur  in  dedicati 
da  cede  opifera  dicere.  Ceteris  feptimo  ferme  anno  (ermone  exprimit.Mukis  uero  talis 
eius  ars  contingit ,  ut  auium  8i  animaiium  uocis  indiferete  adatur  imitatio.  Intellcdlus  ia/ 
porum  eft  ceteris  in  prima  lingua:h  omini  8i  in  paiato.  Tonfilla  in  homine ,  in  fue  glan/  30 
dula.Quod  inter  eas  nux  nomine  ultimo  dependet  pa!ato,homini  tantu  eft.Sub  ea  mi/ 
nor  lingua  epigloflis  appel!ata,nulli  oua  generantium.  Opera  eius  gemina,  duabus  inter 
pofitafiftulis.Interior  earum  appellatur  arteria,  ad  pulmonem  atq?  corpertinens.Hanc 
operit  in  epuIando,ne  Ipiritu  ac  uoce  illae  meante ,  fi  potus  cibusue  in  alienum  deerraue/ 
rit  tramitcm,torqueat.  Altera  exterior  appellatur  fane  gula, qua  cibus  atque  potus  dcuo/ 
ratur.Tendit  hac  ad  ftomachum,ss  in  uentrem .  Hanc  per  uices  operit,  cum  fpiritus  tan/ 
tum  aut  uox  commeat,ne  reftagnatio  intempeftiua  alui  obftrepat.Ex  cartilagine  di  car/ 
ne  arteria, gula  neruo  &ca  rne  conflat.  Ceruix  nulli,  nifi  quibusutraqj  hac.  Cxteriscob 
Ium  quibus  tantu  gula.Sed  quibus  ceruix,  e  multis  uerrebratisq?  orbiculatim  offibus  fle 
xilis  ad  circuipecflum,arriculorum  nodis  iungitur.Leoni  tantum  Si  lupo S i  hyana,ex  fin  43 
gulis  reclisq?  oflibus  rigens.Catero  (pinae  annedatur.  Spina  lumbis  ofifea,fed  tereti  firu 
ccura,per  media  foramina  a  cerebro  meduila  defcedente.Eande  cflfe  ei  natura  quam  cere 
brocolligunt,quoniapratenuieius  mebrana  modoincifa  ftatim  expirctur.Quibuslon/ 
Alus,  diffi/  ga  crura, rjs  longa  Si  colla.Item  aquaticis,quamuis  breuia  crura  habentibus:*  fiimili  modo 
Kili.  uncos  ungues.  Guttur  homini  tantum  Si  fuibus  intumefeit,  aquarum  qua:  potantur  ple/ 
xunq?  uitio .  Summum  gula  fauces  uocantur,  extremu  ftomachus.Hoc  nemine  efl  lub 
arteria  ia m  carnofa  inanitas  adnexa  (pina ,  ad  latitudinem  ac  longitudinem  lagena  mo/ 
do  fufa.Quibus  fauces  non  funt,ne  ftomachus  quidem  efl, nec  colla, nec  guttur,  utpffci/ 
bus,&  ora  uentribus  iunguntur.Teftudini  maring  lingua  nulla, nec  dentes, fld  roflri  acie 

comminuit 


HI  St  ORIAE  LIBER  Xf  ±o? 

comminuit  omnia.Poftea  arteria  &  ftomachus  denticulatuscallo,  inmodu  rubi  ad  coti/ 
fidendos  cibos ,  decrefcentibus  crenis  quicquid  appropinquat  uentri .  Nouiffiraa  afperi/ 
tas,ut  fcobina  fabri.  Cor  animalibus  ceteris  in  medio  pedtore  eft :  homini  tantu  infra 
txuam  papillam ,  turbinato  mucrone  in  priora  eminens.Pifcibus  fblis  ad  os  fpedcat.Hoc 
primum  nafcentibus  formari  in  utero  tradunt:  deinde  cerebrum, ficut  tardiflime  oculos. 
Sed  hos  primum  mori,cor  nouiffime.  Huic  pr^cipuus  calor.  Palpitat  certe,8£  quafi  alte/ 
rum  mouetur  animal,  intra  praemolli  firmocp  opertum  membrana  inuolucro,munitum 
tortarum  8t  pecrtoris  muro,ut  pariat  praecipuam  uita:  caufam  St  originem.  Prima  domi/ 
cilia  intra  fe  animo  &  (anguini  probet ,  finuofo  fpecu ,  St  in  magnis  animalibus  triplici,in 
jo  nullo  non  gemino .  Ibi  mens  habitae.  Ex  hoc  fonte  dax  grandes  uens:  in  priora  8t  terga 
difeurrunt,  iparfecp  ramorum  ferie,per  alias  minores  omnibus  membris  uitalem  fangui 
nem  rigant.  Solum  hoc  uifcerum  uitrjs  non  maceratur, nec  fupplicia  u itx  trahit,l#fumqj 
mortem  ilico  affert.C^teris  corruptis,uitaIitas  in  corde  durat.Bruta  exiftimantur  anima/ 
lium  quibus  durum  riget, audacia  quibus  patuum  eft,  pauida  quibus  pnsgrande.Maxi/ 
mum  autem  eft  pro  portione  muribus, lepori, artno,ceruo, pantheri,  muftelis,hyenis,& 
omnibus  timidis ,  aut  propter  metu  maleficis.In  Paphlagonia  bina  perdicibus  corda .  In 
equorum  corde  &  boum  offa  reperiuntur  interdum.  Augeri  id  per  fingulos  annos  in  ho/ 
mine, ac  binas  drachmas  ponderis  ad  quinquagertmum  annum  accedere  ;ab  eo  detrahi 
tantundem,&  ideo  non  uiuere  hominem  ultra  centefimum  annum  defectu  cordis,  Aegy 
20  ptrj  exiftimat,quibus  mos  eft  cadauera  afferuare  medicata .  Hirto  corde  gigni  quofdam 
homines  proditur, neqj  alios  fortioris  effe  induftrise,  ficut  Ariftomenen  Meffenium,qui 
ccc  occidit  Laced^monios .  Ipfe  conuulneratus  St  captus  femel  per  cauernam  latomia/ 
rum  euafit ,  anguftos  uulpium  aditus  fecutus.Iterum  captus ,  fopitis  cuftodibus  fomno, 
ad  ignem  aduolutus  lora  cum  corpore  exuffit.  Tertio  capto,  Laceaxmonq  petftus  diffe 
cuere  caufa  uidendi,hirfutumc£  cor  repertum  eft.In  corde  fummo,  pinguitudo  eft  qua:/ 
dam  Icetis  extis .  Non  femper  autem  in  parte  extorum  habitum  eft.L.  Pofthumio  Albi/ 
no  rege  facrorum  poft  centeiimamuicefimamtertiam  olympiadem,cum  rex  Pyrrhus  ex 
Italia  difceffiffetjcor  in  extis  arufpices  inlpicere  cceperunt.  Ccefari  dicftatori ,  quo  die  pri/ 
mum  uefte  purpurea  proceffit ,  atque  in  fella  aurea  fedit ,  facrificanti  bis  in  extis  defuit, 
}o  Vnde  qu^ftio  magna  de  diuinatione  argumentantibus ,  potuerit  ne  fine  illo  uifcere  ho/ 
rtia  uiuere,an  ad  tepus  amiferitC Negatur  cremari  pofle  in  rjs,  qui  cardiaco  morbo  obie/ 
rint,  negatur  St  ueneno  interemptis .  Certe  extat  oratio  Vitellrj,  qua  reum  Pifonem  eius 
fceleris  coarguit ,  hoc  ufus  argumento :  palamqj  teftatus ,  non  potuiffe  ob  uenenum  cor 
Germanici  C^faris  cremari.  Contra  genere  morbi  defenfus  eft  Pifo.Sub  eo  pulmo  eft, 
fpirandicjj  officina, attrahens  ac  reddens  animam,idcirco  fpongiofus,ac  fiftulis  inanibus 
cauus.Pauca  eum(ut  didtum  eft)habent  aquatilia,ac  caetera  oua  parientia  exiguum,fpu/ 
mofum,nec  (anguineum ,  ideo  non  (itiunt:  Eadem  eft  caufa,  quare  fub  aqua  diu  rana:  81 
phoc£ urinentur.  Teftudo  quocp,quamuis  pragrandem  8t fub  toto  tegumeto  habeat, 
Gne  fanguine  tamen  habet .  Quanto  minor  hic  corporibus,  tanto  uelocitas  maior.Cha/ 
40  merieoni  portione  maximus ,  St  nihil  aliud  intus.  Iecur  in  dextra  parte  eft.  In  eo  quod 
caput  extorum  uocant,magn^  uarietatis.M.Marcello  circa  mortem,  cum  perrjt  ab  An/ 
nibale, defuit  in  extis :  Sequenti  deinde  die  geminu  repertu  eft.  Defuit  8t  C.Mario,cum 
immolaret  Vtica:.Item  Caio  principi  calen ,  lanuarqs,  cum  iniretcon(uIatum,quo  anno 
interfectus  eft.  Claudio  fucceffori  eius, quo  menfe  interemptus  eft  ueneno.Diuo  Augu/ 
fto  Spoleti  facrificanti  primo  poteftatis  Cax  die,  fex  uicftimarum  iocinera  replicata  intrin 
fecus  ab  ima  fibra  reperta  funt:  refponfum^  duplicaturum  intra  annum  imperium.Ca- 
put  extorum  triftis  oftenticiefum  quoq?  eft,  pmerquara  in  follicitudineacmetu.Tunc 
enim  perimit  curas.  Bina  iocinera  leporibus  circa  Briietum  Si  Tharnen,  8t  in  Ch  errone/ 
foad  Propontidem.  Mirumque,  translatis  alio  interit  alterum.  In  eodem  eft  fei,non 

s  2  omnibus 


268  C.  PLINII  NATVR-ALIS 

ofnnibus  datum  animalibus.  In  Euboea:  Chalcidenullum  pecori.  In  Naxo  praegrande 
gcminumt^jUt  prodigrj  loco  utrunqj  aduenx.  Equi, muli, afini,  ceruf,c3prx, apri, cameli, 
delphini  non  habent.  Murium  aliqui  habent.Hominum  paucis  non  eft,quorum  ualctu/ 
do  firmior,&  uita  iongior.Sunt  qui  equo  non  quidem  in  iecore  efte,fed  in  aluo  putent:  & 
ccruo  in  cauda  aut  inteftinis :  Ideo  tantam  habent  amaritudinem3ut  a  canibus  non  attin/ 
gantur .  Eft  autem  nihil  aliud ,  quam  purgamentum  peftlmi  fanguinis,&  ideo  in  materia 
eius  eft.Certe  iecur  nulli  cft,nifi  fanguinem  habentibus.  Accipit  hoc  a  corde  cui  iungitur, 
funditep  in  uenas.  Sed  in  fcile  nigro  infanixeaufa  homini ,  morsq?  toto  rcddito.HincSS 
in  mores  crimen, bilis  nomine.  Adeo  magnum  eft  in  hac  parte  uirus3cum  fe  fundit  in  ani/ 
mum.Quin  8t  toto  corpore  uagu,  colorem  quocp  oculis  aufert:  Illud  quidem  redditum,  l0 
etiam  ahcnistnigrelcuntq?  conta<fta  eo3ne  quis  miretur  id  uenenum  efleferpentium.Ca/ 
rent  eo  qui  abfinthium  uefcuntur  in  Ponto .  Sed  renibus ,  Si  parte  tantu  altera  inteftino, 
iungitur  in  corais,coturnicibus,phafianis:quibufdam  inteftino  tantum, ut  columbis,acci 
pitri3murenis.  Paucis  auium  in  pecftore .  Serpentibus  portione  maxime  copiofum,&  pi/ 
fctbus.Eft  autem  plcrilq;  toto  inteftino,ficut  accipitri,miluo.Prxterea  in  pectore  eft  &  ce 
tis  omnibus:  uitulis  quidem  marinis  ad  multa  quoqj  nobile  .Taurorum  felle  aureus  da/ 
citur  color .  Arufpices  id  Neptuno  Si  humoris  potentia:  dicaucre:  geminumcp  fuit  diu» 
Augufto,  quo  die  apud  Acftium uicit .  Murium  iecufculis  fibrxad  numerum  luna: in 
mcnfe  congruere  dicuntur ,  teridemqj  inueniri  quotum  lumen  eius  fit .  Prxterca  bruma 
increlcere.Cuniculorum  exta  in  Bxtica  gemina  fxpe  reperiuntur.  Ranarum  rubetarum  20 
altera  fibra  a  formicis  non  attingitur ,  propter  uenenum ,  utarbitrantur .  Iecur  maxime 
uetuftatis  patiens,  centenis  durare  annis ,  obfidionum  exempla  prodidere.  Exta  ferpen/ 
tibus  St  lacertis  longa.  Cecini  Volaterrano  dracones  emicuifle  de  extis  Ixto  prodigio 
traditur.Et  profedto  nihil  incredibilefit,exiftimantibus,Pyrrho  regi ,  quo  die  periit, 
prxcifahoftiarum  capita  repfifte,fanguinem  fuum  lambcntia.Exta  homini  ab  inferiore 
uilcerum  parte  feparantur  membranis,  qux  praecordia  appellant, quia  cordi  prxtendua 
tur,quod  Grxciappellaueruntphrenas.  Omnia  quidem  principalia  uifcera, membranis 
proprfis ,  ac  uelut  uaginis  indufit  prouidens  natura.  In  hac  fuit  St  peculiaris  caufa  uicini/ 
tas  alui,ne  cibo  lupprimeretur  animus.Huic  certe  refertur  accepta  fubtilitas  mentis,  ideo 
nulla  eftei caro ,  fed  neruofa  exilitas.  In  eadem  pracipua  hilaritatis  fedes ,  quod  titillatu  $ 0 
maxime  intelligitur  alarum,  ad  quasfubtt,  non  alibi  tenuiore  cute  humana, ideo  fcaben/ 
di  dulcedine  ibi  proxima. Ob  hoc  in  prxlqs ,  gladiatorumq?  fpecftactilis  mortem  cum  r i/ 
fu  traiedta  prxeordia  attulerunt.  Subeft  uenter  ftomachum  habentibus,  ceteris  fim/ 
plex,tuminanribusgeminus,fanguinecarenribusnullus.  Inteftinuscnim  quibufdamab 
ore  incipiens,quadam  uia  eodem  reflecflitur,  ut  fepix, polypo :  In  homine  adnexus  infi/ 
mo  ftomacho,fimilis  canino .  His  (olis  animalium  inferiore  parte  anguftior:  itaq?  Si  foia 
uomunt ,  quia  repleto  propter  anguftias  fupprimitur  cibus.*quod  accidere  no  poteft  rjs, 
quorum  fpatiofa  laxitas  eum  ad  inferiora  tranfmittit.  Ab  hoc  uentriculo  ladles  in  horni/ 
ne  Si  ouc,  per  quas  Iabitur  cibus, in  exteris  ile:a  quibus  capaciora  inteftina  ad  aluum,  ho/ 
miniq?  flexuofiftimis  orbibus.Idcirco  magis  auidi  ciborum, quibus  ab  aluo  longius  Ipa/  40 
tium .  Iidem  minus folertes ,  quibus  obefiffimus uenter.  Aues quocp  geminos  firtusha/ 
bent.  Quxdatn  unum  quo  merguntur  recentia  ut  guttur,  alterum  in  quem  ex  eo  dimit/ 
tantconcodlionematurata,utgaIlinx,palumbes,columbx;perdices.Cxtera  fere  carent 
eo/ed  gula  patentiore  utuntur,  ut  graculi,corui,cornices.  Quxdaneutro  modo,fed  uett/ 
trem  proximum  habent, quibus  prxlonga  colla &angufta, ut  porphyrioni.  Venter  foli/ 
clipedum  afper  Si  durus.  Terreftrium  alrjsdenticulatx  afperitatis,  alrjs  cancellatim  mor/ 
dsris.Quibus  neq?  dentes  utrincp,nec  ruminatio,  hic  conficiuntur  cibi,  hinc  in  aluum  de/ 
oantur.  Mediahxc  umbilico  adnexa  omnibus ,  in  homine  fuilix  infima  parte  fimilis, 
:ris  rippeilatur  colon,  ubi  dolorum  magna  caufa  eft.  Anguftiflitna  canibus:  qua 

de  caufa 


HISTORIAE  LIBER  '  XI  269' 

de  caufa  uchemehti  nifu ,  ncc  fine  cruciata  Ieuant  eam .  Infatiabilia  animalium,  quibus  d 
uentrc  protinus  redo  inteftinotranfeuntribi,utIupis  ceruarrjs,  Stinreraues  mergis.  Ven 
tres  elephanto  quatuor, cetera  fuibus  fimilia :  pulmo  quadruplo  maior  bubulo.  Auibus 
uenter  carnofus  callofusqj.  In  uentre  hirundinum  pullis  lapilli  candido  aut  rubenti  colo/ 
re, qui  chelidoni}  uocatur,  magicis  narrati  artibus,  reperiunrur.Et  in  iuuencarum  fecundo 
uentre  pilae  rotunditate  nigricans  tophus, nullo  pondere:fingulare(utputant)remedium 
argre  parietibus,fi  tellurem  no  attigerit.  Ventriculus  atep  inteftina  pingui  ac  tenui  omen/ 
to  integuntur,  praterquam  oua  gignentibus .  Huic  adneditur lien  in  finiftraparte  ad/ 
uerfus  iecur ,  cum  quo  locum  aliquando  permutat,fed  prodigiofe.  Quidam  eum  putant 
jo  incile  ouaparientibus,  item  ferpentibus  admodum  cxiguunr.Ita  certe  apparet  in  teftudi 
ne 5:  crocoddo,62  lacertis,52  ranis.  Aegocephalo  aui  non  efte  conftat,  necp  iis  qua:  careat 
fanguine.  Peculiare  curfus  impedimentu  aliquado  in  eorquamobrem  inuritur  curforum 
iaborantibus.Et  per  uulnus  etia  exempto  uiuere  animalia  tradut .  Sunt  qui  putent  adimi 
fimulrifum  hominiiintemperantiamcp  eius  conftare  lienis  magnitudine.  Afia  regio  Sce 
piis  appellatur,in  qua  minimos  efle  pecori  tradunt,  62  inde  ad  lienem  inueea  remedia.  At 
in  Brileto  52  Tharne  quaterni  renes  ceruis:cotra  penatis  fquamofisq^  nulli.  Cetero  fum/ 
mis  adhazrent  lumbis.Dcxtcr  omnibus  elatior, 62  minus  pinguis,ficciorcp.  Vtrfqj  aut  piti 
guitudo  e  medio  exit,  prate rep  in  uitulo  marino.  Animalia  in  renibus  pinguifiima :  oues 
quidem  letaliter  circu  eos  concreto  pingui.  Aliquando  in  eis  inueniuntur  lapilii.  Renes 
20  habent  omnia  quadrupedum  qua  animal  generant.  Oua  parientiu  teftudo  lola ,  qu a  82 
alia  omnia  uifcera.Sed  homo  bubulis  fimiies,uelut  e  multis  renibus  copofitos.  Pedus, 
hoc  eftjoifa  pracordrjs  82  uitalibus  natura  circudedit:  at  uentri,  quem  necelfe  erat  incre/ 
fcere, ademit. Nulli  animalium  circa  uentrem  ofla.Pedus  homini  tantum  latum,reliquis 
carinatum,  uolucribus  magis,82  inter  eas  aquaticis  maxime.  Cofta  homini  tantu  odo/ 
tis,  fuibus  dena,cornigeris  tredecim,ferpentibus  triginta.  Infra  aluu  mefta  priore  parte 
uefica ,  qua  nulli  oua  gignentium,  prater  teftudinem :  nulli  nifi  fanguineum  pulmonem 
habentmulli'  pedibus  carentium.  Inter  eam  62  aluum  arteria,ad  pubem  tendentes,  qua 
ilia  appellantur.  In  uefica  lupi  lapillus, qui  Sy  rites  appellatur.  Sed  in  hominum  quibul/ 
dam  diro  cruciatu  fubtnde  nafccntes  calculi‘,82  ietaru  capillameta.Vefica  membrana  con 
ftat,qu2uulnerata  cicatrice  no  Iblidelcit:neq$  qua  cerebru  aut  cor  inuoluitur.PIura  enim 
membranam  genera.  Fceminis  eadem  omnia, pratercj^  uefica  iundus  utriculus, unde  di 
ftusuterus:  quod  alio  nomine  locos  appellant,  hoc  in  reliquis  animalibus  uuluam .  Hac 
uiper2,82 intra  fe  parientibus,duplex:Oua  generantium  adnexa  pracordrjs:Et  in  mulie 
re  geminos  finus  ab  utraq?  parte  laterum  habet,  funebris  quoties  uerfa  fpiritum  inclufir. 
Boues  grauidas  negant  praterquam  dextero  uulua  finu  ferre,etiam  cum  geminos  ferat.  * 
Vulua  eiecto  partu  melior  quam  adito .  Eieditia  uocatur  illa,  hae  porcaria ,  primipara 
fuis optima. Contra  effiatis.  i  partu, praterquam  eodem  die  fuis  occifa,liuida  ac  macra. 

Nec nouellarum  fuum,  praterquam  prjmipararum  probantur , potiusqj  ueterum ,  nec 
dum  ciliatarum,  82  biduo  ante  partum,aut  poft  partum, aut  quo  eiecerint  die.  Proxima 
4'  eieditia  eft  occifa  uno  die  poft  partum.  Huius  82  fumen  optimu,fi  modo  fcetus  no  hau 
ferit:eieclitiadeterrimum.Antiqui  abdomen  uocabat,priufqudm  calleret  id, fcietes  occi 
derenon  affueti.  Cornigera  una  parte  dentata,82  qua  in  pedibus  talos  habet,  feuo  pin 
guefcunt .  Bifulca  fciiftsue  in  digitos  pedibus,  82  non  cornigera,  adipe. Concretus  hic :  62 
cum  refrixit, fragiiis-.fempercp  in  fine  carnis.  Contra  pingue  inter  carnem  cutemcp,fucco 
liquidum.  Quadam  non  pingueicut,ut  lepus, perdix.Steriliora  eunda  piriguia,62  in  ma 
ribus82in  fceminis.  Senefcunt  celerius  prapinguia.  Omnibus  animalibus  eft  quoddam 
in  oculis  pingue.  Adeps  eundis  fine  fenfu,  qui  nec  arterias  habet, nec  uenas.Pierifq?  ani/ 
maliutn  eft  pinguitudo  fine  fenfmquam  ob  caufam  fues  fpirantes  i  muribus  tradut  arro 
fas. Quin  62  L.  Aproni}  confularis  uiri  filio  detrados  adipes, Ieuatutiu^  corpus  immobili 

s  5  onere 


2Io  C.  PLINII  NA  T  V  R  ALI  S 

oncrc.Et  medulla  ex  eodem  uidetur  efle,in  iuucnta  rubens, 8d  fenc&a  albefcens:  Non  ni/ 

(i  cauishtec  offibus, nec  cruribus  iumentorutn  aut  canumrquarc  fracta  non  ferruminan/ 
tur,quod  defluente  cuenit  medulla.Eft  aute  pinguis  rjs, quibus  adeps,  feuofa  cornigeris: 
neruofa  &  in  fpina  tantum  dorfi,ofla  non  habencibus,ut  pifeium  generi:urfis  nulla, Iconi 
in  femorum  &  brachioru  offibus  paucis, exigua  admodumreatera  tanta  duritia,  ut  ignis 
elidatur, uclut  e  filice, &rjs  dura  qua:  no  pinguefcuntiafinorum  ad  tibias  canora.Dclphi/ 
nis  offa  non  fpina: ,  animal  enim  pariunt:ferpentibus  Ipinir.  Aquatilium  mollibus  nulla:, 
fed  corpus  circulis  carnis  uincftum  ,  ut  fcpra  atep  loIigini.Et  infecftis  negatur  a:que  cfle  ul/ 
la.Cartilaginea  aquatilium  habent  medullam  in  fpina.  Vituli  marini  cartilagincm,no  of/ 
fa.  Item  otnnium  auricula  ac  nares  qua:  modicum  eminent, flexili  mollitia,natura:  proui  io 
dentia ,  ne  frangeretur.  Cartilago  rupta  non  fciidefcit.  Nec  praxifa  offa  rccrefcunt,pra/ 
terquam  ueterinis  ab  ungula  ad  fuffraginem .  Homo  crefcit  in  longitudine  ad  annos  uf/ 
que  ter  feptenos,tum  deinde  ad  plenitudinem.Maxime  autem  pubefeens  nodum  quen/ 
dam  {oluere, &  pr^cipue  £Egritudine,fentitur.Nerui  orfi  a  corde, bubulocp  etiam  circum/ 
uolutijfimilcm  naturam  &  caufam  habet, in  omnibus  lubricis  applicati  oflibus.-nodoscp 
corporum,  qui  uocantur  articuli,  aliubi  interuentu,  aliubi  ambitu,aliubi  tranfitu  ligantes, 
hic  teretes, illic  lati,  ut  in  unoquocp  pofeit  figuratio.Nccp  fi  folidantur  incifi:mirumcp,uul 
neratis  fummus  do!or,pr£efedtis  nullus.Sine  neruis  funt  qutedam  animalia,ut  pifccs:arte 
rfis  enim  coftant.Sed  neq?  es  molli  pifeium  generi.  Vbi  funt  nerui,  interiores  conducunt 
membra, fuperiores  reuocant. Inter  hos  latent  arteris, id  eft,fpiritus  femits.His  innatant  20 
uens,id  eft ,  fanguinis  riui,  Arteriaru  pulfus,in  cacumine  maxime  membroru  euidens, 
index  fere  morborum,  in  modulos  certos  legescp  metricas,per  States  flabilis  aut  citatus 
aut  tardus, deferiptus  ab  Herophilo  medicing  uate, miranda  arte, nimia  propter  (ubcilira 
tem  defertus.  Obferuatione  tamen  crebri  aut  languidi  idlus,gubernacula  uits  teperat. 
Arteris  caret  fenfu,nam  8C  fanguine.Nec  omnes  uitalem  cotinent  fpiritu:pra:cifisc[?  tor/ 
pefeit  tantu  pars  ea  corporis.  Aues  nec  uenas  nec  arterias  habetdtem  ferpetes,teftudines, 
lacertsiminimut^  fanguinis.  Vene  in  prstenues  poftremo  fibras  fubter  tota  cute  difper 
fe,adeo  in  angufta  fubtilitatetenuatur,  ut  penetrare  fanguisnS  poflit,aliudue  q  exilis hu 
mor  ab  illo, qui  cacuminibus  innueris  fudor  appellatur,in  umbilico  uenaru  nodofo  coitu. 
De  fanguine,  dt  quoru  celerrime  ficcetur,quorum  non  cocat,quorum  gra/  30 

uilTtmusueltenuiflimus,quorumnulIus.  Cap.  xxxvnr 

S  Anguis  quibus  multus  8C  pinguis ,  iracunda:  maribus  cp  fceminis  nigrior:&  iuuenra 
magis  cp  fenio :  5£  inferioreparte  pinguior.Magna  & in  eo  uitalitatis portio.  Emiffus 
fpiritum  fecu  trahit ,  tamen  taeflum  nonfentit.  Animalium  fortiora,quibusfanguiscraf/ 

*  flor:fapietiora,quibus  tenuior.timidiora  quibus  minimusrat  quibus  nullus, hebetia.Tau/ 
rorum  celerrime  coit  atqs  durefcit,ideo  peftiferpotu  maxime.  Aprorum  &ceruorum,ca 
prarumq?  &  bubulorum  omniu  non  fpiffatur .  Pinguiflimusafinis,  h omini  tenuiflimus. 

Iis  quibus  plus  quaterni  pedes,  nullus.  Obefis  minus  copiofus,  quoniam  abfumiturpin/ 
gui .  Profluuiu  eius  uni  fit  in  naribus  homini,alfis  nare  altera, alfis  utraq?,quibufdam  per 
inferna.Multis  per  ora  flato  tempore,  ut  nuper  Macrino  Vifco  uiro  pnetorio,&  omni/  40 
bus  annis  Volufio  Saturnino  urbis  prsefedlo ,  qui  nonageflmum  etiam  exceflit  annum. 
Solum  hoc  in  corpore  temporarium  fentit  incrementum. Siquidem  hoftia:  abundando 
rem  fundunt, fi  prius  bibere .  Qu^  animalium  latere  certis  temporibus  diximus,non  ha/ 
bent  tunc  fanguinem,pmer  exiguas  admodum  circa  corda  guttas,  miro  opere  natura: 
Sicut  in  homine,  uim  eius  ad  minim  a  momenta  mutari,  non  modo  tanto  minore  fuflufi 
materia, ueru  ad  fingulos  animi  habitus, pudore, ira,  metu,  palloris  piuribus  modis, item 
ruboris .  Alius  enim  itx,6£  alius  ucrecundra .  Nam  &  in  metu  refugere,  &  nufquam  effe 
certum  eft:  multistp  non  transfluere  transfoffis,quod  homini  tantum  euenit.  Nam  qua: 
mutari  diximus ,  colorem  alienum  accipiunt  quodam  repercuflu :  homo  folus  in  fe  mu/ 

tat,Mor 


HISTORIAE  LIBER  X!  2ll 

tatMorbi  omnes  morstp  fanguinem  abfumunt. 

An  in  fanguine  principatus^  de  tergore,  Si  pilis, &  mammis.  Cap.  xxxix 

QVnt qui fubtilitatem  animi  conftarenon  tenuitate  fanguinis putent,  fcdcutc  operi/ 
Dmentiscp  corporu  magis  aut  minus  bruta  effe,  ut  oftrea  &  teftudincs;boum  tergora, 
fetas  fuum  obftare  tenuitati  inmeantis  fpiritus,nec  purum  liquidumcp  tranfmitti:(?c  &  in 
homine, cum  craflior  callofiorue  excludat  cutis:  ceu  uero  non  crocodilis  Si  duritia  tergo/ 
ris  tribuatur  di  folertia.Hippopotami  corii  crafsitudo  taiis,ut  inde  tornentur  hafta:,&  ta/ 
menquiedam  ingenio  medica  diligentia .  Elephantorum  quoque  tergora  impenetrabi/ 
les  cetras  habent ,  cum  tamen  omnium  quadrupedum  fubtilitasanimi  pr^cipua  perhi/ 
10  beatur  illis.Ergo  cutis  ipfa  fenfu  caret,maxime  in  capite.  Vbicuq?  per  (e, ac  fine  carne  eft, 
uulnerata  non  coit, ut  in  bucca  ciliocp .  Qu&  animal  pariunt, pilos  habent:quse  oua,pcn/ 
nas,autfquamas,  aut  corticem,  aut  teftam  ut  teftudines,  aut  cutem  puram  utferpentes. 
Pennatum  caules  omnium  auium  pracifa:  non  crefcunt,uulfie  autem  renafiuntur.Mem 
branisuolant  fragilibus  infeda,humentibus  hirundines  in  mari,ficcis  interteda  uefper/ 
cilio.  Horum  ala:  quoq?  articulos  habent.  Pili  a  cute  exeunt  craflfa  hirti,  fceminis  tenuio/ 
res, equis  in  iuba  largi ,  in  armis  lconi:dafypodi  Si  in  buccis  intus, Si  in  pedibus,  qua:  utra/ 
que  Trogus  St  in  lepore  tradit, hoc  exemplo  iibidinofiores  hominum  quoque  hirtos  coi 
ligetis. Villofifsimus  animalium  lepus .  Pubelcit  homo  folus:  quod  nifi  contingat, fterilis 
ingignendo  eft,feu  mafculus,(eu  fcemina.  Pili  in  homine  partim  fimul.partim  poftea  gi 
20  gnunrur.Congeniti  autem  non  definunt,ficut  nec  fceminis  magnopere .  Ementa:  tamen 
quadam  defluuio  capitis  inualidf  :ut  SI  lanugines  oris,cum  menftrui  curfus  ftetere.Qui/ 
bufdam  poft geniti  uiris  fponte  non  gignuntur.  Quadrupedibus  pilum  cadere  atque 
fubnafei  annuum  eft.  Viris  crefcunt  maxime  in  capite,mox  in  barba. Recifi  non  ut  herba 
abipfaincifura  augentur,fed  ab  radice  exeunt.Crefcunt  SZ  in  quibufdam  morbis ,  maxi/ 
mephthi(i,& in  feneda:  defundorum  quoque  corporibus.  Libidinofis  congeniti,matn 
riusdefluunf.agnati, celerius  rccreicunt.Quadrupedibus  fenedute  craflefcunt,Iana:q^  ra 
tefcaot .  Quadrupedum  dorfa  pilofa,  uentres  glabri.  Boum  corqs glutinum  excoquitur, 
taurorumqj  prtecipuum.Mammas  homo  folus  e  maribus  habet:  cetera  animalia  mam/ 
marum  notas  tantum.Sed  ne  fcemina:  quidem  in  pedore,  nifi  qux  pofifunt  partus  iuos 
jo  atcollere:Oua  gignentium  nulli :  nec  lac,nifi  animal  parienti .  Volucrum  uefpertilio  tan/ 
tum.  Fabulo fum  enim  arbitror  de  ftrigibus,  ubera  eas  infantiu  labris  immulgere.  Effe  in 
maledictis  iam  antiquis  ftrigem  conuenitfed  qux  fit  auium,conflare  non  arbitror. 

Notabilia  animalia  qum  mammis.  Cap.  xl 

ASinis  a  fcetu  dolet, ideo  fexto  menfe  arcent  partus ,  cu  equa:  anno  prope  toto  prx/ 
beant.Quibus  folida  ungula, nec  fupra  geminos  partus ,  hmc  omnia  binas  habent 
mammas, nec  aliubi  quam  in  fceminibus.  Eodem  loci  bifulca  Si  cornigera:boues  quater/ 
nas,oucs  capraq?  binas.Qu^  numerofo  fcecuda  partui  quibus  digiti  in  pedibus,  h xc 
plures habent  toto  uentre  duplici  ordine, ut  faes:generofie  duodenas,  uulgares  binis  mi/ 
nus.Similiter  canes.  Alia  uentre  medio  quaternas, ut  panther:e:aiia  binas, ut  \exnx.  Ele/ 
4«  phastantu  fub  armis  duas:ncc  in  pedore ,  fed  citra  in  alis  occultas.  Nulla  in  fceminibus, 
digitos  habentium. Primis  genitis  in  quoq?  partu  fues  primas  prxbent.em  funt  faucibus 
proximm,utfuam  quifquc  nouitin  fcetu  quo  genitus  eft  ordine,eacp  alitur  nec  alia: 
detraedo  illa  alumno  fuo  ftcrilefcit  ilico ,  ac  refilit .  Vno  uero  ex  omni  turba  relido ,  fola 
munifex, quie  genito  fuerat  attributa  defcendit.Vrfie  mammas  quaternas  gerunt.  Del/ 
phinibinas  in  ima  aluo  papillas  tantum,  nec  euidentes,  Si  paulo  in  obliquum  porredas. 
Nec£  aliud  animal  in  curfu  lambitur.Et  balena  aute  uituliqj  mammis  nutriunt  fcetus. 

De  Iade,& unde  cafeus  non  fiat.  Cap.  xli 

TV /T  Vlieri  ante  feptimum  menfem  profufum  lac, inutile.  Ab  eo  menfe,  quod  urnalis  eft 
IVlpartuSjfalubre.Pierifcp  autem  totis  mammis, atq?  etiam  alarum  finus  fluit.Cameli 

s  4  lac 


m  c.  PLINII  NATVRAIIS 

lac  habent  donec  iteru  grauefcant.  Suauiffimu  hoc  exiftimatur,ad  unam  menfura  tribus 
aqua:  addiris.Bos  ante  partum  non  habet.Ex  primo  femper  a  partu  coloftra  fiunt:  quo, 
ni  admilceatur  aqua ,  in  pumicis  rnodu  coeunt  duritia.  AGno  prognates  continuo  lacte/ 
fcunt.Puliis  earum,ubi  pingue  pabulu, biduo  d  partu  maternu  iac  guftaffe  letale  efl.  Ge/ 
nusmaii  uocaturcoloftratio.Cafcus  non  fit  exutrinqjdetatis,  quoniaeoru  iac  non  coit. 
TcnuiiTimum  camelis, mox  equis.  Crafli  ftim  um  afino,ut  quo  coaguli  uice  utantur.  Con 
ferre  aliquid  8C  cadori  in  mulierum  cute  exiftimatur.Poppea  certe  Domitii  Neronis  con 
iunx,quingetas  per  omnia  fecum  foetas  trahens,balnearu  etia  folio  totu  corpus  ilio  lacie 
macerabat, extedi  quoq?  cutem  crcdens.Omnc  aure  lac  igne  lpiflatur,frigore  ferefeit.  Bu 
bulum  cafeo  fertiliusquamcaprinu,ex  eade  menfura  pene  altero  tanto.  Quo  pluresqua  14 
ternis  mammas  habet,cafco  inutilia,&  meliora  qua:  binas.  Coaguiu  hinuli,  leporis, hcedi 
laudatum.Proripuum  tamen  dafypodis,  quod  &  profluuio  alui  medetur,  unius  utrinqj 
dentatoru.  Mirum  barbaras  getes  quo  ladte  uiuat,ignorare  aut  {pernere  cafci  tot  feculis 
dotem,defantes  id  alioquin  in  acorem  iucudu,&  pingue  butyruifpuma  id  eft  laciis, con/ 
crctiusqj  quam  quod  (eru  uocatur.No  omittendu  in  eo  olei  uim  effe,S£  barbaros  omnes 
infantescp  noftros  ita  ungi.  Dediuerfitatecafeorum.  Cap.  xlii 

LAus  cafeo  Roma:, ubi  omnium  gentium  bona  cominusiudicantur,e  prouinerjs  Ne/ 
maufenfi  procipua  Lefuro  Gabaliciq^  pagis.  Sed  breuis  ac  mufteo  tantu  commen/ 
datio.  Duobus  alpes  generibus  pabula  fua  approbant,  Dalmatica  Docleatem  mittunt, 
Ceutronico  Vatuficum.Numerofior  Appennino.  Cebanumhic^  Liguria  mittit,ouium  j  6 
maxime  ladlis:iEfinatem  ex  Vmbria:mixtocp  Hetrurio  atque  Ligurig  confinio, Lunen 
fem  magnitudine  confpicuum :  quippe  &  ad  fingula  milia  pondo  premitur .  Proximum 
autem  urbi  Veftinum,eumquee  Coditio  carrpolaudatiffimum.  Et  caprarum  gregibus 
fua  laus  efl.  Agrigenti  maxima,  eam  augente  gratiam  fumo,  qualis  in  ipfa  urbe  cofiritur, 
cunelis  proferendus.  Nam  Galliarum  fapor  medicamenti  uim  obtinet.Trans  maria  ue/ 
to  Bithynus  fere  in  gloria  eft.  Ineffe  pabulis  falem,  etiam  ubi  non  detur,  ita  maxime  in/ 
telligitur,  omni  in  (alem  cafeo  fenefcentci  quales  redire  intnuftcum  faporcm,aceto& 
thymo  maceratosjcertum  eft.  Tradunt  Zoroaftrem  in  defertis  cafeo  uixifte  annisuigin 
ti,ita  temperato, ut  uetuftatem  non  fentiret. 

Differentia  membrorum  hominis  a  coteris  animalibus.  Cap.  xlii*  jo 

TErreftriumfolushomo  bipes.  Vniiuguli, humeri, coteris  armi-.uniulno.  Quibus 
animalium  manus  funt, intus  tantum  carnofe:  extra,  ncruis  8C  cute  conflant.  Digiti 
quibufdam  in  manibus  feni:  M.Curiatf}  ex  patricia  gente  filias  duas  ob  id  Sedigitasap- 
peilatas  accepi:V oicatium  Sedigitum,illuftrem  in  poetica.  Hominis  digiti  articulos  ha' 
bent  ternos,  pollex  binos ,  SC  digitis  aduerfus  uniuerfis  flecftitur:  per  fe  uero  in  obliquum 
porrigitur,crafiior  coteris.Huic  minimus  mefura  par  cft.duo  reliqui  fibi, inter  quos  medi 
us  longiffime  protenditur, Quibus  ex  rapina  uitftus  quadrupedum,  quini  digiti  in  priori/ 
bus  pedibus,reliquis  quaterni: LeoneS, Iupi,canes,&  pauca  in  pofterioribus  quoque  qui/ 
ros  ungues  habent,uno  iuxta  cruris  articulum  dependente :  reliqua  quo  funt  minora, di/ 
gitos  quinos.Brachia  no  omnibus  paria  (ecum.Scudiofo  Thraci  in  C.  Cofarisludo  no/  40 
tum  eft  dextram  fuifife  proceriorem .  Animalium  quodam ,  ut  manibus,  utuntur  prio/ 
tum  minifterio  pedum,  fedentcjp  ad  os  illis  admouentia  cibos,ut  fciuri. 

De  fimiarum  fimilitudine.  Cap.xurri 

NAm  fimiaru  genera  perfectam  hominis  fimulationem  continent , facie, naribus,au/ 
ribus,pa!pebris,quas  fol^  quadrupedu  &  in  inferiore  habet  gena.  Iam  mammas  in 
pectore  &  brachia, 5C  crura  in  contrarium  fimiliter  flexa :  in  manibus  ungues, digitos, lon/ 
gioremep  medium.  Pedibus  paulum  differunt.  Sunt  enim  ut  manus  pro!ongi,fed  uefti/ 
gium  palmo  fimile  faciunt.  Pollex  quocp  his  8C  articuli  ut  homini:  ac  proter genitale  tan 
tum,&  hoc  in  maribus,  uifcera  etiam  interiora  omnia  ad  exemplar. 

Dc 


XI 


historiae'  liber 


2!* 


De  unguibus.  Cap,  xlv* 

VNgueficIaufuLe  neruorumfummf  exiftimantur,  omnibus  hi  quibus  5C  digin.Sed 
(imi$  imbricari,hominibus  lati>&  defundo  crefcunt:  rapacibus  uncLcceteris  redi, 
ut  canibus ,  praeter  eum  qui  i  crure  pierifque  dependet .  Omnia  digitos  habent  quae  pe/ 
des, excepto  elephanto.  Huic  enim  informes  numero  quidemquinqj,fed  indiuifi>acleul 
ter  difereti,- unguliscp  no  unguibus  fimiles ,  &  pedes  maiores  prioresjn  pofterioribus  at/ 
tioilibreucs.Idem  poplites  intus  fledit  hominis  modo.C«tera  animalia  in  diuerfum  po 
fterioribus  articuli  pedibus ,  qu  am  prioribus.  Nam  qu^  animal  generant ,  genua  ante  fe 
fledunt,  &  fuffraginum  artus  in  auerfum .  Homini  genua  &  cubita  contraria:  Item  uriis 
io  &  (imiarum  generi, ob  id  minime  pernicibus:  Oua  parientibus  quadrupedum  crocodilo, 
Lacertispriora  genua  poft  curuantur ,  pofteriora  in  priorem  partem.  Sunt  autem  crura 
his  obliqua,  humanipollicismodo  .Sic  &  multipedibus,  praterquatn  nouiisima  ialien/ 
tibas.Aues, ut  quadrupedes, alas  in  priora  curuant,fuffragines  in  pofteriora, Hominis  ge 
nibus  quaedam  &  religio  ineft,  obferuatione  gentium .  Htecfupplicesattingunt,  ad  hac 
manus  tendunt,  h;ec  ut  aras  adorant,  fortalsis  quia  ineftrjs  uitalitas.  Nanq  inipfa  genu 
utriufq?  commiflura ,  dextra  laeuacp  a  priore  parte  gemina  quadam  buccarum  inanitas 
ineft: qua perfofia , ceu  iugulo ,  fpiritus  fugit.  Ineft  8C alrjs partibus  quadam  religio :  fi/ 
cut  dextra  oiculisauerfa  appetitur ,  in  fide  porrigitur.  Antiquis  Gr^cite  in  fupplicando 
mentum  attingere  mos  erat.Eft  in  aure  ima  memori#  locus,  quem  tangetes  atteftamur, 
20  Eftpoftaurcm  aque  dextra  Nemefios ,  qu£  dea  Latinum  nomen  ne  in  Capitolio  qui/ 
dem  inuenit,qu 6  referimus  tado  ore  proximum  a  minimo  digitu,uenia  fermonis  a  dfis 
ibi  recondentes .  Varices  in  cruribus  uiro  tantum ,  mulieri  raro.  C,  Marium ,  qui  iepries 
conful  fuit,  ftantem  fibi  extrahi  paflum  unum  hominem  Oppius  autor  eft.  Omnia  ani/ 
malia  a  dextris  partibus  incedunt ,  finiftras  incubant .  Reliqua  ut  libitum  eft  gradiuntur. 
Leo  tantum  8£  camelus  pedarim,hoc  eft,ut  finifter  pes  non  tranfeat  dextrum, fed  fubfe/ 
quatur.Pedcs  homini  maximi,fceministenuioresin  omni  genere.Sune  hominitantum» 
8cruracarnofa.  Reperitur  apudautores,quendam  in  Aegypto  nohabuifte  furas.  Vela 
hominitantu,exceptis  quibufdann .  Nanque  5 C  hinc  cognomina  inuenta,PIanci,  Plauti, 
Scauri, Panfierficut  a  cruribus  Vari,  Vatia:,  Vatintpquaeuitia  5t  in  quadrupedibus .  Soli/ 
Jo  das  habent  ungulas, que  no  funt  cornigera, igitur  pro  eis  telum  ungula  eft  illis;Nec  talos 
habenteadem.Atqua:  bifulca  funt,  habent.  Iidem  digitos  habentibus  non  funtaieq^iti 
prioribus  pedibus  omnino  ulli.  Camelo  tali  fimiles  bubulis, fed  minores  paulo.  Eft  enim 
bifulcus  diferimine  exiguo  pes  imus,ueftigio  carnofo,ut  urfi:qua  de  caufa  in  longiore  iri/ 
nere  (ine  calciatu  fathilcunt.  De  ungulis.  Cap.  xLvr 

VNgulae  ueterino  tantu  generi  rcnafcutur.Sues  in  Illyrico  quibufda  locis  folidas  ha/ 
bentungulas.Cornigerafer^bifulca.Solida  ungula,&bicornenulIu:Vnicorncail 
nustantu  Indicus.  Vnicornebifulcu  oryx.  Talos  afinus  Indicusunusfolidipedu  habet. 
Nam  fues  ex  utroq?  genere  exiftimantur,  ideo  foedi  earum.Hominem  qui  exiftimarunt 
habere, fadleconuidli. Lynx  tantum  digitos  habentium, fimile  quiddam  talo  habet:Leo. 
40  etiamnum  tortuofius.  Talus  autem  redtus  eft  in  articulo  pedis  uentre  eminens, concauo 
in uertebra ligatus.  De pedibusauium& unguibus.  Cap.  xlvii 

A  Vium  alia;  d?gitata,alia  palmipedes,aiia  inter  utruq?,diuifis  digitis  adie&a  latitu/ 
XJLdiiie.  Sed  omnibus  quaterni  digiti,tres  in  priore  parte ,  unus  a  calce.  Hic  deeft  qui/ 
bufda  longa  crura  habentibus.  Iynx  (ola  utrinq?  binos  habet.Eadem  lingua  ferpenriutn 
(imtlemin  magna  longitudifie  porrigit.Collum  circumagit  in  auerfum.  Vngues  ei  gran/ 
desceugracculis.  Anium  quibufdam  grauionbus,  in  cruribus  additi  radfj.  Nulli  uncos 
habentium  ungues,  longi  pedes.Porrecftis  ad  caudam  cruribus  uolant :  quibus  breues, 
contraftisad  medium. Qui  negant  uolucrem  ullam  fine  pedibus  efle, confirmant  8C  apo 
das  habere ,  &  ocen  dC  drepanin ,  in  eis  qua:  rarilsime  apparent ,  \  ifx  iam  etiam  ferpen/ 


ti4 


NATVRA L I S 


tesanferinfs  pedibus.  De  pedibus  infedorum.  Cap.XLvm 

TNfedlorum  pedes  primi  longiores,  duros  habentibus  oculos,  ut  fubind&pedibus  eos 
Xtergeat,ccu  notamus  in  mufcis.Quae  ex  his  nouiffimos  habent  longos, faiiunt  ut  looi 
ftce.  Omnibus  aut  his  feni  pedes.  Araneis  quibufdam  praelongi  accedut  bini.  Internodia 
fingulis  terna.  Oclonos  Si  marinis  efle  diximus, poIypis,fepqs,loIiginibus,cacris,qui  bra 
chia  in  contrarium  mouet, pedes  in  orbem  aut  in  obliquum.  Iidemfoli animalium  rotun 
di.C^tera  binos  pedes  duces  habent, cancri  tantum  quaternos, Quae  hunc  numerum  pe 
dum  excedere  cerreftria,ut  pleriq?  uermes,  non  infra  duodenos  habet, aliqua  uero  &  cen 
tenos.Numerus  pedum  impar  nulli  eft.Solidipedu  crura  ftatim  iuftanafcuturmenfura: 
poftea  exporrigentia  fe  uerius  cp  crefcentia.Itacp  in  infantia  fcabunt  aures  pofterioribus,  io 
quod  addita  f  tate  no  queunt, quia  longitudo  fuperficiem  corporum  folam  ampliat.Hac 
decaufa  inter  initia  pafci,nifi  fubmiflis  genibus  no  poffunt,  nec  ufq^  dum  ceruix  ad  iufta 
incremetaperueniat.  De  pomilionibus  Si  genitalibus  Cap.xnx 

POmilionum  genus  in  omnibus  animalibus  eft,atqj  etia  inter  uolucres.  Genitaliama 
ribus  quibus  edent  retro,  fatis  diximus. Odea  funt  lupis, uulpibus,  muftelis,uiuerris, 
unde  etiam  calculo  humano  remedia  pracipua.  Vrfo  quoque  fimul  ut  expirauerit,  cor/ 
nefccre  aiunt.Camelinoarcus  intendere  orientis  populis  fidiflimum.Necnon  aliqua  gen 
tium  quocp  in  hoc  difcrimina,  Si  lacroru  etia, citra  pernicie  amputatibus  matris  deum  gal 
lis.  Contra  mulieru  paucis  prodigiofa  adimulatio.  Sicuthermaphroditis  utriufq;  fexus: 
quod  etiam  quadrupedu  generi  accidide  Neronis  principatu  primu  arbitror.Oftetabat  :o 
cctte  hermaphroditas  fubiuges  carpento  fuo  equas ,  in  Treuerico  Gallice  agro  repertas*, 
ceu  plane  uiienda  res  edet ,  principem  terrarum  infidere  portentis.  Teftes  pecori  armen/ 
to6g  ad  crura  decidui,  fuibus  adnexi ,  delphino  pralongi  ultima  conduntur  aluo ,  St  ele/ 
phanto  occulti:oua  parientium  lumbis  intus  adtrarent,  qualia  ocyfllma  in  Venere.Pifci/ 
busferpentibusq?  nulli,  fed  eorum  uice  binae  ad  genitalia  a  renibus  uena:.  Buteonibus 
terni.Homini  tantum  iniuria,aut  (ponte  natura  frangunturridc^  tertium  ab  hermaphro 
ditis  Si  fpadonibus  (emiutri  genus  habent.Mares  in  omni  genere  fortiores,  praterquam 
in  pantheris  Si  urfis.  De  caudis,  Cap.  i 

/'"'I  Audsprater  hominem  ac  fimias  omnibus  fere  animalibus, Si  oua  gignetibus,pro 
defiderio  corporummudtc  hirris, ut  apris:  panra  uillofis,  ut  urfis:  pralongis  fetofe,  $o 
ut  equis.  Amputatas  lacertis  Si  ferpentibus  renafcuntur.Pifcium  meatus  gubernaculi  mo 
do  regunt:atc^  etiam  in  dextram  ac  leuam  mora ,  ut  remigio  quodam  impellunt.Lacer- 
tis  inucniuntur  Si  gemine.Boum  caudis  longiflimus  caulis, atq*  in  ima  parte  hirtus.Idem 
afinis  longior  qu  am  equis, fed  fetofus  ueterinis.Leoni  infima  parte, ur  bubus  et  forici:pan 
theris  non  item:uulpibus  8i  lupis  uiIlofus,ut  ouibus,quibus  procerior.Sues  intorquer,ca 
num  degeneres  fub  aluu  reflcdlut.  De  uocibus.  Cap.  li 

VOcem  non  habere  nifi  qu^  pulmonem  Si  arterias  habent, hoc  eft*nifi  qu?  (piranr, 
Ariftoteles  putatidcirco  Si  infedlis  (onum  efle,non  uocem,intus  meante  (piritu,8i 
inciufo  fonante.Alia  murmur  aedere,ut  apes.Alia  cum  tractu  ftridorem,ut  cicadas:Rece/ 


pto  enim  ut  duobus  fub  pedlore  cauis  (piritu,  mobili  occurfante  membrana  intus, attritu  4° 
eius  fonare  uifcera  fat  notum  eft.  Cetera  fimul  cum  uolatu  incipere  audiri, Si  definere, ut 
mufcas,  apes.  Sonum  enim  attritu  Si  interiore  aura,  non  anima  reddi .  Locuftas  penna/ 
rum  Si  femorum  attritu  fonare,creditur  (ane.  Item  aquatilium  pedlines  driderecumuo/ 
Iant,  Mollia  Si  crufta  intedla,  nec  uocem  necfonum  ullum  haoere.  Sed  8i  rateri pilees, 
quamuis  pulmone  8i  arteria  careant ,  non  in  totum  fine  ullo  fono  funt.  Stridorem  cum 
dentibus  fieri  cauillantur.  Et  is  qui  caper  uocaturin  Acheloo  amne  grunnitum  habet, 

Si  alrj  de  quibus  diximus.Oua  parietibus  fibilus, ferpentibus  longus,teftudini  abruptus. 
Ranis  fonus  fui  generis, ut  didlum  eft,nifi  fi  Si  in  eis  ferenda  dubitatio  eft, qui  mox  in  ore 
concipitur  non  in  pedlore.  Multum  tamen  in  rjs refert  Si  locorum  natura.Murain  Ma/ 

cedonia 


H  I  :S  T  O  R  I  AE  LIBER  Xt 

Cedonfa  traduntur, muti  St  apri.  Autum  loquaciores  quf  minores, &  circa  coitus  maxime* 
Alrjs  in  pugna  uox, ut  coturnicibus:  alrjs  ante  pugnam  utperdicibus :  alrjs  cum  uicere ,  ut 
gaiiinaceisdifdem  fua  maribus:alijs  eadem, ut  feminis,ut  lufdniarum  gcneri.Qusdam 
toto  anno  canunt, quredam  certis  temporibus, ut  in  fingulis  duftum  eft.  Elephas  citra  na/ 
resoreipfo,fternutamentofimilem  elidit  fonum,per  nares  autem  tubarum  raucitati.  Bu/ 
bustantum  feminis  uox  grauior,  in  alio  omni  genere  exilior  quam  maribustin  homine 
etiam  caftratis.Infantis  in  naicendo  nulla  auditur ,  antequa  totus  emergat  utero.Primus 
fermo  anniculo  eft.Semeftris  locutus  eft  Crcefi  filius  in  crepundijs:quo  prodigio  totum 
id  concidit  regnum .  Qui  celerius  fari  ccepere ,  tardiusingrediincipiunt.  Vox  roboratur 
io  a  xm.  annis .  Eadem  in  fenedla  exilionneqj  in  alio  animaliu  faepius  mutatur .  Mira  pr xt 
tereafuntde  uoce  digna  dicftu.In  theatrorum  orcheftrisfcobe  aut  harena  fupcriecfta  de/ 
uoratur,6iin  rudi  parietum  circumiedlu,doIrjs  etiam  inanibusicurriteadem  concauo  uel 
redo  parietum  {patio ,  quamuis  leui  fono  dicta  uerba  ad  alterum  caput  perferes,  fi  nulla 
inaequalitas  impediat.  Vox  in  homine  magnam  uultus  habet  partem.  Agnoftimus  eam 
priusquam  cernamus,  non  aliter  quam  oculis:  totidemc^  funt  ex,  quot  in  rerum  natura 
mortales, St  fua  cuiq?  ficut  facies.Hinc  illa  gentium  tot cp  linguarum  toto  orbe  diuerfitas, 
hinc  tot  cantibus  St  modulis  flexi ones.Sed  ante  omnia  explanatio  animi,qu^  nos  diftin 
xit  a  feris ,  inter  ipfos  quoqp  homines  diferimen  alteru  reque  grande  cp  a  beluis  fecit. 

De  agnafeentibus membris,& dicta  Ariftotelis  de uita  hominis.  Cap.  lh 
20  A  X  Embra  animalibus  agnata  inutilia  funt,ficut  fextus  homini  femper  digitus.Placuit 
lVlin  Aegypto  nutrire  portentum, binis  St  in  auerfa  capitis  parte  oculis  hominem, fed 
i]s  non  cernentem.Miror  quidem  Ariftotelem  non  modo  credidifle  prafeita  uitf  efle  ali 
qua  in  corporibus  ipfis,uerumetiamprodidifle.Qurequanquam  uana  exiftimo,  nec  fine 
cunctatione  proferenda ,  ne  in  fe  quifque  S£  auguria  anxie  qurerat :  attingam  tamen  qu^ 
tantus uir  in  doctrinis  non  fpreuit.Igitur  uitre  breuis  figna  ponit  raros  dentes, pnelongos 
digitos, plumbeu  colorem, plurescp  in  manu  incifuras,  nec  perpetuas.  Contra  longa:  ede 
uiteincuruos  humeris ,  St  in  manu  una  duas  incifuras  longas  habentes,  Si  plures  quam 
xxxij.  dentes, auribus  amplis.  Nec  uniuerfa  ha zc  (ut arbitror) fed  fingula  obferuat,friuofa 
(utrcor)Siuuigo  tamen  narrata. Addidit  morum  quoqj  afpedtus  fimili  modo  apud  nos 
)0  Trogus,Si  ipfe  autor  feuerifsimus,  quos  uerbss  eius  fubrjcsa:  Frons  ubi  eft;  magna,fcgne 
animum  fubefle  fignificat :  quibus  parua,mobi!em :  quibus  rotunda ,  iracundum ,  uelut 
hoc  neftigio  tumoris  apparente .  Supercilia  quibus  porriguntur  in  rectu m, molies  figni/ 
ficant :  quibus  iuxta  nafum  flexa  funt ,  aufteros :  quibus  iuxta  tempora  inflexa ,  derifb/ 
res:  quibus  in  totum  demifla,maleuolos  Si  inuidos.OcuIi  quibafcunque  funt  longi,  ma/ 
leficos  effe  indicant .  Qui  carnofos  a  naribus  angulos  habent ,  malitia  notam  pradhenr. 
Candidi  pars  extenta ,  notam  impudentia:  habet :  Qui  identidem  operire  folent,  incon#. 
flantia.  Oricularum  magnitudo,loquacitatis  Scftultit&nota  eft:,  Ha<5lcnusTrogus. 

De  anima  St  de  halitu  animalium.  Si  qua:  gu flata  inrcrimat,Si  de  uitftu  ho 
miniSjSiquibusdecaufisnoncoquatur.  Cap.  liii 


ANima:  leonis  uirus  graue,urfi  peftilens .  Contatfta  halitu  eius  nulla  fera  attingit,ci/ 
tiusq?  putrefeunt  afflata  reliquis.Hoministantum  natura  infici uofuitpluribusmo 
dis,&  ciborum  ac  dentium  uitrjs,  fed  maxime  fenio .  Dolorem  fentire  non  poterat,tasftn 
fenfuq?  omni  carebat:  fine  qua  nihil  (entitur .  Eadem  commeabat  recens  aflidue,  exitura 
fupremOjSifolaex  amnibus  fuperfutura.Denicg  hxc  trahebatur  e  ccelo.  Huius  quoque 
tamen  reperta  pcena  eft, ut  necp  idipfum  quo  uiuiturftn  uita  iuuaret.Parthorum  populis 
hoc  prmeipue, 8C  a iuuenta, propter  indiferetos  cibos:  nanq?  St  uino  fetet  ora  nimio.  Sed 
Obi  proceres  medetur  grano  Aflyrij  mali, cuius  eft  fuauitas  pnscipua,  in  efculeta  addito. 
Elephantorum  anima  ferpentes  extrahit, ceruorum  item  urit.Diximus  hominu  genera, 

qui 


2\<S  C,  PLINII  NATVRALIS 

quiuenena  ferpentium  fudlu  corporibus  eximerent.  Quin  Si  fubus  ferpentesin  pabulo 
funt,Si  aiqs  uenenum  efl.  Qua;  infedfca  appellauimus, omnia  olei  afpcrfu  necantur.  Vul/ 
tures  unguento  qui  fugantur,  alios  appetunt  odores :  Scarabei  rofam.  Quofdarafet/ 
pentes  fcorpio  occidit .  Scytha  fagittas  tingunt  uiperina  fanie  Si  humano  fanguine:ir- 
rcmediabile  id  fcelus ,  mortem  iiico  adfert  leuitadlu.  Qua:  animalium  pafcerenturue/ 
neno  diximus .  Quadam  innocua  alioquin ,  uenenatis  pafta  noxia  fiunt  Si  ipfa.  Apros 
in  Pamphylia  Si  Cilicia  montuofis ,  falamandra  ab  his  deuorata,  qui  edere  moriuntur. 
Nec  efl  intellecftus  ullus  in  odore  uel  fapore .  Et  aqua  uinumq?  interimit ,  falamandra  ibi 
immortua, uel  fi  omnino  biberit  unde  potetur:  item  rana  quam  rubeta  uocant.  Tantum 
infidiarum  efl  uitse.  Vefpse  ferpente  auide  uefcuntur ,  quo  alimento  mortiferos  i&usfa/  [# 
ciunt.  Ideoc^  magna  differentia  efl  uidlus:  ut  in  tra&u  pifce  uiuentium  Theophraftus 
prodidit,boues  quocp  pifce  uefei  fed  non  nifi  uiuente.  Homini  cibus  utiliffimus  fimplex, 
Aceruatio  faporum  peftifera,&  codimenta  perniciofiora.  Difficulter  autem  perficiuntur 
omnia  in  cibis  acria, nimia, Si  auide  haufla, 8i  ^flate  quftm  hyeme  difficilius,8£  in  fenedta 
quam  in  iuuenta.  Vomitiones  homini  ad  hxc  in  remedium  excogitatm,frigidiora  corpo 
ra  faciunt ,  inimiciE  oculis  maxime  ac  dentibus .  Somno  concoquere  corpulentis  qu«m 
firmitatiucilius.Ideo  athletas  malunt  cibos  ambulatione  perficere.  Peruigilio  quidem 
prscipue  uincuntur  cibi. 

De  corpulentia  augenda  uel  minuenda,&qus 
guflu  famem  ac  fitim  fedent.  Cap.  li  nr  20 

A  Vgefcunt  corpora  dulcibus  atque  pinguibus  8i  potu  ‘.minuuntur  Gccis&  aridis, 
xXfrigidisq^acfiti.  Quxdam  animalia  81  pecudes  quoque  in  Africa,  qu2rtodiebi' 
bunf.  Homini  non  utique  feptimo  letalis  inedia ,  Duraffe  Si  ultra  undecimum  plerofque 
certum eff.  Mori efuriendifemper inexplebili  auiditate,animaliumunihomini. Qua:/ 
dam  rurfus  exiguo  guflu  famam  ac  fitim  fedant ,  confcruantqj  uires ,  ut  butyrum ,  hip/ 
pace,  glycyrrhizon.  PerniriofifGmum  autem  Si  in  omni  quidem  uita  quod  nimiutn,pra: 
cfpue  tamen  corpori, minuicjj  quod  grauat  quolibet  modo  utilius. Verum  ad  reliqua  na/ 
tmx  tranfeamus. 

C.  PLINII  SECVNDI  NATVRALIS  HI 

STORIAE  LIBER  DVODECIMVS  }0 

PRO  OE  JH  I  V  H 

nimalivm  omnium ,  qux  nofei  potuere, natura  genera/ 
tim  membratimqjitafehabent.  Reflant  neque  ipfa  anima  ca/ 
renria  (quandoquidem  nihil  fine  ea  uiuit)terra  £edita,utinde 
eruta  dicantur ,  ac  nullum  fileatur  rerum  natura  opus.  Diu  fue/ 
re  occulta  eius  beneficia ,  fummumcp  munus  homini  datum, 
arbores  fylureq?  intelligebantur.  Hinc  primum  alimentum,  ha/ 
rum  fronde  mollior  fpecus ,  libro  ueflis .  Etiamnum  gentes  fic 
degunt.  Quo  magis  ac  magis  admirari  fubit,  ab  rjs  principrjs 
esedi  montes  in  marmora,  uefles  ad  Seras  peti:  unionem  in  4® 
bri  maris  profundo ,  fmaragdum  in  ima  tellure  qua:ri.  Ad  hoc  excogitata  funt  aurium 
:cra :  nimirum  quoniam  parum  erat  collo  crinibuscp  geflari  ,nifi  infoderentur  etiam 
corpori.  Quamobrem  fequi  par  efl  ordinem  uitx,  8i  arboresante  alia  dicere,ac  moribus 
primordia  ingerere. 

Dc  arborum  honore, Si  quando  platanus  primum 
in  Italia, 8£de  natura  earum.  Cap.  1 

H&c  fuere  numinum  templa,  prifeocp  ritu  fimplicia  rura  etia  nunc  deo  prscelletem 
arborem  dicat.  Nec  magis  auro  fulgetia  atep  ebere  fimulacra,qudm  lucos.  Si  in  ijs 
flentia  ipfa  adoramus.  Arborum  genera  numinibus  fuis  dicata  perpetuo  feruantur,ut  Io 

ui 


historiae  liber  xii 
u i  efcu fus3  Ap ollin i  Ia u fus3 Min eru  s:  olea,  Veneri  myrtus,  Herculi  populus,  Quin  &  Syb 
nanos  Faunosq?  &  dearu  genera  fyluis ac  fua  numina, tancp  SC  ccdo, attributa  credimus. 
Arbores  poftea  bladioribus  fruge  fuccis  homine  mitigauere.  Ex  tjs  recreas  membra  olei 
liquor, uirescp  potus  uini ,  tot  denicp  fapores  annui  {ponte  uenietes:&  mef#, depugnetur 
licet  earum  caufa  cum  feris,  &pafti  naufragoru  corporibus  pifces  expetatur,  etiamnum 
tamen  fecundte.Mille  praeterea  funt  ufus  earum,Gne  quis  uita  degi  no  poftit.  Arbore  fub 
camus  maria, terras^  admouemus, arbore  aedificamus  tedla.  Ex  arbore  8C  iimulacra  nu 
minum  Fuere, nondum  pretio  excogitato  beluarum  cadaueri.,antecp  ut  a  drjs  nato  iure  Iu 
xuri^eode  ebore  numinu  ora  Ipecftaretur  8C  menfaru  pedes.Produnt  Alpibus  coercitas, 
io K tum  inexuperabilimunimento  Gallias,hancprimuhabuiflfecaufam  fuperfundendi 
fefe  Ita!i#,quod  Elico  ex  Heluetqs  ciuis  earum,  fabrilem  ob  artem  Rom#  commoratus, 
ficum  liceam  &  uuam ,  oleiqp  ac  uini  pramiflfa  remeans  fecum  tuliflet .  Quapropter  h#c 
uelbelio  qusfifle  uenia  fit.  Sed  quis  non  iure  miretur  arborem  umbra  gratia  tantum  ex 
alieno  petitam  orbe  C  Platanus  haec  eft, per  mare  Ionium  in  Diomedis  infulam  eiufdem 
tumuli  gratia  primum  inuetfta,  inde  in  Sicilia  tranfgrefia,atc[3  inter  primas  donata  Italie, 
&  iam  ad  Morinos  ufe^  peruetfta,  ad  tributariu  etiam  pertines  (blum,  ut  gentes  uedfciga! 
£  pro  umbra  pendat.  Dionyfius  prior  Sicilice  tyrannus  Rhegiu  in  urbem  tranftulit  eas, 
domus  fu#  miraculum,  ubi  poftea  fadrum  gymnafium:  necpotuiflfe  in  amplitudinem 
adolefcere ,  &  alias  fuiflfe  in  Italia ,  ac  nominatim  Hilpania  apud  autores  inuenitur .  Hoc 
jo  aftutn  circa  capra  urbis  #tatem,  tantumcj^  poftea  honoris  increuit,  ut  Aero  infufo  ena/ 
trlatmmcompertum  id  maxime  prodeflfe  radicibus,  docuimusqj  etiam  arbores  uina  po/ 
tare .  Cclebrara  funt  primum  in  ambulatione  Academia  Athenis  cubitorum  xxxvr. 
unius  radice  ramos  antecedente.  Nunc  eft  clara  in  Lyciagelidi  fontis  focia  amoenitate, iti 
neri  appofita,domicilrj  modo  caua  lxxx  atque  unius  pedum  fpecu,nemorofo  uertice, 
K  fe  uallis  protegens  ramis, arboru  inftar, agros  longis  obtinens  umbrisrac  ne  quid  defit 
fpeluncae  imagini ,  faxea  intus  crepidinis  corona  mufeofos  complexa  punices:  tam  digna 
miraculo, ut  Licinius  Mutianus  ter  cos.&  nuper  prouiaci#  eius  legatus, prodendu  etiam 
polleris  putarit, epulatum  intra  eam  fecum  duodeuicefimo  comite,  large  ipfa  toros pr#/ 
bente  fronde,  ab  omni  afflatu  fecurum,  optantem  imbrium  per  folia  crepitus,  lectiorem 
$o  quam  marmoru  nitore,  pi<ftur#uarietate,laqueariu  auro,cubuiffeineadem.AIiudexem 
pium  Caij  principis,  in  Veliterno  rure  mirati  unius  tabulata,  laxiltq?  ramorum  trabibus 
fcamna  patula,&  in  ea  epulati, cum  ipfe  pars  eflfet  umbra,  xv.  conuiuarum  ac  minifterq 
capace  triclinio ,  quam  coenam  appellauit  ille  nidum.  Eft  Gortyn#  in  infula  Creta  iuxta 
fonte  platanus  una,infignis  utriufq?  lingu#  monumetis,nuncp  folia  dimittensiStatimq* 
ei  Gr  sci#  fabulofitas  fuperfuicjouem  fub  ea  cum  Europa  concubuifTetcen  uero  no  alia 
eius  generis  eflfet  in  Cypro:fed  ex  ea  primu  in  ipfa  Creta(ut  eft  natura  hominu  nouitatis 
auida)platani  fara  regenerauere  uitiu:quandoquide  comendatio  arboris  eius  no  alia  ma 
ior eft, quam  folem  #ftate  arcere, hyeme  admittere.Inde  in  Italiam  quocp  ac  fuburbana 
fua  Claudio  principe  Marcelli  Efernini  libertus, fed  qui  fe  potenti#  caufa  C#faris  libertis 
40  adoptaflet,fpado  Theftalicuspr#diues,ut  merito  dicipoftet  is  quoq;  Dionyfius, traftu/ 
iit  id  genus.Durantcp  etiain  Italia  portenta  terraru,prater  illa  fcilicet  qu#  ipfa  excogita/ 
nit Italia.  De  cham#platano,&  quis  totonderit  uiridaria.  Cap,  11 

]VT Ancp &  cham#platani  uocantur  coadt#  breuitatis ,  quonia arborum etia  abortus 
i-N  inuenimus.  Boc  ergo  quoq?  in  genere  pumilionu  infelicitas  didla  erit.  Fit  autem  SC 
ferendi  genere  81  recidendi.  Primus  Cn.Matius  ex  equeftri  ordine, diui  Augttfti  amicus* 
inuenit  nemora  tonfllia  intra  hos  lxxx.  annos. 


De  peregrinis  arboribus,&  malo  Affyria,  Cap.  ii! 

i  Eregrin#  SC  cerafi:Periic#q? ,  &  omnes  quaru  Graea  nomina  aut  alienarfed  qu#  ex 
his  incolarum  numero  dfe  coepere,  dicentur  inter  frugiferas .  In  prafentia  externas 

t  perfe 


perfequetnur3a  falutari  maxime  orfi.Malus  A  (Tyria  quam  alrj  uocarit  Mcdicam,uenenis 
medetur.Folium  eius  cft  unedonis  intercurrentibus  fpinis.Pomum  ipfum  alias  non  man 
ditur,odore  praecellit  folioru  quocp ,  qui  tranfit  in  ueftcs  una  coditus,arcetcp  animalium 
noxia.  Arbor  ipfa  omnibus  horis  pomifera  eft>alrjs  cadentibus,aiqs  maturefcetibus3alrjs 
uero  fubnafccntibus.Tentauere  gentes  transferre  ad  fefe3propter  remedrj  proflantia  fi/ 
dilibusin  uafis3dato  per  cauernas  radicibus  fpirameto:  Qualiter  omnia  trafitura  logius, 
feri  arcliffime  transferricp  meminiffe  coueniet,  ut  femel  quoque  dicantur.  Sed  nifi  apud 
Medos  &  in  Perfide  nafei  noluir,  Hoc  efl:  autem,cuius  grana  Parthorum  proceres  ineo/ 
quere  diximus  efculentis ,  comendandi  halitus  gratia .  Nec  alia  arbor  laudatur  in  Medis, 
LanigerasSeruminmentionegentiseiusnarrauimus.  lo 

De  Indio  arboribus, &  quando  primum  Romo  ebenus.  Cap.  nn 

ITtem  Indio  arbor u  magnitudinem .  Vnam  e  peculiaribus  Indio  Virgilius  celebrauit 
ebenu3nufqua  alibi  nafei  profeffus.Herodotus  ea  Aethiopio  intelligere  maluit, tributi 
uicc  regibus  Perfidis  e  materie  eius  centenas  phalangas  tertio  quoq?  anno  penfitafiejE/ 
thiopas  cum  auro  8C  ebore.prodendo.Non  omittendum  id  quoque,uicenos  dentes  eie/ 
pbantorum  grandes,  quonia  ita  fignificauit,  Aethiopas  eade  caufa  pendere  folitos.Tata 
ebori  autoritas  erat  urbis noftr^  trecentefimodecimo  anno:tuc  enim  autorillehiftoriam 
eam  condidit  Thuriis  in  Italia. Quo  magis  mirum  efl:, quod  eidem  credimus,qui  Padum 
amnem  uidiflet ,  neminem  ad  id  tempus  Afio  Grociocp,  aut  fibi  cognitum.  Aethiopio 
forma, ut  diximus, nuper  allata  Neroni  principi,raram  arborem  ebenum  Meroen  ufque  j9 
a  Syene  fine  imperri3per  nongenta  xcvi.M.pafluum, nullam^  aliam  nifi  palmaru  gene 
ris  efle  docuit.Ideo  fortaffis  in  tributorum  autoritate  tertia  res  fuerit  ebenus.Romo  eam 
magnus  Pompeius  in  triumpho  Mithridatico  oftedit.  Accendi  eam  Fabianus  negat:  uri/ 
tur  tamen  odore  iucundo.Duo  genera  eius.  Rarum  id  quod  melius  arboreujtrunco  eno 
di,materie  nigri  fplendoris,  ac  uel  fine  arte  protinus  iucundi.Alteru  fruticofum  cytifimo 
.do,3itota  India  difperfum.  De  (pina  &  ficu  Indicis.  Cap.  v 

IBi  &  fpina  fimilis,fed  deprehenfa  uel  lucernis, igni  protinus  tranfiliete.  Nunc  eas  expo 
nam  quas  mirata  efl:  Alexandri  Magni  uidoria,orbe  eo  patefado.Ficus  ibi  exilia  po/ 
,ma  habet.Ipfa  Ce  femper  ferens, uaftis  diffunditur  ramis:  quoru  pondera  adeo  in  terram 
.curuantur ,  ut  annuo  fpatio  infigantur,nouamqs  fibi  propaginem  faciant  circa  parentem 
in  orbes, quodam  opere  topiario.  Intra  fepem  eam  xftiuant  paftorcs,  opacam  pariter  8£ 
munitam  uallo  arboris,  decora  fpecie  fubter  intueti,proculuc  fornicato  ambitu,Superio 
res  eiufde  rami  in  excelfum  emicant,fyluofa  multitudine,  uafto  matris  corpore,ut  LX.p, 
plerxcp  orbe  colligant3umbra  uero  bina  ftadia  operiant.Folioru  latitudo  peltx  effigiem 
Amasonica  habet:  ea  caufa  frudum  integens,crefcere  prohibet .  Raruss^  efl, nec  faba: 
magnitudinem  excedens  *,  fed  per  folia  folibus  codus  prxdulci  fapore ,  dignus  miraculo 
arboris:  gignitur  circa  Acefinem  maxime  amnem. 

De  arbore  pala,  81  arboribus  Indicis  fine  nominibus, &  laniferis,  Cap.  vi 

Aior alia, pomo  81  fuauitate  prxce!lentior,quo  fapientes  Indorum  muunt.Foiium 
i-VXalas  auium  imitatur ,  longitudine  trium  cubitoru,  latitudine  duum.  Frudu  cortice  49 
emittit, admirabilem  fucci  dulcedine, ut  uno  quaternos  fatiet.  Arbori  nomen  pate, pomo 
arienx.Piurima  efl:  in  Sydracis,  expeditionu  Alexandri  termino.  Efl:  &  alia  fimfiis  huic, 
dulcior  pomo,  fed  interaneorum  ualetudini  infefta.Edixcrat  Alexander  ne  quis  agminis 
fui  id  pomum  attingeret .  Genera  arborum  Macedones  narrauere,  maiore  ex  parte  fine 
nominibus.  Efl:  81  terebintho  fimilis  extera, pomo  amygdalis,  minore  tantum  magnitu/ 
dine,prxcipux  fuauitatis.In  Badris  utiqi  hanc  aliqui  terebinthu  efle  proprrj  generis  po/ 
tius  quam  fimilem  ei  putauerunt.  Sed  unde  ueftes  lineas  faciunt, folqs  moro  fimilis,caly/ 
ce  pomi  cynorhodo.Serut  eam  in  campis,  nec  efl:  gratior  ullarum  prolpedus,  Oiiua  In/ 
dix  fterilis,prxterquam  oleaftri  frudu. 

Depipc 


HISTORIAE  LIBER 


i!# 


Dep{pcrisarboribus,degariophyllo,&alqs  pluribus,  Cap.  vii 

T)  Afsttn  ucro  quas  piper  gignunt, juniperis  noftris  Gmiles,quancfj  in  fronte  Caucafi  fo 


uotatur  piper  longum .  Paularim  uero  dehifcetes  maturitate, oftendut  candidum  p/peri 
quod  deinde  toftu  folibus, colore  rugiscjp  mutatur.Veru  St  rjs  fua  iniuria  eft,atcg  coeli  in/ 
temperie  carbunculatur, fiut(^  femina  cafla  8t  inania,quod  uocat  brechmafin, fic  Indoru 
lingua  fignificate  abortu.Hoc  ex  omni  genere  afperrimu  eft,{euiflimuc|?  8t  pallidu.Gra/ 
tius  nigrujeniusqj  utroqj  candidum .  No  eft  huius  arboris  radix,ut  aliqui  exiftimauere, 
io  quod  uocant  zimpiberi,alq  Uero  fingiberi ,  quancp  fapore  fimile.Id  enim  in  Arabia  atqj 
Troglodytica  in  uillis  nafritur,paru£  herbs  radice  cadida.  Celeriter  ea  carie(entit,quauis 
in  tanta  amaritudine.Pretium  eius  in  libras  vi.Piper  longu  facillime  adulteratur  Alexan 
drino  (inapi.Hmitur  in  libras  x.  xv.Albu  x.  vii.  nigru.x.  nir.  Vfum  eius  adeo  placuiffe 
mirueftjln  alijs  quippe  fuauitas  cepit ,  in  alijs  fpecies  inuitauit:  huic  nec  pomi  nec  baccx 
commendatio  eft  aliqua:fola  placere  amaritudine ,  Si  hac  in  Indos  peti.  Quis  ille  primus 
experiri  cibis  uoluitCaut  cui  in  appetenda  auiditate  efurire  no  fuit  fatisCVtruncp  fylueftre 
gentibus  fuis  eft,8C  tamen  pondere  emitur  ut  auru  uel  argentu.Piperis  arbore  ia  St  Italia 
habet, maiorem  myrto, nec  abfimilem. Amaritudo  grano  eade  qu*  piperi  mufteo  credi/ 
tar eiTe.Deeft  tofta  illa  maturitas,  ideocp  Si  rugaru  colorisq?  fimilitudo.  Adulteratur  iu/ 
jo  niperi  bacds  mire  uim  trahetibus.  In  podere  quide  multis  modis.Eft  etfamnu  in  India  pi 
peris  grani  (imile,quod  uoeatur  gariophyllon  gradius  fragiliusqj.Tradut  in  Indicoluco 
id  gigni .  Aduehitur  odoris  gratia.Fert  8i  (pina  piperis  fimiiitudine,  prrecipua  amaritudi/ 
ne,foltjs  paruis  denfiscp  cyperi  modo ,  ramis  triu  cubitorum,  cortice  pallido,  radice  lata, 
lignofaqs, buxei  coloris.  Haec  in  aqua  cum  femine  excepta  in  mreo  uafe  medicamentu  fit, 
quod  uoeatur  IycionJBa  (pina  8iin  Pelio  monte  nafcitur,adulteratq^medicamentu.ltem 
afphodeliradix  aut  fel  bubulum, aut  abfinthiu,uel  thus,uel  amurca.  Lycion  aptilsimura 
medicin*.quod  eft  fpumofum.Indi  in  utribus  camelorum  aut  rhinocerotum  id  mittunt* 
Spinam  ipfarn  in  Gnecia  quidam  pyxacanthum  Chironium  uocant. 

De  macir,&  faccaro,&  arboribus  Arianae  gentis.  Cap.  vm 

5cr  T7  T  macir  ex  India  aduehitur,cortex  rubes  radicis  magn*, nomine  arboris  fum.Qua/ 
J-/lisfitea,inc6pertu  habeo .  Corticis  meile  decocfti  u(us  in  medicina  ad  dyfentericoS 
pracipuus  habetur.Saccaron  St  Arabia  fert,  fed  laudatius  India.Eft  aut  mei  in  harundt/ 
nibus  collectu,  gummiu  modo  candidu,dentibus  fragile, amplifsimu  nucis  auellan*  ma 
gnitudine,ad  medicinx  tantu  ufiim.Contermina  Indis  gens  Ariana  appellatur,cuius  (pi 
naiachrymarijprerio(a,myrrh*fimilis,acceffu  propter  aculeos  anxio.Ibi  St  frutex  pefti 
lens  rhaphani, folio  lauri, odore  equos  inuitante,quipene  equitatu  orbauit  Alexandrum 
primo  introitu,  quod  St  in  Gedrofis  accidit  .Ite  laurino  folio  St  ibi  (pina  tradita  eft,  cuius 
liquor  afperfus  oculis,c*citate  infert  omnibus  animalibus.Necno  St  herba  prg cipui  odo 
ris, referta  minutis  ferpentibus  quaru  idlu  protinus  moriendu  effet .  Oneficritus  tradit  in 
4a  Hyrcani*  couallibus  ficis  fimiles  eflfe  arbores, qug  uocetur  Occhi,  ex  quibus  defluat  mcl 
horis  matutinis  duabus.  De  bdellio  &  arboribus  Perfici  maris.  Cap.  ix 

Vicina  eft  Ba<ftriana,in  qua  bdellium  ftominatiffimu .  Arbor  nigra  eft, magnitudine 
ole?, folio  roboris, frmftu  caprifici  naturacjj.Gumi  alrj  brochon  appellat, alq  mala/ 
chram,alq  maldacon.Nigru  uero  8t  in  offas  couolutu  hadrobolon.  Eft  aut  debet  tranft 
lucidu  Gmile  cer^, odoratu,  &  cu  fricat:  pingue, guftu  amaru  citra  acore.In  facris  uino  gfu 
fum  odoratius.Nafcitur  St  in  Arabia, Indiae]?, &  Media  ac  Babyloe.  AJiq  peraricu  uocac 
ex  Media  adueetu.  Facilius  hoc  8i  cruftofius,amariusqp:at  Indicu  humidius  8t  gummo 
fum.  Adulteratur  amygdala  nuce.C*tera  eius  genera  cortice  fcordafti.Ita  uoeatur  arbor 
amulo  gutni.Sed  deprehendutur(quod  femetdixiffe  &in  exteros  odores  fatis  fit)odore 

c  x  colote 


coIore,pondere,guftu,igne.Badtriano  nidor  ficcus,multicp  cadidi  ungues.Praxerca  fuu 
pondus,quodgrauius  effe  aut  leuiusnon  debeat.Predu  (yncero  in  libras  x.  terni.  Gentes 
fupradidtas  Perfis  attingit,rubro  mari(quod  ibi  Perficu  uocauimus)longe  in  terra  seftus 
agente,mira  arborum  natura.Nancp  erofie  fale ,  inuedis  derelidisqjfimiles.Gcco  iirtore 
radicibus  nudis  polyporu  modo  amplexa  fteriles  harenas  (pedatur.Esdem  mari  adue 
niente  flucftibus  pulfataz,  rcfiftunt  immobiles.  Quin  &  pleno  ^ftu  operiuntur  tota:,appa 
retcp  rerum  argumentis,  afperitate  aquarum  illas  ali.  Magnitudo  miranda  eft/pccies  G/ 
milis  unedonis, pomum  amygdalis  extra,intus  contortis  nucleis» 

De  arboribus  Perfica:  infula:,S!  lanigeris  arboribus,  Cap.  x 

TYIos  infula  in  eodem  finu  eft, repleta  (yluis  qua  (pedat  orientem,quac£  Si  ipfa  &ftu  io 
maris  perfunditur.  Magnitudo  fingulis  arboribus  fici,  flos  fuauitate  inenarrabili, 
pomu  lupino  fimile, propter  a(peritatem  intadum  omnibus  animalibus.Eiufdem  infula 
excelfiore  (uggeftu  lanigera:  arbores  alio  modo  quam  Seru  .  Is  folia  infoecunda;  qua  ni 
minora  eflfent,uidu  poterant  uideri.Ferunt  cotonei  mali  amplitudine  cucurbitas, qua  ma 
curitate  rupta  oftendunt  lanuginis  pilas,  ex  quibus  ueftes  pretiofo  linteo  faciunt. 

De  goflampinis,&  arboribus  ex  quibus  ueftes  fiunt, &  quibus  modis  con/ 
ftent arborum  frudus.  Cap»  xi 

ARborcs  uocat  goftampinos, fertiliores  etia  Tylo  in  minore,qug  diftat  x.M.paff.Iu 
ba  circa  frutice  lanugines  efle  tradit,linteac{?  fieri  Indicis  praftatiora.  Arabia  aut  ar 
bores  ex  quibus  ueftes  faciat,  cynas  uocari, folio  palmgfimili,5ic  Indos  fug  arbores  uefti  io' 
unc.In  T  ylis  aut  Si  alia  arbor  floret  alba  uiola  fpecie,  fed  magnitudine  quadruplici, fine 
odore, quod  miremur.In  eo  tradu  eft  8i  alia  fimilis,foliofior  tamen  rofeiqp  florisique  no 
du  coprimens,aperire  incipit  (olis  exortu3roeridfe  expaditJncola  dormire  eu  dicut:Fcrt 
eade  inlula  Si  paImas,oleasq^  ac  uites,&  cu  reliquopomoru  genere  ficos.Nulli  arborum 
folia  ibi  decid  ut.  Rigatu  rc^  gelidis  fontibus, &  imbres  accipit.  Vicina  his  Arabia,  flagitat 
quanda  generu  diftindione,quonia  frudus  is  coftat  radice, frutice, cortice, (ucco,Iachry/ 
ma, ligno, furculo, flore, folio, pomo.  De  cofto  Si  nardo, Si  differetrjs  nardi.  Ga.xu 

RAdix  Si  foliu  Jndis  eft  maximo  pretio.Radix  cofti  guftu  feruens, odore  eximio, fru 
tice  af  as  inutili.Primo  ftatim  introitu  amnis  Indi  in  Patale  infula,duo  funteius  gene 
ta  nigrum, &  quod  melius  candicas.Pretiu  in  libras  xvi.De  folio  nardi plura  dicere  par/  30 
eft, ut  principali  in  unguentis.Frutex  eft  graui  Si  crafta  radice, (ed  breut  ac  nigra, fragilicjj, 
quamuis  pingui,  fitu  redolete  ut  cyperi,a(pero  fapore, folio  paruo  denlbcg.Cacuminain 
ariftas  Ce  ipargur.ideo  gemina  dote  nardi  (picas  ac  folia  celebrat.  Alteru  eius  genus  apud 
Gangem  nafces  damnatur  in  totu,ozenitidis  nomine.uirus  redoles.  Adulteratur  &pfeu 
donardo  herba :  qugubiq?  nafcitur,crafliore  atcplatiore  foIio,&  colore  languido  in  candi 
dum  uergente.  Item  fua  radice  permixta  ponderis  caufa,&gummi,(pumaq3  argenti  aut 
ftibio,cyperiue  corrice.Synceru  quide  leuitate  depreheditur,&  colore  ruffo,odorisc£  fua 
uitate,&: guftu  maxime  ficcate  os, fapore  iucudo.  Pretiu  fpioe in  libras  xc.Folia  diuifere 
-  l  ie/  annona, ab  amplitudine  hadrofphteru  uocatur  maioribus  folrjs  t  x.  xxx.Quod  minore 
XXXr  folio  eft  mefofphgru  appellatur,emitur.xdx.Laudadflimu  microfphgru  e  minimis  foliu  40 
pretium  eius  x.lxxv.Odoris  gratia  omnibus  maior  recentibus.  Nardo  color  qui  inuete/ 
rauerit  nigriori  melior.In  noftro  orbepxime  laudatur  Syriacu,  mox  Gallicu,tertio  loco 
Grettcu,quod  alrj  quidem  agriu  uocat, alrj  phu, folio  olufatri, caule  cubitali,genicuIato  in 
purpura  albicante, radice  obliqua  uillo(a<^,&  imitate  auiumpedes.Baccansuocaturnar 
dum  rufticu,de  quo  dicemus  interflores.Sunt  auc  ea  omnia  herb#  prceter  Indicu.  Ex  rjs 
Gallicu  Si  cu  radice  uejlim^abiuiturqj uino.Siccatur  in  umbra, alligatur  fafciculis  in  char 
ta,non  multu  ab  Indico  differes,Syriaco tamen  leuius.Pretiu  xirj.In  his  probatio  una, ne 
fint  fragilia>5£  arida  potius  quam  Cicca  folia.  Cum  Galiico  nardo  (emper  nafcitur  herba, 
.gug  hirculusuocatur,a  grauitate  odoris  5C  fimih'tudine,qua  maxime  adulteralfur.piftat, 

quod 


HISTORIAE  LIBER  x  1 1  ist 

quod  fine  cauliculo  eff,&  qd  minoribus  folrjs,quodcj£  radicis  necp  amara, necp  odoratae 
De  afaro, amomo, amomide&  cardamomo.  Cap.xiri 

NArdi  uim  habet  Si  afaru ,  quod  Si  ipfum  aliqui  fylueftre  nardum  appeIlant,Eft  aut 
eder?  foltjs,rotudioribus  cantu  moilioribuscp,florepurpureo,radice  Gaiiicinardft 
Semen  acinoium,{ap  oris  calidi  ac  uinofi.Montibusinumbroiisbisannofloree.  Opti/ 
mum  in  Ponto,  proximu  in  Phrygia ,  tertia  in  IHyrico.Foditur  cu  folia  mittere  incipit,& 
in  fole  (iccatur, celeriter  Gtu  trahes  ac  fenefces.Inueca  nuper  Si  in  Thracia  herba  cft, cuius 
folia  nihil  ab-Indico  nardo  diftant.  Amomi  uua  in  ufu  eft, Indica  uite  labru(ca:ut  alrj  exi t 
ftimauere, frutice  myrtuofo, palmi  aldtudine.-carpiturcp  cum  radice, manipulatim  leniter 
io  componitur, protinus  fragile .  Laudatur  qj  maxime  Punici  mali  folrjs  fimile,nec  rugofis,, 
colore  ruffo. Secunda  bonitas  pallido.Herbaceu  peius, peisimutnq?  candidu,quod  &  ue 
toftate  euenit.Prettu  uuce  in  libras  x.Ix.friato  uero  amomo  xlvirj.  Nafcit  Si  in  Armenia 
parte, qu^uocatur  Otene,&  in  Media, Si in  Ponto, Adulteratur  folrjs  Punicis,&  gummi 
liquido  ut  coha:reat,conuoluatq3  fe  in  uux  modu.Eft  Si  quce  uocatur  amomis,  minus  ue 
nofaatcp  durior, ac  minus  odoratatquo  apparet,aut  aliud  effe,aut  colligi  immaturum.Si 
mile  his  Si  nomine  Si  frutice  cardamomum, femine  obIongo,Metitur  eodem  modo  Si  in 
Arabia.  Quatuor  eius  genera,  Viridiisimum  ac  pingue  acutis  angulis  cotumax  fricanti, 
quod  maxime  laudatur. Proximu  ^ ruffo  candicans.Tertium  breuius  atq?  nigrius.  Peius 
tamen  uariu  §£  facile  tritu,odorisqj  paruhqui  uerus,cofto  uicinus  effe  dcbet.Hoc  &apud 
io  Medos  nafritur.Preciu  optimi  in  libras  duodecim.  Cinamomo  proxima  gentilitas  erat, 
ni  prius  Arabia  diuitias  indicari  conueniret ,  caufasCp  qu«  cognomen  illi  felicis  ac  beara 
dedere ,  Principalia  ergo  in  illa  thus,&  myrrha.H*c  Si  cum  T roglodytis  communis. 

De  thure,&  arboribus.  Cap.  xiiir 

fTlHura  prater  Arabia  nullis ,  ac  ne  Arabice  quidem  uniuerfe.  In  medio  eius  fere  fune 
x  Atramira  pago  Sabceoru  capite  regni  Sabota,in  monte  excelfo,a  quo  odio  mafio/ 
nibusdiftat  regio  eorum  thurifera.Saba  appellatur,  quod  Ggnificare  Graci  myfterium 
dicuntdpedlat  ortus  folis  ceftiui,  undique  rupibus  inuia,&  a  dextera  maris  fcopulis  inac/ 
ceffald  folum  e  rubro  ladteum  traditur.Syluaru  longitudo  eff  fcheenorum  xx.  latitudo 
dimidium  eius.Schoenus  patet  Eratofthenis  ratione,£ladia  xl.hoc  eft,paff  quin  cp  jsl  .ali/ 
js  qui xxq.ftadia  (i tigulis  fchaenis  dedere.AttolIuntur  colles  alti,decurruntcj^  Si  in  plana  ar 
boresfpontenara.Terra  argillofam  effecouenit,  raris  fontibus  ac  nitroGs .  Attingunt  SC 
Miasei  pagus  alius, per  quos  euehitur  uno  tramite  angufto.  Hi  primi  comerciu  thuris  fe/ 
cere, maximeq?  exercetra  quibus  8i  Minatu  didlu  eft .  Nec  praterea  Arabum  alrj  thuris 
arborem  uidet,ac  ne  horum  quidem  oes.  Feruntcp  hmm  non  amplius  effe  familiarum, 
qas  ius  per  fuccefsiones  id  Gbi  uindicent.Sacros  uocari  ob  id,  nec  ullo  cogreffu  fcemina/ 
rum  funerum ^,cu  incidat  eas  arbores  aut  metat, pollunatcp  ita  religione  merces  augeri. 
Quidam  promifcuum  ius  rjs  populis  effe  traduntin  fyluis,  alrj  per  uices  annorum  diuidi. 
Nec  arboris  ipGus  qum  Gt  facies  coftat.  Res  in  Arabia  gdsimus,&  Romana  arma  in  ma 
gnam  parte  eius  penetrauere:C.etia  C«far  Augufti  filius  inde  gloriam  perijt,nec  tamen 
40  abullo(quod  equidem  fcia) Latino  arborum  earum  tradita  eft  facies. Gracoru  exempla 
uariat.  Alrj  folio  piri, minore  duntaxat,S£  herbidi  coloris  prodidere. Alrj  lentifco  fimilem 
fubrutilo  folio:Quidam  terebinthueffe,  Si  hoc  uifum  Antigono  regi  allato  frutice.Iuba 
fex  rjs  uoluminibus  qua:  fcripfit  ad  C.Ccefarem  Augufti  filium  ardentem  fama  Arabi?, 
traditeotorti  effe  caudicis,ramis  aceris  maxime  Pontici.Succum  amygdala:  modo  emit/ 
tere,talescp  iti  Carmania  apparere ,  Si  in  Aegypto  fatas  ftudio  Prolem aorum  regnan/ 
tkm Cortice  lauri  effe  c5ftat, Quidam  Si  folium  Gmile  dixere.Talis  certe  fuit  arbor  Sar 
dibus.Nam  Si  AGce  reges  ferendi  curam  habuerunt.Qui  mea  xtate  legati  ex  Arabia  ue/ 
nerunt ,  omnia  incertiora  fecerunt,  quod  iurc  miremur,  uirgis  etiam  thuris  ad  nos  come/ 
antibusiquibus  credi  poteft, matrem  quoq?  teretem, Si  enodi  fruticare  truco .  Meti  femel 

t  5  anno 


C.  PLINII  NATVRALIS 
anno  fo!ebat,minoreoccafione  uendendi.Iam  qu^ftus  alteram  uindemiato  affert,  Prior 
atqj  naturalis  uindemia  circa  canis  ortum  flagrantifsimo  ccftu,  incidentibus  qua  maxime 
uideatur  effe  pnegnans,tenuifsimusc£tendi  cortex.Laxatur  hicplaga,no  adimitur.  Inde 
profilit  fpuma  pinguis.Hsec  concreta  denfatur,ubi  loci  natura  pofcat  tegete  palmea  exci 
piente, aliubi  area  circumpauita.Purius  illo  modo,fed  hoc  ponderofius.  Quod  in  arbore 
h  adit, ferro  dcpe<ftitur,ideo  corticofum.Sylua  diuifa  certis  portionibus,mutua  innocetia 
tuta  eft.Neqj  ullus  faucias  arbores cuftodit .  Nemo  furatur  alteri.At  hercule  Alexadris 
ubi  thura  interpollantur,  nulla  fatis  cuftodit  diligetia  officinas .  Subligaria  Ggnantur  opi/ 
fici.Pcrfona  adrjcitur  capiti,denfusfie  reticulus.  Nudi  emittutur.Tanto  minus  fidei  apud 
hos  poena  quam  apud  illos  fyluce  habent.  Autumno  legitur  ex  xftiuo  partu.Hoc  purifsi  io 
mum,candidu.Secunda  uindemia  eft  uere,ad  eam  hyeme  corticibus  incifis.Ruffum  hoc 
exk,nec  comparandum  priori.Illud  carpheotum,  hoc  dathiathum  uocat.  Creditur &no 
uella:  arboris  candidius,  fed  ucteris  odorarius.  Quidam  &  in  infulismeliusputantgigni. 
Iuba  in  infulis  negat  nafei.  Quod  ex  eo  rotunditate  gutt£  pepedit,mafculu  uccamus,cu 
alias  no  fere  mas  uocetur,ubi  no  fit  fcemina.Religioni  tributu  ne  fexus  alter  ufurparetur. 
Mafculu  aliqui  putant  a  fpccie  teftiu  didu .  Praecipua  aut  gratia  eft  mammofo,cumhs/ 
rente  lachryma  priore  cofecutaalia  mifcuitfe.Singulahiec  manu  implere  folita  inuenio, 
cum  minore  diripiendiauidkatelentiusnafciliceret.  Gr*ci  ftagonia  &  atomum  tali mo/ 
do  appellant,  minorem  autem  Arabiam.  Micas  concuffu  elifas  manna  uocamus.Etiam/ 
num  tamen  inueniuntur  gutt£,  qu«  tertiam  partem  min#,hoc  eft  xxxix  denariorupon  w 
dus  aequent.  Alexandro  Magno  in  pueritia  fine  parfimonia  thura  ingerenti  aris,p$dago 
gus  Leonides  dixerat,ut  illo  modo  cu  deuiciffet  thuriferas  getes  fupplicaret.  At  ille  Ara/ 
hia  potitus, thure  onuftamnauimmifitei,exhortatus,utlarge  deos  adoraret.  Thus  colle 
tftum  Sabotam  camelis  couehkur.porta  ad  id  una  patente.Digredi  uia  capitale  legesfe/ 
cere.Ibi  decimas  deo, quem  uocant  Sabin,menfura  nopondere  facerdotes  capiunt.  Mcc 
ante  mercari  licet.Inde  impenfie  publica  tolerantur.  Nam  &  benigne  certo  itinerum  nu/ 
mero  deus  hoipites  pafeit.  Euehinon  poteft  nifi per  Gebanitas,itaq?  8i  horum  regi pen/ 
ditur uedigal.Caput  eoru  Thomna  abeft  a  Gaza  noftri  lktoris  ludzcaz  oppido  lxxx. 
Xxvii.  M.pafiC quod diuiditur  inmanfiones  camelorum  lxii.  Sunt&qus  facerdoti/ 
bus  dantur  portiones,  feribisq?  regucertat.Scdpmerhos&cuftodes,fateli!tcscp,&ho/  50 
ftiarrj,&  miniftri  populantur .  Ia.m  quacunq?  iter  eft, aliubi  pro  aqua,  aliubi  pro  pabulo, 
aut  pro  manfionibus,  uarrjscp  portortjs  pendunt,  ut  fumptus  in  fingulos  camelosdena/ 
rium  dclxxxviii.  adiioftrum  littus  colligat,  iterumcp  imperq  noftri  publicanis  pen/ 
ditur.Itaq;  optimi  thuris  libra  xvi.  pretium  habet ,  fecunda  xv.  tertia  xiiii.  Apud  nos 
adulteratur  r tCmx  candida  gemma  per  quam  fimili,fed  deprehenditur  quibus  didueft 
modis.Probatur  candore, amplitudine, fragilitate, carbone, ut  ftatim  ardeat.Item  ne  den 
tem  recipiat  potius  quam  in  micas  frangatur. 

De  myrrha,&  arboribus  myrrh^.  Cap.  xv 

MY rrham  in  qfdem  fyluis  permixtam  arborem  nafei  tradidere  aliqufpluresfepara/ 
tim.Quippe  multis  in  locis  Arabiaj  oignitur,  ut  apparebit  in  generibus.Couehitur  40 
SC  ex  fyluislaudata,petuntcp  eam  etia  ad  Troglodytas  Sabidtranfitu  maris.Satiuaquo 
queprouenit,  multu  fylueftri  prtdata.  Gaudet  raftris  &  ablaqueationibus,  melior  radice 
refrigerata. Arbori  altitudo  ad  quincp  cubita, nec  fine  fpina,  caudice  duro  &  intorto, craf/ 
fiore  qudm  thuris, ab  radice  etiam  quam  reliqua  fui  parte.Corticem  leuem  fimilemq* 
unedoni,fcabru  al i)  fpinofumcp  dixere.Folium  oliu«,ueru  crifpius,&  aculeatu.  Iubaolu 
fatri.AIiqui  fimilem  iunipero ,  fcabriorem  tantu  fpinisqj  horridam, folio  rotundiore/cd 
fapore  iuniperi.  Necnon  fuere  qui  e  thuris  arbore  utrunque  nafei  mentirentur.  Incidua/ 
tur  bis  8C  ipfe ,  rjfdemcp  temporibus ,  fed  a  radice  ufque  ad  ramos ,  qui  ualent .  Sudant 
autem  fponte  prius  quam  incidantur,fta<ften  dictam,cui  nulla  profertur.  Ab  hac  fatiua, 

8Jin 


fi  t  S  T  0  fi  I  A£  LIBER.  X I  f  .  & i* 

& ift  fylueftr i  quoq*  melior  seftiua .  Non  dant  ex  myrrha portiones  deo, quohia  &  apud 
alios  nalcif.Regi  tamen  Gebanitam  quartas  partes  eius  pendut.Ccetcropaffim  a  uuigo 
coempta  in  folles  c5farctunr,  ipficp  unguentarii  digerut  haud  difficulter  odoris  atcp  pin/ 
guedinisargumetis.  Degeneribus  myrrha;,&  natura, & pretio  eius.  Ca.  xvi 

Enera  coplura.  Troglodytica  fylucftriu  prima.  Seques  Minma,in  qua  Si  Atramiti/ 
Tea  eft,  Si  Aularitis  Gebanitarum  regno.Tcrda  Dianitis :  Quarta  coilatitia.Quinta 
Sembracena,a  ciuitate  regni  Sabmoru  rhariproxima.Sexta  quam  Dufaritin  uocant.Eft 
SI  candida  uno  tantu  loco,qu^in  Meflalu  oppidu  cbfertur.Probatur  Troglodytica  pia 
guedine,8£  quod  afpedlu  aridior  eft,fordidaq?  atep  barbara,  fed  acrior  cfteris.Sembrace 
10  na  prsdiftis  caret  uitrjs,ante  alias  hilaris,fed  uiribus  tenuis.In  plenu  aut  probatio  eft  mi/ 
nuds  glebis,  ncc  rotundis,in  cocretu  albicantis  fucci  Si  tabefcentis:utcp  fraifla  cadidos  un/ 
gues  habeat, guftu  leniter  amara.Secunda  bonitas  intus  uari£.Peffima  intus  nigra:peior 
G ecia  foris.Pretia  ex  occafione  ementiu  uaria.  Stadte  uero  i  vi.  ad  l.  Satiuas  fummuni 
ad  xxii.Erythr^a:  ad  xvi.Hanc  uolut  Arabica  intelligi.Troglodydcx  nucleo  ad  xnr 
ciusueroquam odorarii iiocantad  xm  1. Adulteratur  lentifci  glebis, Si gummi.  Item cu/ 
cumeris  fucco  amaritudinis  caufa,  ficutpdderis  fpuma  arged.Reliqua  uitia  deprehedun 
turfaporegumidentelentelcentis.FallacifTtmeautadulteraturindica  myrrha,  qux  ibidi 
quada  e  (pina  colligitur.  Hoc  folu  peius  India  affert  facili  diftin<ftione,tanto  deterior  eft* 
De  maftice, ladano, Si  bruta, enha:mo, SI  ftrobo,& de  ftyrace.  Cap.  x vi  1 

:o  TJ  Rgo  tranfic  in  mafticen,  qu^  &  ex  alia  fpina  fit  in  India, item^  in  Arabiadama  uo/ 
-L/cant.Sed  maftice  quoq?  gemina  eft,  quonia  Si  in  Afia  Grmciacfp  reperitur  herba  r a/ 
dice  folia  emittes, 81  carduum  fimilem  malo,  feminis  plcnumdachrymacp  erumpit  incifa 
parte  fumma,  uix  ut  dignofei  poffit  a  maftice  uera.Necnon  Si  terda  in  Ponto  eft,bitumi 
nisfimilior.  Laudatiffima  aure  Chia  candida,  cuius  pretiu  in  libras  xx.  nigrae  uero  xir? 
Chia  elentiicotraditur  gigni  gummimodoi  Adulteratur  ut  thura  refina.  Arabia  etiam/ 
num  Si  ladano  gloriatunforte  cafucp  hoc,  Si  iniuria  fieri  odoris, plures  tradidere.  Capras 
malefica  alias  frondibus  animal, odoratoru  uero  fruticu  expetendus, taacp  intelligat  pre 
da,  carpere  getminu  caules  prae  dulci  liquore  turgetes,diftiilacemqj  ab  his  cafus  mixtura 
fuccum  improbo  barbaru  uillo  abftergere.Huac  glomerari  puluere, incoqui  fole.Et  ideo 
in  ladano  caprarum  pilos  effe.Sed  hoc  non  alibi  neci  c|  in  Nabathis, qui  funt  ex  Arabia 
contermini  Syrte.  Recentiores  ex  autoribus  ftrobon  hoc  uocant.Traduntqj  fyluas  Ara 
bum parta  caprarum  infringi,  atep  ita  fuccum  uillis  inhatrelcere,  uerum  autem  ladanum 
Cypri  infula  efle:ut  obiter  quajqj  genera  odorum  dicantur,quamuis  non  terrarum  ordi 
ne.  Similiter  hoc  Si  ibi  fieri  tradunt ,  8C  effe  oefypum  hircorum  barbis  genibuscp  uillofis 
interens, fed  ederas  flore  derofo,  partibus  matutinis, cum  eft  rorulenta  Cypros.  Deinde 
nebula  folc  difcuffa ,  pulueretn  madentibus  uillis  adhsre(cere,atqp  ita  ladanum  depecftik 
Sunt  qui  herbam  in  Cypro  ex  qua  id  fiat, ledam  appellent  t  Si  enim  illi  ledanum  uocant. 
huius  pingue  infidere:  atque  attratftis  funiculis  herbam  eam  conuo!ui,atcp  ita  offas  fieri. 
Ergo  in  utraqj  gente  bina  genera, terrenum  Si  facftitium.Id  quod  terrenum  eft,  friabile: 
4«  fartitium, lentum.  Necnon  Si  fruticem  effe  dicunt  in  Carmania, Si  fuper  Aegyptum  per 
Ptolemseos  translatis  plantis:aut(ut  alrj)  generante  Si  id  thuris  arbore:  colligiq^  utgum/ 
mi incifo cortice  ,  Si  caprinis  pellibus  excipi.  Pretia  funt  laudatiffimo  in  libras  affes  xl. 
Adulteratur  myrti  baccis ,  Si  aliis  animalium  fordibus.  Synceri  odor  debet  effe  ferus ,  Si 
quodammodo  folitudinem  redolensripfum  uilu  aridum,ftatim  tatftu  moIldcere,accen/ 
fum  fulgere, odore  iucundo  gratum.  Myrtata  deprehenduntur,crepitantcp  in  igne.Prte/ 
terea  fyncero  calculi  potius  e  rupibus  inhserent  quam  puluis .  In  Arabia  8i  olea  dotatur 
lachryma  ,qua  medicamentum  conficitur  a  Grascis  enhaemon  dkftum,  fingularieffecftii 
contrahendis  uulnerum  cicatricibus :  In  maritimis  ese  flueftibus  mftuque  operiuntur. 
Nec  baccae  nocet,  cara  conftet&  in  foliis  falem  relinqui.  Haec  funt  peculiaria  Arabia: 

t  4  Si  pauca 


XZOf  C.  PLINII  NATVRALIS 

8i  pauca  pmerea  communia, alibi  dicenda,quoniam  in  rjs  uincitur.Peregrinos  ipfa  mire 
odores  &  ad  exteros  petit.Tanta  mortalibus  fuarum  rerum  (arietas  eft, alienaruracpaui/ 
ditas.Petunt  igitur  in  Helim^os  arbore  brutam,  cuprefib  fufa:  fimilem,  exalbidis  ramis, 
iucudi  odoris  accenfam.  Si  cum  miraculo  hiftorrjs  Claudrj  Claris  prsedicata.  Folia  eius 
infpergere  potionibus  Parthos  tradit.Odoremeffe  proximu  cedro,fumumq5  eius  cotra 
ligna  alia  remedio.Nafcitur  ultra  Pafirigrin  in  finibus  oppidi  Sitacas, monte  Zagro.  Pe/ 
tunt  Si  in  Carmanos  arbore  ftrobu  ad  (uffitus,perfufam  uino  palmeo  accedentes.Huius 
odor  redit  a  cameris  ad  folu  iucundus,fed  aggrauas  capita, citra  dolore  taraen.Hoc  fom/ 
num  jegris  qu^runt.  His  comercrjs  Carras  oppidum  aperuere,quod  eft  illis  nudinarium. 
Inde  Gabbam  omnes  petere  folcbant,  dierum  xx.  itinere,  &PaleftinaSyriam.Poftea  to 
Characem  peri  coeptum  ac  regna  Parthoru  ex  ea  caufa  *  autor  eft  Iuba.  Mihi  ad  Perfas 
etia  prius  ifta  portafle,  cp  in  Syriam  aut  j®.gyptum  uidentur,  Herodoto  tefte,qui  tradit 
Gngula  milia  talentu  thuris  annua  penfitafle  Arabas  regibus  Perfaru.Ex  Syria  reuehunt 
ftyracem,acri  odore  eius  in  focis  abigentes  fuorum  faftidiu  .Cetero, no  alia  ligni  genera 
funt  in  ufu  cp  odorara.Cibosq^  Sabte  coquunt  thuris  ligno,ali)myrrh^,  oppidorum ui 
corumcp  no  alio  cp  ex  aris  fumo  atcp  nidore.  Ad  huc  ergo  fanandum  urunt  ftyracem  in 
pellibus  hircinis,fuffiuntcp  teda.  Adeo  nulla  eft  uoluptas,  qute  no  affiduitate  fui  faftidiu 
pariat.Eundem  &  ad  ferpentes  fugandas  urunt, in  odoriferis  fyluis  frequentiftimas. 

De  felicitate  Arabia.  Cap.  xvnr 

NOn  funt  eorum  cinnamomum  aut  cafia:  Si  tamen  felix  appellatur  Arabia,  faifa&  :o 
ingrata  cognominis, qu§  hoc  acceptum  fuperis  ferat,cum  plus  ex  eo  inferis  debeat. 
Beatam  illam  fecit  hominum  etia  in  more  luxuria ,  qu«  drjs  intellexerat  genita,  adhibes 
urendis  defundis.  Periri  rerum  a(Teuerant,no  ferre  tantum  annuo  fastu, quantum  Nero 
princeps  nouiffimo  Poppeaj  fu^  die  cocremauerit.  iEftimentur  poftea  toto  orbe  fingu/ 
lis  annis  tot  funera,  aceruatimcp  cogefta  honoricadauerum,  qu#  dqs  per  fingulas  micas 
dantur.  Nec  minus  prepitrj  erant  mola  falfa  fupplicantibus, imo  uero  (ut  palam  eft)pla/ 
catiores.  Verum  Arabteetianum  felicius  mare  eft.Ex  illo  nanqj  margaritas  mittit.Mini/ 
macp  computatione  milies  centena  milia  (eftertium  annis  omnibus  India  81  Seres  penin 
fulacp  illa  imperio  noftro  adimunt.Tanto  nobis  delicte  8c  faeming  coftant.  Quota  ente 
portio  ex  illis  ad  deos  qusibiam  uti  ad  inferos  pertinete1  30 

De  cinnamomo, Si  xylocinnamomo,&  cafia  Cap.  xix 

Cinnamomum  Si cafiasfabulofanarrauit  antiquitas,princcpsueHerodotus,auium 
nidis,&  priuatim  phcenicis,in  quo  ritu  Liber  pater  educatus  effet,  ex  inuqs  rupibus 
arboribustp  decuti ,  carnis  quam  ipfie  inferrent  pondere,  aut  plumbatis  fagittis.  Itemca/ 
Eam  circa  paludes  propugnate  unguibus  diro  uefpertilionum  genere ,  aligeriscp  ferpen/ 
tibus,his  comentis  augetes  reru  pretia.Commutata  uero  fabula  eft  ad  meridiani  folis  re/ 
percuflfus  inenarrabile  quenda  uniuerfitatis  halitu  e  tota  peninfula  exiftere,tot  generum 
aura:  fpirante  c5centu,Magnicp  Alcxadri  clafllbus  Arabiam  odore  primum  nunciatam 
in  altum.  Omnia  falfa,  Equidem  cinnamomum ,  idemq?  cinnamu  nafeitur  in  Aithiopia 
Troglodytisconubio  permixta.Iimercantes  idacoterminis,  uehuntper  maria  uaftara/  40 
tibus,quas  neq;  gubernacula  regant,neq?  remi  trahant  uel  impellat,no  uela,n5  ratio  uila 
adiuuet,  eu  omniu  inftar  ibi  fint  homo  tantu  8i  audacia .  Pratterea  hybernu  mare  exigue 
circa  brumam, euris  tum  maxime  flantibus.Hi  redo  curfu  per  Enus  impellut,atqj  a  pro/ 
montorq  ambitu  argefta  deferunt  in  portu  Gebanitaru  qui  uocatur  Ocila.Quaobreilii 
maxime  id  petut,produtq?  uix  quinto  anno  reuerti  negociatores,et  multos  interire.Con 
tra  reuehut  uitrea,  Si  ahena,ueftes,  fibulas  cu  armillis  ac  monilibus.  Ergo  negociatio  illa, 
fceminaru  maxime  fidecoftat.Ipfe  frutex  duoru  cubitoru  altitudine  apliflimus,palroicp 
minim9,itrj  digitorucra(fitudinis,ftarim  4  terra  fex  digitis  (urculofus,arido  fimilis.  Cum 
«iret  no  odoratus, folio  origani,Eccitate  gaudens, fterilior  imbre, cacdug  naturg.Gignitur 

quidem 


HMTOR  I-AE  L  I  B  -E  R  X II  325 

quiJe  inplanis,fed  denfiftlmis  in  uepribus  rubiscp, difficilis  colledlu, Metitur  no  nil?  per/ 
mfcritdeus:  louem  hunc  intelligutaliqui,  Afifabinu  illi  uocant:xliir).boum  caprarumqp 
Parietum  excis  impetratur  uenia  c$dendi.No  tamen  aut  ante  ortum  foiis,aut  poft  occa 
fumlicct.Sarmentahafta  diuidit  facerdos,  deo  cp  partem  ponitjreliquumercatorin  na  C/ 
fas  condir.Eft  SC  alia  fama, cum  fole  diuidi,ternascppartes  fieri,dejnde  forte  cremia  difeer 
ni:quodq?  foli  cefferit  reiinqui,ac  fponte  coflagrare.Prfcipua  bonitas  uirgultoru  tenuifti 
mis  partibus, ad  longitudine  palmi.Secunda  proximis  breuiore  menfura,  atque  ita  ordi/ 
ce.Viliflfimu  quod  radicibus  proximum ,  quonia  ibi  minimu  corticis  in  quo  fumma  gra/ 
um.Qua  decaufaprasferutur  cacumina,ubi  plurimus  cortex.Ipfum  uero  lignum  in  fafti/ 
10  dio  eilpropter  origani  acrimoniatxylodnnamortiu  uocatur.Pretiu  eft  in  libras  xx.  Qui/ 
dam  cinnami  duo  genera  tradidere, candidujnigricansqj.Et  quonda  proferebatur  candi 
dura, nunc  contra  nigrum  laudatur .  Atc^  etia  uarium  prasferunt  candido.Certifsima  ta/ 
mensftimatio  ne  fit  fcabru,  ateg  ut  inter  fefe  tritu  tarde  frietur.Damnatur  in  primis  mol 
le,aut  cui  albet  cortex.Ius  eius  a  Gebanitaru  rege  folo  proficifcitur,is  edido  mercatu  uen 
dk.Pretia  quonda  fuere  in  libras  denarioru  mille.  Audu  id  parte  dimidia  eft,incenfis,ut 
ferut,fyiuis  ira  barbaroru.Id  acciderit  ne  ob  iniqaitate  pr^potentid,  an  forte,no  fatis  co/ 
ftat.Auftros  ibi  tam  ardenter  flare,ut  aeftatibus  fyluas  accendant,inuenimus  apud  auto/ 
res, Coronas  ex  cinnamomo  interrafiliauro  incIufas,primusomniuin  templis  Capitolrj 
ate^  Pacis  dicauit  Imperator  Vefpafianus  Auguftus .  Radice  eius  magni  ponderis  uidi/ 
io  mus  in  palati]  templo,  quod  fecerat  diuo  Augufto  coiunx  Augufta,aure£patene  impo/ 
(icamiex  qua  guttee  mditf  annis  omnibus  in  grana  durabantur,  donec  id  delubrum  inceti 
dio  confumptu  eft. Frutex  8C  cafia  eft,iuxtacp  cinnami  campos  nafcitur,fed  in  montibus 
crafliore  farmento,  tenui  cute  uerius  quam  comce,quem  contra  atq?  in  cinnamomo  leua 
riSC exinaniri  pretium  eft.  Amplitudo  fruticis  trium  cubitorum.  Colos  triplex.  Cum  pri/ 
mum  emicat, candidus  pedali  menfura:  deinde  rubeicit  addito  femipedeiultra  nigricans, 
H$c  pars  maxime  laudatur,ac  deinde  proxima.-damnatur  uero  cadida.Confecat  furcu/ 
Ios  longitudine  binum  cubitoru.Moxpr^fuutrecentibuscorfjs  quadrupedumobid  im 
teremptarum,  ut  rjs  putrefeentibus  uermiculi  lignu  erodant,^  excauent  corticem  tutum 
amaritudine.Probatur  recens  maxime  S£  qu$  fit  odoris  mollifiimi,  guftuue  quam  maxi 
50  me feruens, potius  quam  lento  tepore  leniter  mordens,co!ore  purpureo, quceqj  plurima 
minimu  ponderis  faciat, breui  tunicaru  fiftula  SC  no  fragili.  Ladtam  uocant  talem  barba/ 
ronoraine.  Alia  eft  balfamodesab  odore  fimili  appellata,  fed  amara, ideoq?  utilior  me/ 
didSjficut  nigra  unguentis.Pretia  nulli  diuerfiora.  Optimsin  libras  x.l.cceteris  x.  v. 

Deifocinnamo,&cancamo,actaro,  Cap.  xx 

TTlsaddidere  mangones  quam  daphnoiden  uocant,ifocinnamon  cognominata,pre/ 
lltiumcp  eius  faciunt  x.  cc  c.  Adulteratur  ftyrace ,  SC  propter  fimilitudine  corticum 
lauri  tenuiffimis  furculis .  Quin  SC  ia  noftro  orbe  feritur :  extremoq?  in  margine  imperrj, 
qua  Rhenus  alluit, uiuit  itialuearqs  apu  (ata.Color  abeftille  torridus  fole,  SC  obidfimul 
idem odor.  Ex  confinio  cafi«  cinnamiq;  &  cancamum  ac  tarum  inuehitur,  fed  per  Na/ 
40  bat£Eos  Troglodytas,  qui  confidere  ex  Nabathis, 

De  feriebato  SC gabalio,& de  myrobalano.  Cap.  xxi 

T*  0  comportatur  SC  ierichatum,&  gabalium ,  qu#  intra  feconfumut  Arabes, noftro 
JL/orbi  tantum  nominibus  cognita, fed  cum  cinnamomo  cafiaq?  naicentia.Pcruenit  ta 
raen  aliquado  ferichatu,  SC  in  unguenta  additur  ab  aliquibus.Permutatur  in  libras  x.  vi. 


Myrobalanu  Troglodytis  &  Thebaidi  SC  Arabia:, quf  Iudma  ab  Aegypto  difterminat, 
comunc  eft,nafces  ungueto,  uc-  ipfo  nomine  appatet.Quo  ite  indicatur  SC. glande  eflfe  ar 
boris,heliotropio,qua  dicemus  inter  herbas ,  fimili  folio.Frucftus  magnitudine  auellanrE 
mucis.Ex  hisin  Arabia  nafcens  Syriaca  appellatur, SC  eft  candida.Cotra  in  Thebaide  ni/ 
'gra.Priefertur  illa  bonitate  olei  qd  exprimitlfed  copia  thebaica.  Inter  hxc  Troglodytis 

uiliiTima 


c.  FLltfn  NATVRAttS 


uiliflima  eft.Sunt  qui  /Ethiopicam  iis  prsferant, glandem  nigram  ac  pinguem5nucIeoq$ 
gracilijfediiquore  qui  exprimitur  odoratiori,  nafcente  in  campeftribus.  Agyptiam  pio/ 
guioremefle,&  craffiori cortice  rubente  .*  &quamuis  in  paluftribus  nafcatur,  breutorem 
ficcioremq?.  H  diuerfo  Arabicam  uiride  ac  tenuiore :  St  quoniam  fit  motuofa/pifliorem. 
Longe  aut  optima  Petream,  ex  quo  diximus  oppido,  nigro  cortice, nucleo  cadido.  Vrn 
guentarij  aut  tantum  cortices  premunt.Medici  nucleos  tundunt,affufa  eis  paulatim  cali/ 
da  aqua.  De  phcenicobalano,&  calamo  odorato*  Cap.xxii 

MYrobalano  in  unguentis  fimilem  proximuq?  ufum  habet  palma  in  iEgypto  qus 
Uocaturadipfos,uiridis,odore  mali  cotonei, nullo  intus  ligno.Colligiturautpaulo 
ante  cp  incipiat  maturefcere*  Quod  relinquitur  phcenicobalanus  uocatur,  &  nigrefcit,  I9 
uefcentesq?  inebriat.Myrobalano  pretiu  in  libras  x  bini.  Inftitores  8t  fece  unguenti  hoc 
nomine  appellant.  Calamus  quoq?  odoratus  in  Arabia  nafces  cotnunis  Indis  atq;  Syri? 
eft:in  qua  uincit  omnis, a  noftro  mari  centu  l.  ftadrjs.Inter  Libanu  monte,aliu^  ignobir 
Iem,no  (ut  quida  exiftimauere )  Antilibanu,in  coualle  modica  iuxta  lacu, cuius  paluftn'3 
sftate  ficcantur,  tricenis  ab  eo  ftadqs  calamus  St  iuncus  odorati  gignutur.  Sane  en  ira  di. 
camus  St  de  iunco,quamuis  alio  herbis  dicato  uolumine,quonia  tame  hic  unguentorum 
materia  tracflatur.Nihil  ergo  a  csteris  fui  generis  differut  afpedu.-fed  calamus  prsftam 
tior  odore, ftatim  e  loginquo  inuitat,mollior  tadu,  meliorcjj  qui  minus  fragilis,  &  qui  af 
fulofe  potius  quam  raphani  modo  frangitur.  Ineft  fiftuls  araneum,  quod  uocant  flore, 
Prsftantior  eft  cui  numerofius.  Reliqua  probatio  ut  niger  fit.  Damnatur  aliubi.  Melior  J0 
quo breuior  St crafliorjentuscp  in frangedo.Calamoprecium  in  libras  xi.iunco  xv.Tra/ 
dutq?  iuncu  odoratu  St  in  Campania  inueniruDifiefiimus  d  terris  oceanum  fpeftatifcus 
adcouexasinnoftramaria»  Deammoniaco&fphagno.  Cap.xxm 

Rgo  Axhiopig  fubieda  Africa  ammoniaci  Iachrymam  ftiilat  in  h  arenis  fuis:inde& 
JL^nomine  etia  ab  Ammonis  oraculo,  iuxta  quod  gignitur  arbor  qua  metopion  uoeat: 
refins  modo  aut  gumi.  Genera  eius  duo,  Thraufton ,  mafculi  thuris  fimilitudine,  quod 
maxime  probatur.  Alteru  pingue  &refinofu, quod  phyrama  appellat.  Adulteratur  hare 
nis,uelut  nafcedo  apprehenfis.  Igitur  cf;  minimis  glebis  probatur.  St  q?  puriftimis.  Prett/ 
um  optimi  in  libras  aflfes  xl.Sphagnos  infra  eos  Gt?in  Cyrenaica  prouincia  maximepro 
batur.  Ali]  bryo  uoeat  Secudu  loeu  obtinet  Cyprius, Tertiu  Phcenidus.  Fertur  8t  in  &/  ;9 
gypto  nafci.Quin  8t  in  Gallia, nec  dubitauerim.  Sut  em  hoc  nomine  cani  arborum  uilli, 
quales  in  quercu  maxime  uidenius,  fed  odore  prsftates.  Laus  prima  cadidiflimisat^al/ 
tiffimiSjfecuda  rutilis,  nulla  nigris.Ec  in  infulis  petris^  nati  improbatur, ornes qj  qbuspal 
marum  atqj  n5  fuus  odor  fit.  De  cypro,  8t  afpalatho,8£  maro.  Cap.xxim 

CY prus  in  iEgypto  eft  arbor  ziziphi  folrjs,  femine  coriadri, flore  candido  odorato. 

Coquitur  hoc  in  oleOjpremiturq?  poftea  quod  cyprus  uocatur.Pretium  ei  in  libras 
quincp.Optimu  habetur  e  Canopica  in  ripis  Nili  nata,fecudu  Afcalone  ludes,  tertium 
Cypro  infula  odoris  fuauitate.Quida  hac  eflfe  dicut  arbore  qu£  in  Italia  Iiguftru  uocetur. 
In  eodem  tradu  afpalathos  nafeitur,  fpina  candida,  magnitudine  arboris  modies,  fore 
rofie.Radtx  unguentis  expetitur. Tradunt  in  quocunqj  frutice  curuetur  arquus  cceleftfs,^ 
eandem  quS  fit  aipalatho,  fuauitate  odoris  exiftere,fed  in  afpalath  o  inenarrabile  quan/ 
dam.  Quida  eum  Eryfifceptru  uoeat,  alrj  iceptru:probatio  eius  in  colore  ruffo  uel  igneo, 
taducp  fpiflb,&  odore  caftoreo.Permutatur  in  libras  xv.In  iEgypto  nafeitur  8t  maron, 
peius  cp  Lydium,  maioribus  folqs  ac  uarrjs.IIIa  breuia  ac  minuta  St  odorata. 

De  balfamo,&  opobalfamo,&:  xyIobaKamo,&  ftyrace,&  galbano.  Cap.xxv 
C[Ed  omnibus  odoribus  prsfertur  balfamum,uni  terrs  IudsscSceftum, quondam  in 
Oduobus  tantu  hortis  utroqj  regio,  altero  iugerum  xx.  no  amplius ,  altero  pauciorum, 
Oftenderearbuiculam  hanc  urbi  imperatores  Vefpafiani.  Clarumcp  didu  d  Pompeio 
Magno  in  triumpho  arbores  quoque  duximus.  Seruit  nunc  haec,  &tributa  pendit  cura 

fua 


HISTORIAE  LIBER  XII  Zzf 

faagentc ,  in  totum  aKa  natura  quam  noftri  externicp  prodiderant .  Quippe  uiti  fimilior 
eftquam  myrto»  Malleolisferidicmjr,nuperuin<ftautuitis:&implet  colles  uinearum  mo 
do3qua  fine  adminiculis  fe  ipfe  fuftinent .  T ondetur  fimiliter  fruticans,ac  raftris  nitefcir* 
Properat  nafci3intra  tertium  annum  frudtifera.Foliu  proximu  rutis, perpetua  coma,  Sx/ 
uiere  in  eandem  Iudcei,  ficut  in  uita  quo cp  fua.  Contra  defendere  Romani,&  dimicatum 
pro  frutice  eft.Seritcp  nunc  eam  fifcus:  nec  unqua  fuit  numerofior  aut  procerior.  Proce/ 
ritas  intra  bina  cubita  fubfiftic.Arboritriagenera.Tenui  &  capillacea  coma, quod  uocat 
eutherifton.  Alterum  fcabro  alpe<ftu,incuruum,frucicofum,odoratius:hoc  trachy  appcl 
lant.Tertiu  eumeces,quia  eft  ceteris  procerius,  leui  cortice.  Huic  fecunda  bonitas,  nouif/ 
r,o  iimaeiitherifto,  Seme  eius  eft  uino  proximu  guftu, colore  ruffum,nec  fine  pingui.-peius 
in  grano  quod  Icuius  atqj  uiridius.Ramus  crafllor  cp  myrto .  Inciditur  uirro,lapide,  ofte 
isLie  cultellis.  Ferro  Iredi  uitaliaodit.Emoriturprotinas,eadem  amputari  fuperuacua  pati 
tris.Incidentis  manus  libratur  artifici  temperameto,ne  quid  ultra  corticem  uiolet.Succus 
e  plaga  manat,  quem  opobalfamum  uocat, eximia  fuauitatis,fed  tenuigutta,pIoratu  la/ 
nisparua colligitur  in  cornua .  Ex  rjs  nouo  fi&ili  codit ur,  crafTiori  fimilis  oieo,8£  in  mufto 
candida.Rubefcit  deinde, fimulqj  durefeit  £  translucido.  Alexadro  Magtlo  res  ibi  geren 
te,toto  die  aeftiuo  unam  concham  impleri  iuftum  erat. Omni  uero  fecunditate  e  maiore 
horto  congios  fenos ,  minore  fingulos3cum  duplo  rependebatur  argento.  Nunc  etia  fin/ 
gularum  arborum  largior  uena ,  ter  omnibuspercutitur  azftatibus,poftea  deputatur.Ec 
;j0  iarmenta  quoq;  in  merce  furit,  dccc.  amputatio  ipfa  furculuscp  uenit  intra  quintum  de/ 
mumannum.Xylobalfamum  uocatur,8C  coquiturin  unguentis.Pro  fucco  ipfum  fubftt/ 
tuere  officinae.  Corticis  etiam  ad  medicamenta  pretium  eft.Prcecipua  aute  gratia  Iachry 
m^3fecunda  femini3tertia  cortici,minima  ligno.Ex  hoc  buxofum  eft  optimum,quod  eft 
odoratifiimumtex  femineautemaximum  St  ponderofiffimu,mordens  guftu, feruedsq* 
in  ore. Adulteratur  Petreo  hyperico,quod  coarguitur  magnitudine, inanitate, longitudf 
ne, odoris  igrtauia ,  fapore  piperis .  Lachtyfnae  probatio  ut  fitpinguis ,  tenuis ,  ac  modice 
rm?a3&  in  tricando  odorata ,  Secundus  candido  coIos.Peior  uiridis,craftusq?.  Peftttnus 
niger. Quippe  ut  oleu  fenefeit.  Ex  omni  incifura  maxime  probatur  quod  ante  femen  flu/ 
xit.EtaliasaduIceratur  femine  fuo ,  uixiqj  maleficium  depreheditur  guftu  amarioreJEfte 
40  enim  debedenis, non  fubacidus,  odore  tantu  auRerus.  Vitiatur  St  oleo  ro  fie,  cyperi,lenti 
fci3balani3tereb(nthf,myrti,refina,galbano,cera  Cypria3prout  quaque  res  fuit.Nequifft/ 
me autegummi,quonia  ipfum  quoq*  inhaerefritmanu  inuerfa,&  in  aqua  fidit:  queepro/ 
batio  eius  gemina  eft.Debet  fynceru  St  inh$refcere,fed  hoc  St  gumi  addita  fragili  crufta 
euetiit.Et  guftu  deprehenditur.Carboneueto, quod  cera  refinaq?  adulteratu  eft, nigriori 
flamma.Nam  meile  mutatum  ftatim  contrahit  mufcas.Prceterea  fynceri  denfatur  in  tept 
daaquagutta  fidens  ad  ima  uafis.  Adulterata  olei  modo  innatat:^  fi  metopio  uitiatu  eft 
circulo  candido  ctngitur.Summa  .pbatio  eft  ut  lac  coagulet,S£  in  uefte  maculas  no  faciatf 
ncctnanifefiior  alibi  fraus. Quippe  milibus  denarioru  fextarij  empti,  uendete  fifco  ccc 
denarijs  ueneunt.ln  tantu  expedit  augere  liquore.Xylobaifamo  pretiu  in  libras  vi.Pro/ 
~a|o  ximaludaef  Syria  fupra  Phoenice  ftyrace  gignit,circa  Gabala  St  Marathuta  &  Cafium 
Seleuci^  monte.  Arbor  eft  eodem  nomine,cotoneo  malo  fimilis,lachrymf  ex  auftero  iu 
cundiorisjintus  fimilitudo  harundinisjfuccocp  praegnas.  In  hac  circa  canis  ortu  aduolant 
penari  uermiculi  erodetes3ob  id  in  fcobe  fbrdefcit.Styrax  laudatur  poft  fupradufta  ex  Pt 
fidia3Sidone,Cypro,Cilicia,Creta  minime.Ex  Amano  Syrice  medicis, fed  unguentarrjs 
magis.Colos  in  quacucp  nati5e  profertur  ruffus,&  pinguiter  Ientus:deterior  furfurofus, 
&cano  fitu  obdudlus.  Adulteratur  cedri  refina  uel  gumi, alias  melle,aut  amygdalis  ama 
risiomniaq;  ea  deprehedutur  guftu.Pretiu  optimo  xix.  Exit  St  in  Paphylia,fed  aridior, 
minusqj  fuccofus.Dat  SI  galbanu  Syria  in  eode  Amano  m5te  e  ferula, qua  eiufdem  no/ 
pinis  refina  modo  ftagonitin  appellant, Quod  maxime  laudat,  cartiIaginofum3purum 

ad  fimili 


218  C.  PL‘I-fni  NATVRAtIS 

ad  fimilitudine  ammoniaci,minimeq?  lignofum»  Sic  quocg  adulterat faba  aut  fagapeno* 

Synceru  fi  ucatur,fugat  nidore  ferpetes.  Permutatur  in  libras  v  *  Medicinte  hoc  tantum. 

Dc  panace,&  fpondylio,&  malobathro»  Cap.  xxvi 

X3  Anace  8C  unguentis  eade  gignit, nafcente  Si  in  Pfophide  Arcadia?, circaiqj  Erymathi 
X  f5tcs,&  in  Africa, SI  in  Macedonia:ferula.fui  geiieris  v.cubitoru,folrjs  primo  quater 
tiis,mox  fenis  in  terra  iacentibus,  ampla  magnitudine  rotundis, in  cacumine  uero  oleagi/ 
neis, femine  in  mufcarrjs  dependente,ut  ferul^:  excipitur  fuccus  incifo  caule  mefiibus,radi 
ce  in  autuno.Laudatur  candor  cius  coadlt  Seques  pallido  ftatera.Niger  color  improba- 
tur.Pretiu  optimo  in  libras  bini  affes.  Ab  hac,ferula  differt  qu:e  uocatur  fpodilion,  folijs 
tantu, quia  funt  minora, & platani  diuifura.  No  nifi  in  opacis  gignitur.Seme  eodenomi/ 10 
ne  filis  fpecie  habet, medicine  tantu  utile.Dat  Si  malobathron  Syria, arbore  folio  couolu 
to, arido  colorescx  quo  exprimitur  oleu  ad  ungueta,fertiIioreeiufde  iEgypto:Laudatius 
tamen  ex  India  uenit.In  paludibus  ibi  gigni  tradunt  lentis  modo,  odoratius  croco, nigri/ 
cans,fcabrucjj  quoda  falis  guftu.Minus  probatu  cadidu.Celerrime  fitu  in  uetu  flate  fen/ 
tit,  Sapor  eius  nardo  fimilis  effe  debet  fub  lingua.  Odor  uero  in  uino  fufferuefadi  ante/ 
cedit  alios.in  precio  quide  prodigio  fimile  eft,a  fingtHis  ad  c  C  c.  peruenire  libras:01eum 
aut  ipfum  in  libras  l  x.  De  oleo  omphario*  Gap.  xxvn 

OLeum  8£  omphaciu  eft.Fit  duobus  generibus, &  totide  modis,ex  olea  &  uite.OIea 
adhuc  alba  exprefla, deterius  ex  druppadta  uocatf  priufcp  cibo  matura  fit  iam  tum 
.  colore  mutas.Differentia,quod  hoc  uiride  eft,illud candidu.E  uite  fit pfytia  aut aminaa:  20 
cu  fint  acini  ciceris  magnitudine  ante  canis  ortu.In  prima  lanugine  demetitur  uua,eiusq$ 
melligo.Reliquum  corpus  fole  coquitur.Nodurni  rores  cauentur.In  ficftili  condita  melli/ 
go  colligitur,fubinde  Cyprio  $re  feruaf.Optima  qua?ruffa, acriorcp, Si  aridior.Pretium 
omphacio  in  libras  vi.Fit  Si  alio  modo, cum  in  mortarijs  uua  immatura  teritur:  ficcataq: 
in  fole,pofi:ea  digeritur  in  paftillos. 

De  bryo  S£cenanthe,&  de  elate  arbore, Si  cinnamo  caryopo.  Gap.  xxvm 
T7  Odem  Si  bryon  pertinet  uua  populi  alb^.Oprima  circa  Gnidu  aut  Caria,in  fitienti 
XL-busaut  ficcis  alperisq^fecunda  in  Lycia  cedro.Eode  Si  cenanthe  pertinet.Eftautui 
tis  labrufc^  uua.CoIIigitur  cu  flore, cum  optime  olet.  Siccatur  in  umbra  fubftrato  linteo, 
.atcg  in  cados  coditur.Prfcipua  exParapotamia,fecudaab  Antiochia, atq?  LaodiceaSy  }0 
tite, tertia  ex  montibus  Medicis .  Haec  utilior  medicina.  Quidam  omnibus  tjs  proferunt 
eam,qu££  in  Cypro  infula  nafcitur.Nam  qua:  in  Africa  fit,  ad  medicos  tantu  pertinet, uo 
caturcp  maffaris. Omnis  aute  ex  albalabrufca  prsftantior  quim  e  nigra.  Eftpraterea  ar 
borad  eade  unguenta  pertinens, quam  alrj  elate  uocant,  quod  nos  abiete,  alq  palma,  alij 
fpathe.Laudatur  Ammoniaca  maxime, mox  iEgyptia.Dein  Syriaca, dutaxat  in  locis  fi/ 
dentibus  odorata, pingui  lachryma,qu£e  in  ungueta  additur  ad  domandu  oleu.  In  Syria 
gignitur  Si  cinnamu,qucd  caryopon  appellant.Hic  eft  fuccus  nuci  expteffus,  multuafut 
culo  ueri  cinnami  differens, uicina  tamen  gratia.Pretium  in  libras  affes  quadraginta. 


C.  PLINII  SECTNDI  NATVRALIS  HI 
STORIAE  LIBER  XIII 
PRO  OE  H  I  V  Ii 


4° 


Acten  vs  iri  odoribus  habent  pretia  fylu* ,  erantcp  per  fe  mira 
fingula,iuuitq*  luxuriam  ea  omnia  mifcere,&  e  cudlis  unum  odorem 
facere,  ita  reperta  funt  unguenta. 

De  unguentis, Si  quando  primum  funt  co/ 
gmta  nobis, 8i  de  copofitione.  Cap.i 

QVis  primus  inuenerit  non  traditur:  Iliacis  temporibus  no  erant, 
nec  thure  fuppIicabatur;Cedri  tantum  8C  citri  fuorum  fruticum 

infa/ 


STORIAE  LIBER  Sciit  22 9 

in  facris  Fumo  conuolutu  nidorem  uerius  quam  odorem  nouerant,  iam  roCx  fucco  reper/ 
to.Nominatur  enim  id  quoque  iri  olei  Iaude.Perfaru  eflfe  debet  gentis  unguentu.  Illi  m a/ 
der.teo,  Si  accerfita  commendatione  *  ingluuie  natum  uirus  extinguunt .  Primum,quod 
equidem  inueniain ,  caftris  Darii  regis  expugnatis  i  in  reliquo  eius  apparatu  Alexander 
cepit  fcrinium  unguentorum.  Pofteauoluptas  eius  d  noftris  quoq$  inter  Iaudatiffima  at* 
que  etiam  honeftiflfima  uitm  bona  admifla  eftiHonosqp  is  Si  ad  defundios  pertinere  cce 
pit. Quapropter  plura  de  eo  dicemus. Qui  ex  his  non  erunt  fruticum,ad  prcefcns  nomi/ 
nibustantum  indicabuntur,riatuta  uero  eorum  fuis  reddetur  locis.  Vnguentiscognomi/ 
na  dedere  alqs  patri^alfjs  luccijaltjs  arbores, alqs  caufe.  Primum^  id  fcire  conuenitimu 
io  tatam  autoritatem,8i  fepius  trattfifte  gloriam.Laudatiflimum  fuit  antiquitus  in  Delo  in/ 
liila3poftea  Mendefium.Nec  mixtura  Si  compofitione  tantum  hoc  accidit,fed  rjdem  fuc 
ciuarie alibi  ad  quilibet  praeualuere,  aut  deoenerauere:  Irinu  Corinthi  diu  maxime  pia/ 
cuitjpoftea  Cyzici:fimi!i  modo  rhodinum  Phafeli,  quam  gloriam  abftulere  Neapolis* 
Capua3Pr^nefte.Crocinum  in  Solis  Cilicii  diu  maxime  laudatu, mox  Rhodi.  Oenan 
thinum  in  Cypro, deinde  in  Aegypto  prepofitum.poftea  Adramyttio.Amaradnum  in 
Coorpoftea  eodem  loco  prilatu  eft  Melinum.  Cyprinu  in  Cypro,  deinde  in  Aegypto, 
ubiMendefium  Si  metopium  Fubito  gratius  fa&u  eft.Mox  hic  abftulit  Phoenice,  Si  cy 
prini  laude  Aegypto  reliquit.Panathenaiconfuu  Atheniperfeueranterobtinuere.Fue/ 
ratSi  Pardalium'  in  Tarfo, cuius  etiam  compofitio  &  mixtura  obiiterata  eft.Narciflinum 
20  quoque  ex  flore  narcifli  defrjt  cSponi.  Ratio  faciendi  duplex, fuccus  Si  corpus.Ille  olei  ge 
neribus  fere  coftat,hoc  odorum.Hic  ftymmata  uocat,illa  hedyfmata.Tertius  inter  hjec 
eft  colos,  a  multisnegledtus.Huius  caufa  adduntur  cinnabari  8i  anchufa.  Sal  afperfus  o/ 
Icinaturacoercer.Quibus  anchufa  adiecla  eft,fa!  no  additur.  Reflna  aut  gumi  adriciun/ 
turad  continendum  odorem  in  corpore  ♦  Celerrime  is  euanefeit  atq?  defluit, fi  no  fit  hic 
addita. Vnguentorum  expeditifliimum  fuit,  primumqj  ut  uerifimile  eft  e  bryo  Si  balani 
no  oleo, de  quibus  fupra  diximus.  Increuit  deinde  Mendefiu,  balanino  refina  mixta  ma/ 
gis^etiamnum  metopio.Oleum  hoc  eft,amygdalis  amaris  expreflum  in  Aegypto.Cui 
addidere  omphacium,cardamomum,iuncdm,calamu, mei, uinum,myrrham,femen  bal 
fatni3galbanum,refinam  terebinthinam.Et  e  uiliflimis  quidem  hodie  eft,ob  id  creditum 
Kidinuetuftifllmis  efle,quod  coftat  oleo  myrteo, calamo, cupreffo,cypro,lentifco, malo 
granati  cortice.  Sed  diuulgata  maxime  unguenta  crediderim  rofa,qu£E  plurima  ubicg  gi/ 
gnitur .  Itacp  fimpliciffima  rhodini  mixtura  diu  fuit, additis  omphacio  flore  rofie ,  croci/ 
nojtinnabari, calamo, meile, iunco, falis  flore  aut  anchufa, uino:Similis  ratio  Si  in  crocino, 
addinscinnabari, anchufa, uino:  Similis  Si  in  famfucino,  admixtis  omphacio,calamo.O/ 
ptimuhocin  Cypro  Si  Mitylenis,ubi  plurima  famfucus.Mifcetur  Si  uiliora  genera  olei  i 
myrtojauro, quibus  additur  famfucinu,Iilium,fcenu  gr$cu,myrrha,cafia,nardu,iuncus, 
cinnamomu .  E  malis  quoq$  cotoneis  Si  ftrutheisfitoIeu(utdicemus)meIinum,  quod  in 
unguenta  tranfit, admixtis  omphacio, cyprino, fefamino,balfamo, iunco, cafia,abrotano* 
Sufinum  tenuiffimumomnium  eft.Conftat  ex  Iilijs, balano, calamo, melle,cinnamomo, 
4°  croco3myrrha,afpaIatho.Et  idem  cyprinum  ex  cypro,8i  omphacio, Si  cardamcmo,caIa 
mo,afpalatho,  abrotano .  Aliqui  Si  in  Cyprinum  addunt  myrrham  Si  panacen.Hoc  o/ 
primum  Sidone,  mox  Aegypto,  fi  non  addatur  fefaminum  oleum .  Durat  Si  quadrien/ 
nio.Excitatur  cinnamomo.Telinu  fit  ex  oleo  receti, cypero, calamo, meliloto,  fcenogrs/ 
co.melle, melino, maro,amaraco.Hoc  erat  celeberrimum  Menandri  poeta  comici  arate. 
Poftea  multo  fucceflit  propter  gloria  appellatum  megaliu ,  ex  oleo  balanino ,  balfamo, 
calamo, iunco, xylobalfamo,cafia,refina.Huius  proprietas,ut  uentiletur  in  coquendo  do 
nec  definat  olere.Rurfus  refrigeratum,  odorem  fuum  capit.Singuli  quoque  fucci  nobilia 
unguenta  faciut.In  primis  malobathrum, poftea  iris  Illyrica, &  Cyzicena  amaracus-.Her 
barrj  in  utraqj  pauca, fed  alia  alr)  mifcent;QuipIurima,aIterutri  mei, falis  florem, ompha 

a  dum 


2J0  C.  PLINII  NATVRALIS 

cium3agni  folia, panace.Extcrna  omnia  &prodigiofa. Cinnamomino  adfictturbalaninu 
oIeum,xylobalfamum, calamus, iuncus,balfami  femina, myrrha,mel  odoratu .  Vnguen/ 
torum  hoc  craflifltmum»  Pretia  ei  i  xxxv.ad  x.  ccc.  Nardinu  fiue  foliatu  conflat  onv 
phacio,balanino,iunco,cofto,nardo,amomo,myrrha,  balfamo.In  hoc  genere  coueniet 
meminifle  herbaru,quf  nardum  Indicum  imitarentur,lpecies  nouem  a  nobis  eilTe  didas: 
tanta  materia  adulterandi  eft.  Omnia  autem  acutiora  fiunt  cofto,amomo,qua:  maxime 
nares  feriut:  craftiora  myrrha  faauioracp, medicina  autem  utiliora  croco3acerrima  per  fe 
amomo.Hoc  6c  capitisdolores  facit.  Quidam  fatis  habet  afpergerequ:c  funt  preciofifll/ 
ma,c£Gterisdecoc5lis,  impendio  parcetes:fed  no  eadem  cftuis,  nifi  unadecodis.Myrrha 
&  per  fe  unguentum  facit  fine  oleo3ftadeduntaxat,  alioquin  nimiam  amaritudinem  af/  io 
fert.  Cyprino  uiride  fit3Sufino  unguinofum,  Mendefio  nigrum,  rhodino  candidu,myn 
rha  pallidum.Harc  funt  antiqua:  inuentionis  genera,8£poftea  officinarum  furta.Nucdw 
cetur  cumulus  ipfe  deliciarum  &  fummaautoritas  rei. 

Quod  unguentu  regale  uocetur>&  qux  dia pafmata,&  qualiter  feruentur.  Cap.  ii 

Ii  Rgo  regale  unguentu, appellatum  quonia  Parthorum  regibus  ita  temperatur, con/ 

>  flat  myrobalanojcoflo, amomo,  cinnam6mo,comaro,cardamomo,nardifpica,tna 
ro^myrrhajcafia^yracejladanojopobalfamojcalamojiunco^fyriojcenanthejmaloba/ 
thro,ferichato, cypero, afpalatho,  panace,croco, cypro,  amaraco, colato  meile,  uino.  Ni/ 
hilqj  eius  rei  caufa  in  Italia  uidrice  omniu,  in  Europa  uero  tota  praster  irin  Illyrica  & nar/ 
dum  gallicu  gignitur.Nam  uinu,S£  rofa,&  myrti  folia  oIeumc(j,  comunia  fere  omniu  ter/  20 
rarum  intelliguntur.Siccis  odoribus  conflant, qua:  diapafmata  uocantur.Nam  fecem  un 
guenti  magma  appellant.Inter  oes  potentiflimus  odor,quifquis  nouifiime  additur.  Vn/ 
guenta  optime  feruantur  in  alabaflris,odores  in  oleo:  quod  diuturnitati  eoru  tanto  utili/ 
usefl, quanto  pinguius ,  ut  ex  amygdalis.  Et  ipfa  unguenta  uetuflate  meliora.Sol  inimi/ 
cus  his,quamobrem  in  umbra  coquunturplumbeis  uafis.Experimentum  eorum  inuerfa 
manu  capitur,  ne  carnofa:  partis  calor  uitiet. 

Quanta  in  unguentis  luxuria, &  quando  primu  Romanis  in  ufu.  Cap.  in 

H^c  eft  materia  luxus  e  eundis  maxime  fuperuacui.Margarita:  enim  gemmax^  ad 
heredem  tamen  tranfeunt,ueftes  prorogant  tempus :  ungueta  ilico  expirat,acfuis 
moriuntur  horis.Summa  commendatio  eoru,uttranfeunte  fcemina  odor  inuitetetiam 
aliud  agentes .  Exceduntqj  quadragenos  denarios  libra: .  Tanti  emitur  uoluptas  aliena. 
Etenim  odorem  qui  gerit, ipfe  non  fentit .  Sed  &  heee  aliqua  differentia  fignanda  funt.  In 
M.Ciceronis  monumentis  inuenitur,unguenta  gratiora  eflfe  qua  terram, quam  qua:  cro 
cum  Fapi'ant:  Quando  etiam  corruptiffimo  in  genere  magis  tamen  iuuat  quadam  ipfius 
uitfi  feueritas.Sed  quofdam  craffitudo  maxime  de!edat,fpiflum  appellantesdinitp  iam 
non  folum  perfundi  unguentis  gaudent. Vidimus  etiam  uefligia  pedum  tingi:  quod  M. 
Othone  monftrafte  Neroni  principi  ferebant.  Qu^fo  ut  qualiter  fendretunuuaretq?  ab 
ea  parte  corporiseNecnon  alique  ex  priuatis  audiuimus  ruffiffe  fpargi  parietes  balincaru 
unguento, atq?  Caium  principe  folia  teperari.  Ac  ne  principale  uideatur  hoc  bonu,&  po 
(lea  quendaex  feruis  Neronis .  Maxime  tamen  miru  eft, hanc  gratia  penetrafte  &  in  ca/  40 
ftra.  Aquila:  certe  ac  figna,puluerulcnta  illa  &  cuftodrjs  h  orrida,inungutur  feftis  diebus: 
utinamc^  dicere  poftemus,  quis  primus  inftituiffet.Ita  eft,nimiru  hac  mercede  corrupta 
terrarum  orbem  deuicere  aquila .  Ifta  patrocinia  auferimus  u  it  fis,  ut  per  hoc  ius  fuman/ 
tur  fub  callide  unguenta.  Quando  id  primum  ad  Romanos  penetrauerit,no  facile  dixe/ 
rim.  Certum  eft  Antiocho  rege  Afiacp  deuieftis ,  urbis  anno  quingentefimo  fexagefimo 
quincOjP.Liciniu  Crafium,L.IuIiu  Ctefarem  cenfores  edixifte,ne  quis  uenderet  unguen 
ta  exotica:  fic  enim  appeilaucrc.At  hercule  iam  quidam  etia  in  potu  addunt:tandc£  ama 
ritudo  eft,  ut  odore  prodigo  fruantur  ex  utraq?  parte  corporis.  L  Piotium,L.  Planci  bis 
confulis  cenforisue  fratrem,  proferiptu  a  triumuiris,in  Salernitana  latebra  unguenti  odo 

re  pro 


historiae  liber  xiti  251 

repfoditumXO.nftat.Quo  dedecore  tota  abfoluta  profcriptio  eft.Quis  enim  non  metito 
iudicet  perpOe  talesC  Carterum  terrarum  omnium  Aegyptus  accomodatiflima  unguen/ 
tis:ab ea  Campania  eft,  copia  rofe. 

De  palmis,&  natura  earum,  &  generibus.  Cap.  mi 

IVdaa  inclyta  eft  uel  magis  palmis,  quarum  natura  nunc  dicetur.  Sunt  quidem  in  Eu/ 
ropa,uulgoq?  Italia/ed  ftcriles .  Ferunt  in  maritimis  Hfipani#  frudu,  ueru  immitem  * 
dulcem  in  Africa, (ed  ftatim  euaneicentem.  Contra  in  oriente  ex  his  uina,  gentiumqj  ali/ 
quibus  panis :  plurimis  uero  etiam  quadrupedum  cibus .  Quamobtem  iure  dicentur  ex/ 
terna: .  Nulla  eft  in  Italia  (ponte  genita, nec  in  alia  parte  terrarum  nifi  in  calida.  Frugifera 
10  uero  nufqua, nifi  in  feruida.Gignitur  Ieui  fabulolaq^  terra,maiore  in  parte  Si  nitrofa.Gau 
det  Si  riguis ,  totoq?  anno  bibere  cum  amet,  anno  Gtienti.  A  fimo  quidam  etiam  \xdi  pu/ 
tant:5i  Aflyriorum  pars  aliqua,fi  non  riuis  mifceatur.  Genera  earum  plura:&  prima  fru/ 
ticem  non  excedentia :  fterilem  hunc, aliubi  Si  ip(um  fertilem, breuiiqj  ramorum  orbe  fo/ 
liofum.Tedtorrj  uicem  hic  parietibus  plerifque  in  locis  praftat  contra  afpergines.  Proce/ 
rioribusfylua  arbore  ex  ip (a, foliorum  aculeo  fruticate  circa  totas  pedinatim,  quas  (ylue 
ftres  intelligi  necefle  eft .  Incerta  tamen  libidineetiam  mitioribus  fe  mifcent.  Reliqua:  te/ 
retes  atque  procera,  denfis  gradadsqj  corticum  pollicibus  ut  orbibus ,  faciles  (e  ad  (caiv 
dendum  orientis  populis  praebent,utilem  fibiarborisq?  induurjs  circulum  mira  pernicita 
te  tum  homine  fubeunte.Coma  omnis  in  cacumine:  Si  pomum  eft,  non  inter  folia,  ut  in 
20  ceteris, fed  fuis  inter  ramos  palmitibus  racemofum,utraque  natura,uuae  atque  pomi.Fo 
lia  cultrato  mucrone ,  lateribus  in  fefe  bifidatis,  bellas  primum  demonftrauere  gemmas: 
nunc  ad  funes  uitiliumqj  nexus  Si  capitu  Ieuia  umbracula  finduntur.  Arboribus, Tm6  po 
dus  omnibus  qute  terra  gignit,herbisqj  etiam,  utruc^  fexu  effe  diligentiffimi  natura  tra/ 
dunt.  Quod  in  plenum  fatis  fit  dixifte  hoc  in  loco.  Nullis  tamen  arboribus  manifeftius: 
Mas  in  palmite  floret,  fcemina  citra  florem  germinat  tantu  (pinee  modo.  Vtrifq?  autem 
prima  nafdtur  pomi  caro,poftea  lignu  intus, hoc  eft  femen  eius.  Argumentum  quod  par 
u$Gnehoc  reperiuntur  in  eodem  palmite.Eft  autem  oblongum ,  non  utoliuis  orbicula/ 
tum.Pr^terea  c*fum  i  dorfo  puluinata  fiffura,  Si  in  aluo  media  plerifqj  umbilicatu ,  un/ 
de  primum  (pargitur  radix.Seritur  aute  pronum, bina  iuxta  copofita  (emina, (upercq? 
5°  totidem ,  quoniam  infirma  fingulis  planta  eft.  Quaterna  coalefcunt .  Multis  candidisc^ 
lignum  hoc  a  carnibus  difeinditur  tunicis ,  alrjs  corpori  adherentibus :  lax£que  diftans, 
tantum  cacumini  filo  adheret.  Caro  maturelcit  anno.Quibufdam  tamen  in  locis  ut  Cy 
pro,quancp  ad  maturitatem  no  perueniat, grato  fapore  dulcis  eft:  Si  folium  ibi  latius, fru 
duscp  reliquis  rotundior.Nec  ut  deuoretur  corpus,  uerum  ut  expuatur,  fucco  modo  ex/ 
preflfo .  Et  in  Arabia  languide  dulces  traduntur  efte  palme :  quanquam  Iuba  apud  Sce/ 
nitas  Arabas  prefert  omnibus  faporibus,quam  uocant  dabulan .  Cetero  non  fine  ma/ 
ribus  gignere  fceminas  (ponte  edito  nemore  confirmat, circaqj  fingulos  plures  nutare  in 
eum  pronas  blandioribus  comis.IHum  eredis  hilpidum,  afflatu  nifuqj  ipfo  8i  puluere  e/ 
tiam  reliquas  maritare.Huius  arbore  excifa  uiduas  poft  fterilefcere  fceminas.  Adeot^  eft 
4°  Veneris  intelledus,  ut  coitus  etia  excogitatus  fit  ab  homine ,  ex  maribus  flore  ac  lanugb 
ncjinterim  uero  tantu  puluere  infparfo  fceminis.  Seruntur  aut  palme  Si  trunco, duorum 
cubitoru  longitudine,a  cerebro  ipfo  arboris  uiridi  fifturis  diuifo  atq;  de foflfo.Etab  radice 
auulfe  uitalis  eft  fatus, &  ramorum  tenerrimis.In  AfTyria ,  ipfa  quoqj  arbor  ftrata  in  fof 
lohumidotota  radicatur, fed  in  frutices  non  in  arborem.  Ergo  plantaria  inftituunt, anni/ 
culasq?  transferunt, 8i  iterum  bimas.  Gaudent  enim  mutatione  fedis,ueraa  alibi,in  Affy 
ria  autem  circa  canis  ortum.  Nec  ferro  attingunt  ibi  nouellas,  fed  religant  comas, ut  in  ab 
titadinem  exeant.Robuftas  deputat  craflitudinis  gratia,  femipedales  ramoru  relinquet1 
tes  truncos, qui  decifi  alibi  necant  matrem .  Diximus  (alfum  ab  his  folum  diligi.Ergo  ubi 
no  eft  tale/alem  afpergut,no  radicibus,fed  longius  paulo.  Quarda  in  Syria  di  Aegyptc> 

u  2  in  binoS 


tn  C.  PLINII  NATVRALIJ 

in  binos  diuidunt  fe  truncos, in  Creta  8i  ternos, quadam  8i  in  quinos.Ferunt  ftatim  in  tri 
mataln  Cypro  uero,Syria,  Aegypto, quadrimx  alix,alixquinquenes,altitudine  homi/ 
nis,nulIo  intus  pomi  ligno  quamdiu  funt  nouellx,  ob  id  fpadonum  accepto  nomine.Ge/ 
nera  earum  multa.Stcrilibus  ad  materias ,  operumcp  lautiora  utitur  Aflyria,  &  tota  Fer/ 
fis.Sunt  8i  exdux  palmarum  quoq?  fylux, germinantes  rurfus  ab  radice  fuccifx .  Dulcis 
medulla  earum  in  cacumine,  quod  cerebru  appellant:  exemptacp  uiuunt,quod  non  alix. 
Vocantur  autem  chameropes,  folio  latiore  ac  moili,ad  uitiiiautilifiimo.Copiofx  in  Cre 
ta,fcd  magis  in  Sicilia.  E  palmis  prunx  uiuaces,igniscp  lentus. Frudliferaru  alrjs  breuiusli 
gnum  inpomo,alrjslongius:his  mollius, iliis  duriusiquibufdam  offeum  lunatumc^,den/ 
te  contra  fafeinantes  religionepolitum .  Aliudpluribusueftitum  paucioribusue  tunicis:  io 
aliud  crafsioribus  tenuioribusue.  Ita  fiunt  unde  quinquaginta  genera, fi  quis  omniu  per/ 
fequi  uelit  nomina  etiam  barbara ,  uinorumtp  ex  qs  differentias.Clariffimx  omniu  quas 
regias  appellauere  ab  honore :  quoniam  regibus  tantum  Perfidis  feruarentur,  Babylone 
nata:  uno  in  horto  Bagou.Ita  enim  uocat  fpadones,qui  apud  eos  etiam  regnauere.Hor/ 
tus  ille  nunquam  nifi  dominantis  in  aula  fuit .  At  in  meridiano  orbe  praecipuam  obtinent 
nobilitatem  fyagri,proximamq?  margarides.Ex  breues,  candida, rotunda, acinis  quam 
balanis  fimiliores.  Quare  8i  nomen  a  margaritisaccepere.Vna  earu  arbor  in  Choraeflfe 
traditur,  una  8i  fyagroru.  Mirumqp  de  ea  accepimus,cum  phcenice  aue,qux  putatur  ex 
huius  palmx  argumento  nomen  accepiffe, iterum  mori  ac  renafei  ex  feipfa:eratqj  cu  hac 
proderem  fertilis.  Ipfumpomu  grande,durum, horridum, 82  a  exteris  generibus  diftans  20 
fapore  ferino ,  quem  ferme  in  apris  nouimus:  euidentiflknecp  caufa  eft  nominis.Quarta 
autoritas  fandalidum,  a  fimilitudine  appellatarum.Iam  in  Aethiopix  fine  quinq?  earum 
nec  plures  arbores  tradunt ,  no  raritate  magis  quam  fuauitate  mirabiles.Ab  his  caryotx 
maxime  celcbrantur,82  cibo  quidem  fed  82  fucco  uberrimx.Ex  quibus  prxeipua  uina  ori 
enti,iniqua  capiti, unde  pomo  nome.Sed  ut  copia  ibi  atc$  fertilitas,  ita  nobilitas  in  Iud?a, 
nec  in  tota,fed  Hiericunte  maxime.  Quanquam  laudatx  82  Archelaide,82  Phalelide,at/ 
que  Liuiadc,gentis  eiufdem  conuallibus.Dos  his  prxeipua  fucco  pingui  ladxtibus,  quo/ 
damcp  uini  fapore  in  meile  pr^duIci.Sicciores  in  hoc  genere  nicolai,fed  amplitudinis  prx 
cipux, quaterni  cubitoru  longitudinem  efficiut.  Minus  fpeciofx,fed  fapore  caryotarufo 
rores, ob  hoc  adelphides  didtx,  proxima  fuauitate  habet,no  tamen  eandem.  Tertiu  ex  3° 
his  genus  pateton,  nimio  liquore  abundanrumpitc^  fe  pomi  ipfius  etiam  in  fua  matre  e/ 
brietas, calcatis  fimilis .  Suu  genus  e  ficciore  turba  dadlylis,  prxlonga  gracilitate  curuatis 
interim.Nam  quos  ex  his  deorum  honori  damus,Chydxosappellauit  Iudxa,gensccn 
tumelia  numinum  infignis.In  totum  arentes  Thebaides  atque  Arabicae,  macro  corpore 
exiles ,  82  afliduo  uapore  torrentes,  cruftam  uerius  quam  cutem  obducunt.  In ipfa  qui/ 
dem  Aethiopia  friatur  hxe(tanta  eft  ficcitas)  di farinx  modo  fpifiaturin  panem.  Gigni/ 
tur  autem  in  frutice  ramis  cubitalibus, folio  latiore, pomo  rotudo,  fed  maiore  quam  mali 
amplitudine:Cycas  uocant.  Triennio  maturefeunt.  Semperq?  frutici  pomum  eft  fubna/ 
icente  alio.  Thebaidis  frudtus  extemplo  in  cados  coditur:cum  fui  ardoris  anima:ni  ita  fi/ 
at,celeriter  expirat:marcefcitqj  no  retoftus  furnis.Ex  reliquo  genere  plebei^  uidetur.  Sy/  40 
ri  82  Iuba  tragemata  appellant.  Nam  in  alia  parte  Phoenices  Cilicixdjp, populari  etiano/ 
mine  a  nobis  appellantur  balani.  Eorum  quocp  plura  genera.Differunt  figura  rotundiia 
tis  aut  proceritatis.Differunt  8i  colore, nigriores  ac  rubentes.Nec  pauciores  ficu  tradun/ 
tur  colores.Maxime  tamen  placent  candidi.  Diftant  82  magnitudine,  prout  multi  cubitu 
effecere. Quidam  funt  no  ampliores  faba.Seruantur  hi  demum,qui  nafcutur  in  falfisat/ 
que  fabulofis,ut  in  Iudxa  52  Cyrenaica  Africa.  Non  item  in  Aegypto,  Cypro,  Syria, 82 
Seleucia  Affyrix.Quamobrem  fues  82  reliqua  animalia  ex  his  (aginantur.  Vitiati  aut  ue 
tufti  eius  pomi  fignum  eft,decidiffe  candidam  uerrucam,qux  racemo  adhxferit.AIexan 
dri  milites  palmis  uiridibus  ftrangulati  funt.  In  Gedrofis  id  fadlum  eft  pomi  genere, ali/. 


Historiae  LiUEft  xirr  ij$ 

bi copia  euenit.  Eft  enim  tanta  mufteis  fuauitas,  ut  finis  mandendi  non  nifi periculo  fiat. 

De  Syri*  arboribus.  Cap.  v 

CY  ria  pr*ter  hanc  peculiares  habet  arbores.In  nucum  genete  pittacia  nota.  Prodeffe 
(Jaduerfus  ferpentium  traduntur  morfus ,  8i  potu  8C cibo .  In  ficorum  autem  caricas,& 
minores  eius  generis, qug  cottana  uocant.Item  pruna  in  Damafco  monte  nata,&  myxa, 
utranque  iam  familiarem  Itali*.Ex  myxis  in  Aegypto  3C  uina  fiunt.Iuniperi  fimilem  ha/ 
bent  Phcenices  8C  cedrum  minorem.Duo  eius  genera ,  Lycia  8t  Phcenicia.  Differunt  fo/ 
lio.Nam  qu*  durum, acutum, Ipinolum  habet,oxycedrosuocatur,ramofa&  nodis  infe 
fta.  Altera  odore  pr*ftat.Frucdum  ferut  myrti  magnitudine  ,  dulcem  fapore.  Et  maioris 
cedri  duo  genera:  Qu*  floret,fru<dum  non  fert.  Frudlifera  non  floret, 8C  in  ea  antecederi/ 

10  tem  fruclum  occupat  nouus.Semen  eiuscupreffo  fimile.Quidam  cedrelaten  uocant£x 
hac  refina  laudatiffima.  Materi*  uero  ipfi  *ternitas.Itac^  8C  fimulacra  deorum  ex  ea  fa/ 
ftitauerunt. Cedrinus  eft  Rom§  in  delubro  Apollo  Sofianus,Seleucia  aduedus.Cedro 
fimilis  in  Arcadia  eft  arbortin  Phrygia  frutex  uocatur. 

De  terebintho.  Cap.  vi 

CY  ria  &  terebinthu  habet.Ex  his  mafcula  eft  fine  frudu.Fceminaru  duo  genera,  Alte 
Uri  frudus  rubet  lentis  magnitudine ,  alteri  paIlidus.Cu  uite  maturefcit,n6  grandior  fa  - 
ba, odore  iucudior,tacdu  refinofus circa  Idam  Troadis.Sed  in  Macedonia breuis  arbor 
hacc  atep  fruticoia,in  Damafco  Syri*  magna.  Materies  ei  admodu  lenta,ac  fidelis  ad  ue 
^  tuftatem ,  eximrj  ac  nigri  lplendoris,flos  racemofus  oliu*  modo,fed  rubens,  folia  denfa. 
10  Fert  &:  folliculos  emittentes  qu*dam  animalia,  ceu  culices,  lentoremq?  refinofum,  qui  Si 
cortice  erumpitEtiam  rhusSyri*  mafcula  fert, fterili  fcemina, folio  ulmi  paulo  longiore 
&pi!ofo,folioru  inter  fe  femper  contrarqs  pediculis,gracili  breu ramo.Pelles  canaid* 
conficiuntur  ijs .  Semen  lenti  fimile  cum  uua  rube(cit,quod  uocatur  rhus ,  medicamentis 
dccefiarium.  De  ficu  Aegyptia  6£  Cypria.  Cap.  Vir 

■p  T  in  Aegypto  multa  genera,qu*  no  alibi.  Ante  omnia  ficus,ob  id  Aegyptia  cogno 
J-/minata.  Arbor  moro  fimilisfolio,magnitudine,afped:u.Pomufertno  ramis, fed  eau. 
diceipfo.Idq*  ipfum  ficus  eft  pr*dulcis,  fine  granis  interioribus,percp  fcecudo  prouetu, 
fcalpendo  tantu  ferreis  unguibuscaliter  no  maturefcit.Sed  cum  fadum  eft  quarto  die  de 
?o  metitur, alio  fubnalcentetfepteno  ita  ttumerolapartu,per  fingulas  *ftates  multo  lade  a/ 
bnndante.Subnafcitur  etiam  fi  no  fcalpatur  foetus  quater  *ftate,  prioreqp  expellit  imma 
tnru.Materies  proprrj  generis  inter  utiliffimas.C*fa  ftatim  ftagnis  mergit\  Hoc  eft  eiuS. 
ficcari .  Et  primo  fidit, poftea  fluitare  incipit  i  certocp  fugit  eam  alienus  humor,qui  aliam 
omnem  rigat.  Cum  innatare  cceperit,tempeftiu*  habet  fignu.Huic  fimilis  quadantenus 
qa$  uocatur  Cypria  ficus  in  Creta .  Nam&  illa  in  caudice  ipio  fert  pomu  &  ramis,  cu  in 
craflitudinem  adoleuere.Sed  h*c  germina  emittit  fine  ullis  folijs  radicis  fimilia.Caudex 
arboris  fimilis  populo,fo!ium  ulmo.Frudus  quaternos  fundit,totiens  SC  germinat .  Sed 
grofifus  eius  no  maturefcit,nifi  incifura  emiffo  laede.  Suauitas  Si  interiora  fici, magnitudo 
forbt.  De  Ceraunia  filiqua.  Cap,  viri 

Qlmilis  his  filiqua,  quam  Iones  Cerauniam  uocant  .*  trunco  Si  ipfa  fertilis,fed  pomo  fi/ 
jJliquce.Ob  id  quidam  Aegyptia  ficum  dixere, errore  manifefto.No  enim  in  Aegypto 
nafcitur,fed  in  Syria  Ioniacjj,8£  circa  Gnidum ,  atque  in  Rhodo, lemper  comantibus  fo/ 
ItjSjflore  candido,  cu  uehementia  odoris  i  plantigera  imis  partibus,  8i  ideo  fuperficie  fla/ 
uefcensjfuccum  auferente  fobole.  Pomo  antecedentis  anni  circa  canis  ortus  detra<do,fta 
tim  alterum  parittpoftea  florem,  per  aredurum  hyeme  foetus  enutriente. 

De  perfica  Aegypti, &fpina  Aegyptia.  Cap.  iX 

A  Egyptus& perficam  arborem  lui  generis  habet, fimilem  piro, folia  retinentem.Fer 
ixtilitas  affidua  ei,fubnafcente  craftino  frutdu.Maturitas  etefiamm  afflatu.  Pomum 

«  ?  longius 


2J4  c.  PLINII  NATVRALIS 

longius  piro,  inclufum  amygdala  putamine  Si  corio,colore  herbidcv.fed  ubi  nuxilli,huic 
pomum ,  differens  breuitate  ac  mollitie:  &  quamuis  blandiatur  pradulcis  fuauitas,inno/ 
cuum.Materies  bonitate,  firmitudine,  nigritia  quoq?  nihil  differens  a  loto.Simulacra  cx 
ea  facffitauere,non  eadem  gratia  quam  fideli  materie, ut  ex  arbore  quam  balanu  appella 
uimus,  magna  ex  parte  contorta.  Naualis  itaque  tantum  eft.  At  e  diuerfo  cuci  in  magno 
honore  palmte  fimilis ,  quando  Si  eius  foirjs  utuntur  ad  textilia .  Differt,  quod  in  brachia 
ramorum  fpargitur .  Pomo  magnitudo  qua  manum  impleat, color  fuluus,  comendabi/ 
lis  fucco  ex  auftero  dulci.Lignum  intus  grandis  firmaq?  duritia,ex  quo  uelares  detornat 
annulos.In  eo  nucleus  dulcis  dum  recens  eft .  Siccatus  durefeit  ad  infipitu,  ut  mandi  non 
poffit,nifi  pluribus  diebus  maceratus.Materies  crifpioris  elegantia, Si  ob  id  Perfis  gratif/  io 
fima .  Nec  minus  (pina  celebratur  in  eadem  gente  duntaxat  nigra ,  quoniam  incorrupta 
etia  in  aquis  durat, ob  id  utiliffima  nauium  coffis.Candida  facile  putrefeit.  Aculeus  fpina/ 
rum  Si  in  folfjs.Semen  in  filiquis,quo  coria  perficiuntur  galla  uice.  Flos  8i  coronis  iucun/ 
dus,&  medicamentis  utilis.  Manat  Si  gumi  ex  ea.  Sed  pracipua  utilitas  quod  cafa  anno 
tertio  refurgit.Circa  Thebas  hac, ubi  Si  quercus, Si  Perfica, Si  oliua,  ccc.  a  Nilo  ftadrjs 
fylueft ri  tra<ftu,&  fuis  fontibus  riguo.  De  pruno  Si  arboribus  circa  Mephim.  Cap.  x 
TBi  Si  prunus  Aegyptia,no  diffimilis  fpina  proxime  dicta,  pomo  mefpili,maturefcens 
Xbruma,nec  folia  dimittens.Lignum  in  pomo  grande,fed  corpus  ipfum  natura  copiaqj 
meffium  inftar  incolis.Purgatu  enim  tundunt, fcruantqj  eius  offas.Sylucftris  fuit  &  circa 
Memphim  regio  tam  uaftis  arboribus  ut  terni  nequirent  uel  circuplecfti ,  unius  peculiari  20 
miraculo, nec  pomum  propter, ufumue  aliquem, fed  euentum.Facies  enim  fpina  folia  ha 
betceu  pennas,  qua;  tadis  ab  homine  ramis,  cadunt  protinus, ac  poftea  renafeuntur. 

De  gummigeneribus,8i  papyro.  Cap.  xi 

Vmmi  optimum  effe  ex  Aegyptia  fpina  conuenit,  uermiculatu,  colore  glauco, pu/ 
Vjf  rum  fine  cortice,dentibus  adhares.  Pretiu  eius  in  libras  xm.  Deterius  px  amygda 
lis  amaris  Si  cerafo,  peflimu  ex  prunis.Fluit  8i  ex  uitibus ,  infantiu  ulceribus  aptiffmum. 

Si  aliquando  ex  olea  dentium  dolori:  ulmo  etiam  in  Coryco  monte  Cilicia, ac  iunipero, 
ad  nihil  utile :  ex  ulmi  uero  gummi  8i  culices  ibi  enafeuntur .  Fit  Si  ex  farcocolla(ita  uoca/ 
tur  arbof)gummi  utiliftlmu  pi<ftoribus  ac  medicis,fimile  pollini  thuris:&  ideo  candidum 
quim  ruffum  melius.Pretium  eius  quod  fupra .  Nondum  paluftria  attigimus,  ncc  fruti/  30 
ces  amnium.Prius  tamen  quam  digrediamur  ab  Aegypto  &  papyri  natura  dicetur, cum 
charta  ufu  maxime  humanitas  uita  conflet  Si  memoria.Et  hac  Alexandri  magni  uido/ 
ria  repertam, autor  eft  M.  Varro,condita  in  Aegypto  Alexandria.  Ante  non  fuiffe  char 
tarum  ufum.in  palmarum  foirjs  primo  fcriptitatum:deinde  quarundam  arborum  libris. 
Poftea  publica  monumenta  plumbeis  uoluminibus,mox  &priuata  linteis  cofici  ccepta, 
aut  cerisTugillariu  enim  ufum  fuiffe  etiam  ante  Troiana  tempora  inuenimusapudHo/ 
merum.IUo  uero  prodente  ne  terram  quidem  ipfam  totam  fuiffe, qua:  nuc  Aegyptus  in/ 
telligitur,cum  in  Sebennyttco  falte  eius  nominis  charta  nafcatur .  Poftea  adaggerataNi 
lo.Siquidem  £  Pharo  infula  qua  nuc  Alexandria  pote  iugitury notffis  dieicj?  uelifico  na/ 
uigii  curfu  terram  fuiffe  prodidit .  Mox  amulatione  circa  bibliothecas  regum  Ptolercai  40 
Si  Eumenis, fupprimente  chartas  PtoIemao,idem  Varro  membranas  Pergami  tradidit 
repertas.Poftea  promifeue  patuit  ufus  rei,qua  coftat  immortalitas  hominu.Papyru  ergo 
nafeitur  in  paluftribus  Aegypti,aut  quiefeentibus  Nili  aquis, ubieuagataftagnant,  duo, 
cubita  non  excedente  altitudine  gurgitffbrachiali  radicis  obliqua  craftitudine,triangulis 
lateribus, decem  non  amplius  cubitoru  longitudine  in  gracilitatefaftigiatum,  tbyrfi  mo/ 
do  cacumen  incIudens.Semine  nullo, aut  ufu  eius  alio  quam  fioris  ad  deos  coronandos. 
Radicibus  incola  pro  ligno  utuntur :  nec  ignis  tantum  gratia,  fed  ad  alia  quoq?  utenfilia 
uaforum.Ex  ipfo  quidem  papyro  nauigia  texunt.Et  e  libro  u.ela,tegetescp,nec  non  Si  ue 


HISTORIAE  LIBER 


ftem,atq?  ftragula  ac  Funes.  Mandunt  quoqj  crudum  decodumcp,fuccum  tantu  deuo/ 
rantes.Nafcitur  &  in  Syria ,  circa  quem  odoratus  ille  calamus  lacum.Necp  alrjs  ufus  eft, 
quam  inde  funibus  rex  Antigonus  in  naualibus  rebus,  nondum  fparto  communicato* 
Nuper  &  in  Euphrate  naftes  circa  Babylonem  papyrum  intelledum  eft  eundem  ufum 
habere  charfce.Et  tamen  adhuc  malunt  Parthi  ueftibus  literas  intexere.Prsparantur  ex 
eo  charta, diuifo  acu  in  pratenucs  fed  quam  iatilsimas  philuras. 

De  generibus  chartarum ,  &  quomodo  charttfe  fiant ,  &  de  chartarum 
probatione,  8C  uitijs  &  glutino  earum.  Cap.  xii 

le  r)Rincipatus  medio, atque  inde  fciffura:  ordine.Hieratica  appellabatur  antiquitus.reH 
JL  giofis  tantum  uoluminibus  dicata ,  qus  ab  adulatione  Augufti  nomen  accepit*  ficuc 
fecunda  Liuim  a  coniuge  eius.Ita  defcendit  hieratica  in  tertiu  nomen.Proximum  amphi/ 
theatrica  darum  fuerat  a  confedura:  loco .  Excepit  hanc  Rom«  Fannij  fagax  officina^ 
tenuatamqj  curiofa  interpollatione  principalem  fecit  e  plebeia,  &  nomen  ei  dedit .  Quae 
non  edet  ita  recurata,  in  fuo  manfit  amphithcatrica.Poft  hac  Saitica  ab  oppido, ubi  ma 
xima  fertilitas  ex  uilioribusramentiscpropiorqpetiamnum  cortici  Taeniotica  d  uicinolo/ 
co.pondere  iam  hxc  non  bonitate  uenalis.Nam  emporetica  inutilis  fcribendo,inuolucris 
chartarum  fegeftriumcp  in  mercibus  uiurri probet, &  ideo  d  mercatoribus  cognomi/ 
nata.  Pofl:  hanc  papyrum  eft ,  extremumep  eius  fcirpo  fimile,ac  ne  ad  funes  quidem  nifi 
io  inhumore  utile .  Texunturcg  omnes  tabube  madentes  Nili  aqua .  Turbidus  liquor  uitn 
glutini  praebet ,  cu  primo  fupina  tabula  fcheda  adlinitur,longitudine  papyri,  quae  potuit 
eiTcfegminibus  utrinque  amputatis.  Tranfuerfa  poftea  crates  peragicur.  Premitur  de/ 
iade praelis,  SC  ficcantur  iole  plagula:  atque  inter  fe  iunguntur ,  proximarum  iemper  bo/ 
nitatis  diminutione  ad  deterrimas.  Nunquam  plures  fcapo  quam  uicenae.  Magna  in  lati/ 
tudiae  earum  differentia,  xm  digitorum  optimis.  Duo  detrahutur  hieraticte.Fanniana 
denos  habet.Etuno  minus  amphitheatrica.Pauciores  Saitica,  nec  malleo  fufficit .  Nam 
emporeticf  breuitas  fex  digitos  non  exccdir.Pmerea  ipedatur  in  chartis, tenuitas,  den/ 
litas, candor, leuor.Primatum  mutauit  Claudius  Gefar.  Nimia  quippe  Auguftm  tenui/ 
tas  tolerandis  non  fuffictebat  calamis .  Ad  hoc  tranfmittens  literas  litura:  metum  affere/ 
io  bataduerfis,&  alias  indecoro  uifu  pertranslucida .  Igitur  &  fecudo  corio  ftatumina  fada 
funt  eprirno  fubtegmine.  Auxit  8i  latitudinem.Pedalis  erat  menfura,  &  cubitalis  macro/ 
cokSed  ratio  deprehendit  uitiu,  unius  fcheda  reuulfione  plures  infeftate  paginas.  Ob 
hoc  pnelata  omnibus  Claudia .  Augufbe  in  epiftolis  autoritas  relida .  Liuiana  fuam  te/ 
nuit, cui  nihil  e  prima  erat, fed  omnia  efecunda .  Scabritia  leuigatur  dente  conchaue ,  fed 
caduca  literce  fiunt.Minus  forbet  politura  charta, magis  fplendet.Rebellat  fcepe  humor 
incuriofedatus,  primoq;  malleo  deprehenditur,  autetiam  odore  cum  fuerit indiligen/ 
tior.Dcprehenditur  8C  lentigo  oculis,fed  inferta  medrjs  glutinamentis  tgnia.fungo  papy 
ri  bibula,uix  nifi  litera  fundente  fe :  tantum  ineft  fraudis .  Alius  igitur  iterum  texendis  !a/ 
bor .  Glutinum  uulgare  e  pollinis  flore  temperatur  feruente  aqua, minimo  aceti  afperfu* 
40  Nara  fabrile  gummisq?  fragilia  funt.  Diligentior  cura,  molli  panis  fermentati  colata, 
aqua  feruente :  minimum  hoc  modo  intergerrj,  atq*  etiam  Nili  lenitas  fuperatur.Omne 
autem  glutinum, nec  uetuftius  effe  debet  uno  die,nec  recentius.  Poftea  malleo  tenuatur, 
&  iterum  glutino  percurritur  jiterumcp  conftrida  erugatur  atque  extenditur  malleo, 
Itafunt  longinqua  monumenta  Tiberfi  Ca ijcp  Graechorum  manus ,  qutE.apud  Pom/ 
pontum  Secundum  uatem  ciuemq?  clariftimum  uidi  annos  fere  poft  cc.  Iam  uero  Cice 
ronisac  diui  Augufti  Virgilrjtp  fepenumero  uidemus. 

I  De  libris  Nums.  Cap.  xiii 

Ngetiaquide  exempla  cotra  Varronis  fententiade  chartis  reperiutur.Nancp  Caffius 

u  4  Hemina 


2tS  C.  PLINII  NATVRALIS 

Hemina  uetuftifsimus  autor  annalium, quarto  eorum  libro  prodidit,Cn.  Teretium  foi> 
bam  agrum  fuum  in  Ianiculo  repaftinantem  offendifle  aream,  in  qua  Numa  qui  Rom® 
regnauit  fitus  fuiflet.  In  cade  libros  eius  repertos  P.  Cornelio  L.  F.  Cethego, M.Bebio, 
Q.F.  Pamphilo  c  o  s  s.ad  quos  a  regno  Num§  colliguntur  anni  bxxxv.&  hos  fuiffe 
&  charta:maiore  etiamnum  miraculo,  quod  tot  infofsi  durauerunt  apniS, Quapropter  in 
re  tanta  ipfius  Hemina;  uerba  ponam.  Mirabantur  alrj  quomodo  illi  libri  durare  potuif/ 
fent.  Ille  ita  rationem  reddebat :  Lapidem  fuiffe  quadratum  circiter  in  medio  ar de  uin. 
dum  candelis  quoquo  uerfus.  In  eo  lapide  infuper  libros  impofitos  fuifle, propterea  an 
bitrarier  eos  non  computruifle.Et  libros  cedratos  fuifle, propterea  arbitrarier  tineas  non 
tetigifle.In  his  libris  fcripta  erant, philofophite  Pythagoricce.Eosc^  combuftos  d  Q,Pe/Ia 
tilio  pratore ,  quia  philofophia;  fcripta  efient. Hoc  idem  tradit  C.  Pifb  cenforiusprimo 
commentariorum  libro.Sed  libros  fepte  iuris  pontifici) ,  totidemc^  Pythagoricos  fuiffe, 
Tuditanus  decimo  tertio,  Num^decretoru  fuifle.  Libros  xn  fuifle ,  ipfe  Varro  huma/ 
narum  antiquitatum  v.  Antias  fecundo,  duos  pontificales  Latinos,  totidem  Grxcosptf 
cepta  philofophiascotinentes.Idem  tertio, ponit  quocomburi  eos  placuerit.  Inter  omnes 
uero  conuenit, Sibyllam  ad  Tarquinium  Superbum  treis  libros  attulifle.  Ex  quibus  igni 
duo  cremati  ab  ipfa,  tertius  cum  capitolio  Syllanis  temporibus .  Prsterea  Mutianus  ter 
conful  prodidit  nuper  fe  legi fle,  cum  pr^fideret  Lyciae,  Sarpedonis  a  Troia  fcriptam  in 
quodam  templo  epiftols  chartam.Quod  eo  magis  miror,  fi  etiamnu  Homero  conden¬ 
te  Aegyptus  non  erattaut  cur,fi  iam  hic  erat  ufus,  in  ipfa  illa  Lycia  Bellerophonti  codicil/  20 
los  datos  non  epiftolas  prodidit  C  Sterilitatem  fentit  hoc  quocp.  Fadumqj  iam  Tiberio 
principe  inopia  chartf  ,ut  e  Senatu  darentur  arbitri  difpenfandrialias  in  tumultu  uita  erat. 

De  arboribus  iEthiopia;  Cap.  xrm 

A  Ethiopia  iEgypto  cotermina,infignes  arbores  no  fere  habet,  prmter  Ianiferas,qua 
AArum  natura  in  defcriptione  Indorum,atque  Arabia;  didaeft.  Propior  tamen  huic 
natura  lana:,maiorcp  folliculus  granati  modo  mali:fimilesqp  &  inter  fe  arbores  ipfa:. 
Prseter  hanc  palmm,quales  retulimus.Infularum  arbores  ambitu  Aethiopia:, 8C  nemora 
odorata, in  mentione  earum  dida  funt. 

De  Atlantis  arboribus, &  cedrinis  menfis,&  qua:  in  his  laudentur, 81 
qua  uituperentur.  Cap.xv 

ATIas  mons  peculiari  proditur  fylua ,  de  qua  diximus .  Confines  ei  Mauri,  quibus 
plurima  arbor  cedri  5Z  menfarum  infania,quas  fcemina  uiriscontra  margaritas 
regerunt.  Extat  hodie  M.  Ciceronis  in  illa  paupertate ,  8i  quod  magis  mirumeft,illo 
auo  empta  h — s.x.memoratur  8C  Galli  Afinij,H — s.xi.  Venundata  funt  8C  dux  Iuba 
rege  uendentetquaru  alteri  precium  fuit  h— s.  xv.alteri  paulo  minus.  Interiit  nuper  incer. 
dio  a  Cethegis  defeendens,  h  —  s,  xim  permutata,  latifundrj  taxatione ,  fi  quispradia 
tanti  mercari  malit.  Magnitudo  amplifsima  adhuc  fuit,  unius  commifla  ex  orbibus 
dimidiatis  duobus,  a  rege  Mauritania;  Ptolemao ,  quatuor  pedum  &femipedisper 
medium  ambitum ,  crafsitudine  quadrantali :  maiufqfie  miracuulm  in  ea  eft  artis  laten/  49 
te  iundura ,  qu  £m  potuiflet  efle  natura  folida  »■  Item  a  Nomio  Tiberi)  Cafaris  liberto 
cognomen  trahentis ,  tribus  ficilicis  infra  quatuor  pedes  toridemque  infra  femipedem 
crafsitudinis.  Qua  in  re  non  omittendum  uidetur:  Tiberio  principi  menfam  quatuorpe/ 
des  fextante  Si  ficilico  excedentem,tota  uero  crafsitudine  fefcunciaIi»operimenro  latnins 
ueftitam  fuifle ,  cum  tam  opima  Nomio  liberto  eius  eflet ,  cuius  materia  erattuber.hoc 
eft  radicis  uitium,maximeq?  in  eo  Iaudatum,quodfub  terra  totum  fuerit,  &  rarius  quam 
qua  fuperne ,  quaq&e  gignuntur  etiam  ia  ramis:  propriecp  quod  tanti  emitur,  arborum 
uitiura  eft ,  quarum  amplitudo  ac  radices  aftimari  poflunt  ex  orbibus .  Sunt  autem 

cupreffo 


fclST  ORIAE  LIBER  XIII 
cupredo  fttmin*etiamnu  fylueftri  fimiles  folio, odore, caudice .  Anchorarius  motis  uo/ 
catur  citerioris  Mauritani*,quilaudarifsima  dedit  cedrum,  iam  exhauftus.Menfis  pr*> 
cipua  dos  in  uena  crilpis,uel  in  uertice  uarrjs.  Illud  oblongo  cuenit  difcurlu3ideoq?  tigrin* 
appellantur .  Hoc  intorto ,  Si  ideo  tales  pantherina  uocantur.  Sunt  &  undatim  crifpar, 
maiore  gratia ,  fi  pauonum  cauda:  oculos  imitentur .  Magna  uero  poft  has  gratia  extra 
pnedi&as  crifpisdenla  ueluti  granicongerie,quasobidafimi!itudine  apiatas  uocant. 
Summa  uero  omniu  in  colore.Hic  maxime  mulfi  placet,  fuis  refulgens  uenis.  Poft  haec 
amplitudo  eft  iam  totius  caudicis.Iuuant  plura  quoq?  in  una  menla  uitia.Lignum,ita  uo 
catur  materia  furda ,  Si  indigefta  fimplicitas,  aut  platani  foliorum  modo  digefta.item  ili / 
io  gnxuens  fimilitudo,uel  coloris:&  quibus  maxime  obnoxias  fecere  aeftus  uentiq?,rim*, 
aut  capillamenta  rimas  imitata .  Poftea  murena  nigro  tranlcurrens  limite,  uarrjscp  corti/ 
cum  pundlis  apprehenfus  papauerum  modo ,  8i  in  totum  atro  propior  color,  macul*u£ 
difcolores.  Virides  terra  codunt  barbari, Si  illinunt  cera.  Artifices  uero  frumeti  aceruis  im 
ponunt  feptenis  diebus ,  totidem  intermifsis;mirumq? ,  ponderi  quantum  ita  detrahanr. 
Naufragia  docuere  nuper,  hanc  quoq?  materiam  ficcata  mari,  duritie  incorrupta  fpifla/ 
ri3non  ullo  modo  uehementius .  Nutriuntur  optime,  fplendelcuntqj,  manu  ficca  fricat* 
a  balineis  maximernec  d  uinis  I*duntur ,  ut  his  genit* ,  Inter  pauca  nitidiorisuit*  inftru/ 
menta  h$c  arbor  eft:  quapropter  infiftendum  ei  quoque  paulum  uidetur, 

Trogete  arbor  qu*.  Cap.  xvi 

20  VTOta  etiam  Homero  fuitttrogete  uocatur,ab  alrjs  thya.Hanc  igitur  inter  odores  uri 
JLN  tradit  in  delicrjs  Circes,  quam  deam  uolebat  inteliigi,  magno  errore  eoru,qui  odo/ 
ramenta  in  eo  uocabulo  accipiunt ,  cum  pr*lertim  eodem  uerfu  cedrum  laricemqj  und 
tradat:  in  quo  manifeftum  eft  de  arboribus  tantum  Iocutum.Theophraftus,qui  primus 
a  Magni  Alexandri  *tate  fcribit  quocirca  urbis  Roma:  quadringentefimumquadrage/ 
(imum  gefta  font  annum ,  magnum  iam  huic  arbori  honorem  tribuit,  memoratas  ex  ea 
referens  temploru  ueteru  contignationes,  quandamqj  immortalitatem  materi*  in  tetftis 
contra  uitia  omnia  incorrupt*.Radice  nihil  crifpius,nec  aliunde  pretiofiora  opera.Prarci 
pnam  aut  efle  eam  arborem  circa  Ammonis  deiubru.  Naici  8i  interiore  Cyrenaica  par/ 
te.De  menfis  tamen  tacuit, &  alias  nullius  ante  Ciceronianam  uetuftior  memoria  eft:  ex 
30  qao  nouiti*  apparet .  Alia  eft  arbor  eodem  nomine,  malum  ferens  exeeratum  aliquibus 
odore  Si  amaritudine,alrjs  expetitum, domos  etiam  decorans, nec  dicenda  uerbofius. 

De  arbore  loto.  Cap.  xvn 


TJ*  Adem  Africa  qu  a  uergit  ad  nos,infignem  arborem  loton  gignit,  quam  uocant  ce!/ 
JU/tin3X  ipfam  Itali*  familiarem ,  fed  terra  muratam .  Pnscipua  eft  circa  Syrtes  atque 
Nafamonas .  Magnitudo  qu*  piro,  quanquam  Nepos  Cornelius  breuem  tradat .  I nci/ 
fur*  folio  crebriores ,  alioquin  ilicis  uiderentur.Differenti*plures,e*C£  maxime  frudli/ 
basfiunt.Magnitudo  huic fab*, color  croci,fed  ante  maturitatem  alius  atque  alius ,  ficut 
inuuis.Nafcitur  denius  in  ramis  myrti  modo,  no  ut  in  Italia  cerafi.  Tam  dulcis  ibi  cibus, 
utnomen  etiam  genti  terr*q?  dederit ,  nimis  hofpitali  aduenarum  obliuione  patri* .  Fe/ 
40  rutituentris  non  fentire  morbos, qui  eum  mandant.Melior  fine  interiore  nucleo, qui  in  ai 
tero  genere  ofteus  uidetur.  Vinuquoqj  exprimitur  huic  Gmilemulfo,quodu!tra  denos 
dies  negat  durare  idem  Nepos:bacchascp  cotufas  cu  alica  ad  cibos  dolrjs  condi .  Quin  62 
exercitus  paftos  eo  accepimus,ultro  citroqj  comeates  per  Africa.Ligno  colos  niger.  Ad 
tibiarucantus  expetitur.  E  radice  cultellis  capulos  breuesq?  alios  ufus  excogitat.  H*c  ibi 
natura  arboris.Eft  autem  eodem  nomine  Si  herba ,  Si  in  Aegypto  caulis  in  paluftriu  ge/ 
nere. Recedentibus  enim  aquis  Nili  riguis,prouenit  fimilis  fab*  caule/olrjsq?  denfacon 
gerie  ftipatis ,  breuioribus  tantum,gracilioribusq; :  cui  frucftus.in  capite  papaueri  fimilis 
incifaris3omnicp  alio  modo, intus  grana  ceu  mi!ium.IncoI*capita  in  aceruis  putrefactut, 
mox  feparant  lauado  Si  ficcata  tundunt, eocp  pane  ututur.Miru  eft  quod  pr*ter  h*c  tra 

dituc 


2J8  C.  PLINII  HATVRALIS 

ditur:So!e  occidente  papauera  ea  comprimi,#  integi  folqs.  Ad  ortum  autem  aperirido 
ncc  maturelcantjfloscp  qui  eft  candidus, decidat. 

De  fcapo  ipfo,  #  radice  loti.  Cap.  xviii 

TJ  Oc  amplius  in  Euphrate  tradunt,#  fcapum  ipfum  #  florem  uefpera  mergi  ufq;  in 
JTXmedias  nodtes,  totumqj  abire  in  altum, ut  ne  dimiffa  quidem  manu  poflitinueniri. 
Verti  deinde,  paulatimq?  lubrigi,  #  ad  exortum  folis  emergere  extra  aquam,  ac  florem 
patefacere, atque  etiamnum  exurgere, ut  plane  ab  aqua  abfit  ake.Radicem  lotos  h*c  ha/ 
bet  mali  cotonei  magnitudine,operta  nigro  cortice,qualis  #caftaneas  tegit.Interiuscan/ 
didum  corpus,gratum  cibis, fed  crudo  gratius  decocftum,Gue  aqua, flue  pruna.Nec  aliun 
de  magis, quam  purgamentis  eiusfaes  craflefcunt.  13 

De  paliuro,#  Punico  malo,#  de  flore  Punici  mali.  Cap.  xix 
/^t  Y renaica  regio  loto  fux  poftponit  paliuro.  Fruticoflor  hxc  frudtucp  magis  rubes, 
V^/  cuius  nucleus  non  fimul  manditur,  iucundus  per  fe,atque  iuauior  e  uino,quin  &  ui/ 
na  fucco  fuo  commendans.  Interior  Africa  ad  Garamantas  ufque,#  deferta, palmarum 
magnitudine  #  fuauitate  conftatjttobilibus  maxime  circa  delubrum  Ammonis.Sed  circa 
Carthaginem  Punicum  malum  cognomine  fibiuendicat.  Aliquigranatumappellant. 
Diuiflt  #  in  genera, apyrinon  uocando,cui  lignofus  nucleus  abeft.  Sed  candidior  ei  natu 
ra,  #  blandiores  funt  acini,  minusqp  amaris  diftincfti  membranis .  Alia  ftru&ura  eorum, 
ut  in  fauis, communis.  Nucleos  habentium  v.fpecies, dulcia, acria, mixta, acida, uinofa.Sa 
mia  #  /£gyptia,diftinguuntur  erythrocomis  #  leucocomis.  Corticis  maior  ufus  ex  acer/ 10 
bis  ad  perficienda  coria.Fiosbalauftium  uocatur,#  medicinis  idoneus,#  tingendisuefti 
bus, quarum  color  inde  nomen  accepit. 

De  Afls  #  Graci®  fruticibus.  Cap.  xx 

T  N  Afla  #  Grrecia  nalcuntur  frutices,  Epicacftis,  quem  alrj  embolinen  uocant,  paruis  fo 
JLlijs,qux  pota  contra  uenena  profunt,flcut  Herices  contra  ferpentes. 

De  thymelaza,  flue  chametea,  #  tragacanthe,  #  de  tragio,  flue  fcorpione, 

&  myrice,#  brya,#  galla.  Cap.xxr 

T  in  quo  nafeitur  granum  Gnidium,  quod  aliqui  linum  uocant. Fruticem  uero  thy/ 
J-^mebeamjaltj  chamelsea,alq  pyros  achnen,alrj  cneftron,alrj  cneoron.Eft  fimilis  olea/  J0 
ftro,foIrjsanguftioribus,gummofis  fi  mordeantur,myrti  magnitudine,  femine  colore  8i 
fpecie  farris,  ad  medicina  tantum  ufum.  Tragion  fruticem  fola  Creta  infula  gignit,tere/ 
bintho  flmilem  #  femine,  quod  contra  iagittarum  ictus  efficaciflimum  tradunt.  Eadem 
#  tragacanthen,fpin^  alb^  radice ,  multum  prolatam  apud  Medos  aut  in  Achaia  na/ 
fcenti.  Precium  eius  in  libras  xm.  Tragion  #  Afla  fert,flue  fcorpionem,ueprem  fine  fo/ 
lqs,racemis  rubentibus, ad  medicina  ufum.Myricen  #  Italia  quam  alrj  tamarice  uocant, 
Achaia  autem  bryan  fylueftrem :  inflgne  in  ea,quod  fatiua  tantu  ferat  galbe  flmilem  fru 
dtum.In  Syria  #  in  iBgypto  copiofa  hfc  eft, cuius  infelicia  ligna  appellamus, qug  tamen 
infeliciora  funt  Grxcix.  Gignit  enim  arborem  oftryn,  quam  #  oftryam  uocant,  folitari/ 
am  circa  faxa  aquofa,  flmilem  fraxino  cortice ,  #  ramis ,  folio  piri ,  paulo  tamen  longio/  ^ 
ribus  craflioribusep,  ac  rugofis  incifuris,qua2  per  tota  difeurrunt:  femine  hordeo  fimili  8£ 
colore,  materia  eft  dura  atque  firma:  qua  in  domum  illata,  difEcilespartusfieriprodiint, 
mortesqj  miferas. 

De  euonymo,#  adrachne,coggygria,#  thapfla.  xxn 

NEc  auspicatior  in  Lesbo  iniiilaarbor  qax uocatur  euonymos,  nonabflmilisPu/ 
niese  arbori ,  inter  eam  &  laurum  folrj  magnitudine,  figura  uero#  mollitiapuni/ 
c£e,  flore  candidiore,ftatim  peftem  denuncians.Fert  Aliquas  fefami  fimiles,intus  granum 
quadrangula  figura, fpiflum, letale  animantibus:  nec  non  &  in  folio  eadem  uis.  Succurrit 
aliquando  prteceps  alui  exinanitio.  Alexander  Cornelius  arborem  eonem  appellauit,ex 

qua 


HISTORIAE  -LIBER  XIII  255, 

qua  fada  cffet  Argo,  fimilem  robori  uifcu  ferenti,  qu*  nec  aqua  nec  igni poffbt  tertum/ 
pijficuti  nec  uifcu,  nulli  alrj  cognita,  quod  equidem  fciam .  Adrachncn  omnes  fere  Gr*d 
portulae* nomine  interprccatur,cum  illa  fit  herba, &  andrachne  uocetur,unius  liter*  di/ 
uerfitate.C*teru  adrachne  eft  fylueftris  arbor, neq?  in  planis  nafcens,fimilis  unedoai,fo 
lio  tantum  minore, 8£  nunquam  decidentcrcortice  nec  fcabro  quidem,fed  qui  circumgela 
tusuideripoffit:  tam  triftis  afpedu  eft .  Similis  8i  coggygria  folio, magnitudine  minor* 
Proprietatem  habet  frudum  amittendi  lanugine  (pappum  uocat)  quod  nulli  ali)  arbori 
eueoit.Similis  Si  apharce, bifera  aeque  quam  adrachne .  Priorem  frudum  incipiente  pu/ 
befcere  uua  peragit,alterum  initio  hyernis :  quales  eos,  non  traditur.  Et  ferulam  inter  ex/ 
10  ternas  dixifle  coueniet,arborumq?  generi  afcripfifle,  quoniam  quarundam  natur*  (ficut 
diftinguemus)Iignu  omne  corticis  loco  habent,  hoc  eft  forinfecus,  ligni  autem  loco  fun/ 
gofam  intusmedullam,ut  (ambuci:qu*dam  uero  inanitate, ut  harundines.Ferula  calidis 
nafeitur  iocis,  atq;  tras  maria, geniculatis  nodata  fcapis.Duo  eius  genera:Nartheca  Gr* 
ci uocant,affurgente  in  aItitudinem,Narthccia  uero  (emper  humilem.  A  genibus  excun/ 
tia folia  maxima, ut  qu*q>  terr*  proxima.  C*tero  natura  eadem, qu*  anetho, &frudui 
ljmiiis.Nullifruticuleuitasmaior:  ob  id  geftata  facilius,  baculorum  ufam  fenedutipr*/ 
bet.Semen  ferul* ,  thapfiam  quidam  uocauere:  decepti  eo,  quonia  ferula  fine  dubio  eft 
thapfia,fed  fui  generis,  foltjs  fceniculi,  inani  caule ,  nec  excedente  baculi  longitudine.Se/ 
men  quale  ferul*, radix  candida.Incifa  Iade  manat, &  cotufa  fucco:nec  cortice  abdicant. 


io  omnia  ea  ucnenata.  Quippe  etiam  fodientibus  nocettfi  minima  afpirat  aura,  intumefeut 
corpora, fariemq?  inuadunt  ignes  facruob  id  cerato  prius  illinunt.Quibufda  tamen  mor/ 
bisauxiliari  dicunt  medici,  permixta  alrjs.Item  in  alopecrjs  fugiilatiscp  ac  liuentibusteeu 
uero  remedia  defint,  ut  (celera  corradent.  Sed  ifta  pr*texut  noxio  inftrumeto:tantuqs 
impudenti*  eft, ut  uenenu  artis  effe  perfuadeantThapfia  eft  in  Africa  uehementifsima. 
Quidam  caulem  incidunt  per  meffes,  Si  in  ip(a  excauat  radice  quo  fuccus  confluat, arefa 
ftumq;  tollunt, ali)  folium.Radicem  tundut  in  pila ,  &  fuccu  in  fole  coadu  diuidut  in  par 
ftiilos,Nero  C*far  claritatem  ei  dedit  initio  imperi),nodurnis  gradationibus  conuerbe/ 
ratam  faciem  illinens  fibi  cum  thure  ceraqj,  & fequuro  die  cotra  famam  cutem  fyncerara 
circumferens*  Ignem  ferulis  optime  feruari  certum  eft,easqs  in  Aegypto  pr*cellere* 

De  cappari  fiue  cynosbato,aut  opheoftaphyle,&  de  (ari.  Cap.  xxm 

TBi  X  capparis,firmioris  ligni  frutex, femintscp  Si  cibi  uulgati, caule  quocg  und  pleruqj 
Xdecerpto.Cauenda  eius  genera  peregrina.Siquidem  Arabicum  peftilens,  Africu  gin/ 
giuisimmicum, Marmaricum  uuluis,&  omniu  inflationibus.  Apulum  uomitus  facit, fto/ 
machum&aluum  mouet.Quidam  eum  cynosbatonuocant,a!qophcoftaphy!en.Fruti 
cofi  eft  generis  Si  fari,  circa  Nilum  nafcens  duorum  cubitorum  altitudine, pollicari  craffi/ 
tudine,coma  papyri, fimiiiqs  manditur  modo:radice  ferrariis  officinis  pr^cipua, carbonis 
ufu,propter  duritiam.  De  (pina  Babylonis  regia, Si  de  cytifo*  Cap.  xxim 

NOn  omittendum  eft  Si  quod  Babylone  feritur  in  (pinis ,  quoniam  non  aliubi  uiuit. 
Eftq?  ficut  uifcum  in  arboribus.-fed  illud  in  (pina  tantu,qu*  regia  uocatur.Mirum, 
49  quod  eadem  die  germinat  qua  iniedum  eft.  Inrjcitur  autem  ipfo  canis  ortu,  Si  celerrime 
arborem  occupat.  Condiunt  eo  uina,& ideo  feritur.Spina  ilia  nafeitur  Si  Athenis  in  lon/ 
gis  muris.  Frutex  eft &cyttfus,ab  Ariftomacho  Athenienfi  miris  laudibus  pr*dicatus 
pabulo  ouium, aridus  uero  etiam  (uum:  (pondettp  iugero  eius  annua  h— s.  hm.  uel  me/ 
diocri  folo  reditus.Vtilitas  qu*  eruo,  (ed  ocior  fatietas,per  cp  modico  pinguefeente  qua/ 
drupede ,  ita  ut  iumenta  hordeum  fpernant .  Non  ex  alio  pabulo  ladis  maior  copia  aut 
melior ,  fiiper  omnia  pecorum  medicina  a  morbis  omni  ufu  pr*ftantc .  Quin  Si  nutrici/ 
bus  io  defedu  ladis  aridum ,  atque  in  aqua  decodum ,  potui  cum  uino  dari  iubet :  fir/ 
miores  celfioresq?  infantes  fore.  Viridem  etiam  gallinis,aut  fi  aruerit  madefadum.  Apes 
quorg  nunqua  defore  cytifi  pabulo  c5tingente,prpmittut  Democritus  6C  Ariftomaeh  us 


Nec  aliud  minoris  impedi]  eft.  Seritur  cum  hordeo>aut  uere  femine  ut  porrum, uel  cauie 
autumno  ante  brumam.Si  femine,madidum.Et  fi  defint  imbres/atum  fpargitur.Plant? 
cubitales  feruntur  fcrobe  pedali.  Seritur  poft  »quinodtia  tenero  frutice.  Perficitur  trien/ 
nio.  Demetitur  uerno  »quino(ftio  cum  florere  definit ,  ucl  pueri  ,  uel  anus  uiliflima  ope/ 
ra.  Canus  alpedtu*  breuiterq?  fi  quis  exprimere  fimilitudine  uelit,anguftioris  trifolrj  fru/ 
tex.  Datur  animalibus  poft  biduu  femper.Hieme  ucro  quod  inaruit3madidum.  Satiant 
equos  dcn»  libr»,&  portione  minora  animalia :  obiterq?  inter  ordines  allium  8£  cepe  feti 
fertile  eft.  Inuentus  hic  frutex  in  Cythno  infula  inde  translatus  eft  in  omnes  Cydadas, 
mox  in  urbes  Gr»cas, magno  cafei  prouentu,propter  quod  maxime  miror  rarum  efle  in 
Italia.Non  »ftuum,non  frigorum3n6  grandinum,aut  niuis  iniuriam  expauefcit.  Adrjcit  j0 
Hyginus,  ne  hoftium  quidem,  propter  nullam  gratiam  ligni. 

De  fruticibus  &  arboribus  noftri  maris, atq?  rubri, &  Indici.  Cap.  xxv 

NAfcuntur  &  in  mari  frutices  arbores^, minores  innoftro.  Rubru  enim  &  totus  ori 
entis  oceanus  refertus  eft:  fyluis,Non  habet  lingua  alia  nomen3quod  Gr»ci  uocant 
phycostquoniam  alga  herbarum  magis  uocabulumintelligiturthicautem  eft  frutex.  Fo/ 
lia  lata  colore  uiridi  gignit3quod  quidam  prafon  uocant,alt)  zoftera.  Alterum  genus  eiuG 
dem,  capillaceo  folio  fimile  fceniculo3in  faxis  nafcituf.  Superius  in  uadis  haud  procul  lit. 
tore.  Verno  utrunqj,  8C  interit  autumno.  Circa  Cretam  infulam  nato  in  petris  purpuras 
quocp  inficiunt.  Laudatifiimoaparte  aquilonis,  aut  cumlpongrjs.  Tertium  eftgramioi 
fimile,radice  geniculata  &  cau!e,qualiter  calami.  Aliud  genus  fruticum  bryon  uocatur,fo/28 
lio  la<ftuc»,rugofiore  tantu,  iam  hoc  interius  nafces.In  alto  uero  abies  8C  quercus  cubitali 
akitudine.Ramis  earum  adh»rent  concha.  Quercu  etiam  tingi  lanas  tradunt.  Glandem 
etiam  quafdam  ferre  in  alto :  naufragis  b»c  deprehenfa  urinantibus^.  Etali»tradun/ 
turprsegrades  circa  Sicyonem.  Viris  enim  paflim  nafdtur.Sed  ficus  fine  foIt]s, rubro  cor 
tice.Fit  8C  palma  fruticum  generis.Extra  Herculis  columnas  porri  fronde  nafcitur  frutex, 

8£  alius  lauri  SC  thymi,  qui  ambo  eiedliin  pumicem  transfigurantur.  At  in  oriente  mi/ 
rum  eft ,  ftatim  d  Copto  per  (olitudines  nihil  gigni  praeter  fpinam,  qua:  fitiens  uocatur, 

&  hanc  raram  admodumJn  mari  uero  rubro  fyluas  uiuere,laurum  maxime  8C  oliuam  fe 
rentem  baccas:&  cum  pluat,fungos,qui  fole  tacfti  mutatur  in  pumicem.  Fruticu  ipforum 
magnitudo  ternorum  eft  cubitorum ,  caniculis  referta,  uix  ut  profpicere  e  naui  tutum  fit,  ja 
remos  pierunqjipfos  inuadcntibus.Quinauigauere  in  Indos  Alexandri  milites, frodem 
marinarum  arborum  tradidere  in  aqua  uiridem  fuifle ,  exemptam  fole  protinus  in  falem 
arefcentcm.Iuncos  quocp  lapideos  per  quam  fimiles  ueris  per  littora,  &  in  alto  quafdam 
arbufculas  colore  bubuli  cornus  ramofas,&  cacuminibus  rubentesicum  tra<ftaretur,uitri 
modo  fragiles,in  igne  aute  ut  ferrum  inardefcetes,reftincftis  colore  fuo  redeunte.Eodem 
tradu  infularum  fyluas  operit  »ftus ,  quanquam  altiores  platanis  populisq?  altiflimis. 
Folia  rjs  Iauri,flos  uiol»  &  odore  &  colore.  Bacc»  ut  oleis, 8C  ipfe  odoris  iucudi  autumno 
nafcentes,foirjs  nunquam  deciduis.Harum  minores  totas  integit  mare.  Maximarum  ca/ 
camina  extant,ad  qu»  naues  religantur:&  cum  receflit  »ftus,&  radices.  Alias  quoque  ar 
bores  in  alto  ab  eifdem  accepimus  eodem  in  mari  uifas,femper  folia  retinentes;  frudu  ea  40 
rum  lupino  fimili.Iuba  tradit  circa  Troglodytarum  infulas  fruticem  in  alto  uocarilfidos 
plocamon,corallio  fimilem  fine  foltjs:  pr»cilum  mutato  colore  in  nigru  durefcere.  Cum 
cadat,fragi.Item  alium  quiuoceturcharitobIepharon,efficacem  in  amatorrjs.  Spathalia 
eo  facere  &  monilia  fceminas.  Sentire  eum  fe  capi,  durariqfie  cornus  modo,  &  hebetare 
gciem  ferri.  Quod  fi  fefellerint  infidi»,  in  Iapidem  transfigurari. 

C,  Plinij 


*4*  . 

C.  PLINII  SECVNDI  NATVRALIS  HI 
STORIAE  LIBER  XI  Ili 

In  quo  fru&ifera  arbores  traduntur. 

PROOEMIVU. 

|  x  t  e  r  n  ae  arbores ,  indocilescp  nafei  alibi  cp  ubi  ccepere ,  8t 
J  qua  in  alienas  non  commeant  terras, hactenus  fere  funt.Licetcp 
3  iam  de  comunibus  loqui,  quaru  omniu  peculiaris  parens  uideri 
|  potell  Italia.  Nofcentes  tantum  meminerint,naturas  earu  a  no/ 

5  bis  interim  dici,non  culturas.  Quancp  Si  colendi  maxima  in  na/ 

Jtura  portio  eft.IIlud  fatis  mirari  non  queo ,  interiife  quarundam 
memoriam:  atqj  etiam  nominum,  qua  autores  prodidere,  noti/ 
tiam.  Quis  enim  non  comunicato  orbe  terrarum, maieftate  Ro/ 
maniimperrj  profecifle  uita  putet  comercio  reru  ac  focietate  fella  p  acis,  omniacp  etiam 
qu£  occulta  ante  fuerant, in  promiicuo  ufu  faiflacAt  hercule  non  reperiunturqui  norint 
multa  ab  antiquis  prodita:  tanto  prifeoru  cura  ferti!ior,aut  induftriafeliciorfuit,ante  mi/ 
lia  annorum  inter  principia  Iiterarum  Heiiodo  p recepta  agricolis  pandere  or(o?fubfecu/ 
tisq$  non  paucis  hanc  curam  eius,  unde  nobis  creuit labor.  Quippe  cum  requirenda  fint 
non  folum  poftea  inuenta ,  uerumetiam  ea  qua  inuenerant  prifei,  defidia  rerum  interni/ 
jo  done  memoria  inducfta.  Cuius  fomni  caulas  quis  alias  quam  publicas  mundi  lnueneriK 
Nimirum alij  lubiere  ritus, circa^  alia  mentes  hominum  detinentur ,  Si  auaricia  tantum 
artes  coluntur.  Antea  indufis  gentiu  imperqs  intra  ipfas,ideocp  8i  ingenqs, quadam  fleri 
litate  fortuna, neceflfe  erat  animi  bona  exercere:  regescp  innumeri  honore  artiu  coleban/ 
tur,3£in  ollentatione  has  proferebant  opum,  immortalitatem  libi  per  illas  prorogari  ar 
bitrantes.  Quare  abundabant  8i  praemia  Si  opera  uita.  Polleris  laxitas  mundi  Si  rerum 
amplitudo  damno  fuit,  pollcp  fenatorcenfu  legi  coeptus,  iudex  fieri  cenfu,magillratum 
duceq^  nil  magis  exornare  quam  cenfus :  pollcp  ccepere  orbitas  in  autoritate  fiimma  Si 
potentia  eflfe, captatio  in  quallu  fertiliffimo.ac  fola  gaudia  in  poffidedo,peflum  iere  uita 
pretia:omnescp  a  maximo  bono  liberales  didla artes ,  in  contrarium  Cecidere,ac  feruitu/ 

Jo  tefola profici  coeptum :  hanc  alius  alio  modo,&  in  alr)s  adorare ,  eodem  tamen  habendi 
qui  eat  fpes  omnium, tendente  uoto.Paflfim  uero  etiam  egregq  aliena  uitia,  quam  bona 
fua  colere  malle .  Ergo  hercule  uoluptas  uiuere  coepit, uita  ipla  defrjt .  Sed  nos  obliterata 
quoc^  fcrutabimur.Nec  deterrebit  quarundam  reru  humilitas,ficutnec  in  animalibus  fe 
rit.Quanquam  uidemus  Virgilium  pracellentiffimuuatem  ,eadecaufa  hortoru  dotes 
fugiffe:e  tantiscp,qua  retulit,  flores  modo  rerum  decerpfifle, beatu  felicemcp  gratia  xv 
omnino  generibus  uuarum  nominatis,tribus  olea,  totidem  pirorum,  malo  uero  tantum 
Alfyrio, ceteris  omnibus  neglectis.  Vnde  aut  potius  incipiemus  cp  a  uitibusCquaru  prin 
cipatus  in  tantu  peculiaris  Italia  ell ,  ut  uel  hoc  uno  omnia  gentium  uiciffe,  quancp  odo/ 
riferapoffit  uideri  bonatquancp  ubicunq?  pubefcentiu  odori  nulla  fuauitas  prafertur. 

40  De  uitium  natura,&  quibus  modis  ferant.  Cap.  1 

\  Tlces  iure  apudprifcos  magnitudine  quoq?  inter  arbores  numerabantur.  Iouis  fimu 
V  Iacrum  in  urbe  Populonia  ex  una  cSlpicimus  uite  tot  auis  incorruptum.Item  Mal/ 
filia  pateram .  Metaponti  templum  Iunonis  uitigineis  columnis  ftetit.  Etiam  nunc  fcalis 
tectum  Ephelia  Diana  fcanditur  uite  una  Cypria, ut  ferunt,quonia  ibi  ad  pracipua  alti 
tudinem  exeunt.Nec  ell  ligno  ulli  aternior  natura. Veru  illa  ex  lylueflribus  fadla  credi/ 
derim, quando  ha  uites  tonfura  annua  coercentur,  Si  uis  earum  omnis  euocatur  in  palmi 
tes,  aut  deprimitur  in  propagines,  fuccicp  tantum  gratia  ex  his  pluribus  modis  ad  cceli 
mores  foliqj  ingenia.In  Campano  agro  populis  nubunt :  maritascp  complexa,  at q;  per 
ramos  earum  procacibus  brachqs  geniculato  curfu  fcandentes,cacumina  aquant,in  tan/ 


*4*  C.  PLINII  NATVRALIS 

tu m  fublimes,uc  uindemiator  autoratus  rogum  ac  tumulum  excipiat»  Nullo  fine  crefcut, 
diuidiq?  aut  potius  auelli  nequeunt .  Villas  81  domos  ambiri  fingularu  palmitibus,  ac  fe/ 
quacibus  loris,memoria  quocp  dignu  inter  prima  Valerianus  quoqs  Cornelius  exiftima 
uit .  Vnauitis  Rom®  in  Liui® porticibus  fubdiales inambulationes  umbrofis operculis 
opacat,eadem  duodenis  mufti  amphoris  fcecunda .  Vlmos  quidem  ubiqj  exuperat.Mi 
f  atutnqj  altitudinem  earu  Aricia  Ferunt  legatu  regis  Pyrrhi  Cynea  facete  lufifie  in  aufte 
riori  guftu  uini ,  merito  matre  eius  pendere  in  ta  alta  cruce .  Rumbotinus  uocatur  &  alio 
nomine  populus  arbor  Itali®  Padum  tranfgreftis,  cuius  tabulata  in  orbe  patula  replent; 
purocp  produco  dracone  in  palma  eius, inde  in  fubreclos  ramoru  digitos  flagella  difper 
gunt.Etedem  modici  hominis  altitudine  adminiculat®  fudibus  horrent, uineacp  faciunt,  Ia 
8C  ali®  improbo  reptatu  pampinorucp  luperfluitate  peritia  domini  amplo  difcurfu  atria 
media  complentes.  Tot  differentias  uel  fola  tantu  Italia  recipit,Stat  prouinciaru  aliqua/ 
rum  per  fe  uitis  fine  ullo  pedamento, artus  fuos  in  fe  colligens, &breuitate  craflltudine  pa 
ftens.  Vetant  hoc  aliubi  uenti,utin  Africa  8C  in  Narbonenfis  prouinci®  partibus  .Excre/ 
Icere  ultra  fuos  pollices  probibrt®,fempercp  paftinatis  fimiles ,  herbaru  modo  uagantur 
per  arua,  ac  fuccum  terr®  paflim  uuis  bibut,qu®  ob  id  magnitudine  infantiu  puerorum 
in  interiore  Afric®  parte  exuperant,  Vua  non  aliubi  gratior  calIo,ut  inde  poffit  inueniffe 
nomen  duracini  durus  acinus. Nancp  genera  magnitudine,  colore, faporibus, acinis, innu 
m  era,edamnu  multiplicantur  uino.Hic  purpureo  lucent  colore, illic  fulget  rofeo,nitent^j 
uiridi.  Candicans  enim  nigcrqjuuIgares.Tumentuero  mammaru  modo  bumafti.Pr*/  20 
bngis  dadlyli  porriguntur  acinis .  Eft  81  illa  natur®  lafciuia,ut  pr®grandibus  adh®reant 
pergulis  parui,mites,8£  fuauitate  certantesdeptoragas  has  uocant.  Durant  alte  per  hye/ 
mem,penfili  concamerat®  nodo.  Alte  in  fiia  tantum  continentur  anima  ollis  fi&ilibus$ 
inluper  doliis  indute,  fhpat®  uinaceis  circufudantibus.  Alrjs  gratia  qui  8t  uinis  fumus  af/ 
fert  fabrilis,  rjsq*  gloriam  pr®cipua  in  fornacibus  Afric®  Tiberi)  C®faris  autoritas  fecit. 
Ante  eum  Rheticis  prior  menfa  erat,&  uuis  Veronenfiu  agro.Quin  &  a  patietia  nomen 
acinis  datur  paffis.Conduntur  8C  mufto  uu®,ipteq$  uino  fuo  inebriantur.  Alte  decocte 
in  mufto  dulcefcut,ali®  uero  fobolem  nouarn  in  matre  ipfa  expediant  translucid®  uitro; 
additqj  acinis  eandem,  quam  in  doirjs  amphorisue  duratricem  illam  firmitate  aufteritas 
picis  infufapediculo,  lam  inueta  uitis  per  fe  in  uino  picem  refipiens,Viennenfem  agrum  J0 
nobilitans,  Aruerno  Secanoq?  Si  Heluico  generibus  non  pride  illuftrata.  At<^  h®c  Vir/ 
gili)  uatis  ®tate  incognita^  cuius  obitu  xc.aguntur  arini.Quid  quod  infert®  caftris  fum/ 
mam  rerum  imperiumq?  cotinent  t  CenturiohQ  in  manu  uitis,  8i  opimo  pr®mio  tardos 
ordines  ad  lentas  perducit  aquilas ,  at cp  etiam  in  deliiftis  poena  ipfam  honorat.  Necnon 
ume®  oppugnationu  dedere  rationem.Nam  in  medicaminibusadeo  magnum  obtinent 
locum,ut per fefe uino ipfo remedia fint.  Degeneribus uittum*  Cap.  n 

GEnera  uitiu  coprehendi  numero  unus  exiftimauit  Democritus, cuntfta  fibi  Grxdx 
cognita  profeffus.C®teri  innumera  atcg  infinita  efle  prodiderut,quod  uerius  appa 
rebit  ex  uinis.Nec  omnia  dicentur ,  fed  maxime  infignia ,  quippe  qu®  totidem  penefunt 
quot  agri.Quamobrem  celeberrimas  uitium,aut  quibus  eft  aliqua  proprietate  miraculu,  40 
oftendifle  fatis  erit.Principatus  datur  amfn®is  propter  firmitatem,fenioq?  proficientem 
uini  eius  ubicp  uita.Quinq?  eius  genera.  Ex  qs  germana  minor  acino  melius  deflorefeit, 
imbres  tepeftatescp  tolerat. No  item  maior,fed  in  arbore  cp  in  iugo  minus  obnoxia.Ge/ 
mellaru, quibus  hoc  nomen  uu?  femper  geminf  dedere, afperrimus  fapor,fed  uires  praxi 
pu®.Ex  rjs  minor  auftro  l®ditur,c®teris  uentis  alitur, ut  in  Vefuuio  monte  Surrentinis^ 
collibus.In  reliquis  Itali®  partibus  non  nifi  arbori  accomodata.Quintu  genus  lanata,ne 
Seres  miremur  aut  Indos, adeo  lanugo  ea  ueftit.  Prima  ex  amin®ismaturefcit  ocyffime 
atq$  putrefeit.  Proxima  dignitas  Nomentanis  rubente  materia, quapropter  quida  rube! 
Ias  appellauere  uineas,E®  minus  fertiles  uinojacinis  8i  fece  nimte.  Cotra  pruinas  foniffi 

mx 


^  HISToriAe‘  1 1  fc  fi  It  xiiii  24$ 

tt&jficci'tate  tliagfs  q?  imbre, aeftu  cp  algore  uexatur.  Quamobremih  Frigidis  hamidiscjp 
principatu  obtinenr.rertilior  qua:  minor  acino, &  folio  fcifla  minus.  Apianis  apes  dedere 
cognomen  ,pr£cipue  earum  auidsc.Ex  his  duo  genera,  Lanugine  Si  ipfx  pubefcunt.Di/ 
fiant, quod  altera  celerius  matureicit,quancp  &  altera  properante.Situs  frigidos  non  re/ 
fpuunt,&  tamen  nulla:  celerius  imbre  putrefcut.  Vina  primo  dulcia,aufteritate  annis  acci 
piunt,  &  rubra  fiunt.  Nulla  magis  uite  gaudet.Et  hadlenus  potifsima  nobilitas  datur  pe/ 
culiaribusatqj  uernaculis  ItaIis.Cxter«aduenereChio  Thaf6ue.Gr^cuIa  non  inferior 
aminais  bonitate, pr^tenera  acino:&  uua  tam  parua ,  ut  nifi  pinguiflimo  folo  colere  non 
profit.  Eugenia  Taurominitani  colles  cum  generofitatis  cognomine,  mifere  Albano  tan/ 
is  tum  agro ,  quonia  translata  ftatim  mutatur.Nanc^  eft  aliquibus  tantus  Iocoru  amor,  ut 
omnem  in  his  gloria  fuam  relinquant, nec  ufqua  tranieat  totas.  Quod  8i  in  Rhetica  Alio 
brogica<fp,qua  fupra  picata  appellauimus,euenit,  domi  nobilibus, nec  agnofcendis  alibi. 

Fcecunds  tamcn,bonitatis  uice  copia  pracftant,Eugenia  feruetibus  locis,Rhetica  tempe 
ratis, Allobrogica  frigidis,gelu  maturefcens,& colore  nigra. Adhuc  ex  his  quas  diximus, 
fed  etiam  e  nigris  uina  uetuftate  in  album  colorem  tranleut.Reliquce  ignobiles.  Aliquan/ 
do  tamen  coeli  aut  (oli  opera  no  fallunt  uetuftatem,  ficuti  fecenia,&cum  eaflorertsBitu/ 
ricasacino  rarior,nunqua  floris  obnoxfj, quonia  antecedunt, uentisqj  Si  imbribus  refiftut 
Meliores  tamen  algentibus  locis  cp  calidis,humidis  c|  fitientibus.  Vix  ulla  magis  ta  de n/ 
fo  uuarum  partu  impatiens  uariantis  coeli,fed  contra  tenorem  unum  algoris  asftusue  con 
it  ftans.  Qu*  minor  eft  ex  eo  genere, mollior.In  eligedo  folo  morofa,pingui  putrefiat, gra 
cili  omnino  non  prouenit.  Mediam  temperiem  delicate  quxrit,  ob  hoc  Sabinis  collibus 
familiaris.  Vua  eius  indecora  uifu,fapore  iucunda,nifi  matura  protinus  rapiatur,etianon 
putrefcenscadit.Contra  grandines  eam  tuetur  foliorum  amplitudo  atqj  duritia.Infignes 
iam  colore  inter  purpureas  nigrasq?  medio  heluola:  fsepiusuarianti,  &  ob  id  uarian^  3  % 

quibufdam  appellata .  Profertur  in  his  nigrior,  utraq?  alternis  annis  fertilis.  Sed  melior 
umo,cum  parcior.Et  preci?  duo  genera  magnitudine  acini  difcernutur. Quibus  materies 
plurima, uuaiq?  ollis  utiliflima, folium  apio  fimile.Bafilicam  Dyrrachini  celebrant, Hilpa 
niscocolobin  uocant.  Rarior  uua,aeftus  auftroscp  tolerat,capiti  inimica,copia  larga.Hi/ 
fpani  duo  genera  eius  faciunt.  Vnum  oblongo  acino,aIterum  rotundo, nouifsimas  uinde 
V>  miant.  Quo  dulcior  cocolobis, hoc  melior .  Sed  Si  auftera  tranfitin  dulcem  uetuftate.  Si 
quae  dulcis  fuit, in  aufteritatem:tucqp  Albanum  uinum  cemulantur.Traduntuefics  uitrjs 
utilifsimu  ex  his  potu.  Albuelis  fummis  arboribus  fertilior  eft,  uifula  imis.Quamobrem 
circa  eafdem  (atx  diuerfitate  naturae  locupletant.Inerticulam  e  nigris  appellauere,iuftius 
fobriam  didluri,inueterato  prscipue  commendabilem  uino,feduiribus  innoxiam.Siqui 
dem  temulentia  fola  non  facit .  Fertilitas  commendat  cateras, principem^  heluenacam. 

Duo  eius  genera.Maior,quam  quida  Iongam,minor  quam  arcam  appellat, non  tam  fce 
eundam, fed  gratiorem  hauftu.Difcernitur  folio  circinato.  Verum  utracp  gracilis.Furcas 
fubdere  his  neceffariu,alioquin  ubertatem  fuam  no  tolerant.Maritimo  afflatu  gaudent, 
rofrido  odore .  Nulla  uitiu  minus  Italiam  amat, rara,  parua,  putrefeens  in  ea:uino  quoqj 
4°  quod  genuit, teftatem  no  exuperans.Nec  alia  macro  folo  familiarior.Gracinus,qui  alio/ 
qui  Cornelium  Celfum  tranfcripfit,arbitratur  non  natura  eius  repugnare  Itali#, fed  cui/ 
tutam, auide  palmites  euocantiu.  Ob  id  fertilitatem  fuam  ablumi,  fi  non  pr?pinguis  foli 
ubertas  laffekentem  fuftineat.CarbuncuIari  negatur, magna  dote, fi  uerum  eft,aliqua  in 
uite  ccelo  n5  efte  ius. Aeftum  fert  fpionia,  quam  quidam  (pineam  uocant, antumniscp  8C 
imbribus  pinguefcit.Quinimo  nebulis  una  alitur,ob  id  Rauennati  agro  peculiaris.  Veni/ 
culam  inter  optime  deflorefcentes,&  ollis  aptifsimam,Gampani  malunt  firculam  uocare 
alij  ftaculam, Tarracina  numifianam,nullas  uires  proprias  habentem, fed  totam  perinde 
ac  foluualeat.Surrentinis  tamen  efficacifsima  teftis  Vefuuiotenus.Ibi  enim  murgentina 
eSiciltapotifsima,quam  Pompeianam  aliqui  uocant ,  Latio  demumferacem;  Gcuthor/ 
a  x  *  conia 


244  C.  PLINII  NA7VR.ALIS 

conia  in  Campania,'tantu  uilitads  cibaria, fed  ubertate  pracipua.  Tolerat  &  annos  mod 

rica,  contra  omne  fidus  firmifsima,nigro  acino, uinis  uetuftatc  rubeiccntibus. 

Item  de  uitiu  generibus,  fecundu  locoru  &  regionu  proprietatem.  Cap.  m 

T  hadtcnus  publica  funt  genera, cetera  regionu  locorumcp,aut  ex  his  inter  fc  infitu 
X-^mixta.Siquidem  Thufcis  peculiaris  eft  tuderms ,  atcp  etia  eius  nominis  fioreda.Eft 
opima  Aretio  talpana  8C  etefiaca  &confeminia.Talpana  nigra  candidum  facit  muftum, 
Etefiaca  fallax, qux  quo  plus  tulit>eo  laudabilius  fundinmirum^fmcuditate  ceflat.Con 
feminia  nigra, uino  minime  durante,uua  maximc:poft  xv.  dies,  quam  ulla  alia  metitur, 
fertilis,fed  cibaria.Huiusfolia  ficut  labrufex, prius  quam  decidant, (anguineo  colore  mu 
tantur.Euenit  hoc  ctiaquibufdam  alr}s,pe(simigenerisargumento.  Irtiola  Vmbrig  Me/ 10 
uanariq?  &  Piceno  agro  peculiaris  eft,  Amiternino  pumula.Iifdem  bannanica  fallax  eft, 
amant  tamen  eam .  Municipi]  uuam  Pomperj  nomine  appellant :  quamuis  Clufinis  co/ 
piofiorem.  Municipi]  Si  Tiburtesappeflauere,quamuis  oleaginam  nuperinuenerintafi 
militudine  oliux.Nouiflfima  hxc  uuarum  ad  hoc  tempus  reperta  eft.  Vinaciolam  foli no 
uerunt  Sabini  &  Laurenti.  Nam  gauranasftio  a  Falerno  agro  translatas  uocariFaler/ 
nas, celerrime  ubiq?  degenerantes.Nec  non  Tarentinu  genus  aliqui  fecere,pradulciuua, 
Capnias  &  bucciniatis,5i  tarrupia,in  Thurinis  collibus  n5  ante  demctunrur  q?  gclauerit. 
Pharia  gaudent  Pife,mudna  Prufinix,nigro  acino, intra  quadriennium  albefeenteuino. 
Mirum, ubicp  cum  Sole  circumagi  uua,qux  ob  id  ftreptos  uocatur,Et  in  Italia  Gallicam 
pIacere,transalpesuero  Picena.Dixit  Virgiliusthafias  et  mareotidas,&  lageas.-complu/ 
resq?  externas,qux  no  reperiuntur  in  Italia.  Sed  funt  etiamnu  infignes  uua  no  uinoiam/ 
brofiaca, duracina, fine  ullis  uafis  in  uite  feruabilis:tanta  eft  c5tra  frigora  xftus  tempefta/ 
tesq?  firmitas.Nec  orthampclos  indiget  arbore  aut  palis,ipfa  fe  fuftinesmo  item  daftyli 
des  digitali  gracilitate .  Colubinx  arinofiftimx.Et  magis  purpurea  cognomine  bimam/ 
mix,quado  no  racemos,  fed  uuas  alias  gerut.Item  tripedanea, cui  nomen  a  menfuraeft.: 
Item  (cripula  pafto  acino.Et  Rhetica  in  maritimis  alpibus  appellata, diftimilis  laudat? illi, 
Nanq?  hxc  breuis,coferta  acino,  degener  uino, fed  cute  omniu  tenuiffima, nucleo  quem 
Chium  uocant,uno  ac  minimo,acinum  pragrandem  unu  alterumue  babes.Eft  &  nigra 
aminxa,cui  Syriaca  nomen  imponut .  Item  Hilpana  ignobiliu  probatifllma.In  pergulis 
uero  feruntur  efcarix  appellata;,  edura  acinis,albx  nigraqj.Et  bumafti  todde  coloribus.  J» 
At  nondu  dicftx  xgia,&  rhodia,&  uncialis,uelut  d  pondere  acinnltem  pueina  omniS ni/ 
gerrima.Et  coronario  naturf  lufu  ftephanitis, acinos  folijs  intercurfantibus.Et  qu?  foren 
fes  uocatur, celeres  prouetu,uendibiles  afped:u, portatu  fadles.Contra  damnatur  etiam 
uifu  cinerea  &  rabufcula  8C  afinifca,  minus  tamen  caudas  uulpiu  imitata  alopecis.Alexan 
drina  appellatur  uitis  circa  Phalacram  breuis, ramis  cubitalibus, acino  nigro  fabx magni 
tudine,nucleo  molli  &  minimo, obliquis  racemis  pradulcibus,folioparuo  SC  rotudo,fine 
diuifuris.  Septem  his  annis, in  Narbonefis  prouincix  aruo  inueta  eft  uitis  uno  die  deflo/ 
re(cens:ob  id  tutiftima;Narbonicam  uocant,  quam  nunc  tota  prouincia  conferit. 

Infigniaculturauinearum.  Cap.  nrr 

Atonum  ille  primus, triumpho  &  cenfura  fuper  extera  infignis,magis  tamen  etiam  41 
num  claritate  literarum,praceptis<^  omniu  rerum  expetendarum  datis  generi  Ro 
mano, inter  prima  uero  agru  coledi,illius  xui  cofeffione  optimus  ac  fine  xmulo  agricola, 
pauca  attigit  uiduro  genera ,  quarundam  ex  his  iam  edam  nominibusabolitis.  Separa/ 
timtoto  tra&atu  fententia  eius  indicandaeft,utin  omni  genere  nofcamus  qux  fuerint 
celeberrima, anno fexcenteftmo  urbis, circa  captas  Carthaginem  ac  Corinthum, cum  fit 
premum  is  diem  obtic ,  8L  quantu  poftea  ccxxx  annis  uita  profecerit.Ergode  uitibus 
uuisq?  ita  prodidic,Qui  locus  uino  optimus  dicetur  efte,  &  oftentus  foIibus,aminxu  mi/ 
nufculum  81  geminum  eugeniu,heluinu  minufculu  conferito.Qui  locus  craftior  aut  nebif 
Jofior,aminxum  maius, aut  murgcndnu,  Apicium, Lucanu  ferito.  Csterx  uites  mifccll* 

maxime 


HISTORIAE  LIBER  Xliil  245 

maxime  iti  quemuis  agrum  cotiueniunt.In  lora  rede  conduntur,  Quas  {ufpendas  dura/ 
cinas,amin$as  maiores, uel  ad  Fabrum  ferrarium  propafsis  hx  r ede  feruantur.Nec  funt 
netuftiora  de  illa  re  Latina  Iingux  prazccpta:tam  prope  ab  origine  reru  fumus.  Amincea 
proxime  didam,  Varro  fcantianam  uocat .  In  noftra  state  pauca  exempla  cofummaue' 
huius  artis  fuereruerum  eo  minus  omittenda, ut  nofcantur  etiam  pr£mia,qu& in  omni  re 
maxime  fpedantur.  Summam  ergo  adeptus  eft  gloriam  Acilius  Sth  enelus  e  plebe  liber 
tina,LX.  iugerunon ampliusuineis  excuItisinNomentanoagro,  atqj  cccc  nummum 
uenundatis.  Magna  fama  8i  Vetuleno  jEgialo  perinde  libertino  fuit  in  Campania  rure 
linternino,maiorcp  etiam  fauore  hominu, quoniam  ipfum  Africani  colebat  exilium.Sed 
ro  maxima,  eiufdem  Stheneli  opera  Rhemmio  Pal^moni ,  alias  graroatica  artecelebri,  iri 
hifce  xx  annis  mercato  rus  dc.  nummum  in  eodem  Nomentano,decimi  lapidis  ab  ur/ 
bediuerticulo .  Eft  aute  ufquequaqj  nota  uilitas  mercis  per  omnia  luburbaria ,  ibi  tamen 
maxima, quoniam  &  negleda  per  indiligentiam  praedia  parauerat,ac  ne  in  pefsimis  qui/ 
dem  elegantioris  foIi.H^c  aggreffus  excolere, nort  uirtute  animi,  fed  uanitate  primo, qu^ 
nota  mire  in  illo  fuit,paftinatis  de  integro  uineis,  cura  Stheneli  dum  agricolam  imitatur, 
aduixcredibilemiraculumperduxit,intraodauumannum  cccc  nummrim  emptori 
addicta  pendente  uindemia .  Cucurritqj  non  nemo  ad  {pedandas  uuarum  in  tjs  uineis 
ft tues, literis  eius  altioribus  contraidpigrauicinitatefibi  patrocinate:  nouifsime  Anneo 
Seneca  principe  tum  eruditionis, ac  potentia  qux  poftremo  nimia  fuit  fuper  ipfum,  mini 
10  me  utiqj  miratore  inanium,tanto  pradij  eius  amore  capto, ut  non  puderet  inuifo  alias  Si 
oftentaturo  tradere  palmam  eam ,  emptis  quadruplicato  uineis  iliis  intra  decimum  fere 
cura:  annum,  digna  opera  qu«  in  Cucubis  Setinis^  agris  proficerettquando  Si  poftea 
fepenumero  feptenos culeos  lingula  iugera,  hoc  eft  amphoras  centenas  quadragenas 
mufti  dedere .  Ac  ne  quis  uida  in  hoc  antiquitate  arbitraretur,  idem  Caco  denos  culeos 
redire  ex  iugeribus  fcripfit,efficacibus  exemplis  non  maria  pius  temerata  conferre  merca 
tori,non  in  rubrum  littus  Indicum  ue  merces  petitas, qudm  feduium  ruris  larem.  Vino  ari 
tiquifsima  claritas  Maroneo ,  in  Thracia:  maritima  parte  genito, ut  autor  eft  Homerus* 
Nec^  enim  fabuIofa,autde  origine  uarie  prodita  confedamur,pmercp  Arifteum  pri/ 
roum  omnium  in  eadem  gente  mei  mifcuifte  uino,  fuauitatc  praxipua  utriufque  natura 
}o  fponteprouenientis.Maroneum  uicies  tanto  addito  aquse  mifcendum  Homerus  prodi/ 
dit.  Durat  etiam  uis  iri  eadem  terra  generi ,  uigorqj  indomitus .  Quippe  cum  Mutianus 
terconful  ex  his  qui  nuperrime  prodidere,  fextarios  fingulos  odonis  aqum  mifceri  cope 
rerit  prgfens  in  eo  tradu .  Efle  aute  colore  nigrum ,  odoratum, uctuftate  pinguefcere.Et 
Pramnio,quod  Homerus  celebrauit,etia  nunc  honos  durat. Naftitur  Smyrnm  regione, 
iuxta  delubrum  matris  deum.  In  reliquis  generi  claritas  n5  fuit  alicui.  Anno  fuit  omnium 
generum  bonitas,  L.  Opimio  confule,  cum  C.  Gracchus  Tribunus  plebe  feditionibus 
agitans  interemptus, ea  cceli  temperies  fulfit,quam  codura  uocant,folis  opere,  natali  ur/ 
bis  Dcxxxiiir.Durantcp  adhuc  uina  ducentis  fere  annis,iam  in  (peciem  redada  mellis 
afperi.  Etenim  hxc  natura  uiriis  in  uetuftate  eft:Nec  potari  per  fe  queut  fi  non  peruincat 
40  aqua,ufqj  in  amaritudine  carie  indomita.  Sed  csterisuinis  comeridandis  minima  aliqua 
mixtura  medicamenta  funt ,  quo  fit  ut  eius  temporis  sftimatione  in  firtgulas  amphoras 
centeni  nummi  ftatuantur.Ex  his  tamen  ufura  multiplicata  femifsibus,qum  ciuilis  ac  mo 
dica  eft, in  C.  Cmlaris  Germanici  filrj  principatu,  annis  clx.  fingulas  uncias  uini  confti/ 
tifife  nobili  exemplo  docuimus,  referentes  uita  Pomponrj  Secudi  uatis,  ccenamqp  quam 
principi  illidedit.T antu  pecuniarii  detinet  uini  apothecs.Nec  alia  res  maius  incrementu 
fentit  ad  uicefimu  annum, maiusue  ab  eo  difpendiu ,  non  proficiete  pretio.Raro  quippe 
adhuc  fuere ,  nec  nifi  in  nepotatu ,  fingulis  teftis  milia  nummum :  Viennenfes  foli picata 
fua,quoru  genera  plura  diximus,pluris  permutafte,  fed  inter  fefe  amore  patrio  credutur* 
Idc^  uinum  frigidius  reliquis  exiftimatur  in  frigido  potu, 

•  x  5  De 


24* 


PLINII  NATVRAi-IS 


De  natura  uini.  Cap.  v 

Vino  natura  efl,  haufto  accendendi  calore  uifcera  intus/orisinfufo  refrigeradi.  Nec 
alienum  fuerit  comemorarehoc  in  loco,  quod  Androcydes  fapieria  clarus  ad  Ale/ 
xandrum  Magnum  icripfit.intemperantiam  eius  cohibens :  Vinum  potaturus  rex,  me/ 
mento  te  bibere  fanguine  terra:  ficut  cicuta  homini  uenenu  eft,Gc  cicura  uinum. Quibus 
praceptis  fi  ille  obtemperauiflet,  profcbto  amicos  in  temulentia  no  interemiflet.Prorfus 
ut  iure  dici  poffit,  neq*  uiribus  corporis  utilius  aliud, nec^  aliud  uoluptatibuspernirioiius 
fi  modus  abiit.  Vinagcneroia.  Cap.  vr 

GEnera  autem  uini  alia  alrjs  gratiora  efie ,  quis  dubitetCaut  non  ex  eodem  lacu  aliud 
praftantius  altero  germanitatem  procedere, fiue  tefta,fiue  fortuito  euentuCQuam/  u 
obrem  de  principatu  fe  quifque  iudicem  ftatuat .  Iulia  Augufta  lxxxii  annos 
uira  pueino  retulit  acceptos ,  non  alio  ufa .  Gignitur  in  finu  Adriatici  maris ,  non  procul 
a  Timauo  fonte ,  faxeo  colle ,  maritimo  afflatu  paucas  coquente  amphoras .  Nec  aliud 
aptius  medicamentis  iudicatur.Hoc  efife  crediderim,  quod  Graci  celebrantes  miris  laudi 
bus  pydtanon  appeilauerunt  ex  Adriatico  finu.Diuus  Auguflus  Setinum  pratulit  cun/ 
dh's,5£  fierd  fccuti  principes,confcfla  propter  experimenta, no  temere  cruditatibus  noxijs 
ab  ea  (aliua :  nafcicur  fupra  forum  Apprj.  Antea  Ccecubo  erat  generofitas  celeberrima 
in  paluftribus  populetis ,  finu  Amyclano:quod  iam  intercidit  &  incuria  coloni  lociqjan/ 
guflia,magis  tamen  foffa  Neronis,  qua  dBaiano lacu  Odiam  ufq$  nauigabilcm  inchoa 
uerar.Secunda  nobilitas  Falerno  agro  erat,&  ex  eo  maxime  Fauffiano.cura  culturaqj  id  20 
coliegerat.Exoidcit  hoc  quoque-copia  potius  quam  bonitati  Rudentium.  Falernus  aget 
a  ponte  Campano  i^ua  petenttbusurbanam  coloniam  Syllanam  nuper  Capuarcontri/ 
butam  incipit.  Fauftianus  autem  circiter  quatuor  miliaria  a  uico  prope  Cedias,  quiuicus 
a  Sinuefla  v  1  milibus  abed .  Nec  ulli  in  uino  maior  autoritas :  folo  uinorum  flamma 
accenditur .  Tria  eius  genera,  Aufterum,  dulce,  tenue. Quidam  ita  diftinguunt,Summis 
collibus  Gauranum  gigni,  mcdqs  Fauftianum,!mis  falernum.Non  emittendum  autem 
nulli  eorum  quas  celebrentur  iucundu  faporem  uu*  c  fle.  Ad  tertia  palmam  uarie  uenere. 
Albana  urbi  uicina  pradulcia  ac  rara  in  aufrero.  Item  Surrentina  in  uineis  tantu  nafcetis, 
conualefccntibus  maxime  probata,  propter  tenuitate  falubritatemc^.Tiberius  Cadar  di 
cebatcofenfiflemcdicoSjUtnobilitatem  Surrentino  darent,  alioquin  efic  genero  furnace/  30 
tum.C.CaTar  qui  fuccellit  illi,  nobilem  uappam.  Certant  mafsica  *que  ex  monte  Gau/ 
rano,  Puteolos Baiasq?  profpedtanria.  Nam  falerno  cotermina  Statana  ad  principatus 
uenere  no  dubieipalamcp  fecere,fua  quibufq;  terris  tepora  efle,ficut  reru  prouentus  occa 
fuso?.  luncta  his p  raponi  folebat  Calena,  8t qu*  in  uineis arbuftiscj^nalcutur  fundana. 
Exaliauicinia  urbis  Veliternina,  Priucrnatia^j.Nam  quod  Signi*  nafeitur,  aufterirate 
nimia  continenda  utile  aluo ,  inter  medicamina  numeratur,  Quartu  curriculum  publicis 
;  epulis  obtinuere  d  diuo  Iulio  (is  enim  primus  autoritatem  his  tribuit ,  ut  in  epifloliseius 
apparet)  Mamertina,cfrca  Meffanam  in  Sicilia  genita.Ex  rjs  Potulana,  ab  autore  dida, 
in  loco  proximo  Itali*  laudantur pracipue.Eft:  in  eade  Sicilia  &  Taurominitanis  honos, 
lagenis  pro  Mamertino  plerunqj  iubditis.Ex  reliquis  aute  a  fupero  mari  Pr*tut;'a,arque  40 
Ancone  nafcentia,  &  que  a  palma  una  forte  enata  palmefia  appeliatur.In  mediterraneo 
nero  Cefenatia  ac  Mcecenatiana.In  Veronenfi  item  Rherica, Falernis  tantu  poflbabita 
a  Vergilio.Mox  ab  intimo  finu  maris,  Adriana.  Ab  infero  aute  Latinienfia,  Grsuifcana, 
Statcnienfia.  Hetruri*  palmam  Lunahabet,  Liguri*  Genua.Inter  Pyrenarum  alpesqp 
fvlafsilia  gemino  fapore , quado  &  codiendis  alrjs  pinguius  gignit,quod  uocat  fuccofuro. 
Beterrarum  intra  Gailias  cofiftitautoritas.  De  reliquis  in  Natbonenfi  genitis  afleuerare 
non  dF,quonia  officina  cius  rei  fecere  tingentes  fumo,  utinamq?  no  &  herbis, ac  medica/ 
minibus  noxqs. Quippe  etia  aloen  mercatur, qua  faporem  colorcmcrj  adulterat.  Verutn 
&  longioquforaltali?  ab  Aufonio  mari,n6  caret  g!oria,Taretina,  &  Seruiriana,&  Cofeti 


HISTORIAE  LIBER  XlUt  24? 

tiz  genita, &  TempCx  ac  Babia2,Lucanacp  antecedetibus  Thunnjs.Omhiu  nero  eorum 
maxime  illuftrata  Meffals  potu  &  falute  Lagarina,n6  procul  Gramento  nafcetia.Cani 
pania  nuper  excicauitnouis  nominibus  autoritate,f?ue  cura,fiue  ca(u,ad  quartum  a  Nea 
poli  lapide  Trebcllicis,  iuxta  Capua  Caulinis ,  5C  in  fuo  agro  Trebulanis, aiioqui  fcmpcr 
interplebeia&  Trifolinis gloriata.Nam  Pompeianis  fummu  x  annoruincrcmentueftj 
nihii  fcnedla  conferente .  Dolore  ctia  capitu  in  (extam  hora  diei  fcquentis  infefta  depre/ 
henduntur.Quibus  cxemplis,nifi  fallor,  manifeftu  eft, patria  terraqj  referre  non  uuarm 
fiifuperuacuam  generu  conicdtarione  in  numeru,cum  eade  uitis  aliud  alqs  locis  pullulen 
Hifpaniarum  Laletana  copia  nobi!itatur,elegatiaucro  Tarraconefta,atcp  LauroneiiarSS 
jo  Balearica  ex  infulis,cofcruntur  Italia:  primis.Ncc  ignoro  multa  praetcrmifiapferofc$  exi 
ftimaturos.quando  fuu  cuiq?  placet, &  quocuncp  eatur, fabula  eade  reperif:diui  Augufli 
iudicioru  acpalati  peritifsimu  e  Iibertis,cenfura  uini  in  epulas  eius  faciente, dixifle  hofpiti 
deindigena  uino,nouu  quide  libi  guftu  e0e  eum,atq2  non  ex  nobilibus,  fed  Ccefare  non 
aliud poturu.Nec  negauerim  8C  alia  digna  eflfe  fama:fed  de  quibus  cofenfus  aeui  iudicaue 
rintharc funt.  Vinatranfmarina.  Cap.  vir 

MOdo  nuc  fimili  tranlmarina  dicemus.In  fumma  gloria  pofl:  Homerica  illa, de  qui/ 
bus  fupra  diximus,fuere  Thaflum  Chiumqj.Ex  Chio  quod  aruifium  uocat.  His 
addidit  Lesbium  Erafiftrati  maximi  medici  autoritas,  circiter  dc.  annum  urbis  Romce, 
Nunc  gratia  ante  omnia  eft  Clazomenio, pQftcp  parcius  mari  condiut.Lesbium  (ponte 
20  natur*  fote  mare  Capit .  Nec  Cymoliti  per  Ce  gratia  ut  uino:  fed  cuius  dulci  admixto,ceii/ 
quorum  duritia  fuauitatem  accipiat  ,(imul  &  £etatem,quonia  uetuftiora  protinus  uiden/ 


nytico.  ^  ^ 

Pofthsc  autoritas  hippodamatio,myftico,cantharit£,protropo  gnidio,catacecaumeni 
ts,petrit*,myconio.Narn  mefogite  capitis  dolores  facere  compertu  eft.Nec  Ephefium 
falubreeffe, quoniam  mari  S£  defruto  condiarur.  Apamenum  mulfo  praecipue  conuenire 
dicitur, ftcutpraxurium  in  Italia.Eft  enim  8C  hxc  proprietas  generum, ut  dulcia  utique  ii 


50  Italicis  etiam  tum  ignotis,iaudauit  in  Ponto  nafperceniten,  mox  oroeticum,ceneatenjeii 
ca&'uro,ambracioten,&  quod  cunctis  prastulit  pneparentium.  Sed  minoris  farate  e  (Te  di 
xit,  quoniam  pofl  fex  annos  non  placeret. 

De  uini  falfi'  generibus  feptem.  Cap.  Viii 

TT Axenus  bonitas  uini  nationibus  debetur.  Apud  Grarcos  iure  darifsimu  nomen  ac/ 
ljLcepit,quod  appellauerut  bion ,  adplurimosualetudinuulusexcogitatujtitdocebi/ 
mus  in  parte  medicinx.Fit  aut  hoc  modo,  Vua:  paulu  ante  maturitate  deccrpta:,(?ccatur 
acri  fole,ter  die  uerfataj  per  triduum:quarto  exprimucur,dein  cadis  fole  inueterltur.  Cui 
marinam  aquam  largiore  mifcent ,  a  ferui  furto  origine  orta ,  fic  menfura  explentis  Jdq^ 
translatu  in  albu  mu  ftu  lcucochruappellatur.  In  alrjsaut  genribus  fimili  modo  fatura 
40  tcthalaflbmenon  uocanThaialsiten  aut  uafis  mufti  deiedtis  in  mare, quo  genere  prscox 
fituetuftas.  Necno  apud  nos  quocp  Coum  uinu  ex  Italico  Caciedi  ratione  Cato  demoti 
ftrauit,  fuper  cetera  in  fole  quadriennio  maturandu  pnecipicns.Rhodiu  Coo  fimile  ciT 
Phorineu  falfius  Coo.Omnia  tranfmarina  (epte  aut  fex  annis  ad  uetuftate  media  penie 
nite  exiftimantur.  De  dulcium  generibus  xim.  Cap.  ix 

Vinum  omne  dulce  minus  odoratu, quo  tenuius, eo  odorarius. Colores  uinis  quatu/ 
or.  Albus, fuluus,  fanguineus,  niger.  Pfythium  &  melanpfythiu  palsi  genera  funt* 
fuutn  faporenijno  uini  refercntia.Cifibilites  uero  mulfi,  in  Galatia  nafcens,&  hatynriu  in 

SicfaNamEtlu, quod  altjhcpfetna.noftrifapam  appellat, ingenii  nonatureopuseft, 

oufto  uftjad  tertHpatte  mentae  dtcotfto.  Quod  ubi  feiftu  ad  dimidia  eft,defrunam 


248  C»  PLINII  NATVRALIS 

uocamus.  Omnia  in  adulterium  mellis  excogitata.  Sed  priora  uua  terraq?  conftat.Paf 
fum  a„Cretico  Ciliciu  probatur  Si  Africu  &  in  Italia  prouincqsq?  finitimis  .Fieri  certum 
eft  ex  uua, quam  Grasci  fticam  uocat,nos  apianam.Item  fcirpula,  diutius  in  uite  fole  uuis 
aduftis,aut  feruente  oleo.  Quida  e  quacunqj  dulci,dum  praxocfta  alba  faciunt  ficcantes 
fole, donec  paulo  amplius  dimidium  p5dus  fuperfit,  tufasqj  ieniter  uuas  exptimunt.  De/ 
inde  quantu  expreffere-adriciunt  uinaccis  aquf  puteante,  ut  8t  fecundariu  pafium  faciat. 
Dilicentiores  eodem  modo  ficcatis  acinos  eximut:ac  fine  fermentis  madcfadtos  uino  ex 


ccllenti, donec  intumeicat,premunt.Et  hoc  genus  ante  cetera  laudant.  Ac  fimili  modo  a/ 
qua  addita,fecundarium  faciunt.  Medium  inter  dulcia  uinucp  eft, quod  Graeci  aigleuces 
uocant,  hoc  eft,  femper  muftum.Id  euenit  cura, quoniam  feruere  prohibetur.  Sic  appel/ 1« 
lant  mufti  in  uina  tranfitum.Ergo  mergunt  e  lacu  protinus  in  aqua  cados, donec  bruma 
tranieat,&  cofuetudo  fiat  algenai.Eft  etiamnum  aliud  genus  eius  per  fe,quod  uocat  dul/ 
ce  Narbonenfis  prouincia ,  Si  in  ea  maxime  Vocontq.  Aflferuatur  eius  gratia  uua  diutius 
in  uite, pediculo  intorto .  Ab  alrjs  ipfe  palmes  inciditur  in  medullam,  ab  alrjs  uua  torretur 
in  tegulis:  omnia  ex  Heluennaca  uite.  His  adqciunt  aliqui,  quod  uocant  diachyton  uuis 
in  (ole  ficcatis  loco  daufo  per  dies  feptem,in  cratibus, totidem  pedibus  k  terra  alte, nodi/ 
bus  a  rore  defenfis ,  ocftauo  die  calcatis .  Ita  fieri  optimi  odoris  faporisqj.DuIci  e  genere 
eft  81  melitites .  Diftat  a  mulfo  quod  fit  e  mufto,  cum  quinqj  congrjs  aufteri  mufti, con/ 
gio  mellis  Si  falis  cyatho  fufferuetadlis,  aufterum.  Sed  inter  h^c  genera  potuum  ponere 
debeo  &protropum :  ita  appellatur  a  quibufdam  muftum  fponte  defluens, antequam  :a 
calcentur  uux.Hoc  protinus  diffulum  lagenis  fuis  deferuere  pafsi,  poftea  in  fole  quadra/ 
ginta  diebus  torrent  teftads  fecntx  ipfo  canis  ortu. 

De  deuterrjs  Si  fecundarrjs,uini  genera  tria.  Cap.  x 

VTOn  pofifunt  iure  dici  uina,  quz  Grmci  deuterias  appellant,  Cato  &  nos  loram, ma/ 
ceratis  aqua  uinaceis.Sed  tamen  inter  uina  operaria  numeratur.  Tria  eorum  gene/ 
ra:  Decima  parte  aqu^  addita  quas  mufti  exprefla  fit,&  ita  nocfte  Si  die  madefa&is  uina 
ceis,rurfusq?  prxlo  fubiedlis.  Alteru, quomodo  Gr$ci  facftitauere,  tertia  parte  eius  quod 
expreflum  fit  addita  aquar, expreffoqs  decotfto  ad  tertias  partes.  Tertium  eft  fecibus  ui/ 
ni  expre{fum,quod  fecatum  Cato  appellat.Nulliex  his  plus  qudm  anno  ufus. 

Qure  nuper  in  Italia  generofa  uina  efte  coeperunt.  Cap.xi  50 

VErum  inter  hsc  lubit  mente, cum  fint  genera  nobilia, quar  proprie  uini  intelligi  pof/ 
fmt,LXXx  fere  in  toto  orbe,  duas  partes  ex  hoc  numero  Italia  efte,  loge  praterea 
ante  cuncftas  terras.Et  hinc  deinde  altius  cura  ferpit ,  non  i  primordio  hanc  gratia  fuifle. 

De  uini  obfetuatione.  Cap.  xu 

AVtoritatcm  poft  fexcentefimu  urbis  annu  coepifte.Romulu  lacfte  non  uino  libaffe, 
indicio  funt  (aera  ab  eo  inftituta,qu£  hodie  cuftodiunt  more.Numm  regis  pofthu 
mia  lex  eft:  Vino  rogu  ne  refpergito.Quod  fanxiflfe  illum  propter  inopia  rei  nemo  dubi 
tet.  Eadem  lege, ex  imputata  uite  libari  uina  dqs, nefas  ftatuit,  ratione  excogitata, ut  puta 
re  cogerentur, alias  aratores  Si  pigri  citra  pericula  arbufti.  M.  Varro  autor  cft,Me2enriu 
Hetrurias  regem  aiixiliu  Rutulis  contra  Latinos  tulifle  uini  mercede, quod  tum  in  Latino  40 
agro  fuiftet.  Qui  uini  uius  antiquis,&  de  uinis  antiquorum.  Cap.  xm 

NOn  licebat  id  fceminis  Romce  bibere.Inuenimus  inter  exempIa.Egnatrj  Mecennfj 
uxore.quod  uinu  bibiftet  e  dolio, interfecfta  fuifle  a  marito, eumcp  cfdiS  k  Romulo 
abfolutu.  Fabius  Pictor  in  annalibus  fuis  fcripfit :  Matrona  quod  loculos,  in  quibus  erat 
claues  uinarue  cellte,refignauifiet,a  fuis  inedia  mori  coadtam. Cato, ideo  propinquos  fcc/ 
minis  ofculu  dare, ut  fciret  an  tetiietu  dleret.Hoc  tu  nomen  uino  erat, unde  8i  temulentia 


appellata.Cn.  Domitius  iudex  pronuciauit  muliere  uideri plus  uini  bibifle,q  ualetudinis 
caufa  uiro  infciente,ac  dote  multauit.  Diufjp  eius  rei  magna  parfimonia  fuit,  L  Papyrius 
imperator  aduerfus  Samnites  dimicaturus  uotum  ferit,  fi  uiciflet,Ioui  pocillum  uini. 

Denicj 


HiSTQRIAE  LIBER  Stili!  £4£ 

Dcni(| inter  dottafextanosladis datos  inuenimus5nufquauim.  Idem  Cato  cum  in  Hi/ 
jpaniam  nauioaret,  unde  cum  triumpho  redrjt,  Non  aliud, inquit,  uinu  bibi  cp  remiges: 
in  cantum  diffirmlis  iftis, qui  etiam  conuiuis  alia  quam  fibimetipfis  miniftrant,aut  proce/ 
dente  menfa  fubrjciunt.LautilTima  apud  prifeos  uina  erant, myrrhae  odore  codita,ut  ap/ 
paret  in  Plauti  fabula, qua:  Perfa  infcribitur,quancp  in  ea  #  calamu  addi  iubet .  Ideo  qui> 
dam  aromatite  deledatos  maxime  credut.Sed  Fabius  Dorfennus  hisueriibus  decernit. 
Mittebam  uinum  pulchrum ,  murinam. 

Et  in  Achariftione. 

Panem,  &poIentam,uinum  murinam. 

io  Sc^uolam  quoq?  #  Lariium,#  Atteium  Capitone  in  eadem  fententiafuiffe  uideo,quo/ 
niamin  Pfeudolo  fit. 

Quod  ii  opus  eft,  ut  dulce  promat 
Indidem ,  ecquid  habetC  rogas? 

Murinam, paflum,deFrutum,  mellinam» 

Quibus  apparet  non  inter  uina  modo  murinam ,  Fed  inter  dulcia  quoqj  nominatum. 

De  apothecis,  &de  uino  Opimiano.  Cap.  xml 

Apothecas  fuifle  &  diffundi  folita  uina, anno  dcxxxiii.  urbis  apparet  indubitato 
Opimiani  uini  argumeto ,  iam  intelligente  fuum  bonu  Italia.Nondum  tamen  ifta 
genera  in  claritate  erat .  Itaq?  omnia  tuc  genita  unu  habent  cofulis  nomen.Sic  quoq?  po 
ilea  diu  tranfmarina  in  autoritate  fuerut,#  ad  auos  ufep  noftros:  quin  dC  Falerno  iam  re/ 
perto,Gcut  apparet  ex  illo  comico  uerfu,  Quinq?  Thafrj  uini  inde  deproma,  Falerni  bina. 
P.Licinius  Craflus,#  Llulius  Cariar  cenfores  anno  urbis  conditas  DCLXXV.eckxerunt* 
nequis  uinum  Gracu  aminiumcp  octonis  «ris  fingula  quadratalia  uenderet.Hax  enim 
uerbafuntTanta  uero  uino  Graco  gratia  erat,ut  fingule  potiones  couidu  daretur.Qui 
busuinisautoritas  fuerit  (ua  in  mcn(a,M. Varro  his  uerbis  tradit:L.Luculluspuerapud 
patrem  nunqua  lautu  conuiuiu  uidit,  in  quo  plus  femel  Gracu  uinu  daretur.Ipfe  cum  re/ 
dijcex  Afia ,  milia  cadorum  congiarioru  diuifit  amplius  centum.  C.  Sentius  que  prato/ 
rem  uidimus, Chium  uinu  in  domum  fuam  illatu  dicebat  tum  primum,  cum  fibi  cardia# 
co  medicus  dediffet»  Horteffus  fuperdece  millia  caau  haeredi  reliquit .  Hadenus  Varro. 
P  De  liberalitate  Cadaris  in  uino.  Cap.  xv 

QVid  non  &  Ctefar  didator  triumphi  iui  ccena  uini  Falerni  amphoras ,  Chrj  cados 
in  conuiuia  diftribuit?  Idem  Hifpanienff  triumpho  Chium  &  Falernu  dedit .  Epu/ 
Io  uero  in  tertio  cofulatu  fuo, Falernum, Chium, Lesbium,  Mamertinum :  quo  primum 
tempore quatuor  genera  uini  appoftta  coftat.  Pollea  ergo  alia  omnia  in  nooilitatem  ue/ 
lierunt, circiter  feptingenteffmum  urbis  annum. 

Deuinisfidttrjs.  Cap.  xvr 

TTacp  no  miror,  innumerabilia  pene  genera  fiditij  reperta  multis  ante  feculis, qute  nuc 
ldicemus, omnia  ad  medicinte  ufum  pertinentia .  Omphaciu  quo  modo  fieret, propter 
unguenta  diximus  priori  libro.Fit  e  labrufca,hoc  eft,uite  fylueftri,quod  uocai:  cenanthh 
4»  num.Flores  eius  libris  duabus  in  mufti  cado  macerati, poft  xxx  dies  mutantur.Prater 
hoc  radix  labrufes  &  acini  coria  perficiut .  Ii  paulo  poftcp  defloruere, fingulare  remediu 
habent  ad  refrigerandos  in  morbis  corporu  ardores, gelidiffima ,  ut  ferunt,natuta.Pars 
eorum  teftu  moritur, priufquam  reliqui  qui  folftitiales  dicuntur:  uniuerfi  nunqua  mature 
Icunt.  Et  fi  prius  cp  tota  matureicat,uua  incoda  detur  cibo  gallinaceo  generi, faftidiugi/ 
gnituuas  appetendi.Fiditiorum  primum  fir  ex  ipfo  uino, quod  uocanr  adynamon,  hoc 
modo,  Albi mufti  fextarrj  xx.aqute  dimidium, feruet  donec  excoquatur  aquas  mefura. 
Alrj  marina:  fexcarios  x.  tantundem  pluuiteinfole  quadraginta  diebus  torrent.  Dant 
asgris, quibus  uini  noxam  timent .  Proximu  fit  £  miltj  (emine  maturo, cum  ipia  ftipula  It/ 
bram  #  quadrante  in  congios  duos  mufti  macerato,#  poft  fepttmu  menfem  transfufo* 

Ex  loto 


Veteres  codi 
e esp  bitumine 


el  phthoria 


eius  fcyzinii 
&  kegmelin 


25O  C.  PLINII  NATVRALIS 

Ex  loto  arbore,frutice,hcrba,di<£tum  eft  uri  quxq;  fierent.Fit  8i  e  pomis  qus  dicetr.us  trt 
terpretationibus  noti  nifi  neceftarfjs  additis.Proximutjj  ei  e  palmis, quo  Parthi  SC  Indi  u/ 
tuntur,&  ories  totus,  maturaru  quas  uocat  Chyd^as  modio  in  aquf  cogqs  tribus  mace 
rato  expreflfoq?.  Sic  fit  5Z  fycites  e  fico,  que  ali]  palmiprimu,alij  catorchirem  uocant.  Aut 
fi  dulce  efle  no  libeat ,  pro  aqua  tantunde  uinaceoru  adoritur.  Ex  Cypria  fico  &  acctu  fit 

f>rcecelletis9atc^  Alexandrino  quoq?  melius.  Virium  fit 8C  e  filiqua  Syriaca,  8C  e  piris,roa- 
orumq?  omnibus  generibus.  Sed  e  punicis, quod  rhoiten  uocat:  8C  e  cornis, mefpilts, for/ 
bis, moris  ficcis, nucleis  pineis.Hi  mullo  madidi  exprimutur.  Superiora  per  fe  mitia.Myr 
titem  Cato  queadmodum  fieri  docuerit,mox  paulo  indicabimus. Gr§ri  uero  &aliomo/ 
do.  Ramis  teneris  cu  fuis  fbirjs  in  albo  mullo  decodlis,  tufis, libra  in  tribus  mufti  congrjs  l0 
deferuere  faciut, donec  duo  fuperfint.Quod  ita  fylueftris  myrti  baccis  fa diu  eft,myrtida 
num  uocant.  Hoc  manus  tingit.  Ex  his  qux  in  hortis  gignutur  fit  uinum  e  radice, afpara/ 
go,  cunila,  origano,aprj  femine,  abrotano,menthaftro,  ruta,  nepeta,  ferpillo,marubio.Ma 
nipulos  binos  tundunt  in  cadum  mufti  &  (apac  (extarium,  8£  aquie  marina:  heminam.  E 
napis  fit,  xi  denariorum  pondere  in  (extarios  binos  mufti  addito.  Item  e  fciila  radice. 
Ihter  flores  ex  rofa  ft>lt]S  tufis ,  in  linteolo  in  muftu  colatis  cum  pondulculo  ut  fidat ,  xl 
pondere  denariorum  in  (extarios  uicenos  mufti,nec  ante  tres  menfes  uafe  aperto.  Item  i 
nardo  gaIIico,8{  aliud  e  fylueftri.  Aromatiten  quoq?  inuenio  factitatum  tantum  non  un/ 
gur ntoru  copofitkme, primo  ex  myrrha,ut  diximus,mox  e  nardo  celtico, calamo, t  alpa 
latho,  offis  in  mullum  aut  dulce  uinum  defedlis.  Aliud  e  calamo,iunco, coffo, nardo  Sy/^ 
ri&co,  amomo,cafia, cinnamomo, croco, palma, afaro,fimiliter  et  offa.  Apud  alios  nardi,et 
malobathri  felibris  in  mufti  cogios  duos  additis,  Qualia  nuc  quocp  fiunt  pipere  Amelle 
addito,  qua  ali]  condita ,  ali]  piperata  appellant.  Inuenitur  8C  nectarites  ex  herba, quatn 
ali]  helenion,ah]  medicam, alrj  fymphyton,ali]  idf  am,&  horeftion,aIi]  nectarea  uocant, 
radice  ponderis  xl  denariorum  in  fextarios  (ex  mufti  addita,fimiliter  in  linteo.  Ex  caete 
ris  herbis  fit  abfinthites  in  xl  fextarns  mufti  abfintht]  P otici  libra  decocta  ad  tertiaspar 
tes  ,uel  fcopis  abfinthi]  in  uinum  additis.Similiter  hyflopites  e  Cilicio  hyftbpo,  unerjs  tri 
bus  in  duos  cogios  mufti  confectis, aut  tufis  in  uinum.  Fiunt  utrac£  8C  alio  modo, circa  ra/ 
dices .uitium  fato.Sic  8C  elleboriten  fieri  ex  ueratro  nigro  Cato  docet.Sic  fit  8C  fcammoni 
tes.Mira  uitium  natura,  fapore  alienum  in  fe  trahendi,  qualem  SC  (alicum  redolent  Pata,  0 
uinorum  in  paluftribus  uindemia.  Sic&illeboru  feritur  in  Thafo,aut  cucumis  fyluefter, 
aut  fcammonea,quod  uinum  f  edlromatiu  uocant, quoniam  abortus  facit.  Fit  Si  ex  her 
bis,  quarum  natura:  fuo  loco  dicentur,  E  ftichade  Si  radice  gentiana,  8i tragorigatio,8i 
didlamo, afaro,dauco,elelifphaco,panace,acoro, conyza, thymo,madragora,iunco.Vo 
carunt  Si  t  (ycinu,  Si  i'thacomclin,8i  lectifphagitem, quorum  iam  obiiterata  ratio  eft.  Et 
fruticum  uero  €  genere,  cedri  utriufqj,  cuprefsi, laurus, iuniperi, terebinthi, calami, lentifci, 
baccas  aut  lignum  recens  mullo  decoquunt.Item  chamelaa, 8i  chamapityos,S£  chatns 
dryos  lignu.  Eodem  modo  Si  ex  flore,  in  congiu  mufti  dece  denarioru  pondere  addito. 

DehydromcliSioxymeli.  Cap.  xv» 

Fit  uinum  8i  ex  aqua  ac  meile  tantu.  Quinquennio  ad  hoc  (eruar  i  coelefte  iubent.  Ali'  4« 
qui  prudentiores  ftatim  ad  tertias  partes  decoquunt,  8i  tertiam  mellis  ueterisadijci/ 
unt.Deinde  xl  diebus  canis  ortu  in  (ole  habent.  Alrj  diffula  ita  decimo  die  obturat.  Hoc 
uocatur  hydromeli ,  Si  uetuftate  (aporem  uini  aflequitur,  nu(cp  laudatius  cp  in  Phrygia. 
Quin  Si  acetu  meile  temperaba&adeo  nihil  intentatu  in  uita  fuit.Oximeli  hoc  uocarunt, 
mellis  x  libris, aceti  ueteris  heminis  quinqj, falis  marini  libra, aqu?  pluuif  (extarijs  qnqj, 
fufferuefadtis  decies, mox  elutriatis  atqj  ita  inueteratis.Omia  ab  Themifone  fummo  au 
tore  danata.-et  hercule  coatftus  eoru  ufus  uideri  pot,  nifi  fi gs  naturf  opus  efle  credit  aro/ 
marite,  8i  ex  unguetis  uina  copofita,aututbibereturgcnuifle  ea  frutices.  Ifta  (unt  cogni/ 
tu  iucuda/olertia  humani  animi  pmnia  exgrete.Nihil  quide  ex  his  anno  durare,preterq 

quauetu 


historiae  eieer 


*5i 


quxuetuftateipfa  fieri  diximus,  SC  plura  ne  tricenis  quidem  diebus, non  erit  dubium. 

Prodigiofa  genera  uini.  Cap.  xvnr 

rf  Vnt  SC  in  uino  prodigia»  Dicitur  in  Arcadia  fieri  quod  facunditatem  feminis  impor/ 
jjtet,uiris  rabiem .  At  in  Achaia  maxime  circa  Caryniam  abigi  partu  uino ,  atqj  etiam 
fi  nuam  edant  grauida?,cum  differentia  in  guftatu  non  fit .  Trceseniu  uinum  qui  bibunt* 
negantur  generare»  Thafios  duo  genera  uini  diuerfa  facere  proditur.Vnum  quo  fomnus 
concilietur, alteru  uero  quo  fugetur.  Apud  eofdcm  uitis  theriace  uocatur,  cuius  &  uinum 
8Cuua  contra  ferpentiu  idlus  medetur.Libaneos  thuris  odore,ex  qua  dqs  prolibant.E  di/ 
uerfoafpcndioSjdamnata  aris.Ferunt  eam  nec  ab  alite  ulla  attingi.Thafiam  uuam  Aegy 
jo  ptus  uocat  apud  fe  prardulcem,qu^  foluit  aluum.  Eft  cotra  in  Lycia  quf  folutam  firmatj 
Aegyptus  SC  ecbolada  habet  abortus  facientem.  Vina  in  apothecis  canis  ortu  mutantur 
quadam, pofteacp  reftituuntur  fibi.Sic  8C  mari  nauigato,  cuius  iadlatus  his  qus  duraue 
rint  tantum  uetuffatis  adrjcere  fentitur, quantum  habuerint» 

I Quibus  uinis  ad  facra  uti  fas  no  fit,SC  quibus  generibus  mufta  codiantur.  Cap.xix 
j*  T  quonia  religione  uita  conftat, prolibare  dfis  nefaftum  habetur  uino  prater  impii 
statx  uitis,fulmine  tadhe,quamqj  iuxta  hominis  mors  laqueo  pependerit,aut  uulne 
ratispedibus  calcata,  SC  quod  circucifis  uinaceis  profluxerit,aut  iuperne  deciduo  immuti/ 
diore  lapfu  aliquo  polluto.ltem  Gr^ca?, quoniam  aquam  habeat.  Vitis  ipia  quoqp  man/ 
diturdecodlis  caulibus  fummis,  qui  8C  condiuntur  in  aceto  ac  muria .  Verum  SC  de  appa/ 
20  ratu  uini  dixiflfe  coueniat,cum  Gneci  priuatim  ea  praecepta  condiderint, artemc^  fecerint, 
ficut  Eaphronius, 8C  Ariftomachus,8C  Coniades,  8C  Htcefius.  Africa  gyplo  mitigat  aipe/ 
ritatem ,  necnon  aliquibus  fui  partibus  calce .  Grtecia  argilla ,  aut  marmore ,  aut  falc,  aut 
raari, lenitatem  excitat.  Italte  pars  aliqua  rabulana  pice:  ac  refina  condire  mufta  uulgare 
eftei,prouincqscp  finitimis.Nonnuiquam  priorisuini  feceacet6ue  condiunt.Necnon  SC 
ex  ipfo  mufto  fiunt  medicamina.Decoquitur  ut  dulcefcat  portione  uiriu.  Nec  durare  ul/ 
traannuu  fpatium  tale  proditur .  Aliquibus  in  locis  decoquut  ad  fapas  mufta,  infufisq* 
his  ferocia  frangunt.Et  in  hoc  tamen  genere,  8C  in  omni  alio  fubminiftrat  uafa  ipfa  con/ 
dimentis  picis.Cuius  facienda?  ratio  proximo  dicetur  uolumine. 

De  picis  generibus,  SC  refinis,SC  muftis  condiendis,S£  de  aceto,8C  fece.  Cap.  xx 
Jo  A  Rboru  fucco  manantiu  picem  tefinamqj,alte  ort£  in  oriente, alte  in  Europa  ferat» 
/j-Quteintereft  Afia,utrinq?  quafda  habet .  In  oriente  optima  tenuiffimacj?  terebin/ 
thi  fundutrdeinde  Ientiici,qua  SC  mafticem  uocat:poftea  cuprefti, acerrima  fapore.  Liqui 
dam  omnes, 8C  tantu  refinam:craftiore  uero, SC  ad  pices  faciendas  cedrus.  Arabica  refina 
alba  eft,  acri  odore, difficilis  coquenti.Iudaiea  callofior,SC  terebinthina  quocg  odorarior. 
Syriaca  Attici  mellisfimilitudine  habet*  Cypria  antecedit  oes.Eft  aut  melleo  colore,car/ 
nofa.Colophonia  praeter  creteras  fulua,fi  teratur  alba  fit,grauior  odore,  ob  id  no  ututur 
ea  unguencarq .  In  Afia  qusefit  epicea,  admoducandida,fpagasuocatur.Refinaomnis 
diffoluitur  oleo.  Quida  SC  creta  figlinaru  hoc  fieri  arbitrantur.Pudetq3  cofiteri,maximu 
iam  honorem  eius  effe  in  cuellendis  uiroru  corpori  pilis .  Ratio  autem  condiendi  nfmfta* 
40  in  primo  feruore,qui  noue  diebus  cu  plurimu  peragitur ,  afperfu  picis,ut  odor  uino  con/ 
tingat, SC  faporis  quteda  acumina»  Vehemetius  id  fieri  arbitratur  crudo  flore  refinae,exci/ 
tariqj  lenitate. E  diuerfo  crapula  copefci  feritatem  nimia ,  frangiqj  uirustaut  ubi  pigra  le/ 
nitas  torpeat,uirus  addi .  Ligurite  maxime  circupadaniscp  muftis  utilitas  difcemltur  hoc 
modo, Pugnacibus  muftis  crapute  plus  inditurdenibus  parcius.  Sunt  q  SC  ex  utroq?  con 
diriuelint .  Necnon  alia  ^que  multiplici  natura»  Vitiumq^  mafto  quibufda  in  locis, item 
fponteferuere:qua calamitate  deperit  fapor,uappaecp  accipitnome,  probrofum  etiaho 
minu  cum  degenerauerit  animus.  Aceti  em  nequitte  ineft  uirtus  magttos  ad  ufus ,  SC  fine 
quis  uita  mitior  degi  no  poflit.Ctetero  uinoru  medicaminis  tanta  cura  eft,  ut  cinere  apud 
quofda,ceu  gypfo  alibi  qbus  diximus  modis  inftauretur.  Sed  cinere  e  uitis  farmentis,aat 

quercu 


c.  PLINII  NATVRALIS 

quercu  praeferunt.Quin  8t  marina  aquam  eiufde  rei  gratia  ex  alto  peti  iubet, feruariqj  ab 
mquinoclio  uerno,  aut  certe  notfte  folfiitio  &  aquilone  flate  hauriri,  uel  fi  circa  uindemia 
hauriatur  decoqui.Pix  in  Italia  ad  uafa  uino  condendo  maxime  probatur  Brutia.Fit  epi 
cex  refina.In  Hifpania  autem  e  piceaftris,minime  laudata.Eft  enim  refina  harum  amara 
&  arida,  &  graui odore .  Differentiam  rationem^  faciendi  proximo  uolumine  demon/ 
ftrabimus  inter  arbores  feras. Vitia  praeter  fupradicla,acor,aut  fumidum  uirus,  picis  aut 
aduftio.Experimentu  uero  fi  fragmenta  fubluceant,ac  fub  dente  lentefcant  acore  iucun/ 
do.  Afia  picem  Idfam  ma  xime  probat, Gracia  Piericam,Virgilius  Naritiam.Diligentio 
res  admifccnt  nigram  mafticem,qua  in  Ponto  bituminis  fimilis  gignitur,  8C  iris  radicem 
oleum^.Nam  ceram  accipientibus  uafiscompertum  eft  uinaacefcere.  Sed  transferre  in  i® 
ea  uafa  in  quibus  ncetu  fuerit  utilius ,  qu^m  in  ea  in  quibus  dulce  ac  mulfum .  Cato  iubet 
uina  concinnari(hoc  enim  utitur  uerbo)  cineris  lixiurj,  cum  defruto  codti  parte  quadrage 
fima, pulegii  uel  falis  fefquilibra .  Interim  &  tufo  marmore .  Facit  5i  fulphuris  mentione, 
refina  uero  in  nouifsimis.Super  omnia  addi  maturefeete  iam  uino  iubet  muftu,quod  ille 
tortiuu  appellat.  Nos  intelligimus  nouifsimeexpreffum:  &  adrjci  muftis  tingendi  gratia 
cc!oris,ut  pigmentu  aliquod  uini,atc^  ita  pinguius  fieri.  Tot  ueneficrjs  placere  cogitur:  & 
miramur  noxia  effe.In  uitium  inclinantisexperimentum  eft,  lamina plumbem  mutatus 
in  eocplos.Proprium  autem  inter  liquores  uino,mucefcere,auc  in  acetum  uerti,  Extantqj 
medicina  uolumina.  Et  fex  uini  ficcata  recipit  ignes, ac  fine  alimento  per  fe  flagrat.  Cinis 
eius  nitri  naturam  habet, eafdemqj  uires,hoc  amplius  quo  pinguior  fentitur.  20 

De  cellis  uinarrjs.  Cap.  xxi 

1\  /T  Agna  8C  colletfto  iam  uino  differentia  in  cella. Circa  afpes  ligneis  uafis  condunt cir 
XViculisc^cingut,atq5  etiam  hyeme  gelida  ignibus  rigorem  arcent.  Mirum  dicfiu,fcd 
aliquando  uifum,  ruptis  uafis  ftetere  glaciata  moles prodigrj  modo,  quoniauininatura 
nongelafctt,  alias  ad  frigus  ftupens  tantum.Miriores  plaga  dolrjs  condunt, infodiunt^ 
terra  tota,aut  ad  portione  fitus.Item  ccdumprabent.  Alibi  uero  impofitis  teefiis  arcent, 
traduntq?  ad  hac  pracepta.Latus  cella  uinaria,aut  certe  feneftras  obuerti  in  aquilonem 
oportere ,  uel  ufque  in  exortum  aquinodtialem.  Sterquilinia  8C  arborum  radices  procul 
abeffe,omniaq3  odoris  euitandi,faciIIimo  in  uina  tranfitu:ficos  utiqj  8C  caprificos.DoIijs 
etiam  interualla  dari, ne  inter  fefe  uitia  ferpant, contagione  uini  femper  ocyfsima.Quin  SL  $0 
figuras  referre.  Ventroia  ac  patula  minus  utilia.Picari  oportere  protinus  a  canis  ortu,po 
ftea  perfundi  marina  aqua  aut  faifa,ac  leui  cinere  farmeti  afpergi  uel  argilla, abfterfamyt 
rha  fuffiri,ipfasq?  fapius  cellas.  Imbecilla  uina  dcmifsis  in  terram  dolrjs  feruanda,  ualida 
expofitis.Nunq  impleda.Et  quod  fuperfit,paffo  aut  defruto  perungendo,  admixto  cro 
co,pice  ueteri  cu  fapa,Sic  coopercula  dolioru  medicada,addita  maftice  ac  pice.  Bruma  a/ 
periri  uetant,nifi  fereno  die.  Vetant  auftro  flante, lunaue  plena.Flos  uini  candidus  proba 
tur, rubens  trifte  fignum  eft, fi  n5  is  uini  colos  fit.Item  uafa  incalefcetia,operculaue  fudan 
tia.Quod  celeriter  florere  cceperit,odoremq?  trahere, non  fore  diutinum.Ipfa  quoq;  de/ 
fruta  ac  fapas,  cutxi  fitcalum  fine  luna, hoc  eft,  in  fideris  eius  coitu,  necp  alio  die  coqui  iu/ 
bent.Praterea  plumbeis  uafis  no  areis, nucibus  iuglandibus  additis:eas  enim  fumum  ex  4° 
cipere.Campan ia  nobilifsima  expofita  fub  diuo  in  cadis  uerberari  fole,  luna, imbre, uen 
tis,aptifsimum  uidetur.  De  uitanda  ebrietate.  Cap.  xxii 

A  C  fi  quis  diligentius  reputet, in  nulla  parte  operofior  uita  eft,ceu  no  faluberrimura 
J-X.ad  potus  aquae  liquorem  natura  dederit,quo  catera  omnia  animantia  utuntur.  At 
nos  uinum  bibere  8C  iumenta  cogimus,tantoq?  opere, tanto  labore  8t  impendio  confiat, 
quod  hominis  mentem  mutet,  ac  furorem  gignat,  milibus  fceleru  huic  deditis  tanta  dul/ 
cedine ,  ut  magna  pars  non  aliud  uita  pramium  intelligat .  Quinimo  ut  plus  capiamus, 
facco  fragimus  uires,EtaIia  iritamenta  excogitantur. Ac  bibendi  caufa  etiam  uenena  con 
ficiuntur,alijs  cicutam  praefumetibus,ut  bibere  mors  cogat,alrjs  pumicis  farinam,  &  qua 

referendo 


Historiae  liber  xiiri  25$ 

referendo  pudet  docefR  Cautiftimos  ex  hisbalineis  coqui  uidemus, exanimes^  efferri* 
Iam  uero  alios  ledlum  expedtare  nonpoffe,  imo  uero  nec  tunicam,  nudos  ibi  protinus 
anhelos  ingentia  uafa  corripere,  uelut  ad  oftentationem  uirium,ac  plene  infundere  ut  fta 
tim  euomant,rutfuscp  hauriant, idq?  iterum  terrium^j:tancp  ad  perdenda  uina  geniti,& 
tancp  effundi  iila  non  poffint,  nifi  per  humanu  corpus.  Ad  h«c  pertinent  peregrina  ex/ 
ercitadones,&uolutario  in  cceno ,  acpedtorofa  ceruicis  repand«  oftentatio.  Per  omnia 
hsc  prodicatur  fitis  quori.Iam  uero  quo  uafa  adulterrjs  colataCtancp  perfe  paru  doceat 
libidines  temulentia.  Ita  uina  ex  libidine  hauriuntur,  atcp  etia  promio  inuitatur  ebrietas. 
Et  (i  drjs  placet, emitur  alius,  ut  quantu  biberit,  tantu  edat:& pretium  uinolentio  lege  ac/ 
10  cipit.Alius  quantum  alea  qu«fierit,tantum  bibit  Tunc  auidi  matrona  oculi  licentur,  gra/ 
ues  produnt  marito:tunc  animi  fecreta  proferuntur.  Alrj  teftamenta  fua  nuncupant :  alrj 
mortifera  loquuntur, redituras^  per  iugulum  uoces  non  continent,  cp  multis  ita  inrefem 
piis.  Vulgoip  ueritas  iam  attributa  uino  eft.  Interea  ut  optime  cedat,  folem  oriente  non 
uident,ac  minus  diu  uiuunt.Hinc  pallor, &  geno  pendulo,  oculorum  u!cera,tremu!o  ma 
nus,effimdentes  plena  uafa,&(quf  fit  pcena  pr^  fens)furialcs  fomni,&  inquies  nodurna. 
Promiumqj  fummu  ebrietatis  libido  portentofa,ac  iucundu  nefas.Poftera  die  ex  ore  ha 
litus  fcetidi,ac  fere  reru  omntu  ob!iuio,morsdp  memorio .  Rapere  fe  ita  uitam  prodicat, 
cutn  priorem  diem  quotidie  perdant,illi  uero  8t  ueniente.Tib.Claudio  principe  ante  hos 
annos  xl.  inftitutu,  ut  ieiuni  biberet.potusq?  uini  antecederet  cibos,  externis  &  hoc  arti/ 
io  bus,ac  medicoru  placitis  nouitate  aliqua  fefe  comendantium .  Gloriam  hac  uirtute  Par/ 
chiquorunt.Famam  apud  Grocos  Alcibiades  meruit.Apud  nos  cognomen  etia  NoueI 
lius  Torquatus  Mediolanefis  ad  proco  fulatu  ufcp  e protura  honoribus  geftis, tribus  co/ 
gtjs(unde  &  cognomen  illi  fuit)  epotis  uno  impetu, foedate  miraculi  gratia  Tiberio  prtrt 
cipeia  feneda  iam  feuero  atq?  etia  alias  fouo,(ed  ipia  iuuenta  ad  merum  pronior  fuerat. 
Eademq;  comendatioe  credidere  L,Pifone  urbis  RomO  curatotem  ab  eo  deledu,quod 
biduo  duabuscp  nodibus  perpotatione  continuaffet  apud  ipfum  iam  principe.Nec  alio 
magis  Drufus  C affar  regeneraffe  patrem  Tiberiu  ferebatur.  Torquati  rara  gloria (quart/ 
do&hoc  ars  fuis  legibus  coftat)no  labaffe  fermone,ncc  leuatu  uomitione,no  altera  cot/ 
porisparte .  Dum  biberet  matutinas  obiffe  uigilias,  plurimu  haufifie  uno  potu.Plurimu 
io  proterea  alqs  minoribus  addidiffe ,  optima  fide  non  refpiraffe  in  hauriedo,neqj  expuif/ 
fe,nihilcp  ad  elidendu  in  pauimentis  fonum  ex  uino  reliquiffe,diligeti  fcito  legu  contra  bi 
bendifallacias.Tergilla  Cicerone  M.  filiu  binos  congios  fimui haurire  folitu  ipfi  obrjcit: 
Marcocj*  Agrippae  a  temulento  fcyphu  impadu.Etenim  hoc  funt  ebrietatis  opera.Sed 
nimiru  hanc  gloria  auferre  Cicero  uoluit  interfedori  patris  fui  M.  Antonio.Is  enim  ante 
cum  auidiffime  apprehenderat  hac  palma,  «dito  etia  uolumine  de  fua  ebrietate:quo  pa/ 
trocinarifibi  aufus,approbauitplane(ut  equide  arbitror)  quata  per  temulentia  mala  ter/ 
tarum  orbi  intuliffet.Exiguo  tepore  ante  proliu  Adiacu  id  uolumen  euomuit:quo  facile 
intelligatur  ebrius  iam  fanguine  ciuiu,  &  tanto  magis  eum  fmes.Nancp  &  haec  neceflitas 
uitiu  comitatur,  ut  bibedi  cofuetudo  augeat  auiditate.Scitucp  eft  Scytharu  legati, quato 
40  plus  biberint,  tanto  magis  Gtire  Parthos.Eft  8C  occidentis  populis  fua  ebrietas, fruge  ma 
didaipluribus  modis  per  Gallias  Hifpaniascp,nominibus  alrjs, fed  ratione  eadem. Hiipa 
nimiam  &  uetuftate  ferre  ea  genera  docuerut.  Aegyptus  quoqj  e  fruge  fibi potus  ftmiles 
excogitauit.Nullaqj  in  parte  mundi  ceffat  ebrietas.Meros  quippe  hauriunt  tales  fuccos* 
nec  diluedo  ut  uina  mitigant .  At  hercule  illic  tellus  fruges  parere  uidebatur.Heu  mira  u i/ 
tioru  folertia,  inuentu  eft  queadmodu  aqua  quoq*  inebriaret.  Duo  fimt  liquotes  corpo/ 
ribus  humanis  gratifsimi,intus  uini,foris  olei.arboru  e  genere  ambo  prfcipuiffed  olei  ne/ 
ccffarius.Nec  fegniter  uita  in  eo  elaborauit.Quato  tamen  in  potu  ingenioftor  apparebis 
ad  bibendu  generibus  centunonagmtaquinc£,fi  fpecies  uero  «ftimetur,pcn£  duplici  nu/ 
mero  excogitatis,  tantocp  paucioribus  oleuDe  quo  in  fequenti  uolumine  dicemus. 

y 


*54 

C.  PLINII  SECVNDI  NATVRALIS  HI 
STORIAE  LIBER  XV 

Natura  frugiferarum  arborum  Cap,  i 

leam  Theophraftus  celeberrimus  e  Gr^corum  autoribusur 
bis  Rome  anno  circiter  quadringentefimoquadragefimo,  nega 
uit  nifi  intra  xl.  m.  paiTuu  a  mari  nafcicFeneftella  ucro  omnino 
non  fuiflfe  in  Italia,  HiTpania ,  atq?  Africa,  Tarquinio  Prifco  re/ 
gnante,ab  annispopuli  Romani  clxxxiii.  qu:e  nuc perucnit 
tras  Alpes  quoq?,&  in  Gallias,  Hifpaniascp  medias.  Vrbisqui/  io 
dem  anno  quingetefimoquinto,  Appio  Claudio  Caxi  nepote, 
Llunio  coss.olei  libra  duodenae  anibus  ueniere.Et  mox  anno 
fexcentefimoodlogefimo,  M.SeiusL.F.  adilis curulis  olei  denas  libras  Ungulis affibus 
praftitit  populo  Romano  per  totu  annu .  Minus  ea  miretur  ,  qui  fciat  poft  annos  xxn 
Cn.Pompei  ini.  confulatu  oleum  prouinerjs  Italiam  mififfe .  HeFodus  quoq;  in  primis 
cultum  agrorum  docendam  arbitratus  uita,negauit  oleg  fatorem  frucftu  ex  ea  percepifle 
quencp.Tam  tarda  tunc  res  erat.  At  nunc  etia  in  plantarqs  ferunt,transiatarumq?  altero 
anno  decerputur  baara.Fabianus  negat  prouenire  in  frigidiflimts  oIeam,necp  in  caltdifli 
mis.  Genera  earum  tria  dixit  Virgilius,orchites  Si  radios ,  Si paufias .  Nec  defiderare  ra/ 
ftros,aut  falcem  ullam,aut  cura.  Sine  dubio  Si  in  rjs  folum  maxime  coelumq^  refert.Ve*  :o 
runtamen  Si  tondentur  cum  Si  uites,atcp  etia  interradi  gaudent.Confequens  earum  uia 
demia  eft,arsc£  uel  maior, oleum  cp  mufta  temperandi.  Ex  eadem  quippe  oliua  differuc 
lucci.Primum  omnium  cruda,  atep  nondu  inchoata  maturitatis,hoc  (aporc  praftantifli 
mo.  Quin  Si  ex  ea  prima  unda  prali  laudatiffima,ac  deinde  per  diminutiones,  fiue(ut  nu 
per  inuentum  eft)exilibus  regulis  pede  inclufo .  Quanto  maturior  bacca, tanto  pinguior 
fuccus, minusc^  gratus.  Optima  autem  atas  ad  decerpendum ,  inter  copia  bonitatem^ 
incipiete  bacca  nigrefcere.Noftri  uocant  drupas, Graci  uero  drypetas.  Catero  diftat:ati 
maturitasilla  in  torcularibus  fiat, an  ramis:  rigua  fuerit  arbor, an  fuo  tantum  bacca  fucco, 
nihilq?  aliud  cp  rores  coeli  biberit.  De  oleo.  Cap.  ii 

Etuftas  oleo  tadium  affert, no  item  ut  uino,plurimumcp  araris  annuo  eff,prouida  $9 
(fi  libeat  intelligere)natura.  quippe  temulentia  nafcentibus  uinis,  utinecefie  no  eft: 
quinimmo  inuitat  ad  feruandum  blanda  inueterati  caries.OIeo  noluit  parci,  fecitcp  ea  ne 
ceffitatc  promifcuu  Si  uulgo.Principatu  in  hoc  quoq?  bono  obtinuit  Italia  toto  orbe,ma 
xime  agro  Venafrano,  eiusqs  parte  qua  Lirinianu  fundit  oleum :  unde  Si  Liciniagloria 
pracipua  oliua.  Vnguenta  hanc  palma  dedere,  accomodato  ipfis  odore.  Dedit  St  pala/ 
tum  delicatiore  fentetta .  De  cetero  baccas  Licinia  nulla  auis  appetit.  Reliquu  certamen 
inter  Iftria  terra  Si  B atica  par  eft.  Vicina  bonitas  prouinerjs ,  excepto  Africa:  frugifero 
folo,  Cereri  totu  id  natura  edeeflit,  oleu  ac  uinu  non  inuidit  tantu,fatiscp  gloria  in  meflfi/ 
bus  fecit.Reliqua  erroris  plena, quem  in  nulla  parte  uita  numerofiorem  efife  docebimus. 

De  natura  oliua,  Si  oles  incipientis.  Cap.  m  49 

OLiua  conftant  nudeo,oleo, carne, amurca:Sanies  eff  hac  eius  amara.  Fit  cx  aquis, 
ideo  ficcitatibusminima,riguis  copiofa.  Suus  quidem  oliua  fuccus  eft  oleum,  idqj 
pracipue  ex  immaturis  intclligimus ,  ficut  de  omphacio  docuimus.  Augetur  oleu  ab  Ar/ 
(fturi  exortu  ad  x  v  r.  calendas  Ocftobris,  poftea  nuclei  increfcunt  Si  caro.  Cum  fitienti 
imbres  copiofi  acccflere,  uitiatur  oleum  in  amurcam.  Huius  color  oliua  cogit  nigrefeere, 
Ideoiq?  incipiente  nigritia  minimum  amurca,  ante  eam  nihil.Et  error  hommu  falfus,ex/ 
illimantium  maturitatis  initium,quod  eft  uitrj  proximum.Deindc  quod  oleum  crefcere 
oliua  carne  arbitramur ,  cum  fuccus  omnis  in  corpus  abeat ,  iignumqj  intus  grandefeat. 
Ergo  tum  maxime  rigantur.  Quod  ubi  cura  multa  fiue  imbribus  accidit,oleu  abluantur, 


.  # _  ^fSTORI  ATI  LIBER  X7 

tiUi  fecuta  ferenitate  qu§  corpus  extenuet.Omnino  enim, ut  Theophrafto  placet,eft  olei 
caufa  calor ,  quare  8t  in  torcularibus  8t  iam  in  cellis  multo  igne  queritur.  Tertia  eft  culpa 
inparlimonia,quonia  propter  impendium  decerpendi  expetatur  ut  decidat  oIiua.Qui 
mediam  temperamentum  in  hoc  (eruant ,  perticis  decutiunt,cum  iniuria  arboru,fequen/ 
tis anni  damno.Quippe  oliuantibus  lex  antiquiflima  fuit :  Oleam  ne  ftringito,ne  ue  uer/ 
bcrato.Qui  cautififime  agut,  harudine  leui  ictu,  nec  aduerfos  percutiut  ramos.  Sic  quoq? 
alternare  frudlus  cogitur  decuflis  germinibus.Nec  minus, fi  expedietur  ut  cadat.  Hceren 
do  enim  ultra  fuu  temptis,abfumut  uenientibus  alimentu,&  detinent  locum.  Argumen/ 
tum  eft,  quod  nifi  ante  fauonium  colledlce ,  nouas  uires  refumunt ,  St  difficilius  cadunt* 
ro  Prima  ergo  ab  autumno  colligitur,uitio  opera:  non  natura, paufia  cui  plurimum  carnis: 
mox  orchites, cui  olei  :poft  radius.  Has  enim  ocyflime  occupatas,  quia  funt  tenerrima, 
amurca  cogit  decidere.  Differuntur  uero  etiam  in  Martium  menfem  callofe,  contra  ha/ 
morem  pugnaces, ob  idcp  minima,  Licinia,  Cominia :  Contia,  Sergia,  quam  Sabinire/ 
oiam  uocant,non  ante fauonrj  afflatum nigrefcentes,hoc eft, ad  vi.  idus  Febru.Tunc  at 
bitrantur  eas  maturefcere ,  St  quoniam  probatiflmum  ex  rjs  fiat  oleum ,  accedere  etiam 
ratio  prauitati  uidetur.Feruntqp  frigore  fterilitatem  fieri,ficut  copiam  maturitatetcum  fit 
illa  bonitas  non  temporis, fed  generis  tarde  putrefcentium  in  amurcam.  Similis  error  coi 
ledam  feruandi  in  tabulatis,nec  priufquam  (udet  premendi,  cum  omni  mora  oleum  de/ 
crefcat, amurca  augeatur.  Itaqj  uulgo  no  amplius  fenas  libras  fingulis  modrjs  exprimi  di 
i0  eant.  Amurcs  menfura  nemo  agit, quanto  ea  copiofior  reperiatur  in  eodem  genere  die/ 
bus  adiedis.Omnino  in  uita  error  eft  publicus, tumore  oliuce  crefcere  oleum  exiftimanti 
umiprasfertim  cum  magnitudine  copiam  olei  non  conflare,  indicio  fint  quas  regias  uocan 
tar, ab  aliis  raaiorince,ab  alrjs  phaulias,grandiffim#,  aiioquin  minimo  fucco.Et  in  Aegy/ 
pto  carnofifsimis  olei  exiguu.Decapoli  uero  Syrias  percp  parug ,nec  cappari  maiores, cac 
ne  tatpcn  comendantur.Quam  ob  caufam  Italicis  tranfmarince prceferutur  in  cibis,  cum 
oleo  uincantur.Et  in  ip  fa  Italia  casteris  picenas, 8C  Sidicin«.Sale  iifepriuatim  condiuntur, 
&ut  reliqua, amurca  fapaue.Nec  non  aliquee  oleo  fuo  fine  accerfita  comendatione  purce 
innatant, colymbades.-franguntur  eiedem  herbarumqj  uiridium  fapore  codiuntur.Fiunt 
Sprascoces  feruenti  aqua  perfufg, quamlibet  immatur^.Mirumq?,  dulcem  fuccu  oliuas 
bibere, St  aliepn  fapore  infici.PurpuretE  funt  St  in  rjs,ut  uuis  in  nigrum  colorem  tranfeuni 
tibus,paufk.Sunt  St  fuperbs.prceter  iam  dtdla  genera.Sunt  St  prf  dulces, per  fe  tantum 
ficcatJE ,  uuisqj  paflis  dulciores :  admodum  raras  in  Africa,  St  circa  Emeritam  Lufitani#. 
Oleum  ip(um  fale  uindicatur  a  pinguitudinis  uitio .  Cortice  oleas  concifo  odorem  accipit 
medicati,alias  ut  uino  palati  gratia  nulla  eft.Nec  tam  numerofa  differentia.-tribus  ut  plu 
ritnum  bonitatibus  diftat.  Odor  in  tenui  argutior,&  is  tamen  etiam  in  optimo  breuis. 

De  natura  olei.  Cap.  mi 

A  Leo  natura  tepefacere  corpus, St  c5tra  algores  munire.Eidemq?  feruores  capitis  re 
V/  frigerare.  Vfum  eius  ad  luxuria  uertere  Graeci,  uitiorum  cmniu  genitores,in  gym/ 
nafrjspublicando.Notu  eft,magiftratus  honoris  eius  odlogenis  fefterttjs  ftrigmeta  olei 
4°  uendidilfe .  OleiE  honorem  Romana  maieftas  magnu  prsbuit ,  turmas  equitum  idibus 
Iulijs  ex  ea  coronado:  item  minoribus  triumphis  ouantes.  Athena:  quoq?  uicftores  olea 
coronant,  Graci  uero  oleaftro  Olympice. 

De  cultura  oliuarum.  Cap.  v 

IV  7  Vnc  dicentur  Catonis  placita  de  oliuis .  In  calido  St  pingui  folo  radium  maiorem, 
IN  Salentinam,  orchitem,  paufiam,  Sergianam,  Cominianam ,  albiceram  feri  iubet, 
Adqcitqs  fingulari  prudentia,  quam  earum  in  his  locis  optima  effe  dicant.In  frigido  au/ 
tem&  macro  Liciniam.  Pingui  enim  aut  feruenti  uiriari  eius  oleum ,  arboremcp  ipfam 
fertilitate  confumi .  Mufco  prascerea  rubro  infeftari .  Spe&are  oliueta  in  fauonium  loco 
expolito  folibus  cenfet. 

r  y  i  De 


C.  PLINII  N  A,  T  V,RALIS 


De  fcruandis  oliuis,&  quomodo  faciendum  oleum. 


Gap.  .vi 


^XTEc  alio  ullo  modo  laudat  condi  oliuas, optime  orchites  di  paufias,quam  ueluiridcs 
X  N  in  muria, uel  fradas in  ientifco.Oleum  quam  acerbiflima  oliua  optimum  fieri.Cx/ 


tero  quimprimum  e  terra  colligenda.Si  inquinata  fitJauandam.Siccari  triduo  fatis  cfie. 

Si  gelent  frigora,quarto  die  premendam.  Hac  di  fale  aipergi.  Oleum  in  tabulato  minui, 
deceriusqj  fieri.Ite  in  amurca  di  fracibus .  Ea:  funt  carnes, &  inde  feces.  Quare  &pius  die 
decapulandum.  Prxterea  in  conchas  8C  plumbeas.  cortinas,*re  uitiari.Feruetibus  omnia 
ea  fieri  daufisqj  torcularibus,  minime  uentilads.  Ideo  nec  ligna  ibi  cccdi  oportere. 
Qua  de  caufa  e  nucleis  ipfaru  ignis  aptiflfimus.Et  e  cortinis  in  labra  fundendum,  ut  fraces 
di  amurca  liquentur.Ob  id  crebrius  uafa  mundanda,  fifeinas  fpongia  tergendas, ut  q  ma  i0 
xime  pura  fynceritas  confiet.  Poftea  inuentu,ut  lauarentur  utiq?  feruenti  aqua:protinus 
prcelo  fubrjcerentur  folid^(ita  enim  amurca  exprimitur)mox  trapetis  fradf  premeretur, 
iterum  premi  plus  cp  centenos  modios  no  probat.Fadus  uocatur.  Quod  uero  poft  mo/ 
lam  primum  eft,  flos.  Fadus  tergeminos  fere  a  quaternis  hominibus  node  ac  die  premi 
iuftum  eft.  De  oleo  faditio.  Cap.  vn 

NOn  erat  tum  faditium  oleum :  ideoq?  arbitrornihila  Catone  didum .  Nunc  eius 
genera  plura.Primumqj  perfequemurea  qu£  ex  arboribus  fiunt,&  inter  illas  ante 
omnes  ex  oleaftro.Tenue  id, multocp  amarius  cp  olece, tantum  ad  medicamentum  utile. 
Similiimu  huic  eft  ex  chameJcea  frurice  faxofo ,  no  altiore  palmo,folf}s  oleaftri,  bacciscp 
Proximum  fic  di  e  cici, arbore  in  Aegypto  copiofa.  Aii)  crotonem, alrj  trixin,ali)  fefamum  20 
(ylueftre  appellant .  Ibicpnon  pridem .  Et  in  Hifpania  repente  prouenit  altitudineoles, 
caule  ferulaceo, folio  uitium,femine  uuarum  gracilium ,  paliidarumcp.Noftri  eam  uocat 
ricinum  a  fimilitudine  feminis.  Coquitur  id  in  aqua,innatanscp  oleu  tollitur.At  in  Aegp 
pro  ubi  abundat,fine  igne  di  aqua  fale  aiperfum  exprimitur,  .cibis  foedum ,  lup ernis utile. 
Amygdalinum,  quod  aliquimetopium  uocant,  cx amaris  nucibus  arefadis,&in offam 
contufis,afperfis  aqua  di  iterum  tufis  exprimitur.Fic  di  e  lauro, admixto  druparum  oleo, 
Quidam^  e  baccis  exprimunt  tantum .  Air)  folrjs  modo ,  ali)  folio  8i  cortice  baccarum. 
Necnon  ftyracem  addunt, aliosq^  odores.Optima  laurus  ad  id  latifolia,  fyluefiris, nigra 
baccis.Simileeft  e  myrto  nigra,&  h^c  latifolia  melior.  Tunduntur  bacca  afperfe  calida 
aqua, mox  decoquuntur.  Ali)  foliorum  molliflima  decoquunt  in  oleo,&  exprimunt.  Airj  30 
deieda  ea  in  oleum  prius  fole  maturant .  Eadem  ratio  di  in  fatiua  myrto ,  fed  praefertur 
fyluefiris  minore  femine ,  quam  quidam  oxymyrfinen  uocant,  alij  chama:myr(inen,alij 
acaron  a  fimilitudine .  Eft  enim  breuis,fruticofa.Fit  &  ex  citro,  cuprefTo ,  nucibus  iuglan/ 
dibus,quod  carynon  uocant:  malis  cedri,qucd  cedrekon .  Ex  grano  quoqj  gnidio  pur/ 
garo  femine  di  tufo .  Item  Ientifco.-nam  di  cyprinum  etiam .  E  glande  Aegyptia  ut  fieret 
odorum  caufa ,  didum  eft ,  Indi  etiam  ex  caftaneis  di  fefama  atep  oryza  facere  dicuntur: 
Ich  thyophagi  e  pifcibus.  Inopia  cogit  aliquando  luminum  caufa  di  e  piatam  baccis  fieri, 
aqua  <k  fale  maceratis.  Et  cenanthinum  fit  de  ipfa  cenanthe,  ut  didum  eft  in  unguentis. 
Gleucino  muftum  incoquitur  uapore  lento.  Ad  alrjs  fine  igne  circundatis  uinaccis  diebus 
xxi  1  .bis  fingulis  permixtu.Confumiturcj?  muftu  oleo.  Alij  no  famfucu  tantu  admifeet,  4» 
fed  ena  pretiofiota  odoramenta.Et  in  gymnafijs  quocp  conditur  odoribus, fed  uiliffimis. 

,  Fit&de afpalatho, calamo, balfamo,iri,cardamomo, meliloto, nardo gaIlico,panace,fa' 
luco, helenio, cinnami  radice,omniu  fuccis  in  oleo  maceratis  exprefFisqj.  Sic  di  rhodinum 
e  rofis,iuncinu  eiunco,quod  eft  rofaceo  fimillimum.Item  hyofcyamojlupinis&narciffo 
Plurimum  aure  in  Aegypto  e  rhaphani  femine ,  aut  gramine  herba, quod  chortinon  uo 
eant.  Item  fefama  di  urtica ,  quod  cnecinu  appellant  .E  lilio  di  alibi  fit  fub  diuo, fole, luna, 
pruina  maceratum.Suis  herbis  componut  inter  Cappadociam  &  Seleuciam ,  quod  Se/ 
jcucinu  uocant.neruis  admodu  urile:ficut  in  Italia  e  gummi.E  pice  fir  quod  picinu  appeb 
lant,cum  cocoquitur  uelleribus  fupra  halitu  eius  expanfis  atqj  itq  expreffis, probatu  ma/ 


»  I  S  T  0  R  I  AR  LIBER  XV  A57 

Sime  e  Brutia.  Efl:  enim  pinguiflima  &  refinofiisima.  Color  oleo  fuluus.Spohtc  nafeitur 
in  Syria:  maritimis, quod  el^otneli  uocat.Mana£  ex  arboribus  pingue,  craffius  melie,refi 
na  tenuius,  fapore  dulci, &  hoc  medicis.Veteri  quoq?  oleo  ufus  efl:  ad  quaedagenera  mor 
borum.Exiftimatur  8C  ebori  uindicado  i  carie  utile  efie.Certe  fimulacru  Saturni  Romae 
intus  oleo  repletu  efl»  De  amurca.  Cap.  viri: 

Q  Vper  omnia  autem  celebrauit  amurcam  laudibus  Cato.DoIia  olearia  cadosq;  illa  im 
Obui,ne  bibat  oleum. Amurca  fubigi  areas  teredis  mefsibus,ut  formica:  rimxcp  abfint. 
Quin  &  lutum  parictu  &  teefforia  &  pauimenta  hdrreoru  frumenti ,  ueftiariu  etia  contra 
teredines  ac  noxia  animalia,amurca  afpergi.-ffmina  frugum  perfundi, morbis  quadriipe 
,e  dum,arboru  quoq*  illa  mededu, efficaci  ad  ulcera  interiora  humani  quoq?  oris.Lora  etil 
ac  coria  omnia,  &  calceamina, axesqj,  decocta  ungi,atq»  ^ramenta  contra  erugine  colo/ 
iiscp  gratia  elegatioris :  &  tota  fupelledilem  lignea,  ac  uafa  firitilia,  in  quis  ficu  arida  libe 
arafleruare :  aut  fi  folia  baccasq?  in  uirgis  myrti, aliudue  id  genus  fimile.  Poftremo  ligna 
macerata  amurca, nullius  fumi  tedio  araere.Qleafilambedo  capra  lingua  congerit, depa 
oerirtjp  primo  germinatu,  ff  erilefcere,autor  efl  M.  Varro .  Et  hadtenus  de  olea  atq?  oleo. 
Pomorum  omnium  genera  St  natur#.  Cap.  isT' 

■p  Eliqui  arboru  frudtus,uix  fpecie  figuraue,no  modo  faporibus  fuccisqj  toties  per  (ni/ 
Xvxtis  atq?  infitis,enumerari  queur.  Nucu  pinearu  genera  quatuor.  Cap.  x 

/Hf  Randifsimus  pineis  nucibus, altifsimeq?  fufpenfus, intus  exiles  nucleos  lacunatis  in/ 
'it  VJf  eludit  toris ,  ueftitos  alia  ferruginis  tunica ,  mira  natura:  cura  molliter  femina  collo/ 
candi.Harum  genus  alterum  Tarentinum ,  digitis  fragili  putamine, auiumdp  furto  in  ar/ 
bore.Tertium  fapiniu  e  picea  fatiua,nucleoru  cute  ucrius  quam  putamine,  adeo  molli, ut 
fifflul  mandatur .  Quartu  pityida  uocant  k  pinaftris,  fingularis  remedij  aduerfus  tufsim. 
Inmclle  decodlos  nucleos  Taurini  aquicelos  uocat.Pinea  corona  uidtores  apud  Ifthmu 
coronantur.  Demalocotoneo.  Cap.  xt 

His  proxima  amplitudine  mala  qu x  uocamus  cotonea ,  81  Grxci cydonea, ex  Creta 
infula  aduedla.Incuruatos  trahut  ramos, prohibetq?  crefcere  parente.Plura  eorum 
genera.Chryforcela,  incifuris  diftineffa, colore  ad  auru  indinato.Quf  candidiora,noftra 
tia  cognominata,odoris  prreffatiffimi.  Efl  8C  Neapolitanis  fuus  honor.  Minora  ex  eode 
50  genere  ftruthea, odorarius  uibrant,ferotino  prouetu.Pr^cocia  uero  muftea.Strutheis  aa 
tem  cotonea  infita  fuum  genus  fecere  muluianum,qu£  fola  ex  his  uel  cruda  manduntur* 
Omnia  iam  8C  uirorum  falutatorqs  cubilibus  indufa ,  fimulacris  nodtium  confcrjs  impd/ 
Gta.Sunt  praterea  parua  (ylueftria,a  ftrutheis  odoratiffima,in  (epibus  nafcetia.Mala  ap 
pellamus, quanquam  diuerfi  generis, perfica  &  granata, qu^  in  punicis  arboribus  nouem 
generum  ditffa  funt.  His  acinus  fub  cortice  intus, illis  lignum  in  corpore.  Necnon  8C  qux/ 
dam  epiris  libralia  appellata, amplitudinem  (ibi  ponderis  nomine  afferunt. 

De  Perfico, genera  quatuor.  Cap.  xit 

QEd  Perficoru  palma  duracinis .  Nationu  habent  cognomen  Gallica  8C  Afiatica,Poft 
Daatumnu  maturefcut,mftate  prqcoria  intra  xxx  annos  reperta, &  primo  denarrjs  fiti 
4ogulauenundata.Supernatiae  Sabinisueniunt,popuIariaundiqj.Pomum  innocuu  expe 
titursgrisrPretiumiqj  iam  fingulis  triceni  nummi  fuere, nullius  maiore, Quod  miremur, 
quia  no  aliud  fugacius.Longifsima  nanq?  decerpto  bidui  mora  eft,cogitq?  fe  uenundari. 
De  pruno, genera  Xr.  Cap.  xiii 

TNgens  poftea  turba  pruRoru,uerficoIor,nigra,candicas.  Hordearia  appellata, a  comi 
JLtatu  frugis  eius.  Alia  eode  colore  feriora  maioraq^,afinina  cognominata  a  uilitate.  Sut 
&  nigra, ac  laudatiora  cerina  atq?  purpurea.Necno  ab  externa  gente  Armeniaca, quq  fo/ 
IaSi  odore  commendantur.  Peculiaris  impudentia  efl  nuribus  infitorum,qu£e  faciem  pa 
tentis  fuccumcp  adoptionis  exhibent ,  appellata  ab  utroque  nucipruna.  Et  hxc  autem  8i 
perfica, &  cerina ,  adylueff  ria,  ut  uux  autumno  cadis  condita, ad  alia  nafcentia  reta/ 

y  5  tem 


258  C.  P  L  I  NI  I  *N  A.T  V-  SALIS 

tem  Gbi  prorogant.  Reliquoru  uelocitas  cito  mitefcentium  tranfuolat.  Nuper  in  Baetica 
malina  appellari  coeperunt  malis  inGta  >  Si  alta  amygdalina  amygdalis.His  intus  in  ligno 
nucleus  amygdala  eft:.  Nec  aliud  pomu  ingenioftusgeminatum  eft.In  peregrinis  arbo/ 
ribus  didba  Funt  Damafcena,a  Syrif  Damafco  cognominata,iarnpridern  in  Italia  nafccn 
tia,  grandiore  quanquam  ligno, &  exiliore  carne, nec  unquam  in  rugas  ficcata>quonia  fo/ 
les  Fui  deFuntiSimul  dici  polTunt  populares  eoru  myxse,qu£  8i  ipfas  nunc  c  cepere  Roma: 
naFci  inGta:  ForbisJntotum  quidem  perGca  peregrina  ctiaAG«  Grarcfec^  efTe,exnomi/ 

.  ne  ipfb  apparet,  atep  ex  PerGde  aduedia-Sed  pruna  fylueftria  ubiqjnafci  certueft.Quo 
magis  miror,  huius  pomi  mentionem  a  Catone  non  habitam ,  pra:fertim  cum  codenda 
demonftraret  quadam  Si  fylueftria.  Nam  perfica  arbores  fero,#  cum  difficultate  trarv !® 
fiere,ut  qu«in  Rhodo  nihil  Ferant,  quod  primum  ab  Aegypto  earum  fuerat  hofpitium. 
FalFum  effiuenenata  cum  cruciatu  in  PerGs  gigni,&  poenaru  cauFa  a  regibus  translata  ia 
Aegyptum, &  terra  mitigata.Id  enim  de  Perfea  diligentiores  tradut,qua:  in  totu  alia  eft, 
myxis  rubeFcentibus  Gmilis,  nec  extra  oriente  naFci  uoluit.Eam  quoqp  eruditiores  neg^/ 
uerunt  ex  PerGde  propter  fuppltcia  transIata,Fed  a  Perfeo  Memphi  fatam.Et  ob  id  Ale/ 
xandrum  ilia  coronari  uidtores  ibi  tnftituiffie,in  honore  ataui  fui.Semper  aut  folia  habet 
Si  poma,  fubnafcetibus  alrjs.Sed  pruna  quocp  oia  poft  Catone  ccepifle  manifeftu  eft. 

De  diuetGs  generibus  malorum, genera  xxix.  Cap.  xmr 

TV /T  Alorum  plura  Funt  genera.De  citreis  cum  fua  arbore  diximus.  Medica  aut  Grcci 
i-V  JLuocant  patrif  nomine.  Aeque  peregrina  funt  sizipha,&  tuberes, qu«  &  ipfa  nopti  20 
dem  uenere  in  Italia.  H«c  ex  AFrica,ilia  exSyria.Sex,Papinius,que  confulem  uidimus, 
primus  utracp  attulit,diui  Augufti  nouifsimis  temporibus, in  caftrorum  aggeribus  Fata, 
baccis  Gmiiiora  quam  malis,  fed  aggeribus pr^cipue  decora,  quoniam  Si  in  tecfta  iara  (yl 
u«  fcandunt.Tuberum  duo  genera,Candidum,& a  colore  Fericum  didtu.Peneperegri/ 
«a  funt  in  uno  Italia  agro  VeronenG  naftenria,qua:  lanata  appellatur.  Lanugo  ea  obdu 
dt,ftrutheis  quidem perftcisq?  plurima*,  his  tamen  peculiare  nomen  dedit, nulla  alia  com 
mendarione  infigntbus .  Reliqua  cur  pigeat  nominatim  indicare ,  cum  conditoribus  fuis 
«ternam  propagauerint  memoriam, tanquam  ob  egregiu  aliquod  in  uita  fadluCNifi fal 
lor  apparebit  ex  eo  ingenium  inferendi:  nihileptam  paruum  effe,quod  non  gloriam  pa/ 


rere  poffit .  Ergo  habent  originem  d  Matio ,  Geftiocp  Si  Manlio, item  Ciaudio.Quibus  $0 
cotoneoinGto  ab  Appio  e  Claudia  gente,  Appiana  funt  cognominata.  Odor  eft  hisco 
toneorum, magnitudo  qua:  Claudianis,color  rubens.  Ac  ne  quis  id  ambitu  ualuifle clari 
tatis  Si  familia:  putet, Funt  Si  fceptiana  ab  inuentore  libertino ,  inGgnia  rotunditate.Cato 
adricit  quiriana,&  qua:  tradit  in  dolqs  condi  fcantiana .  Omnium  autem  nuperrime  ado/ 
ptata  Funt  parua,grati'simi  faporis,  qu«  petiGa  nominantur.  Patrias  nobiiitauere  came/ 
rina  8i  gra:cula.  C«tera  e  caufis  traxere  nomentgermanitatis  coh«rentia  8C  gemella, nua 
quam  Gngula  in  foetu ,  coloris  Ferica,  cognationis  melapia .  Muftea  d  celeritate  mitefeen/ 
di:qu«  nunc  melimela  dicuntur,d  fapore  melleo.  Orbiculata,a  figura  orbis  in  rotundita/ 
tem  circumacii.H«c  in  Epiro  primu  proueniffe,argumeto  funt  Gr«ci,  qui epirotica  uo/ 
cant.Mammarum  effigie  orthomaftica.A  conditione  caftrati  feminis,qu«  fpadonia  ap/  40 
pellant  Belg«.Melofoliis  folium  unum,  aliquando  81  geminum  erumpit  e  latere  medio. 
Celerrime  in  rugas  marcefcunt  pannucea.Stolide  tumet  pulmonea.  Sunt  quibus  fangui 
ncus  eft  color, origine  ex  mori  infitu  tracfta.Cundlis  uero  que  fuerut  a  Fole, partes  rubet. 
Sunt  Si  parua  gratia  Faporis, atq?  etiam  acutiora  odore,fylueftna.Id  peculiare  improbita 
tis  Si  acerbitatis  couicium,&  uis  tanta,  ut  aciem  gladrj  pneftringat.Dacis  ferme  uilifiimis 
nomen,  quanquam  primis  aduentu  decerpicp  properantibus. 

De  piris.  Si  inGtorum  uarietate.  Cap. 


EAdem  caufa  in  piris  taxatur  fuperbif  cognomine.  Parua  h«c,fed  ocyfsima.  Cudis 
aute  Cruftumina  gratiflima.Proxima  qs  falema  a  potu ,  quonia  tanta  uis  Cacci  ab/ 

undat 


undat.  LacTea  hzcc  nodantur ,  in  ijsq?  alia  colore  nigro  donant  Syrte. Reliquoru  nomina 
aliter  in  airjs  locis  appellantur .  Sedcofeflis  urbis  uocabulis  autores  fuos  nobilitauere  de/ 
c imiana,&  ex  eo  tradhim,quod  pfeudodecimianu  uocant.  Dolobeliiana  longiifimi  pedi 
culi. Pomponiana  cognomine  mamofa,  liceriana,feucriana:&  qus  ex  rjs  nata  funt  tyran 
niana,longitudine  pediculi  diftantia.Fauoniana  rubra,paulo  fuperbis  maiora.Lateriana, 
Anitiana:Poft  autumnalia  acidulo  faporeiucunda.Tiberiana  appellantur, quee  maxime 
Tiberio  principi  placuere.  Coloratur  magis  fole,grandefcutcp,  alioquin  eade  cflent  qum 
liceriana.Patrte nomina  habent, ferifllma  omniu  amcrina,picentina,numantina,alexan/ 
drina,numidiana,gra:ca,&  in  rjs  taretina:fignina,qu££  alq  a  colore  teftacea  appellat,  ficur 
io  onychina, purpurea. Ab  odore  myrapi3,Iaurea,nardina-A  tempore  hordearia,collo  am 
pulfacea,5£  cariolana.Bruttc  gentilitatis  cucurbitana,  acidula  fucciJncerta  nominu  caufe 
eft  barbaricis  uenereisqj,qu£  colorata  dicut:regqscj?  qase  minimo  pediculo  feriilia, patri 
rijs,uocontjs, uiridibus  oblongistq?.  Pr^terea  dixit  uolema  Virgilius  a  Catone  fumpta* 
qui  Si  femetina,&  muftea  nominat.Pars  ha;c  uitas  iampridem  peruenit  ad  culmen, exper 
tis  eunda  hominibus .  Quippe  cum  Virgilius  infitam  nucibus  arbutu ,  malis  platanum* 
cerafis  ulmum  dicat. Nec  quicquamamplius  excogitari poteft .  Nullum  certe  pomu  no/ 
tura  diu  iam  inuenitur .  Neqj  omnia  inflta  mifceri  fas  eft ,  ficut  nec  fpinas  inferi, quando 
fulgura  expiari  no  queut  facile:  quotq?  genera  inrita  fuerut,tot  fulgura  uno  idlu  pronun 
ciantur.  Turbinatior  piris  figura.  In  rjs  ferotina  ad  hyememufq?  ad  matre  pendent  gelil 
:o  ti3aturefcentia,grcEca,ampulacea,laurea:ficut!n  malis  amerina,fcantiana.  Conduntur  ue 
ro  pira  utuua:,ae  totidem  modis  :neqj  aliud  in  cadis  pratercp  pruna .  Pomis  proprietas 
pirisqp  uini:  fimilitercp  in  regris  medentes  cauenttac  uino  Si  aquacoquutur,atc^  pulmen 
tarijuicem  implent, quod  non  alia,  prster  cotonea  Si  ftruthea, 

De  p ornis  feruandis.  Cap.  xvi 

TNuniuerfum  uero  de  pomis  feruandis  pr^cipittmpo maria  in  loco  frigido  ac  ficco  con 
Itabularijfeptetrionalibus  feneftris  fereno  die  patere, auftrosfpecularibus  arcere,  aqui/ 
loais  quoqj  afflatu  poma  deturpate  rugis.  Colligi  mala  poft  asquinodtiu  autumnale, ne/ 
que  ante  xv.luna,neqj  ante  primahora.Cadiua  feparari,ftrametis,ftoreis,paleisue  fub/ 
4rni.Raracoponi,ut  limites  perurj  fpiritu  aquale  accipiant .  Amerina  maxime  durare* 
jo  melimela  minime.  De  cotoneis,Punicis,piris,8£  forbis,&  uuis  feruadis,  Ca.  xvir 

Otoneis  interclufis  lpiramentu  omne  adimendum, aut  incoqui  meile  ea  itnmergiuC 
v-/oportere.Punica  aqua  marina  feruente  indurari,  mox  triduo  foie  Occata,  ita  ne  no/ 
dumo  rore  contingantur, fufpendi.Cum  libeat  uti, aqua  dulci  pcrlui.M.  Varro  SC  in  do 
lijs  haren^  feruari  iubet.  Si  immatura  obrui  terta  in  ollis  fundo  efffadto,fed  fpiritu  exclu 
fo,ac  furculo  pice  illito.Sic  etia  crefcere  amplitudine  maiore  qu  dm  poflint  in  arbore.  Cs 
cera  mala  folrjs  ficulnis ,  praeterquam  cadiuis,  fingula  conuolui ,  ciftisq?  uitilibus  condi, ' 
ue! creta  figlinaru  illini .  Pira  in  uafis  fidlilibus  picatis  inuerfis  obrui  inter  fcobes .  Taren/ 
tina  ferifsime  legi,  Anitiana  feruari  Si  in  pario.  Sorba  uero  &  in  ferobibus  gypfato  oper/ 
cubjduu  pedum  terra  fuperinduda,in  loco  aprico, inuerfis  uafis, 81  in  dolrjs  ut  uuas  cum 
4°  tamis  fufpendi.E  proximis  autoribus  quidam  altius  curam  petunt:  deputaricp  flarim  po 
maac  uices  adhunc  ufum  praxipiunt ,  decrefccnte  luna, poft  horam  diei  tertia,  ccelo  fere 
no,ac  ficcis  uentis .  Similiter  deligi  Si  ex  locis  ficcis,8£  ante  perfedla  maturitatem ,  addito 
ut  luna  infra  terram  fit:  uuas  cum  malleolo  far  menti  duro ,  demptis  fortice  corruptiori/ 
bus  acinis, in  dolio  picato  recenti  fufpendi,  exdufa  omni  aura  operculo  Si  gypfotfic  Si  for 
ba,&  pira, illitis  omnium  furculis  pice.Dolia  procul  ab  aqua  efle.Quidam  ficcum  palmt/ 
te  ingypfo  condunt,capitibus  eius  fcilte  infixis  utrinque,  Alrj  etiam  uina  habentibus  do 
iqs,  dum  ne  contingant  ca  uum. Aliqui  mala  in  patinis  fidlilibus  fluitantia,  quo  genere 
uino  odorem  acquiri  putant .  Alioqui  omnia  hiec  in  milio  feruare  malunt.  Plerique  uero 
in  ferobe  duura  pedam  altitudinis  harena  fubftrata,&  fidfili  operculo, dein  terra  operto. 

y  4  Creta 


Z6a  C.  PLINII  NAT  VR  A  L  IS 

Creta  quidam  etiam  figlina  uuas  illinunt ,  ficcatasq?  fole  fufpendunt,in  ufu  diluentes  cre/ 
tam.Eandem  pomis  in  uino  fubigunt.  Mala  uero  getictofiflima  eade  ratione  cruftar  gy/ 
pfo  SC  cera:  quaj  nifi  maturuerint,  incremento  calyce  rumpunt.  Semper  aut  in  pediculos 
collocant  ea.  Alrj  decerpunt  cum  furculis,  eosqj  in  medullam  lambuci  abditos  obruutut 
fupra  fcriptu  eft.  Alrj  lingulis  malis  piriscp  fingula  uafa  fidilia  aflignant,  SC  opercula  eo/ 
rum  picata  dolio  iterum  includunt.  Nccno  aliqui  in  floccis  capfisqp,  quas  luto  paleato  il/ 
linunt.  Air)  hoc  ide  in  patinis  fidtilibus :  aliqui  SC  in  fcrobe  lubicda  harena,ita  ficca  operi/ 
unt  mox  terra .  Sunt  qui  cotonea  cera  Pontica  illita  meile  demergat.  Columella  autor  in 
puteos  cifternasue  in  fidilibusuafispice  diligenti  cura  illitis  mergi.Liguria  maritima  AI/ 
pibus  proxima ,  uuas  fole  ficcatas  iunci  fafcqs  inuoluit,  cadisqp  conditas ,  gypfo  includit.  I3 
Hoc  idem  Graciplatani  folqs,aut  uitis  ipfius,aut  fici, uno  die  in  umbra  ficcatis,  atq;  inca 
do  uinaceis  interpofitis.Quo  genere  Coa  uua  SC  Berytia  feruantur, nullius  fuauitatipoft 
ferenda.  Quidam  ut  has  faciant,  in  cinere  lixiuio  tingunt  protinus  cp  detraxere  uitibus, 
mox  in  fole  ficcant:tutn  folijs  (ut  fupra  didum  eft)  inuolutas  uinaceis  ftipant.  Sunt  qui 
malunt  uuas  in  fcobe  ramentisue  abietis, populi, fraxini  leruare.  Sunt  qui  fulpendi  pro/ 
cui  maliSjprotinusc^  in  granarrjs  iubeant,  quoniam  optime  fit  operimento  pulutspedi/ 
libus. Contra  uelpas  remedio  eft, oleo  afpergi  ex  ore.  De  palmis  diximus. 

De  ficis  genera  xxix.  Cap.  xvm 

Reliquo  genere  pomoru  ficus  amplifli'ma  efbqugdamq^  SC  piris  magnitudinesmu 
JZ^la^.De  iEgyptif  Cyprtecp  miraculis  retulimus  inter  externas.Id^a  rubet  oliue  ma/ 
gnitudine,rotundior  tantum, fapore  mefpili.  Alexandrinam  hanc  ibi  uocant,craflitudine 
cubitali  ramofam, materia  ualida, lentam, fine  lade, cortice  uiridi,folio  tili^fed  molli.  0/ 
neficritus  tradit  in  Hyrcania  multum  noftris  efle  dulciores, fertiliorescp.utcp  modios  cc 
Lxx.fingul^  ferat.  Ad  nos  ex  altjs  tranfiere  gentibus,  Chalcide,Ch/o, quarum  plura  ge/ 
nera.fiquide  SC  Lydias  qute  funt  purpurei,  8C  mammillan£e,fimilitudinem  earum  habet: 

8C  caliiftruthia:  paru  fapore  prxftantiores, ficorum  omnium  frigidiftimte.  Nam  de  Afri/ 
canis  quas  multi  proferunt  eundis, magna  quaeftio  eft:cum  id  genus  in  Africam  nuperri 
me  tranfierit, patrite  nomen  obtinent.Nam  Alexandrina  e  nigris  eft, candicante  rima,co 
gnomine  delicat^.Nigra  SC  Rhodia  eft,&  Tiburtina  de  prfCocibus.Sunt&autorumno 
mina  ns,Liute, Pompeia:  Bccatx  hxfolx  in  annuos  ufus  aptiftime  cum  marilcis,&quas  ja 
harundinu  folri  macula  uariat.Eft  SC  Herculanea, SC  albicerata, SC  aratia  alba, pediculo  mi 
nimojatiftima.  Primo  aut  prouenit  porphyritis,  logiffimo  pedicuIo.Comitaf’  eam  e  mi/ 
nimis  SC  uiliflimis,  popularis  dida.  Contra  nouiflima  fub  hyeme  maturatur  chelidonia. 
Sut  preterea  etede  ferotinre  SC  pm:oces,biferf,alba  SC  nigra, cu  mefleuindemiaq?matu/ 
Jrefcentcs.Serotin^  SC  a  corio  appellatae  duro:  ex  Chalcidicis  quarundam  trifero  prouen 
tu.Tarenti  tantum  pradulces  nafcuntur,quas  uocat  omas.Cato  de  ficis  ita  memorat, Fi/ 
cos  manicas  in  loco  cretolo  aut  aperto  lerito.In  loco  autem  craffiore  aut  ftercorato,  Afri 
canas ,  Sed  SC  herculaneas ,  faguntinas  bybernas,  tellanas,  atras  pediculo  longo.Poftea 
tot  fubterc  nomina  atque  gcnera,ut  uel  hoc  lolum  aftimantibus  appareat, mutatam  efle 
uitam.Sunt  SC  hybern^  quibufdam  prouinerjs,  ficuti  Mcefite,led  artis,  non  natur^.Par/  40 
uarum  genus  arborum  poft  autumnum  fimo  contegunt ,  deprehenlasq?  in  his  hyeme 
groflfostqu^  mitiore  coelo  refoflgcum  arbore  atq;  in  lucem  remifife,nouos  Ioles,  aliosqj 
oudm  quibus  uixere,auidetanquam  iteru  nat£  accipiunt:^  cum  uenientium  flore  matu 
refeunt ,  alieno  prscoCes  anno ,  in  tradu  uel  gelidiflimo .  Sed  a  Catone  appellata  iam 
tum  Africana,admonet  SC  Africa, ad  ingens  documentum  ulb  eo  pomo.  Namqj  perni/ 
ciali  odio  Carthaginis  flagrans, nepotumqj  fecuritatis  anxius, cum  clamaret  omni  fenatu 
Carthaginem  deledam,  attulit  quodam  die  in  curiam  pracocem  ex  ea  prouincia  ficum. 
Oftendensqj  patribus, interrogo  uos, inquit,  quando  hoc  pomum  demptu  putatis  ex  ar 
boreCCum  inter  omnes  recens  efle  conflaret,  Atqui  tertium, inquit,ante  diem  fcitote  dc/ 

cerptum 


cerptum  Carthagine, tam  prope  a  muris  habemus  hoflem:  flarim^?  fumprum  efl:  Puni 
cum  tertium  bellum, quo  Carthago  deleta  eft,quanquam  Catone  anno  fequcnte  rapto* 
Quid  primum  in  eo  miremurCcuram  ingenti, an  occafionem  fortuitaC  celeritatem^  cur/ 
fus,an  uehementiam  uiricSupra  omnia  quidda  eft ,  quo  nihil  equidem  duco  mirabilius, 
tantam  illam  urbem, &  de  terrarum  orbe  per  cxx.annos  urbis  a:mulam,umus  pomi  ar/ 
gumeto  eucrfam:quod  no  Trebia  aut  Trafymenus ,  no  Cannee  bufto  infigncs  Romani 
nominis  perficere  potuere :  no  caftra  Punica  ad  tertiu  lapidem  uallata,  porteeqj  Collina 
adequitans  ipfe  Annibal .  Tanto  propius  Carthaginem  pomo  Cato  admouic .  Colitur 
ficus  arbor  in  foro  ipfo  ac  comitio  Romse  nata,facra  fulguribus  ibi  conditis.Magisc^  ob 
jo  memoria  eius,  quae  nutrix  Romuli  ac  Remi  conditoris  appellata :  quonia  fub  ea  inuenta 
eft  lupa  infantibus  praebens  rumen(itauocabant  mammam)  miraculoex  xre  iuxta  dica 
to,tanquam  in  comitium  (ponte  tranfiflet.  Adacflo  nauigio  ilico  are(cit.Rurfuscp  cura  fa/ 
cerdotum  feritur .  Fuit  8C  ante  Saturni  ^dem  urbis  anno  cclx,  fublata  (aero  ueftalibus 
fa&o,cumSyluanifimulacrum  (ubuerteret.  Eadem  fortuito  (atu  uiuit  in  medio  foro, 
qua  fidentia imperrj  fundamenta  oftento  fatali  Curtius  maximisbonis,hoceft  uirtute 
ac  pietate ,  ac  morte  praeclara  expleuerat  .  Aeque  fortuita  eodem  loco  efl:  uitis  atqj  olea, 
umbr^ gratia  fedulitate  plebeia  fata.  Ara  inde  fublata  gladiatorio  munere  diui  Iuli), quod 
oouifTime  pugnauit  in  foro .  Admirabilis  efl:  pomi  huiufce  feflinatio,unius  in  cundtis,ad 
maturitatem  properantis  arte  naturae 

20  De  caprifico, Sc  caprificatione.  Cap.  xix 

ri  Aprificus  uocatur  e  fylueftrium  genere  ficus  nunquam  maturefcens,fed  quod  ipfa 
v/  non  habet  altjs  tribuens ,  quonia  efl:  naturalis  caufarum  tranfitus,  atq?  e  patrefeen/ 
tibus  identidem  generatur  aliquid.Ergo  culices  parit:h i  fraudati  alimento  in  matre, putri 
eius  tabe,  ad  cognata  uolantcmorfuqj  ficorum  crebro, hoc  efl,auicuore  paftu  aperientes 
ora  earum, atque  ita  penetrantes,  intus  folem  primo  fecum  inducut,cerealesq)  auras  im/ 
mittunt  foribus  apertis .  Mox  ladleum  humore, hoc  efUnfantta  pomi  abfumunt,  quod 
ficX  fpotite.Ideoq?  ficetis  caprificus  permittitur  ad  rationem  uenti ,  ut  flatus  euolaces  in 
ficus  ferat. Inde  repertu,ut  illata  quocp  aliunde, 5c  inter  fc  colligatae  inrjceretur  ficor  quod 
in  macro  folo  &  aquilonio  non  defideratur ,  quonia  (ponte  arefeunt  loci  (itu ,  rimiscp  ea/ 
Jo  dem.quc  culicum  opera, caufa  perficitrnecno  ubi  multus  puluis,quod  euenit  maxime  fre 
quentt  uiaappofita ,  Nancp  8C  pulueri  uis  ficcandi,  fuccumq?  latffcis  abforbedi:  quae  ratio 
pubere  &caprificatioe  hoc  quoq?  praeftat  ne  dccidat,abfumpto  humore  tenero,  SC  cum 
quadam  fragilitate  ponderofo.Ficis  mollis  omnibus  ta<5lus:maturis  frumenta  intus :  fuc/ 
cus maturefeetibus  ladtis,perco(fl:is  mellis.  Senefcunt  in  arbore, anusqp  diflillant  gummi 
modo  lachrymam,ficcanturqj .  Honos  laudatas  feruat  in  capfis,  Ebufo  infula  pr^ftan/ 
tidimas  ampiifsimascp,  mox  in  Marrucinis .  At  ubi  copia  abundat ,  implentur  orcae  in 
A(ia,cadiautein  Rufpina  Africa  urbe,panisq?  fimul&  obfonquicem  ficcatf  irop!et:ut/ 
potecum  Cato  cibaria  ruris  operarqsiufta  ceu  legefanciens,minui  iubeatper  fici  maturi 
tatem,cum  3C  obfonq  uice  habeat  recentes  ficus.i5alcficcatis&  cafei  loco  uefei,  nuper  ex 
40  cogitatum  eft.Ex  hoc  genere  funt,ut  diximus  cocflana  &  caric;e,qu£eq5  confcendentina' 
uimaduerfus  Parthos  omen  fecere  M.Cra(fo,uenales  prodicatis  uocecaunef .  Omnia 
hrc  in  Aibenfe  rus  e  Syria  intulit  L.  Vitellius,  qui  poftea  cenfor  fuit,cu  legatus  in  ea  pro/ 
uincia  efiec,  nouifltmis  Tiberrj  Cofaris  temporibus. 

De  mefpilisSi:  eorum  generibus  tribus.  Cap.  xx 

TV  yf  Aloru  pirorucp  generi  adnumeretur  iure  mefpila  atep  forba.  Mefpilis  tria  genera, 
iVianthedon,(etania.Tertiu  degenerat, tametfi  anthedonifimiliuseft,  qd  gailicu  uo/ 
caarSctani^maiuspomucadidiusc^,  acini  molliore  ligno icoteris  minus  pomu,fed  odo 
repr£ftantius,&  quod  diutius  feruetur.  Arbor  ipfa  de  ampliflimis.Folia  antecp  decidat 
rubefeut, radices  multo  atq3  alto,5C  ideo  inextirpabiles.  Non  fuit  heee  arbor  in  Italia  Ca 
tonis  aaio.  Defot 


C.  PLINII  NATVRALIS 


De  forhis  genera  quattuor.  xxi 

SOrbis  quadruplex  differentia .  Alrjs  enim  eorum  rotunditas  mali,  alrjs  turbinatio  pi/ 
ri, alrjs  ouata  fpecies  ceu  malorum  aliquibus.  H;ec  obnoxia  acori.  Odore  St  fuauitate 
rotunda  prcecellut  Cgteris  uini  fapor.  Gcnerofiflima, quibus  circa  pediculos  tenera  folia. 
Quartum  genus  torminale  appellant,  remedio  tantum  probabile ,  affiduum  proucntu, 
minimumq?  pomo, arbore  difiimili,folrjs  pen^platani. Non  ferunt  ante  trimatum  exui/ 
Io  genere, Cato  St  forba  fapa  condi  iubet. 

Denuceiuglandi.  Cap.  xxn 


A  B  his  Iocu  amplitudine  uindicauerut,qu®  ceflere  autoritati,nuces  iuglades,quancp 
jTVKipf?  nuptialium  Fefcenniorum  comites, multum  pineis  minores  uniuerfitate,ea/ 19 


demc£  portione  ampliores  nucleo.  Necnon  8t  honor  his  natura  peculiaris,  gemino  pro 
tedis  operimento ,  puluinati  primum  calycis,  mox  lignei  putaminis :  Quce  caufa  eas  nu/ 
ptrjs fecit religiofas, tot  modis  fcetu  munito:quod  eft  uerifimilius,  quam  quia  cadedotri 
pudium  fonumue  faciant.  Et  has  e  Perfide  a  regibus  translatas, indicio  funt  Grgcanomi 
na.  Optimum  quippe  genus  earum  Perficum  atcp  Bafilicon  uocant  Et  hxc  fuere  prima 
nomina.  Carpo n  a  capitis  grauedine, propter  odoris  grauitate  conuenit  didu.  Tingun/ 
tur  cortice  earum  lan^,  St  ruffatur  capillus,  primum  prodeuntibus  nudeis.Id  copertum, 
infedis  tradatu  manibus.Pinguefcuntuetuftate.SoIadifferentiagenerum  in  putamine 
duro  fragili6e,&  tenui  ac  craffo,loculofo  St  fimplici.  Solum  hoc  pomum  natura  compa/ 

partita  diftindio,  lignea  intercurfante  membrana,  Ceteris  quicquid  eft,foIidu  eft,  ut  ia 
auellanis,8:  ipfo  nucum  genere, quas  antea  abellinas  patrio  nomine  uocabant.  In  Afiam 
Grreciamcp  e  Ponto  uenere,&  ideo  ponticas  ttuces  uocantur.  Has  quocg  mollis  protegit 
barba.Sed  putamini  nucleisi^  folida  rotuditas  ineft.E^  St  torretur.  Vmbilicus  iliis  intus 
in  uentre  medio.  Tertia  ab  his  natura  amygdalis,  tenuiore  fcd  fimili  iuglandium  fummo 
operimento:  item  fecundo  putaminis.  Nucleus  difiimilis  latitudine,  St  acriore  callo.  Hac 
arbor  an  fuerit  in  Italia  Catonis  £tate,dubitatur,quonia  Grxcas  nominat, quas  quidam 
St  in  iuglandiu  genere  feruat.  Adrjcitprgterea  auellanas  St  gaIbas,pr.Tneftinas,quas  ma/ 
xime  laudat, St  conditas  ollis, in  terra  feruariuirides  tradit.Nunc  Thafia:  St  Albenfes  cele 
bratur.Et  T arentinaru  duo  genera,  fragili  pu tamine,ac  duro:qute  funt  ampliffimg ,  St  mi  ?« 
nime  rotundce.Prsterea  moIlufc^,putame  rumpetes.Sunt  qui  honoris  nomen  interpre 
tentur,8£  Iouis  glande  efle  dicut  Nuper  confulare  uiru  audiui ,  biferas  St  iuglades  nuces 
fe  habere  proficente .  De  piftacets  St  ipfi  retulimus.  Et  hcec  aut  idem  Vitellius  in  Italiam 
primus  intulit  eode  tempore:  fimulq?  in  Hifpaniam  Flaccus  Pompeius  eques  Romanus 
qui  cum  eo  militabat.  De  caftaneis  genera  odo.  Cap.  xxiii 

NVces  uocamus  St  caftaneas,  quancfr  accommodatiores  glandiu  generi:  Armatum 
qs  echinato  calyce  uallum ,  quod  inchoatum  glandibus .  Mirumcp ,  uiliflima  effe 
qua  tanta  occultauerit  cura  natur^.Trini  quibufdampartusex  uno  calyce, cortex^  leo/ 
tus.  Proxima  uero  corpori  membrana, St  in  his  St  in  nucibus  faporem,  ni  detrahatur,  in/ 
feftat.  T orrere  has  in  cibis  gratius  t  Molitura  etiam  prceftant  ieiunio  fceminar um  quan/  4* 
dam  imaginem  panis .  Sardibus  ex  prouenere  primum.  Ideo  apud  Gracos  Sardianos 
balanos  appellant  Nam  diuus  Tiberius  poftea  balanum  nomen  impofuit ,  excellentio/ 
ribus  fatu  fadis  *  Nunc  plura  earum  genera .  Tarentina:  faciles,  nec  operofo  funt  cibo, 
plan£  figura .  Rotundior  qu&  balanitis  uocatur,  purgabilis  maxime,  &fponte  profili/ 
ens .  Pura  &  plana  eft  ex  eis  St  Salariana ,  Tarentina  minus  tradabilis.  Laudatior  Co/ 
relliana,  St  ex  ea  fada  ( quod  dicemus  in  infitis )  meterana ,  quam  rubens  cortex  prafert 
triangulis.  St  popularibus  nigris  qus  codiua;  uocantur.  Patria  Iaudatiftimis  Tarentum, 

St  in  Campania  Neapolis,  Cxtetx  fuum  pabulo  gignuntur, fcrupulofie  corticis  intra  nu 
deosquoq?  ruminatione. 

De 


HI  $  T  O  R  I  AE  LIBER  X 
Defiliquis,&  carnofis  pomis, &  moris, &  de  acinis  &  baccis.  Cap. 


26$ 


T  T  Aud  procul  abefife  uideatur  81  pnedulces  filiqus,nifi  quod  in  fis  cortex  ipfc  mandi 
litur.Digitoru  hominis  longitudo  illis,&  interim  falcata  pollicari  latitudine.Glandes 
inter  poma  numerari  non  poffunt :  quamobrem  in  fua  natura  dicentur.  Reliqua  carnoft 
funt  generis, ea  baccis  atq?  carnibus  diftant .  Alia  acinis  caro,alia  moris, alia  unedonibus, 
&  alia  acinis  inter  cutem  fuccumq^alia  myxis,  alia  baccis  ut  oliuis.  Moris  fuccus,in  carne 
uinofus:trinicolores,candidusprimo,moxrubens,  maturis  niger.  In  nouiffimis  florent, 
interprima  maturefcunt.Tingunt  manus  fucco  matura, eluunt  acerba.Minimum  in  hac 
arbore  ingenia  profecerunt, nec  nominibus, nec  in(Itis,nec  alio  modo  quam  pomi  magni 
10  tudine, differunt  mora  oftienfia,&:  tufculana  Romre.Nalcuntur  8£  in  rubis, multum  diffe 
rente  callo.  Aliud  corpus  eft  terreftribus  fragis, aliud  congeneri  eorum  unedoni,quod  fo 
lum  pomum  fimile  frueftui  terra;  gignitur.  Arbor  ipfa  fruticofa.Frutftus  anno  matureicit: 
pariterqj  floret  fubna(ces,&  prior  coquitur.Mas  fit  an  fcemina  fterilis,inter  autores  non 
conftat .  Pomu  inhonoru,  ut  cui  nomen  ex  argumento  fit  unu  tantum  edendi.  Duobus 
taraenhoc  nominibus  appellat  Graeci,  comaron  8C  memecylon .  Ex  quo  apparet  totide 
effe  genera  8Z  apud  nos. Alio  nomine  arbutus  uocatur.  Iuba  autor  eft,  quinquagenu  cu/ 
bitorum  altitudine  in  Arabia  effe  eas.  Acinorum  quoqj  magna  eft  differentia.Primu  in/ 
teruuas  ipfas  callo, teneritate,cralTitudine,  interiore  ligno  alfis  paruo,&  alfis  etiam  gemi/ 
no,quiminime  feraces  mufti.  Plurimum  uero  differunt  ederas  fambuciqj  acini.-K  figura 
20  etiam  punici,angulofi  quippe  foli.Nec  cutis  ulla  fingulis ,  praster  comunem  qu£  eft  can/ 
dida.Totiscp  fuccus  &  caro  eft,fis  prtecipue,  quibus  paruulum  ineft  ligni.Magna  &  bac/ 
cis  differeria.Alue  nanqj  (unt  oliuis,  lauris:  8t  alio  modo  loto, cornis:  alio  myrtis, lentifto. 
Aquifolio  enim  ac  fpin?  fine  fucco:  mediocjj  etiamnum  genere  inter  baccas  acinoscjj  cera 
fis.Pomum  his  primo  candidum,&  fere  omnibus  baccis.  Mox  alrjs  uirefcir,ut  oliuis,lau/ 
ris.rubet  uero  moris, cerafis,  cornis.  Deinde  nigrefcit,moris,cerafis,oliuis. 

Decerafis,generao<fto.  Cap,  xxv 

CErafi  ante  uidoria  Mithridaticam  L,  Luculli  non  fuere  in  Italia.  Ad  urbis  annu  dc 
lxxx.  is  primum  uexit  e  Ponto,annisc£  cxx.  trans  Oceanum  in  Britannia  ufq$ 
peruenere.  Eade,  ut  diximus,  in  Aegypto  nulla  cura  potuere  gigni.Ceraforu  aproniana 
jo  maxime  rubennigerrima  fune,ut  Aftia.Cteciliana  uero  &rotunda.IuIianis  gratus  fapor, 
fed pene  tantum  fub  arbore  fua, adeo  teneris, ut  geftatum  no  tolerent.Principatusdura/ 
cinis, qua  Pliniana  Campania  appellat :  in  Belgica  uero  Lufitanis,  In  ripis  etiam  Rheni. 
Tertius  rjs  colos  e  nigro  ac  rubenti  uiridiqj,fimilis  maturelcentibus  femper.Minus  quin/ 
qucnmum  eft, quod  prodiere  qux  uocant  laurea :  n5  ingrata  amaritudinis,  infitas  in  Iau/ 
ro.SuntK  macedonicaparu^  arboris,  rarocp  tria  cubita  excedentis,  81  minore  etiamnu 
fruticechamaccrafi.  Inter  prima  hoc  e  pomis  colono  gratia  annuam  refert,  Septentrio/ 
ne  frigidis^  gaudet.Siccatur  etiam  fole ,  conditure^  ut  oliua  cadis. 

De  corno  8dentifco.  Cap.  xxvi 

/^V  Vacura  &  cornis  atqj  lentifco  adhibetur,  ne  quid  non  hominis  uentri  natueffe  ui/ 
40  V^deatur.Mifcentur  fapores,  8C  alio  alius  placere  cogitur.Mifcentur  uero  8C  terne  ext 
%  traftus.  In  alio  cibi  genere  India  aduocatur,  in  alio  Aegyptus, Creta, Cyrene,  fingu/ 
taq;  terr^.Nec  ceffat  in  uenefiefis  uica, dummodo  omnia  deuoret.Planius  hoc  fiet  in  her 
barum  natura.  De  generibus  fuccorum,&  de  odore.  Cap.  xxvii 

TNterim  qua  funt  communia  8C  pomis  omnibus^  fuccis  (aporum  genera  xirr.  reperi/ 
luntur,  dulcis,  fuauis,  pinguis,  amarus,  aufterus,  acer,  acutus,  acerbus,  acidus,  Ialfus.Pra/ 
terhac,  tria iunt genera  mirabili  maxime  natura.  Vnum ,  in  quo  plurcs pariter  fenciun/ 
tur  fapores, ut  uinis.Namque  in  his  &  aufterus,  8C  acutus,  81  dulcis,& fuauis,omnesalic/ 
ni.  Alterum  eft  genus ,  in  quo  fit  8C  alienus  quidem ,  fed  8C  fuus  quidam  8C  peculiaris ,  ut 
ia  Iafte.Siquidsm  ineft  ei  (quod  tamen  iure  dici  non  poteft)  dulce,  8C  pingue ,  8C  fuaue, 

obtinente 


tf?4  C.  PLTNII  NATVRALIS 

obtinente  lenitate,  qua  ipfa  fuccedit  in  faporis  uice.  Nullus  hic  aquis,  he  fuccus  quidem, 
uttameneo  ipfo  fiat  aliquis,ac  fuum  genus  faciat.Sentiri  quidem  aquafaporem  ullufuc 
cumue,uitium  eft.Magnum  his  omnibus  in  odore  momentum, &  magna  cognatio,  qui 
8t  ipfe  hullus  eft  aquis  :aut  fi  fentitur, omnino  uitium  eft.Mirum,tria  natura?  pracipua  e/ 
lementa  fine  fap  ore  efle,fine  odore, fine  fucco:aquas,aera, ignes. 

Defjccisfrud:uum3&  arborum, &  coloribus,  &  odoribus, Si  natura  pomorum, & 
de  commendatione  frutftuum.  xxvin 


ERgo  fuccorum  uinofus  piro,  moro,  myrto:minime(quod  mircmur)uuis.  Atpinguis 
oliua,lauro;nuci  iuglandi,amygdaIis.Dulcis  uuis, ficis, palmis.  Aquofus  prunis.Ma 
gna  eft  Si  in  colore  fucci  differentia.  Sanguineus  morisjcerafis^ornisjuuis  nigris.Idem  al  I0 
bis  candidus.Latffceus  in  capite  ficis, in  corpore  non  item:SpumeusmaIis,nullusperficis, 

-  cum  pralertim  duracina  abundent  fucco :  fed  quis  eius  ullum  dixerit  colorem?  Sua  &in 
odore  miracula.Malis  acutus, perficis  dilutus,dulcibus  nullus.Nam  Si  uinu  tale  fine  odo/ 
re,  tenue  odorarius .  Multocp  celerius  talia  ad  nafum  ueniunt  cp  pinguia.  Qua:  odorata, 
non  eadem  in  guftu  tenera, quia  no  funt  pariter  odor  &  fapor. Quam obrem  ritreisodor 
acerrimus,  fapor  afperrimus,  quadam  tenus  8i  cotoneis:  nullusq?  odor  ficis.Ethadlenus 
fint  fpecies  ac  genera  pomorum .  Naturas  ardtius  colligi  par  eft.  Alia  filiquis  gignuntur, 
ipfis  dulcibus ,  femencp  complexis  amarum :  cum  in  pluribus  femina  placeant,  in  filrqua 
damnentur.  Alia  baccis,  quarum  intus  lignum, &  extra  caro, ut  oliuis,cerafis.  Aliquorum 
intus  bacca, foris  lignum,ut  inhisqua  in  Aegypto  diximus  gigni.Qua  baccis  natura,  ea l0 
dem  Si  pomis.AIiorum  intus  corpus  81  foris  lignum, ut  nucum.  Alrjs  foris  corpus, intusii 
gnum,  ut  perficis  &  prunis,  uiriumcp  cindlum  frutftu,  cum  frudus  alibi  muniatur  uitio. 
Putamine  clauduntur  nuces,  corio  caftanea.  Detrahitur  hoc  fis,ar  in  roefpilis  manditur, 
Crufta  teguntur  glandes, cute  uue, corio  &  membrana  punica.Carne  Si  fucco  mora  con 
ftant,cute  8L  fucco  cerafi.Quadam  ftatim  a  ligno  recedunt, ut  nuces  Si  palma.  Quadam 
adharent,  ut  oliua,lauriq?.  Quorundam  generi  utrac^  eft  natura,utperficis.Etenim  du/ 
racinis  adharet  corpus, e  lignocp  auelli  nequit, cu  in  Cf  teris  facile  feparetur.  Quibufdam 
nec  intus,  nec  extra  lignum,utin  palmarum  genere  .  Aliquorum  lignum  ipfum  inufu# 
pomi  uice,ut  generi  amygdala, quam  in  Aegypto  gigni  diximus.  Quorundam  extra  ge/ 
mina  geminantur  uitia,  ut  in  caftaneis,amygdalis,nucibus«^  iuglandibus.  Quorundam  jo 
natura  trigemina  eft,  corpus,  deinde  lignu,rurfuscp  femen  in  ligno, ut  perficis.  Quadam 
inter  fedenfa,ut  uua,forba:qua  ramos  circundata  ex  omni parte  uuarum  modo  degra/ 
uant.  Alia  rara, ut  in  perficis.  Quadam  aluo  continentur, ut  granata.  Dependent  alia  pe- 
dicul/s,utpira.  Alia  racemis, ut  uua,palma.  Alia  Si  pediculis  Si  racemis,  ut  edera,fambu 
ci.  Alia  ramo  adharent,ut  in  lauro.  Quadam  utroq?  modo, ut  oliua.Nam  &  breuespe/ 
diculi  8C  longi .  Quadam  uafculisconftant,  ut  punica  Si  mefpila ,  Iotosq^  in  Aegypto  & 
Euphrate.Iam  uero  diuerfa  gratia  Si  comendatio.Carne  palma  placet, crufta  thebaite, 
fucco  uua  8C  caryota :  callo  pira  8i  mala,  corpore  meIimela>mora  cartilagine ,  nuclei gra/ 
no.Quadam  in  Aegypto  cute, ut  caricf. Detrahitur  hac  ficis  uirentibus, ut  putamen.Ea 
dem  in  ficcis  maxime  placet.In  papyris  &  ferulis, fpinatj  alba, caulis  ipfe  pomu  eft.  Sunt  40 
Si  ficulni  caules .  In  fruticofo  genere  cum  caule  capparis:  in  filiquis  uero  quod  manditur, 
quid  nifi  lignum  eft  C  non  omittenda  feminis  earum  proprietate. Nam  neqj  corpus, neqj 
Iignum,nec  cartilago  dici  poteft,necg  aliud  nomen  inueniar. 

De  myrto,  genera  eius  xi.  Cap.xxix 

SVccorum  natura  pracipua  admiratione  in  myrto  habet.  Quando  ex  una  omnium 
olei  uiniqp  bina  genera  fiunt.  Item  myrtidanum,  ut  diximus.  Et  alius  ufus  bacca  fuit 
apud  antiquos, antecp  piper  reperiretut, illam  obtines  uicem,quodam  etiam  generofiob 
fonfj  nomine  inde  rradto,quod  etiam  nunc  myrtatu  uocatur.  Eademcp  origine  aprorum 
fapor  comendatur ,  plerunqj  ad  intineftus  additis  myrtis .  Arbor  ipfa  in  Europa  citerio/ 

re 


frlSTORiAE  LIBER  X7  i<>$ 

re  coelo, quod  a  Ceraunas  montibus  incipit,  primu  Circeis  in  Elpenoris  tumulo uifa  tra/ 
ditur.Grscumqj  ei  nomen  r'emanet,quo  peregrina  eflfe  apparet.  Fuit  ubi  nuc  Roma  eftj 
iara  tum  cum  coderetur.Quippe  ita  traditur.-myrtea  uerbena  Romanos  Sabinosqj,cum 
propter  raptas  uirgines  dimicare  uoluiffent ,  depoiitis  armis  purgatos  in  eo  loco  qui  nuc 
ligna  Veneris  Cluacins  habet .  Cluere  enim  antiqui  purgare  dicebant .  Et  in  ea  quoque 
arbore  fuffimenti  genus  habetur.  Ideo  tum  eledia, quoniam  coniundioiii  8£  huic  arbori 
Venus  prseft.  Haud  (cio  an  prima  etiam  omniu  in  locis  publicis  Roma:  fata  iit, fatidico 
quidem  &  memorabili  augurio .  Inter  antiquiflima  nanq*  delubra  habetur  Quirini,  hoc 
eft,ipfius  RomuIi:in  eo  facrs  myrti  fuere  dure  ante  xdem  ipfam  per  longu  tempus .  AI/ 
jo  teta patricia  appellata, altera  plebeia.Patritia  multis  annis  prsualuit  flacceftenre  plebeia 
exuberans  aclsta,quandiu  fenatus  quocp  floruit, illa  uigens,  plebeia  torrida  ac  fqualida. 
Que  poftcp  eualuit  flaccefcenre  patricia  Marfico  bello ,  languida  autoritas  patru  fadla 
eft,ac  paulatira  in  fterilitatem  emarcuit  maieftas.Quin  &  ara  uetus  fuit  Veneri  Myrtere, 
quam  nunc  Murtia  uocat.Cato  tria  genera  myrti  prodidit.Nigra,candida,  coniugulam 
fortafsis  a  coniugrjs  ex  illo  Cluacins  genere.Nunc  &  alia  diftindlio,fatius  aut  fylueftris, 
&  ia  utraqs  latifolia:  .In  fylueftri  propria  oxymyrfine.Satiuarom  genera  tcpiarij  faciunt. 
Tarentinam  foiio  minuto, noftratem  patulo,exoticam  denfifsimo,fenisfohoruuerfibus. 
Hecnon  eft  in  ufu:ramofa  utraq?  alia.  Coniugulam  exiftimo  nunc  noftratem  dici.Myr 
tus  odoratifsima  eft  in  Aegypto .  Cato  docuit  uinu  fieri  e  nigra,ficcata  ufq?  in  ariditatem 
ic  in  umbra, atq?  ita  mulfo  indita.Si  non  ficcentur  baccs, oleum  gigni.Poftea  compertum, 
Sex  alba  uinum  fieri  album,  duobus  (extarrjs  myrti  tufs  in  uini  tribus  heminis  macera/ 
txexpreiTsqj .  Folia  &  per  feficcantur  in  farinam  ad  ulcerum  remedia  in  corpore  huma/ 
no,  leniter  mordaci  puiucre ,  ac  refrigerandis  fudoribus*  Quinimo  oleo  quoque  (mirum 
didujineft  quidam  uini  fapor ,  fimulqj  pinguis  liquor ,  prscipua  ui  ad  corrigenda  uina, 
faecis  ante  perfufis.  Retinet  quippe  fecem ,  nec  preeter  purum  liquorem  tranfire  patitur, 
datq?  fe  comitem  prscipua  commendatione  liquato.  Virgas  quoque  eius  geftats  manu 
uiatori  profunt  in  longo  itinere  pediti.  Quin  Sduirgei  anuli  expertes  ferri  inguinum  tu/ 
mori raedentur.Bellicis  quoque  Ce  rebus  inferuit,rriumphanst^  de  Sabinis  Pofthumius 
Tubertus  inconfulatu  (qui  primus  omnium  ouans  ingreffus  urbem  eft,quoniam  rem  Ie 
30  uiter  fine  cruore  gefferat)myrto  Veneris  uidtriris  coronatus  inceflit,optabilec^  arborem 
etiam  hoftibusfecit.Hsc  poftea  ouantium  fuit  corona, excepto  M.Craffo,quide  fugiri 
uis  &  Spartaco  laurea  coronatus  inceisit.Mafturius  autor  eft, curru  quoque  triumphati 
tes  myrtea  corona  ufos.L,Pifo  tradit,  Papyriu  Maffonem,  qui  primus  in  monte  alband 
triamphauit  de  Corfis, myrto  coronatu  ludos  Circenles  fpedtarc  folitu.Auus  maternus 
Africani  fequetis  hic  fuit,Mareus  Valerius  duabus  coronis  utebatur, laurea  8Z  myrtea,  q 
Shocuouerat.  De  lauro  genera  tredecim.  Cap.  xxx 

T  Aurus  triumphis  proprie  dicatur, uel  grariflima  domibus  ianitrix  Csfarum  pontifi 
JL/cumq^qu^  fola  8C  domos  exornat ,  8C  ante  limina  excubat .  Duo  eius  genera  tradit 
Caro-.Delphica  3d  Cypria.Pompeius  Lerfasus  adiecit  quam  muftacem  appel!auit,quo/ 

squali  colore, uiridiorem, maximis  baccis,atq$  e  uiridi  rubentibus.Hac  uidtores  Delphis 
coronari, 8t  triuphantes  Roms.  Cypria effe  folio  breui, nigro,  per  margines  imbricato, 
crifpam.Poftea  acceflfere  genera:  tinus,  hanc  fylueftrem  laurum  aliqui  inteIligut,nonuIIi 
fui  generis  arborem,  differt  colore,  eft  enim  ei  caerulea  bacca.  Acc effit  8C  regia, qus  ccepit 
Augnfta  appellari, ampliffima  & arbore  &  folio, baccis  guftatu  quoq?  no  afperis.  Aliqui 
negant  eandem  effe,&  fuum  genus  regi?  faciunt  longioribus  folqs  latioribusqj.Iidem  in 
alio  genere  baccaliam  appellat  hanc  qua:  uulgatiflima  eft, baccarum^  fertiliffima.  Steri 
lem  uero  earum  (quod  maxime  rmror)triumphalem,  eadjp  dicut  triumphantes  utimifi  id 
i  diuo  Augufto  c ceperit, ut  docebimus,exca  lauru  qu*  ei.  mifla  t  ccdo  minima  eft  airitu 

'  '  Z  diae 


166  C.  P  L-  INII  N  A  T  VR  A  L  I  S 

dine, folio  crifpo  ac  breui.inuentu  rara.  Accedit  ia  topiario  opere  taxa^excrefccote  in  me/ 
dio  folio  paruulo,ueIuti  lacinia  folrj.Et  fine  ea  (padonia,  mira  opacitatispatientia.Itajjue 
quanta  libeat  fub  umbra  folum  implet.Eft  di  chamadaphne  fyiueftris  frutex,cft  &  Ale/ 
xandrina  ,  quam  aliqui  Idaam ,  ali)  hippoglottion,  alrj  daphnitin,  ali}  carpophyilon,alrj 
hypelaten  uocant. Ramos  fpargit  a  radice  dodrantaIes,topiarti  ac  coronari)  operis,folio 
acutiore  quam  myrti, molliore  8i  candidiore, maiore  femine  inter  folia  rubro.  Plurima  in 
Ida,&  circa  Heracleam  Ponti, nec  nifi  in  montofis.  Id  quocp  quod  Daphnoides  uocatur 
genus, in  nominum  ambitu  eft .  Ali)  enim  Pelafgum,  ali]  eupetalon,  airj  ftephanon  Ale/ 
xandri  uocant.Et  hic  frutex  eft  ramolus,craffiorc  ac  molliore  quam  laurus  folio, cuiusgu 
ftatu  accenditur  os  atque  guttur,baccis  e  nigro  ruffis .  Notatum  antiquis,  nullum  genus  i9 
lauri  in  Corfica  fuiffe ,  quod  nunc  fatum  &  ibiprouenit.Ipfa  pacifera, ut  quam  pratendi 
etiam  inter  armatos  hoftes  quietis  fitindiciu .  Romanis  praecipue  Imtitiae  uidoriarum^ 
nuncia  additur  literis, 8£  militu  lanceis, pilisqj.Fafces  imperatorum  decorat.Ex  his  in  gre/ 
mio  Iouis  optimi  maximi  deponitur,  quoties  latitiam  noua  uidoriaattulit.  Idcp  non 
quia  perpetuo  uiret,nec  quia  pacifera  eft, praeferenda  ei  utroepoiea,  fed  quia  fpedatifsi/ 
ma  in  monte  Parnafo.Ideoqj  etiamgrata  Apollini,  afluetis  eo  dona  mittere  iam  3!  regi/ 
bus  Romanis, tefte  LBrutotFortaflfs  etiam  in  argumentum,quoniam  ibi  libertatem  pu 
blicam  is  meruiflet ,  lauriferam  tellurem  illam  ofculatus  ex  refponfo:  Et  quia  manu  fata/ 
rum  receptarum^  in  domos, fulmine  fola  no  icitur.Ob  has  caufas  equidem  crediderim, 
honorem  ei  habitum  in  triumphis  potias ,  quam  quia  fuffimentum  fit  cadis  hoftium  &  u 
purgatio, ut  tradit  Maflurius.Adeoqj  in  profanis  ufibus  pollui  laurum  &  oleam  fas  non 
eft, ut  ne  propiciandis  quidem  numinibus  accendi  ex  his  altaria  araue  debeant .  Laurus 
quidem  manifefto  abdicat  ignes  crepitu, 8£  quadam  deteftatione,interaneorum  etiam  ut 
tia  6i  neruorum  ligno  torquente .  Tiberium  principem  tonante  coelo  coronari  ea  foiitum 
Ferunt  contra  fulminum  metus.Sed  &  circa  diuum  Auguftum  euenta  eius  digna  memo 
ratu.Nancp  Linia  Drufilla,quf  poftea  Augufta  matrimonrj  nomen  accepit,cumpada 
eflfet  illa  Cafari,  gallinam  confpicui  candoris  fedenti  aquila  ex  alto  abiecit  in  gremium  ii/ 
lafam.  Intrepideqj  miranti  acceflit  miraculum,  quoniam  teneret  roftro  laureum  ramum 
onuftum  fuis  baccis.Conferuari  alitem  6i  fobolem  iuftere  arufpices,  ramucp  eum  feri,ac 
rite  cuftodiri.Quod  fadueftin  uiila  Cafitrum ,  fluuio  Tiberi  impofita  iuxta  nonu  lapi/  ja 
dem  Flaminia  uia,qua  ob  id  uocatur  ad  gallinas, mireqj  fylua  prouenit.Ex  ea  triumphas 
poftea  Cafarjauru  in  manu  tenuit,coronamq?  capite  geflit,ac  deinde  imperatores  C$/ 
lares  cundli.Tradituscp  moseft  ramos  quos  tenuerunt  ferendi.Et  durant  fylua  nomini/ 
bus  fuis  difereta, fortaflis  ideo  mutatis  triumphalibus.Vnius  arborum  latina  lingua  no/ 
men  imponitur  utris .  Vnius  folia  diftinguuntur  appellatione  .Lauream  enim  uocamus. 
Durat  in  urbe  impofitumloco ,  quando  loretum  in  Auendno  uocatur,  ubi  fylua  lauri 
fuit.Eadem  purificationibus  adhibetur:  teftatumqj  fit  obiter  Si  ramo  eam  feri, quoniam 
dubitauere  Democritus  61  Theophraftus .  Nunc  dicemus  fylueftrium  naturas. 

C.  PLINII  SECVNDI  NATVRALIS  HIST.  LIB.  XVI. 

Sylueftrtum  arborum  natura.  45 

PROOEJSIIVM. 

ohiferae  Arbores ,  quaqp  mitioribus fuccis  uoluptatem 
prima  cibis  attulerunt,  &  neceflario  alimento  delicias  immifeere 
docuerunt,  fiue  illa  ultro, fiue  ab  homine  didicere  blandos  fapo 
res  adoptione  8i  connubio, idqp  munus  etiam  feris  uolucribusqj 
dedimus,  intra  praditftas  coftant.Proximu  erat  narrare  glandi/ 
feras  quoq? ,  qua  primo  uicftum  mortaliu  aluerunt  nutrices  ino/ 
pis  ac  fera  fortis,ni  prauerti  cogeret  admiratio  ufu  coperta,quaJ 
nam  qualis®  eflet  uita ,  fine  arbore  ulla ,  fine  frutice  uiuentium. 

Gentes 


Historiae  liber  xvi  ±67 

Gentes  fine  arbore,  &  miracula  in  leptcntrionalis  regionis  arboribus  Cap.  1  -- 
TNlximus  6C  in  oriente  quidem, iuxta  oceanum  complures  ea  neceffitatc  gentes .  Sunt 
■LAiero  8C  in  (eptentrione  u ifs  nobis  Cuachorum,  qui  maiores  minores^  appellatur. 
Vafto  ibi  meatu ,  bis  dieru  nodriumcp  fingularu  interuallis ,  effufus  in  immenfum  agitur 
oceanus, sternam  operiens  rerum  natura  controuerfiam, dubium^  terrs  fit, an  parte  in 
maris.  Illic  mifera  gens  tumulos  obtinet  altos ,  aut  tribunalia  ft rudia  manibus  ad  experi/ 
menta  altifsimi  sftus,cafis  ita  imporiris:  nauigantibus  fimiles  cum  integant  aqua:  circum 
data, naufragis  uero  cum  receflerint.-fugientesdp  cum  mari  pifces  circa  tuguria  uenantur. 
Non  pecudem  his  habere, no  lacie  ali ,  ut  finitimis,ne  cum  feris  quide  dimicare  cotingir, 
io  omni procul  abadlo  frutice.  Vlua  &  paluftri  iunco  funes  nediunt  adprstexeda  pifcibus 
retia.  Captumqj  manibus  lutum  nentis  magis  quam  fole  ficcantes, terra  cibos, 81  rigentia 
feptentrione  uifcera  iua  urunt ,  Potus  rjs  non  nifi  ex  imbre  feruato  ferobibus  in  ueftibuio 
domus.Et  hs  gentes  fi  uincantur  hodie  a  Po.  Ro.  feruire  fe  dicunt.Ita  efl  profedio,mul/ 
tis  fortuna  parcit  in  p cenam .  Aliud  e  (yluis  miraculum;  totam  reliquam  Germaniam  re/ 
plent, adduntqj  frigori  umbras :  altifsimi  tamen  haud  procul  fupr  a  didiis  Cauchts,circa 
duosprscipae  lacus,lktora  ipfa  obtinet  quercus,  maxima  auiditate  nafcendiifuffbftsi^ 
fluctibus, aut  propulfe  flatibus, uaftas  complexu  radicum  infulas  fecum  auferunt,  Atqj 
ita  librata:  ftantes  nauigant  ingentium  ramorum  armamentis,  Ispeterritis  clafsibus  no/ 
(Iris, cum  uelut  induftria  fludlibus  agerentur  in  proras  ftantium  no<ftu,inopesq?  remedrj 
:o  ill$,prdium  nauale  aduerfus  arbores  inirent. 

De  Hercynisfylus  magnitudine.  Cap»  it 

TN  eade  feptentrionali  plaga  Hercynia  fyluac  roboru  uafticas  inradla  suis  &  cogenita 
Imudo, prope  immortali  forte  miracula  excedit.  Vt  alia  omittant;  fide  caritura,c6ftat  at 
tolli colles  occurlantiu  ititer  fe  radicu  regcuftu.  Aut  ubi  focuta  tellus  no  fit, arcus  ad  ramos 
ipfos  inter  fe  rixaces,curuart  portaru  patetiu  modo, ut  turmas  equitu  tranfmittat. 

G  De  glandiferis.  Cap,  m 

Landiferi  maxime  generis  omnes,  quibus  honos  apud  Romanos  perpecuus. 

De  ciuica  corona, &  qui  frondea  corona  donati.  Cap.  1111 

Hinc  ciuica:  coronm,militum  uirturis  infigne  darifsimu .  Iam  pridem  uero*&  demen/ 
tis  imperatorum ,  poftquim  ciuiiium  bellorum  profano  meritam  ccepit  uideri  ci/ 
uem  non  occidere.Cedunt  rjs  murales  ualiaresqj,  6C  aures, quanquam  pretio  anteceden/ 
tes.Cedut  6 1  roftrate,quamuis  in  duobus  maxime  ad  hoc  sui  celebres:M.  Varrone  e  pi 
raticis bellis ,  dante  Magno  Pompeio ;  itemqj  M.  Agrippa ,  tribuente  Csfare  e  Siculis, 
qua  8£  ipfa  piratica  fuere .  Antea  roftra  nauium  tribunali  prsfixa  foro  decus  erat,  ueluti 
Po.Ro.ipfi  corona  impofita.  Poftcp  uero  tribunitqs  feditionibus  calcari  ac  pollui  coepe/ 
Kjpoftqj  uires  ex  publico  in  priuatu  magis  fingulfsqj  ciuiu  qusri,Sd  facrofan&a  omnia 
profana  fecere, tum  i  pedibus  eorum  fubiere  in  capita  ciuiu  roftra.  Dedit  hac  Auguftus 
corona  Agripps ,  fed  ciuicam  a  genere  humano  accepit  ipfo.  Antiquitus  quide  nulla  nifi 
deo  dabatur, Ob  id  Homerus  coelo  tantu  eas,8T  prslio  uniuerfo  tribuit.  Virttim  uero  ne 
4»  in  certamine  quidem  ulli .  Feruntcp  primu  omniu  Liberum  patrem  impofuifte  capiti  fuo 
exedera.Poftea  deorum  honori  facrificates  fompfere,uuftimis  fimul  coronatis.  Nouifti/ 
me  Sd  in  facris  certaminibus  uforpats,  in  quibus  hodie^  non  uiclori  datur,  fed  patriam 
ab  eo  coronari  pronuciatur.Inde  natum, ut  etia  triumphaturis  conferrentur  in  templis  di 
cands,  mox  ut  &  ludis  darentur.Longum  eft,nec  inftituti  operis  difterere3quifnaro  Ro/ 
manorum  primus  acceperit .  Neque  enim  alias  nouerant  quam  bellicas.  Quod  certu  eft, 
uni  gentiu  huic  plura  funt  genera  quam  cundlis .  Romulus  frondea  ectonauit  Hoftum 
Hoftiliu,  quod  Fidenam  primus  irrupiflet.  Auus  hic  Tulli  Hoftllrj  regis  fuit.  P.  Decium 
patrem,  tribunum  militum,  frondea  donauic  exercitus  ab  eo  feruatus,  imperatore  Ccr/ 
nelio  C0IT0  cos, Samnitiubdlo, Ciuica  ilignaprimo  fepoftea  magis  placuit  ex  efcufo 

s  2  Ioui 


ioui  facta .  Variatum  cp  &  cum  quercu  eft,ac  data  ubiqi  qu*  fuerat,cuftodito  tantu  ho/ 
nore  glandis.  Addita  leges  ardi*,  Si  ideo  fuperba^quast^conferre  libeat  cum  illa  Gr* 
eorum  fumma,qu*fub  ipfo  Ioue  datur,cuiq?murospatria  gaudens  rumpit.Ciuem  fer/ 
uare,hoftem  occidere.  Vtq$  eum  loeu  in  quo  fit  adlum,  hoftis  obtineat  eo  die.  Vtq$  fer/ 
natus  fateatur :  alias  teftes  nil  profunt .  Vt  ciuis  fuerit.  Auxilia  quamuis  rege  feruato,de/ 
cusid  non  dant.  Nec  crefcit  honos  idem  imperatore  conferuato,  quoniam  conditores  in 
quocunqs  ciue  fummum  effe  uoluerut.  Accepta  licet  uti  perpetuo.  Ludos  ineunti  femper 
affurgi,etiaab  fenatu,in  more  eft.Sedendi  ius  in  proximo  fenatui.  Vacatio  munerumo/ 
mnium  ipfi,patric|j  Si  auo  paterno.Quatuordecim  eas  accepit  Siccius  Dentatus,  ut  retu 
limus  fuo  locoriex  Capitolinus.Is  quide  Si  de  duce  Seruilio.  Africanus  de  patre  accipere » 
noluit  apud  Trebia.  O  mores  *ternos,qui  tanta  opera  honore  folo  donauerint:&cum 
reliquas  coronas  auro  comendaret,falute  ciuis  in  pretio  effe  noluerintrdara  profdlione, 
feruari  quide  homine  nefas  effe  lucri  caufa.  De  glande, genera  xi  n.  Cap.  v 

/T  Landcs  opes  effe  nunc  quocp  multaru  gentiu,  etia  pace  gaudeariu,coftat.  Nec  non 
V_T  si  inopia  frugu  arefacis  molitur  farina, (piffaturcp  in  panis  ufum.Quin  &hodieq$ 
per  Hi(panias,(ecudis  menfis  glans  inferitur.Dulcior  cade  in  cinere  tofta.Cautu  eft  prs 
terea  lege  xn  tabularu  ,ut  glande  inalienu  fundum  procidente  liceret  colligere. Genera 
earu  multa.  Diftat  fructu, Gtu,fexu,fapore.Nanq;  alia  fage*  glandi  figura,alia  quernx, 

Si  alia  ilignar.  Atqj  inter  fe  quocp  generu  finguloru  differetis.  Pr  a:  terea  funtaliqu*fylue 
ftres,ali*  placidiores, qu*  culta  obtinet.Iam  etia  in  motofis  planisq?  diftat.Sicut  &  fexu :« 
mares  ac  fcemin*.Item  fapore.  Dulciffma  omniu  fagi, ut  qua  cbfeffos,etia  homines du 
raffe  in  oppido  Chio,tradat  Cornelius  Alexader.Genera  diftinguereno  datur  noibusr 
qu*  funt  alia  alibi. Quippe  cu  robur  qucrcuqj  uulg&  nafei  uideamus,fcd  efculu  no  ubi<|. 
Quarta  uero  generis  ciufde,  qu*  cerrus  uocatur,ne  Italice  quide  maiore  ex  parte  notam 
eue.Diftinguemus  ergo  proprietate  naturaq?:&  ubi  res  coget,  etiam  gr*cis  nominibus. 

De  fagina  glande, Si  reliquis  glandibus, Si  carbone, Si  paftu  porcoru.  Cap.  vi 

FAgi  glans  nucleis  fimilis,triangula  cute  includitur.Folium  tenue, ac  leuifsimum  pepu 
lo  fimile,celerrime  flauefces:&  media  parte  pleruncp  gignes  fuperne  paruulam  bac/ 
cam  uiridem,cacumine  aculeata.  Fagi  glans  muribus  gratiffima  eft,&  ideo  animalis  eius 
undprouentus.  Glires  quocp  faginac.Expetitur  Si  turdis.  Arborum  fertilitas  omniu  fere  to 
alternat, fed  maxime  fagi. Glandem  qu*  proprie  inteIIigitur,feruntrobur,quercus,efcu/ 
Ius,cerrus,ilex,fuber.Continentur  hifpido  calyce, per  genera  plus  minus  copledlente.Fo 
lia  pr*ter  ilicem  grauia,carno(a,  procera ,  finuofa  lateribus, nec  cum  cadunt  flauefcentia, 
ut  fagi ,  pro  differentia  generum  breuiora,uel  longiora.  Ilicis  duo  genera .  Ex  ijs  in  Italia 
folio  non  multum  ab  oleis  diftant, milaces  a  quibufda  gnecis  did i*,  in  prouincijs  aquifo 
Ii*.  Ilicis  glans  utriufq*  breuior  di  gracilior,  quam  Homerus  acylon  appellat, eo^  nomi/ 
ne  a  glande  diftinguit.Ma(culas  ilices  negant  ferre. Glans  optima  in  quercu  atep  grandif/ 
lima, mox  efculo:nam  roboris  parua.Cerro  triftis,horrida,echinato  calyce  ceu  cafianes. 
Sed  in  querna  alia  dulcior,  molKorcp  fcemin*, maris  fpifsior.Maxime  autem  probantur 
Iatifolt*  ex  argumeto  dici* .  Diftant  autem  inter  fe  magnitudine  8i  cutis  tenuitate.  Ttem  4® 
quod  alrjs  fubeft  tunica  rubigine  fcabra,altjs  protinus  candidum  corpus.Probatur  St  ea, 
cuius  in  balano  utrinque  ex  longitudine  extrema  lapidefcit  duritia :  melior, cui  in  cortice, 
quiltn  cui  in  corpore ,  utrunqj  non  nifi  mari.Pr*terea  alrjs  ouata ,  alrjs  rotunda, altjs  acu/ 
tior  figura.Sicut  Si  colos  nigrior ,  candidiorue  qui  pr*fertur.  Amaritudo  in  extremitati' 
bus ,  medi*  dulces .  Quin  Si  pediculi  breuitas  proceritas^;  differentiam  habet .  In  ipfis 
uero  arboribus  qu?  maximam  fert,hemeris  uocatur, breuior, Si  in  orbem  comofa,alasq? 
ramorum  crebro  cauata.  Fortius  lignum  quercus  habet  Si  incorruptius  :  ramofafiC 
ipfa ,  procerior  tamen  8t  craffior  caudice .  Excelfifsima  autem  *gilops  incultis  amica* 
Ab  hac  proxime  latifoli*  proceritas,  fed  minus  utilis  sdificrjs :  atque  carbone  dota/ 

ta,uitijs 


H'  I  $  T  O  R  I  AE  LIBER  XVI 

ta,uitfjs  obnoxia  eft .  Quamobrem  folida  utuntur  carboni ,  orariorum  tantum  officinis 
compendio:  quoniam  definente  flatu  protinus  emoriens  fapius  recoquituncatero  pluri 
mis  fcintillis .  Idem  e  nduellis  melior .  Acerui  confertis  taleis  recentibus  luto  caminantur: 
accenfa  ftrue  contis  pungitur  durefcens  calyx,atqj  ita  fudorem  emittit.Pefsima  8C  carbo/ 
ni  SC  materiehaliphleos  didla,cui  crafliffimus  cortex  atcp  caudex,  &  plerunc^  cauus  fun 
gofusq?.  Nec  alia  putreicit  ex  hoc  genere, etia  cu  uiuit .  Quin  &  fulmine  fapiftime  icitur, 
quamuis  altitudine  non  excellat :  Ideo  ligno  eius  nec  ad  facrificia  uti  fas  habetur ,  Eidem 
raro  glans, &  cum  tulit  amara ,  quam  prater  fues  nullum  attingat  animal :  ac  ne  ex  qui/ 
dem,  fi  aliud  pabulum  habeant .  Hoc  quoque  inter  reliqua  negletfta  religionis  eft,  quod 
fo  emortuo  carbone  facrificatur. Glans  fagea  fuem  hilarem  facit,carne  co&ibilem  ac  leuem 
futilem  ftomacho:iligna  fuem  angufta, nitidam, ftrigofam,  ponderofam:querna  diffu/ 
fam&graui(sima3&  ipla  glandium  aque  dulciffima.Proximam  huic  cerream  tradit  Ni 
gidius,nec  ex  alia  folidiorem  carnem,  fed  duram.  Iligna  tentari  fues,  nifi  paulatim  detur. 
Hancnouiflimam  cadere.Fungofam  carnem  fieri  efculo, robore, fubere.  Qua  glandem 
ferunt, omnes  &  gallam, alternisq?  annis  glandem .  Sed  gallam  hemeris  optimam,  8C  co 
rqs perficiendis  aptifsimam.Similem  huic  latifoIia,fed  leuiorem,  multoq?  minus  proba/ 
tam, Fert  SC  nigram.Duo  enim  genera  funt.Hac  tingendis  utilior. 

De  galla,  &  quammulta  prater  glandem  eadem  ferant  arbores.  Cap.  vit 

VT  Aicitur  autem  galla  fole  de  geminis  exeute,erumpens  noclu  femper  uniuerfa.  Cre 
20  IN  fcituno  diecandtdior.Et  fi  aftu  excepta  eft,arefcit  protinus, neque  ad  iuftumincre 
mentum  peruenit:hoc  eft, ut  nucleum  faba  magnitudine  habeat.Nigra  diutius  uiret,cre 
fritqj  ut  interdu  mali  compleat  magnitudine.  Optima  Comagena, deterrima  ex  robore. 
Signa  eius, quod  cauerna  translueet.Robur  prater  fructu  plurima  8C  alia  gignit.Nanq? 
fert  &  galla utruncp  genus, &  quadam  ueluti  mora,ni  diftarent  arida  duritia,  plerunque 
tauri  caput  imitantia ,  quibus  frudtus  ineft  nucleis  oliua  fimilis .  Nafcuntur  in  eo  S i  pilu/ 
{^nucibus  non  abfimiles,intus  habentes  flocculos  mollesjucernarum  luminibus  aptos. 
Nam  &  fine  oleo  flagrant,  ficuti  galla  nigra .  Fert  8C  aliam  inutilem  pilulam  cum  capillo, 
uerno  tamen  tempore  melligeni  fucci.Gignunt  &  ala  ramorum  eius  pilulas  corpore  non 
pediculo adharetes, candicantes  umbilicis.  Catera  nigra  uartetate  diiperfa.  Media  cocci 
eoiorem  habent.  Apertis  amara  inanitas  eft.  Aliquado  6C  pumices  gignit,  nccnon  8C  e  fo 
Irjs  conuolutas  pilulas :  &  in  folio  rubente  aquofos  nucleos  candicantes  6C  translucidos, 
quamdiu  molles  fint,in  quibus  8C  culices  nalcuntunindurefcunt  in  modum  galia. 

De  cachrye,& cocco  grano, &  agar ico,&  fubere.  Cap.  vm 

F Erunt  robora  &  cachrymita  uocatur  pilula  in  medicina  urendi  uim  habes .  Gignitur 
X in  abiete, larice, picea, tilia,  nuce,  platano,poftquam  folia  cecidere,  hyeme  durans. 
Continet  nucleum  pineis  fimilem .  Is  crefcit  hyeme,  aperitur  uere  pilula  tota.  Cadit  cum 
folia  coeperint  crefcere.Tam  multifera  funt,&  tot  res  prater  glandem  pariut  robora.Sed 
6:boletos  fuilloscj? ,  gula  nouifsima  iritamenta ,  qua  circa  radices  gignuntur .  Quercus 
probatifiimos, robur  autem  &  cypreflfus,# pinus, noxios,Robora  rerut  &  uifcum,&  mei 
4;  la,utautor  eft  Hefiodus.Conftatqj  rores  melleos  k  ccelo, ut  diximus,cadentes,  non  alrjs 
magis  infidere  frondibus .  Cremati  quoque  roboris  cinerem  nitrofum  eife  cerrum  eft. 
Omnes  tamen  has  eius  dotes  ilex  folo  prouocat  cocco .  Granu  hoc ,  primocp  ceu  fcapus 
fruticis  parua  aquifolia  ilicis,  cufculium  uocant :  penfionem  alteram  tributi  pauperibus 
Hifpania  donat.  Vfum eius  gratiorem  in  conchylrj  mentione  tradidimus .  Gignitur 
&  in  Galatia ,  Africa,  Pifidia ,  Cilicia ,  peflimum  in  Sardinia .  Galliarum  glandifera  ma/ 
xime  arbores  agaricum  ferunt .  Eft  autem  fungus  candidus, odoratus,  antidotis  efficax, 
in  fummis  arboribus  naftens ,  noifte  relucens .  Signum  hoc  eius ,  quo  in  tenebris  decer/ 
pitur .  E  glandiferis  fola  qua  uocatur  agilops ,  fert  panos  arentes ,  mufeofo  uiilo  canos, 
non  in  cortice  modo ,  uerum  &  e  ramis  dependentes  cubitali  magnitudine ,  odoratos,  uc 

2  5  diximus 


V?0  C»  PLINII  NATVRALIS 

diximus  inter  unguenta.Suberi  minima  arbor, glans  peflima,rara,cortcx  tantu  in  fruitu 
prmcraffus  ac  renalcens,atqs  etiam  in  denos  pedes  undiq;  explanatus.  Vfus  eius  ancora/ 
libus  maxime  nauiu,  pifcantiumq^  tragulis,  Si  cadoru  obturametisiprmterea  in  hyberno 
foeminaru  calceatu,  Quamobrem  no  infacete  Grmci  corticis  arborem  appellat.Sunt  qui 
fcemina  ilicem  uocent,  atq;  ubi  no  nafeitur  ilex, pro  ea  fubcre  utuntur, in  carpentarrjs  pr^/ 
cipue  fabricis,ut  circa  Elin  8i  Lacedmmonem.  Nec  in  Italia  tota  nafeitur ,  aut  in  Gallia  o/ 
mnino.  Quarum  fint  in  ufo  cortices.  Cap.  ix 

O rtex  Si  fagis, tilim, abieti, picem, in  magno  ufuagreftium.Vafa  corbesq?  aepaten/ 
Vs^/  tiora  quadam  mefsibus  conuehendis  uindemrjsqj  faciunt,  atep  prmtexta  tugurio/ 
rum.  Scribit  in  recenti  ad  duces  explorator,  incidens  literas  a  fucco.  Necnon  in  quodamia 
ufu  facrorum  religiofus  eft  fagi  cortex.  Sed  non  durat  arbor  ipfa. 

De  fcandulis, 8i  pinu, pinaftro, abiete, piceaqj, larice, rmda, taxo.  Cap.  x 

SCanduIm  e  robore  aptiftimas,tnox  e  glandiferis  alqs  fagoqs :  facillima;  ex  oibus  qus 
relma  ferunt, fed  minime  durat, pr^tercp  e  pino.ScanduIa  contedta  fuiffe  Roma,ufq* 
ad  bellum  Pyrrhi  annis  quadringentis  Lxx.  Cornelius  Nepos  autor  eft .  Syluaru  certe 
diftinguebatur  in(?gnibus,FagutaIi  Ioui  etiam  nuc,ubi  lucus  fageus  fuit,  porta  querque/ 
tulana,  colle  in  quem  uimina  petebantur,  totq^  Iucis,quibu(da  8i  geminis.Q.  Hortenfius 
dicftator,cu  plebs  fecefsiftet  in  Ianiculu,lege  in  eiculeto  tulit, ut  quod  ea  iufliffet,oesQui/ 
rites  teneret.  Peregrina  tuc  uidebanf,quonia  non  erat  fuburban^, pinus  atqj  abies, oesq* 
qum  pice  gignut,  de  quibus  nuc  dicemus,  fimul  ut  tota  codiendi  uina  origo  cognofcatur.  :o 
Qu^da  ferunt  in  Afia,  aut  oriente  e  pr^didis  picem.In  Europa  fex  genera  cognatarum 
arborum  ferut.Ex  rjs  pinus  atep  pinafter  foliu  habent  capillamenti  modo  prmtcnue  Ion/ 
gumq?,8i  mucrone  aculeatum.Pinus  fert  minimum  refinm,interdum  81  nucibus  ip(is,cfe 
quibus  ditftum  eft,  uix  ut  aferibatur  generi.  Pinafter  nihil  aliud  eft  q?  pinus  (ilueftris.mi/ 
ra  altitudine,^  i  medio  ramofa,ficut  pinus  in  uertice.  Copiofiore  dat  hmc  reiina, quo  di/ 
cemus  modoiGignitur  Si  in  planis.Eafde  arbores  alio  nomine  efle  per  oram  Italif,quos 
tibulos  uocatjplericp  arbitrantur,fed  graciles  fucdnfftioresq?,  81  enodes, liburnicarum  ad 
ufus ,  pene  fine  refina.Picea  montes  amat  atqj  frigora:  feralis  arbor, Si  funebri  indicio  ad 
fores  pofita,ac  rogis  uiresiam  tamen  8i  in  domos  recepta,tonfi!i  facilitate.Hmc  plurima 
reiina  fundit,interueniete  candida  gerrina,  ta  iimili  thuri, ut  mixta  uifu  difeerni  no  queat, 
8iinde  fraus  fepIafim.Omnibus  his  generibus  folia  breui  feta  Si  craffiore,  duraq?  ceu  cu/ 
preffis.Picem  rami  pene  ftatim  ab  radice  modicisuelut  brachia  lateribus  inhaerent, Simili 
ter  abieti  expetitae  nauigrjs.Situs  in  excelio  montiu,ceu  maria  fugerit, nec  forma  alia.Ma 
teries  uero  prmctpua  trabibus ,  81  plurimis  uitm  operibus .  Reiina  ei  uitium,unde  fructus 
unus  picem:cxiguumq?  fodat  aliquando  cdtatftu  folisJE  diuerfo  materies  qua;  abieti  pul/ 
cherrima, picem  ad  fiuiles  fcadulas,cupasqj,  Si  pauca  alia  fecamenta.Quinto  generi  Gtus 
idem,eade  faciestlarix  uocatur:  materies  prfftatior  longe, incorrupta  uis, emori  cotumax 
rubens  prmterea,8i  odore  acrior.PIufculum  huic  erumpit  liquoris,meIIco  colore, ate^  Ien 
tiore,nuncp  durefcentis.Sextum  genus  eft  trnda  proprie  di<fta,abundantior  fucco  cp  reii 
qua,  parcior  liquidiore^  quam  picea,  flamis  ac  luminifacroru  etia  grata.Hm, mares  dun/  49 
taxatjferut  Si  eam  quam  Grmci  fycen  uocat,odoris  grauiffimi.Laricis  morbus  eft, ut  t zi 
da  fiat.Qmnia  aute  hmc  genera  accefa,fuligine  immodica,carbone  repente  expuut  cutn 
eruptionis  crepitu,  eiaculanturq^  Ionge:excepta  larice, quf  nec  ardet,nec  carbonem  facit, 
nec  alio  modo  ignis  ui  cofomitur,cp  lapides.  Omnia  uero  ea  perpetuo  uiret, nec  facile  di 
fcernutur  in  fronde  etiaa  peritis.  Tanta  nataliu  mixtura  eftifed  picea  minus  alta  cp  larix, 
Illa  craftior  leuiorq?  cortice, folio  uilIofior,pinguior,&de(ior,meIiorqpflexu.Atpicemra 
riora  Gccioracp  folia, Si  tenuiora, ac  magis  algetiartotaq?  horridior  eft, Si  gfufa  refina.Li/ 
gnu  uero  abieti  fimilius.  Larix  uftis  radicibus  non  repullulat, picea  repullulat, ut  in  Lesbo 
accidit,incenfo  nemore  Pyrrh^o,  Alia  etiamnum  generibus  ipfis  in  fexu  differentia.  Mas 

breuiot 


historiae  LIBER  XVI  *7i 

breuior  &durior:fcemina  procerior,  pinguioribus  folrjs  &  fimplidbus, atque  non  figen/ 
tibus.Lignum  maribus  durum, St  in  fabrili  opere  contortum.-fceminx  mollius,publico  di 
fcrimine  in  fecuribus.Hx  in  quocuncp  genere  deprehendut  marem:quippe  refpuutur,& 
fragofius  fidunt, xgriusreuelluntur.Ipfadp  materies  retorrida,  5C  nigrior  maribus  radix* 
Circa  Idam  in  Troade,  &  alia  differentia  eft  montana  maritimxq?.  Nancp  in  Macedo/ 
nia  K  Arcadia  circa  Elin  permutant  nomina.Nec  conftat  autoribus,quod  cuique  generi 
attribuant, nos  ita  Romano  difeemimus  iudicio.  Abies  e  cundlis  ampliffima  eft,  &  fcemi/ 
na  etiam  prolixior :  materie  mollior  utiliorqj,  arbore  rotundior ,  folio  pinnato  denfa,  ut 
imbres  non  tranfmittat,  atque  hilarior.In  totum  e  ramisgenerum  horum  pannicularutn 
io  modo  nucamenta  fquamatim  copatfta  dependent ,  prxterquam  larici  *  Hxc  abietis  ma/ 
fculs,  primori  parte  nucleos  habent,  non  item  foeminx .  Pices  uero  totis  panniculiSjtiu/ 
noribusgracilioribusqj ,  minimos  ac  nioros.  Propter  quod  Grxci  phthirophoroneam 
appellant, In  cade  nucamenta  compreffiora  maribus  fant,ac  minus  refina  rofeida.  Simi/ 
lisetiamnumhis  afpedtu  eft, ne  quid  prftereatur,taxuSjminus  uirens,grarilisep  &  triftis» 
ac  dira,nuiIo  fucco,ex  omnibus  fola  baccifera.Mas  noxio  frudlu.Letale  quippe  baccisin 
Hifpania  prxcipue,ucnenum  ineft » Vafa  etiam  uiatoria  ex  ea  uinis  iixGallia  fadta ,  mor/ 
tifera  fuifte  compertum  eft.Hattc  Seftius  milacem  a  Grxris  uocari  dixit:  8C  efte  in  Arca/ 
dia  tam  prxfentis  uenenijut  qui  obdormiat  fub  ea,cibumue  capiant,  moriatur.  Sunt  qui 
&  taxica  hinc  appellata  dicant  uenena,  qux  nunc  toxica  dicimus,  quibus  fagittx  tingan/ 
io  tur.Repertum, innoxiam  fieri, fi  in  ipfam  arborem  clauus  xreus  adigatur. 

Quibus  modis  fiant  genera  picis ,  &  quomodo  fiat  cedriu,  8C  de  fpifla  pice 
quomodo  fiat,&  quibus  modis  refina  coquatur.  Cap.  xr 

•n  Ix  liquida  in  Europa  e  txda  coquitur,nauaIibus  muniendis ,  multost^  ad  alios  ufus. 
JL  Lignum  eius  cocifum ,  fumis  undiqj  igni  extra  circudato,feruet:primus  fudor  aquas 
modo  fluit  canali.-hoc  in  Syria  cedrium  uocatur,  cui  tanta  uis  eft, ut  in  Aegypto  corpora 
hominum  defundlorum  eo  perfufa  feruetur.  Sequens  liquor, craflior  iam, picem  fundit. 
Hscrurfus  in  cortinas  xreas  coiecla, aceto  fpiffatur:&  coagulata  brutix  cognomen  acce/ 
pit:dolh,s  duntaxat  uafisqp  ceteris  utilisjentore  ab  alia  pice  differesJtem  colore  rutilate* 
Si  quod  pinguior  eft.E  txda  oia  illa  fiut .  E  picea  refina,feruentibus  cocta  Iapidibus, in  al 
?°  ueis  ualidi  roboris:aut  fi  aluei  no  fint ,  ftruis  cogerie  uelut  in  carbonis  ufu.  Hxc  in  uinum 
additur,  faring  modo  tufa, nigrior  colore.  Eadem  refina  fi  cu  aqua  leuius  decoquatur  co/ 
leturq;,mffo  colore  lentefcit,ac  ftillaticia  uocatur.  Seponuntur  aute  in  id  fere  uitia  refina! 
corticisqj.  Alia  teperies  ad  crapula.  Nanqj  flos  crudus  refina,  cu  multa  haftula  tenui  bre 
uicpauuifusjcociditut  aderibri minuta:deinde  ferueti  aqua, donec  coquatur, perfunditur. 
Huius  expreffum  pingue, prxeipua  refina  fit,  atq?  rara,  nec  nifi  paucis  in  locis  fubalpinx 
Italis, conueniens  medicis.Refinx  albx  congium  in  duobus  aquas  pluuix  coquunt.  Alt) 
utilius  putant  fine  aqua  coquere  lento  igne  tota  die,  utiq?  uafe  aeris  albi .  Item  terebinthi/ 
nam  io  fartagine  referuenti,  hanc  exteris  prxferentes.  Proxima  ex  lentifco. 

De  zopifla  &  fapio,3c  quarum  arborum  materia  in  precio.  Cap  Xit 

4°  VTOn  omittendum ,  apud  eofdem  zopiflfam  uocari  derafam  nauibus  maritimispi/ 
1 N  cem  cum  cera, nihil  non  experiente  uita, multo  effieaciorem  ad  omnia  quibuspices 
refinxqj  profunt,uideIicet  adiedfo  falis  callo*  Aperitur  picea  e  parte  folari  non  plaga, fed 
uulnere  ablati  corticis  >  cum  plurimumbipedalihiatu,ut3terra  cubito  cum  minimum 
abfit.Nec  corpori  ipfi  parcitur  *  utin  exteris,  quoniam  haftula  in  fructu  eft.Verum  hxc 
terrx proxima  laudatur:  altior  amaritudinem  affert .Poftea  humor  omnis  e  tota  con/ 
fluit  in  ulcus.  Item  in  tasda  *  Cum  id  manare  defqt ,  fimili  modo  ex  alia  parte  aperitur,  ac 
deinde  alia .  Poftea  tota  arbor  fucciditur ,  &  medulla  eius  uritur .  Sicdt  in  Syria  terebin/ 
tho  detrahunt  cortices.Ibi  quide  5 i  e  ramis  ac  radicibus,cum  refina  damnetur  ex  his  par 
tibusJn  Macedonia  larice  mafcula  urunt ,  fceming  radices  tantu*  Theopopus  fcripfit,  in 

s  4  Apol 


m 


PLINII  N  AT  VRAtIS 


Apolfoniatarum  agro  picem  foffilem  no  deteriorem  Macedonica  inueniri.  Pix  optima 
ubicp  ex  apricis  aquilonis  fitu.Ex  opacis  horridior, uirusqj  pr*ferens.Frigida  hyeme  de/ 
terior,ac  minus  copiofa  #  decolor.Quida  arbitrantur  in  montofis  copia  pr*ft  antiorem 
fieri  ac  coloratiore,#  dulciorem  quoq?  #  gratiore  dum  refina  fit.  Decoda  autem  minus 
picis  reddere,  quoniain  ferum  abeat ,  tenuioresqj  efle  iplas  arbores  qutim  in  planis  :fed 
has#  illas  fercnitate  Heriliores.  Frudum  quadam  proximo  anno  ab  inciiu  largiuntur, 
ali*  fecundo, quadam  tertio.  Expletur  autem  plaga  refina,  non  cortice, nec  cicatrice, qus 
in  hac  arbore  non  coit. Inter  hec  genera  proprium  quidam  fecere  fapium,quoniam  ex  co 
gnatione  earum  feritur ,  qualis  dida  eft  in  nucleis.  Eiusqj  arboris  imas  partes  t*dasuo/ 
eant, cum  fit  illa  arbor  nil  aliud  quam  picea, feritate  paulu  mitigata  fatu :  Sapinus  autem 
materies  c*farum  z  genere  fiat,  ficuti  docebimus. 

De  fraxino, genera  eius  quatuor.  Cap.  xm 

MAteri*  enim  caufa  reliquas  arbores  natura  genuit, copiofiflimamq3  fraxinu.Proce 
ra  hfc  ac  teres, pennata  #  ipfa  folio  imultumcp  Homeri  prgeonio,#  Achillis  hafta 
nobiiitata.  Materies  eft  ad  plurima  utilis.  Eaquide  qu*  fit  in  Ida  Troadis  intantu  cedro 
fimilis,ut  ementes  fallat  cortice  ab!ato.Gr*ci  duo  genera  eius  fecere.Longa, enode.  Alte 
fam,ihreue,duriorem  fufeioremep, laureis  folqs.  Bumeliauocant  in  Macedonia  ampliflt/ 
mam  lentiflimacp.  Alt)  fitu  diuiferc.Campeftreem  e  fle  crifpa, montana  Ipiflam. Folia  ea 
fu  iumetis  mortifera, ceteris  ruminatitiu  innocua  Gr*ci  prodidere .  In  Italia  nec  iumetis 
nocet.  Cotra  ferpetes  uero  fucco  expreflo  ad  potu,#  impofita  ulceribus,  opifera  ac  nihil  w 
*que  reperiutur .  T antatp  eft  uis,ut  ne  matutinas  quide,occidetesue  umbras, quam  futit 
!ongiffim*,ferpes  arboris  eius  attingat,  adeo  ipfam  procul  fugiat.  Experta  prodimusiSi 
fronde  ea  gyro  claudat" ignis  #  ferpes,in  igne  potius  cp  in  fraxinu  fugere  ferpente.  Mira 
natur* benignitas, prius  gh*prodeat,florere  fraxinu, nec  ante  coditas  folia  dimittere. 

De  tilia, genera  duo.  Cap.  xmr 

IN  tilia  mas  #fcemina  differunt  omni  modo.  Nancp  #  materies  maris  dura,ruffiorcp 
ac  nodofa,  #  odoratior.  Cortex  quoqp  craffior,ac  de  t  radius  inflexibilis.Nec  feme  fert 
aut  flore,  ut  fcemina,  qu*  craffior  arbore, materia  candida  pr*cellens£p  eft.  Miru  in  hac 
arbore, frudum  a  nullo  animaliu  attingufolioru  corticiscp  fuccu  dulce  efle.Inter  corticem 
#  lignum  tenues  tunicas  multiplici  membrana, e  quibus  uincula  tili*uocatur:tenuiflima?0 
earum  philyrae ,  coronarum  Iemnifcis  celebres,  antiquorum^  honore .  Materies  teredi/ 
nem  non  fentit, proceritate  perquam  modica, uerum  utilis. 

De  aceris  generibus  x.  Cap.  xv 


transcf?  alpes  nafces:  Alterum  genus  crifpo  macularum  difeurfu,qui  cum  excelletior  fuit, 
i  fimilitudine  caud*  pauonum  nome  accepit,in  Iftria  Rhetiaq?  pr*cipuum.E  uiliori  ge/ 
nere  craflluenium  uocatur.Gr*ci  fitu  difeernunt.Campeftre  enim  candidum  efle,ncccri/ 
fpum,quodgKnonuocant,montanu  uero  crilpiusduriuscp,etiamnum  emafeulacrifpius 
ad  lautiora  opera.Tertium  genus  gygiam, rubentem, fiflili  ligno, cortice  Iiuido,#  fcabro.  49 
Hoc  alq  proprr)  generis  efle  malunt,#  Latine  carpinum  appellant. 

De  brufeo,mollufco,#  ftaphylodendro,  #  buxo  genera  tria.  Cap.  xvi 

PVlcherrimum  uero  eft  brufeum ,  multotfp  excellentius  etiamnu  mollufcum .  Tuber 
utrunqj  arboris  eius.Sed  brufeum  intortius  crifputmmollufeum  fimplicius  fparfum. 
Et  fi  magnitudine  menfaru  caperet,  haud  dubie  pr*ferretur  cedro.  Nuc  intra  pugillares 
tedorumq?  filicios  aut  laminas  raro  ufu  fpedatur:  E  brufeo  fiunt  &  menf*  nigrefecntes 
Reperitur  #  in  alno  tuber.*tanto  deterius,  quato  ab  acere  alnus  ipfa  diftat.  Aceris  mares 
prius  florent.  Etiamnum  in  ficcis  nat*  pr*feruntur  aquaticis,  ficut  #  fraxini.  Eft  #trans 
alpes  arbor  fimillima  aceri  albo  materia ,  qu*  uocatur  ftaphylodendron.  Fert  filiquas  & 

in  ijs 


H  I  S  T  0  R  f  AB  LIBER  X  Vt  ftj% 

iftijs  nucleos  fapore  nucis  audiant .  In  primis  uero  matcricshonorata  buxo  efl, raro  ca> 
fpicatiti,riec  nifi  radice:  extero  lenis  quies  materi#,  filentio  quoda  SC  duritie  ac  pallore  co/ 
mendabilis :  in  ipfa  uero  arbore  topiario  opere.  Tria  eius  gencra:Ga!Iicu,quod  in  metas 
emittitur, amplitudinem^  proceriorem  :01eaftrum  in  omni  ufu  damnatu, grauem  pr#/ 
fert  odorem.Tertium  genus  noftrate  uocat:lyIueftre,ut  credo,mitigatum  faturdiffufius. 
St  denfitate  parietu  uirens  femg  ac  tonfile.Buxus  Pyrenes, ac  Cytoro  motibus  plurima, 
ac  Berecynthio  tradtu.Craflifsima  in  Corfica,flore  non  fpernedo:qu#  caufa  amaritudi/ 
nis  mellis.Semen  illius  cuncffcis  animantibus  inuifum .  H#c  in  Olympo  Macedoni#  gra/ 
rilior,fed  breuis.  Amat  frigida,aprica.In  igne  quoq?  duritia  qu#  ferro, nec  flama,trec  car/ 
n  bone  utili. 

De  ulm  o, genera  quatuor.  Cap.  xvii 

TNter  has  atq;  frugiferas, materie  uiciumqp  amicitia,accipitur  ulmus. Gr#ci  duo  eius  ge 
JLnera  nouere:Montofam:qu#  fit  ampIior:Campeftre,qu#  fruticofa.Italia  attineas  uo 
cat  excelfifsimas ,  &  ex  rjs  ficcanas  pr#fert ,  qu#  non  fint  rigu# .  Alterum  genus  gallicas. 
Tertium  noftrates,  denfiore  folio,  &ab  eodem  pediculo  numerofiore .  Quartum  fylue/ 
ftre.  Attine#  non  ferunt  famara :  ita  uocatur  ulmi  femen :  omnestqj  radicum  plantis  pro/ 
neniutit,  reliqu*  femine. 

De  arborum  natura  per  fitus.  Cap.  xviii 

NVnc  celeberrimis  arborum  didis,  qu#dam  in  uniuerfum  de  eundis  tndtcada  funr. 

Montes  amat  cedrus, larix, t#da,&  c#terf  e  quibus  refina  gignitur.Item  aquifolia, 
baxus, ilex, iuniperus, terebinthus, populus, ornus, cormis,carpinus.Efl;  in  Apenino  fru 
•tsx  qui  uocatur  cotinus,  ad  liniameta  modo,  cochylt)  colore  infignis.Montes  8C  ualles  di 
ligit  abies, robur, caftane#, tilia, ilex,cornus.Aquofis  montibus  gaudet  acer, fraxinus, for/ 
bus, tilia, cerafus, Non  temere  in  montibus  uif#  funt  prunus, punic#,oleaftri,tug!ans,mo 
rus,fambuci.Defcenduntetia  in  plana, cornus,corylus,quercus,ornus, acer,  fraxinus,  fa/ 
gus,carpinus.Subeunt  5c  in  montofa,ulmus,mab3,pifu3,  laurus,  myrtus,  fanguinei  fruti 
ces,ilex,tingendiscp  ueftibus  nafcetes  genift#.  Gaudet  frigidis  forbus,&  magis  etiam  be 
tulla .  Gallica h#c  arbor  mirabili  candore  atque  tenuitate ,  terribilis  magiftratuu  uirgis. 
Eadem  circulis  flexibilis,  item  corbiu  fportis.  Bitumen  ex  ea  Galli#  excoquut.In  eofdem 
3«  (itus comitatur  8d  fpfna,  nuptiarum  facibus  aufpicatifsima,  quoniam  inde  fecerint  pafto/ 
res  qui  rapuerunt  Sabinas ,  ut  autor  efl:  MafTurius.  Nunc  facibus  carpinus  SC  corylus  fa/ 
miliariirim#.Aquas  odere  cuprefli,iuglandes,caftane#,  laburnum:  Alpina  8C  h#c  arbor,' 
nec  uulgo  nota ,  dura  ac  candida  materie, cuius  florem  cubitalem  longitudine  apes  non 
attingunt .  Odit  8Z  qu#  appellatur  Iouis  barba,in  opere  topiario  tonfilis,  &  in  rotundita/ 
rem  fpiiTa, argenteo  folio.  Non  nifi  in  aquofis  proueniut  falices,aIni,populi,filer,ligufl:ra 
teiferis  uttlifTima :  Item  uacinia,  Itali#  in  aueupqs  fata ,  Galli#  uero  etiam  purpurea ,  tin/ 
gendi  caufa  ad  feruitiorum  ueftes.  Qu#cunque  communia  funt  montibus  planis^, ma/ 
iota  fiunt  afpedu^  pulchriora  in  campeftribus, meliora  materie  crifpiorat^  in  motibus, 
exceptis  malis,  pirisc|j 

4°  Diuifio  generum.  Cap.  xix 

T)  Rsterea  arborum  alrjs  decidunt  folia, ali#  fempiterda  coma  uirent.  Quam  differeti 
T  tiam  antecedat  necefle  efl:  prior .  Sunt  enim  arborum  qu#dam  omnino  fylueftres, 
qusdam  urbaniores, quas  his  placet  nominibus  diftinguere.Ergo  mites, qu#  frudu,aut 
aliqua  dote  umbrarumue  officio  humanius  iuuant,non  improbe  dicantur  urban#* 

Quibus  folia  no  decidar, 5C  de  rhododedro.  Cap.  xx 
T  T  Arum  generi  no  decidunt, ole#, lauro, palm#, myrto,  cupreflb, pinis, eder#,  rhodo 
JTTdendro.Et  quamuis  herba  dicatur  fabina  rhododedron,ut  nomine  apparet, a  gr#/ 
cis  uenit.  Ali)  nerion  uoCarunt,alrj  rhododaphnen, fempiternum  fronde,  rof#  fimilitudi/ 
fle  caulibus  fruticofum.Iumentis  caprisq?  &  ouibus  uenenum  efl, Idem  homini  cotra  fer/ 

pcq 


C.  PLINII  NATVRALIS 


*74 

pentium  uenena  remedio. 

Item  quibus  folia  non  decidant,  SC  quibus  non  omnia  folia  cadant,  SC  quibus  - 
locis  nulli  arborum.  Cap.  xxi 

SYIueftrium  generis  folia  non  decidunt  abieri,larici,pinaftro,iunipero,ccdro,terebin/ 
tho,buxo,ilici,aquifo!io,  fuberi ,  taxo,  tamarici.  Inter  utraqj  genera  funt  adrachne  in 
Gracia  SC  ubique  unedo.  Reliqua  enim  folia  decidunt  his,praterquam  in  cacuminibus. 
Non  decidut  autem  8C  in  fruticum  genere  cuidam  rubo,6C  calamo.  In  Thurino  agro, ubi 
Sybaris  fuit,ex  ipia  urbe  prolpiciebatur  quercus  una, nunquam  folia  demittens, nec  ante 
mediam  aftatem  germinans.Idcjj  mirum  eft,Gracis  autoribus  proditum, apud  nos  po/ 
ftea  nieri.Nam  locorum  tanta  uis  efl:,ut  circa  Memphim  i£gypti,&  in  Elephantine  The  ia 
baidis  nulli  arbori  decidant,  ne  uitibus  quidem. 

De  natura  folioru  cadentium, 8C  quibus  foliorum  uarij  colores.  Cap.  xxii 

iEtera  omnes  extra  pradidas(etenim  numerare  Iongueft}folia  deperdunt:obfer 
vj  uatumq?  non  arefcere  nifi  tenuia,8£  Iata,8i  moIlia.Qug  uero  no  decidant, callo  craf/ 
fa  SC  angufta  ede .  Falfa  definitio  efl: ,  non  decidere  his  quarum  fuccus  pinguior  fit.Quts 
enim  potefi:  in  ilice  intelligereC’  Decidere  Timaeus  mathematicus  fole  fcorpionem  tranfe/ 
unte,fideris  ui,quodam  ueneno  aeris, putat.  Cur  ergo  no  eadem  caufa  aduerfum  omnes 
polleat, iure  miremur.  Cadunt  plurimis  autumno.Qugdam  tardius  amittunt, atq$  in  hye 
mes  prorogat  moras.Necintereft  maturius  germinaflfe,utpote  cum  quadam  primae  ger 
minent, &  inter  nouiffimas  nudenturrut  amygdala,  fraxini,  fambuci.Morus  aut  nouiffi/  20 
me  germinat, &  cum  primis  folia  dimittit.Magna  SC  in  hoc  uis  foli.Prius  decidut  in  ficcis 
macris^,8C  uetufta  prius  arbori:mukis  etiam  antequam  maturefcat  fruclus.In  ferotina 
ficu,&  hyberna  piro,  SC  malogranato  eft  pomum  tantum  afpici  in  maif  e.Neque  his  au/ 
tem  quae  femper  retinent  comas,eadem  folia  durant:fed  fubnalcentibus  alrjs,tu  arefcunt 
uetera,quod  euenit  circa  folftirium.Maxime  foliorum  unitas  in  foo  cuic^  genere  perma/ 
net,pratsrquam  populo, ederg, crotoni, quam  SC  ricinum  diximus  uocari. 

De  populo  tria  genera, S£  quorum  foliorum  figura  mutetur.  Cap.  xxiu 

T>  Opuli  tria  genera,  alba  SC  nigra ,  SC  quae  Libyca  appellatur ,  minima  folio, ac  nigerri/ 
JT  ima, fungis^  enafcentibus  laudatifiima.  Alba  folio  bicolor,  fuperne  candicans,infe/ 
riore  parte  uiridi,Huic  nigraeq^,ut  crotoni,  folia  in  iuuenta  circinata  rotunditatis  fimt:uc/  30 
tufiiora  in  angulos  exeunt. Econtrario  edera  angulofa  rotudantur.Pcpuloru  folqsgran 
difiima  lanugo.Euolat  candida(tradita  folio  numerofiore  candida)ut  iulus.Foliagrana/ 
tis  SI  amygdalis  rubentia.  Mirum  irrprimis  id ,  quod  ulmo  tilise^ ,  SC  oleae ,  SC  populo  ai/ 
ba  81  faliri  euenit.  Circumaguntur  enim  folia  earum  poft  folftitfum.Nec  alio  argumen/ 
to  certius  intslligitur  fidus  confedum. 


Qua:  folia  uerfentur  omnibus  annis, qua  foliorum  e  palmis  cura  SC  ufus,&  fo/ 
liorum  mirabilia.  Cap.  xxim 

E  St  8C  publica  omniu  folioru  ift  ipfis  differetia.Nanq?  pars  inferior  a  terra  herbido  ui 
ret  colore.  Ab  eade  leniora, neruos  calluq^  8C  articulos  in  fuperiore  habet  parte:  inci/ 
furas  uero  fiibter,ut  manus  humana.Olea  fuperne  candidiora,&  minus  leuiatlteederx 
Sed  omniu  folia  quotidie  ad  foiem  oicitant,  interiores  partes  tepefieri  uoletia.  Superior 
pars  omniu  lanugine  quatulacunqj  habet, qugin  alijs  gentiu  lana  eft.In  oriete  funes  ua/ 
lidos  e  palmae  folijs  fieri  didum  eft,eosc^  in  humore  utiliores  efle.Et  apud  nos  fere  pal/ 
mis  a  meffe  decerputur.Ex  his  meliora, qua:  fefe  no  diuiferint.  Siccatur  fub  redo  quater/ 
nis  diebus:mox  in  fole  expandutur,&  nodibus  rel/da, donec  candore  inarefcanr,poftea 
in  opera  finduntur.Larifiima  fico,uiti,pIatano:angufta  myrto, punica, ole&capmtapi/ 
no,cedro:acuIeata  aquifoIio,5riIicu  generena  iunipero  fpina  pro  folio  efbcarnofa  cnprel/ 
fo,tamarici:craffifTima  alnodonga  harudini,falici,palmaetia  dupliciaicircinata  piro, mu/ 
cronata  malo,  angulofa  edera,diuifa  platanc:  infeda  pedinu  modo  picea, abieti;finuo/ 


tns  T  0  R  I  AE-  LIBER 


fa  toto  ambitu  roboiri.-fpinofa  cute, rubo. Mordacia  funt  quibufdam,ut  urticis ,  Pungen/ 
tia  pino,  pices,  abieti,  larici,  cedro,  aquifoliis»  Pediculo  breui  olear, &  ilici:  longo  uitibus; 
tremulo  populis, di  qfdem  folts  inter  fe  crepftantia.Iam  &  in  pomo  ipfo,mali  quodam  ia 
genere, parua  medrjs  emicat  folia,interim  5;  gemina.Pneterea  alrjs  drea  ramosMqs  in  ca 
cumine  ramorum, robori  di  in  caudice  ipfo.Iam  denfa, ac  rara:fcmperq?  lata  rariora. Dif 
poiita  myrto, concaua  buxo, inordinata  pomis.  Plura  eodem  pediculo  exeuntia  malis  pi 
risifp.  Ramulola  ulmo.  Si  cytifo.  Quibus  adrjcit  Cato  decidua ,  populea  quernaq^,  ani/ 
tnalibus  iubens  dari  non  peraridarbubus  quidem  Si  ficulnea ,  ilignaejp  Si  ederacea:  Dan/ 
tur  8i  ex  harundinc  Si  lauro ,  Decidunt  (orbo  uniuerfa,  carteris  paulatim.Ht  de  folqs  ha/ 
,0  ftenus. 

De  ordine  natura  in  fatis ,  Si  de  flore  arborum, Si  conceptu, Si  germinatio/ 
ne,Sipartu,Siquoordinefloreanr.  Gap.  xxv 

ORdo  autem  naturs  annuus  ita  fe  habet.Primus  eft  conceptus,flare  incipiente  uen/ 
to  fauonio  circiter  fere  vi.  Idus  Feb.  Hoc  enim  maritantur  uiuefcentia  e  terra,quo 
edam  equa:  in  Hifpania,ut  diximus .  Hic  efb  genitalis  (piritus  mundi ,  d  fouedo  di<ftus,ut 
quidam  exiftimauere.Flat  ab  occa  fu  cequinoqtiali,uer  inchoans,Catulitionem  ruftici  uo 
eant,  gefliente  natura  femina  accipere,  cocp  animam  inferente  omnibus  fatis.  Conciptuc 
uarrjs  diebus,Si  pro  fua  quxq*  natura .  Alia  protinus, ut  animalia :  tardius  aliqua,  Si  diu/ 
tius  graulda  partus  geruntrquod  germinatio  ideo  uocatur.Pariuntuero  cu  floret,  floscp 
;0  ille  ruptis  conflat  utriculis .  Educatio  in  pomo  eft :  hoc  2Z  germinatio .  Arborum  flos  eft 
pleni  ueris  indicium  di  anni  renafeentis ,  flos  gaudium  arborum .  Tunc  fe  nonas ,  altasqj 
quam  futir,  oftendunt:  tunc  uarrjs  coforupnfluris  in  certamen  ufqj  luxuriac.Sed  hoc  ne/ 
gatutn  plerifqj.No  enim  oes  florent ,  8i  funt  triftes  quaedam, qu  xCp  non  fentiant  gaudia 
annorutn.Nam  necp  ilex, picea, larix, pinus,  ullo  flore  exhilarantur, natalesue  pomorum 
recurfus  annuos  uerficolort  nuncio  promittutcnec  fici  atq?  caprifici,Protinus  enim  frucftu 
flores  gignunt, In  ficis  mirabiles  funt  8i  abortus ,  qui  nuncp  maturefcut.Nec  iuniperi  flo/ 
rent.Quidam  earum  duo  genera  tradunt.AIcera  florere, nec  ferre. Qu^  uero  no  floreat, 
ferreprotinus  baccis  fubnafcentibus,quce  biennio  hcereant.Sed  id  falfum,  omnibusq?  qs 
dura  facies  femper.Sic  di  hominu  multis  fortuna  fine  flore  eft.Omnes  autem  germinat, 
jo  edam  qua:  n5  florent,  magna  di  locoru  differentia.  Quippe  cu  ex  eode  genere  qux  funt 
inpaluftribus  priora  germinent, mox  campeftria,  nouiffima  in  fyluis.Per  fe  aute  tardius 
pirifylueftrcs  cp  cetera,  primo  fauonio  germinat  cornus,  proxime  laurus,  pauloq^  ante 
squinoftiu  tilia,acer.lnter  primas  uero  populus, ulmus, (aliXiaInus,nuces.Feftinat  Si  pia 
taaus.C^terfuere  coepturo, aquifoIiu,terebinthus,paiiurus,caftanca,gIandes.Serotino 
autegermine  malus.tardiffimo  fuber.  Quibufda  geminatur  germinatio, nimia  foli  uber/ 
rate, aut  inuitatis  coeli  uoluptate ,  quod  magis  in  herbis  fegetum  euenit.  In  arboribus  ta/, 
meti  nimia  germinatio  elaflelcit.  Sunt  ali«  naturales  quibufdam  prceterqjuernas,  quns,. 
fuis conflant  fideribus, quorum  ratio  aptius  reddetur  ab  hoc  tertio  uoIumine.Hyberna 
aquila:  exortu ,  sftiua  canis  ortu ,  tertia  Arcturi .  Has  duas  quidam  omnibus  arboribus 
40  communes  putant:  fentiri  aute  maxime  in  fico,uite,punicis:  caufam  afferentes, quonia  in 
Theflfalia  Macedoniae^  plurima  tum  ficus  exeat .  Maxime  tamen  in  Aegypto  apparet 
hsc  ratio.Et  reliqua  quide  arbores,ut  primu  coepere, cotinuanc  germinatione,Robur,6i 
abies, di  larix  intermittunt  tripartito,ac  terna  germina  cedunt :  ideo  di  inter  (quamas  cor/ 
deum  fpargunt:  quod  omnibus  arboribus  in  germinatione  euenit,quonia  preegnantium 
rumpitur  cortex.Eft  aut  prima  earu  incipiente  uere,circiter  xv.  diebus  .Iterum  germinat 
tranieute  geminos  fole.Sic  fit, ut  prima  cacumina  impelli  iecutis  appareat,  geniculato  in/; 
cremeto.lertia  eft  earude  ad  folftitiu  breuifllma,  nec  diutius  feptenis  diebus.  Claret^  65, 
tuc  cernitur  excrefcendu  cacuminu  articula  do*  V itis  fola  bis  parturit, cu  primu  emittit  uua 
(terfi  cum  digerit, Eoru  quee  no  floret, partus  tantu  eft  Si  maturitas.Qusda  ftatim  in  ger, 

minatione 


176  C.  P  L I  N  I  t  N  A  T  V  R  A  L  I  S 

minatione  florent, properant^*  in  eo, fed  maturefcut  tarde, ut  uitcs.Scrctino  quit  da  gcf/ 
minatu  floret,roaturantc£  celeriter,  Gcuti  morus, qura  nouiffima  urbanaru  germinat, acc 
nifi  exado  frigore,  ob  id  dida  fapientiflima  arboru.  Sed  cum  coepit*  intantum  uniuerfa 
germinatio  erumpit,ut  una  node  peragat  etiam  cum  ftrepitu.Ex  his  qura  hyetne  aquila 
exoriente  (ut  diximus)  concipiunt,  floret  prima  omniu  amygdala  menfe  lanuario.  Mar/ 
tio  uero  pomu  maturat. Ab  ea  proxime  florent  armeniaca,aein  tuberes,&  prracoces.Ill§ 
peregrinra, hra  eoadra.Ordine  aut  naturae, (ylueftriu  primas  (ambucus,cui  medulla  pluri/ 
ma:8C  cui  nulla,  cornus  mafcula:Vrbanaru  malus, paruocj  poft,ut  fimuluideri  pcffit,pi/ 
rus,&  cera(us,&  prunus.Sequitur  laurus, illamcjp  cupreflus,deinde  punica,fici.  At  uitesft 
olera  florentibus  iam  rjs  germinant.  Cocipiunt  Vergiliaru  exortu.  Hoc  fidus  illatum  eft. » 
Floret  aute  folftitio  uitis,&  qura  paulo  ferius  incipit  olea.Deflorefcut  omnia  ieptenis  die/ 
bus,  non  celerius :  quadam  tardius ,  fed  nulla  pluribus  bis  feptenis.  Omnia  8t  intra  vm 
Idus  Iulrj,etefiarum  prracurfu.Nec  ftatim  frudus  fequitur  in  aliquibus. 

De  corno, &  quo  tempore  quraq?  ferant,  &  qura  frudum  no  ferant,&  qua 
infelices  exiftimantur,&  qua  facillime  frudum  perdunr,et  quibus 
frudus  antequam  folium  nafcantur.  Cap.xxvi 

C  Ornus  enim  circa  folftitia  reddit  primo  candidum,poftea  ianguineum.Ex  eo  gene 
re  fcemina  poft  autumnu  fert  baccas  acerbas,  8C  inguftabiles  eundis  animatibus:!! 
gno  quo 9  fungofa  &.  inutilis,cum  mas  e  fortiflimis  quoqj  Gt:tanta  differentia  ab  eodem 
genere  fir.Sed  &  terebinthus  meflibus  reddit  femen, 8C  acer,8£fraxinus:nuces  &  mala, Si  :o 
pira,prmterq  hyberna  aut  prracocia,autuno.  Glandiferas  ferius  etianum,  Vergiliarum  oc 
cafut  efculus  tantum,  autumno .  Incipiente  autem  hyeme  quasdam  genera  mali piriqj,& 
luber.  Abies  flores  croci  colore  circa  folftitiu,feme  reddit  poft  uergiliarfi  occafum.Pinus 
aute  &  picea  prasueniunt  germinatione  xv  fer£  diebus .  Seme  uero  poft  uergilias  &  ipfe 
reddunt.Cedri  &  iuniperus  &  ilex  anniferra  habentur, nouusq?  frudus  in  his  cum  anno¬ 
tino  pendet,  In  maxima  tamen  admiratione  pinus  eft.  Habet  frudum  maturefeentem, 
habet  proximo  anno  ad  maturitatem  uenturum,ac  deinde  tertio.Nec  ulla  arborum  m 
dius  fe  promittit.Quo  menfe  ex  ea  nux  decerpitur, eodem  maturelcit  alia:8C  fic  difpenfa/ 
tur,  ut  nullo  non  menfe  maturefeat.  Quas  fe  in  arbore  ipfa  diuilere,  uocantur  zamirailra/ 
duntcij  crateras, nifi  detrahatur.Frudum  arborum  folas  nullum  ferunt, hoc  eft,  ne  femen  $o 
quide, tamarix  (copis  tantu  nafces,  populus,  alnus, ulmus  attinia, alaternus, cui  folia  inter 
ilicem  &  oliuam .  Infelices  autem  exiftimantur,damnatraqj  religione,qura  necp  ferantur 
unquam,neqj  frudum  ferunt.  Cremutius  autor  eft,nuncp  uirere  arborem, ex  qua  Phyl/ 
lis  fe  fuipenderit.  Quragummi  gignut  poft  germinatione  aperiutursgummiuero  nonni 
fi  frudu  detrado  fpiffatur.Noucltra  arbores  carent  frudu,quandiu  crefcunt.  Perdunt  fa 
cillime  ante  maturitatem, palma,ficus,amygdala,malus,pirus.Item  punica  qura  etiam  ro 
ribus  nimfis  81  pruinis  florem  amittit.Qua  de  caufa  infledut  ramos  eius, ne  fubredihu/ 
morem  infeftum  excipiant,  atqj  contineant .  Pirus  &  amygdala  etia  fi  non  pluat,  fed  fiat 
auftrinum  ccelum,aut  nubilum, amittunt  florem  81  primos  frudus, fi  cum  defloruere  ta/ 
Ies  diesfuerint.Ociflime  autem  falix  amittit  femen,  antequam  omnino  maturitatem  fen  40 
tiat,ob  id  dida  Homero  frugiperda-.fecutacjp  ratas  (celere  fuo  interpretata  eft  hac  fenten 
tiam,quando  femen  (alicis  mulieri  fterilitatis  medicamentum  effe  coftat.  Sed  in  hoc  quo/ 
que  prouidens  natura, facile  nafcenti  &  depado  furculo,  incuriofius  (emen  dedit.  Vna  ta 
men  proditur  ad  maturitate  perferre  foIita,in  Creta  infala,ip(b  defienfu  Iouis  (peluncra, 
toruu  ligneuqj  magnitudine  ciceris.Fiut  uero  qurada  8C  loci  uitio  infruduofa,  ficutin  Pa/ 
ro  (ylua  cradua  qura  nihil  fert.  Perficra  arbores  in  Rhodo, florent  tantu.  Fit  hrac  differefl/ 
tia  81  ex  fexu,  in  rjscp  mares  non  ferunt.  Aliqui  hoc  permutantes ,  mares  effe  qura  ferant 
tradunt.  Facit  &denfitasfterilitatem.  Gignentium  autem  quradam  lateribus  ramo/ 
tum  8C  cacuminibus  ferunt ,  ut  pirus ,  punica,  ficus ,  myrtus.  Cratero  eadem  natura  qura 


frugibus.Nanc$  8i  in  eis  {pica  in  cacumine  nafcitur.-Icgumina  in  lateribus.Palma  fola  (ut 
dictum  eft)  in  fpathis  habet  Frudlu,  racemis  propendente.  Reliquis  fub  folio  pomum, ut 
protegatur ,  excepta  fico,  cui  folium  maximu  umbrofiffimucp,#  ideo  fupra  id  pomum; 
eidemcp  ferius  folium  nafcitur  cp  pomum.Iniigne  proditur  in  quoda  genere  Cilici*,  Cy 
pri, Helladis, ficos  fub  folio, groffos  uero  poft  folium  nafci.Ficus  8i  praecoces  habet, quas 
Athenis  prodromos  uocant.  In  Laconicogenere  maxima:  fant. 

De  biferis  di  triferis, &  qu*  celerrime  fenefcant,S£  de  aetatibus  earu.  Cap.  xx  vii 

SVnt  di  bifer*  in  eifdem.  In  Cea  infula  caprifici  trifer*  funt.Primo  fcetu  fequens  euo 
catur,fequeti  tertius .  Hoc  fici  caprificatur .  Et  caprifici  aut  ab  aduerfis  folrjs  nafcutur. 


aocant ,  quoniam  in  qs  alia  maturefcunt,  alia  turgefcunt,alia  florent.M.  Varro  autor  eft 
uitem  fuiffe  Smyrn*  apud  mare  biferam, & malum  in  agro  Confentino.Hoc  aut  euenit 
perpetuo  in  T acapenfi  Afric*  agro, de  quo  plura  alias :  ea  efl:  foli  fercilitas.T rifera  eft:  Si 
cupreffus.Nanq?  bacc*  eius  colligutur  menfe  Ianuario,Si  Maio,&  Septembri,ternasc£ 
earum  gerit  magnitudines.  Eft  uero  81  ia  ipfis  arboribus  etia  onuftis  peculiaris  differetia* 
Summa  fui  parte  fertilior  eft  arbutus:  quercus  inferiore, iuglandes, fici,  marifc*.  Omnes 
quo  magis  fene(cunt,hoc  maturius  ferut, in  apricis  locis ,  nec  pingui  terra.Sylueftriora 
omnia  tardiora.Qu*dam  ex  qs  omnino  non  maturefcut.Item  qu*  fubarantur,  aut  qu* 
20  ablaqueatur, celeriora  negledtis:  h*c  8i  fertiliora.  Eftetiamnum  *tstis  differentia.Amy/ 
gdala  enim 8i pirus  in  fened:afeftiliflim*,ut  glandifer*  &  quoddam  genus  ficoru .  C*/ 
ter*  in  iuuenta ,  tardius^  maturantes ,  quod  maxime  notatur  in  uitibus .  Vetuftioribus 
enim  uinum  melius, nouellis  copiofius.  Celerrime  uero  fenefcit,8Cin  fenecffa  deteriorem 
frudum  gignit,malus.Nanqj  &  minora  poma  proueniunt,&  uermiculis  obnoxia.Quirt 
&in  ipfa  arbore  nafcuntur.Ficus  fola  ex  omnium  arborum  fcetu, maturitatis  caufa  medi/ 
catuniam  quidem  ex  portentis,quoniam  maiora  funt  pretia  pr*pofteris .  Omnia  autem 
celerius  lenefcunt  pr*fcecunda.  Quin  8i  protinus  moriuntur  aliqua, coelo  fecunditatem 
omnem  eblandito:  quod  maxime  uitibus  euenit. 

De  moro.  Cap.  xxvnt 

50  ri  Ontrd  morus  tardiffime  fenefcit/rudlibus  minime  laborans .  Tarde  8i  ea  quorum 
v-/crifpa  materies, ut  acer, palma, popu!us.Et(ubarata  ocyus  fenefcunt. 

De  fylueftribus.  Cap.  xxnsc 

SYlueftria  aut  tardiffime.  Atqj  in  totum,omnis  cura  fertilitatem  adqcit,fertilitas  fene/ 
ctamudeocp  8i  pr*florent  talia  8i  pr*germinat ,  atqj  in  totu  pr*cocia  funt, quoniam 
omnis  infirmitas  coelo  magis  obnoxia  eft .  Mult*uero  plura  gignut,ut  diximus,in  glan/ 
diferisunter  quas  laurus  uuas  luas,  maximecp  fterilis  qu*  n5  gignit  aliudtob  id  a  quibuff 
dam  mas  exiftimatur .  Ferunt  8i  auellan*  iulos  compadtili  callo,  ad  nihil  utiles. 

De  buxo,S£  faba  Gr*ca,  fiue  loto.  Cap.  xxx 

PLurima  uero  buxus .  Nam  8i  femen  fuum ,  di  granum  quod  carthegon  uocant,  8i  a 
feptentrione  uifcu,d  meridie  hyphear ,  de  quibus  plura  mox  paulo.Inrerdumq?  pa/ 
riter  res  quaternas  habent.  Arborum  qu*dam  fimplices,quibus  a  radice  caudex  unus, 62 
ramifrequeteSjUt  oliu*,fico,uiti.Qu*da  fruticofigeneris,utpaliurus,myrtus.  Item  nux 
auellana .  Quinimo  melior  eft  8i  copiofior  frucftu,in  plures  difperfa  ramos .  In  quibufda 
omnino  nullus, ut  in  fuo  genere  buxo,loto  tranfmarin*.Qu*dam  bifurc*,atq?  etiam  in 
quinas  partes  diffuf*.  Qu*dam  diuidu*  nec  ramof*,ut  (amburi.  Qu*dam  indiuidu*, 
ramof*,ut  pice*.Quibufdam  ramorum  ordo,  ficu  t  pice*, abieti:  Alqs  inconditus,ut  ro/ 
bori, malo, piro .  Et  abieti  quidem  fubrecffa  diuifura,  ramiq?  in  ccelum  tendentes,  non  in 
latera  proni.Mirum,cacuminibus  eorum  dectfis  moritur,  totis  uero  detruncatis  durat.Et 
fi  infra  cp  rami  fuere  pr*cidatur,quod  fupereft  uiuit:  fi  uero  cacumen  tantum  auferatur, 

A  tota 


»78 


C»  PLINII  NATVRALIS 


tota  moritur.  Alia  ab  radice  brachiata, ut  ulmus.  Alia  in  cacumine  ramofa,ut  pinus5Ioto^ 
fiue  faba  Gnecarqua  Romg  a  fuauitate  frudlus  fylueftris  quide,  fed  ceraforu  pen£  natu/ 
ra  loton  appellant.Prarcipue  domibus  expetitur  ramorum  petulantia,breui  caudice,  la/ 
tiflima  expatiantiu  umbra, &  in  uicinas  domos  fxpe  tranfilientiu.NuIli  opacitas  breuior, 
nec  aufert  folem  hyerne  decidentibus  folrjs.Nulli  cortex  iucundior,  aut  oculos  excipiens 
blandius.Nulli  rami  longiores  ualidiorestp ,  aut  plures,ut  dixifie  totidem  arbores  liceat. 
Cortice  pelles  tingunt ,  radice  lanas .  Malis  proprium  genus,Feraru  enim  roftra  reddur, 
adherentibus  uni  maximo  minoribus.  Ramorum  aliqui  c£eci,qui  non  germinant :  quod 
natura  fit, fi  non  eualuere:autpcena  ,cum  deputatos  cicatrix  hebetauit.Qutediuiduis  in 
ramo  natura  eft,  hxc  uiti  in  oculo, harundini  in  geniculo .  Omnium  terra:  proxima  craC  i» 
fiora.In  longitudinem  cxcrelcuntabies,larix,palma,cupreflus,  ulmus, &  fi  qua  uniftitpia 
Ramolarum  cerafas  etiam  in  xl  cubitorum  trabes, squali  per  totum  duum  cubicorumi 
craffirudine  repentur.  De  ramis, 8£  cortice,^  radicibus  arborum.  Cap.  xxxt 

QVsdam  ftatira  in  ramos  (pargutur,ut  mali.Cortex  alijs  tcnuis,ut  Iau.ro, tiiiat.  Aiijs 
crafius,ut  robori.  Altis  leuis,ut  malo,fico.Idem  fiaber  robori,  paims.  Omnibus  in 
fenecta  rugofior.  Quibufdam  rumpitur  fponte, ut  niti :  quibufdam  etiam  cadit, ut  malo, 
unedoni :  carnofus  fuberi,popuio:membranaceus.ut  uiti,  harundinidibris  fimiiis,cerafm 
multiplex  tunicis,  utuitibus,ti!ue,abictL  Quibufdam  fimplex,ut  fico,harundini.Magna 
SC  radicum  differetia.Copiofe,fico,robori,platano:  breues  6C  angufts,malo:fingulares 
abied,larici.Singulisenim  innitutur  ,quancp  minimis  in  latera  difperfis.CralJiorcs  lauro  n 
SC  insquales.  Item  oles  cui  &  ramofs.  At  robori  carnofs.  Robora  iuas  in  profundum 
agunt .  Si  Virgilio  quidem  credimus ,  efculus  quantum  corpore  eminet, tantu  radice  de/ 
fcendit.Olece,ma{ts,5£  cuprefiisper  fumma  cefpitu.Altjs  rcdto  meatu,ut  Iauro,olef  Altjs 
flexuoio,ut  fico.  Minuttshsccapillametishir{uta,utabies,multsqj  fylueftriu,equibus 
montani prstenuia  fila  decerpentes ,  fpecflabtles  iagenas ,  &  alia  uafa  netftunt.  Quidam 
no  altius  dcfcedere  radices,cp  iolis  calor  tepefaciat,idcp  natura  loci  tenuioris  craffiorisue 
dixere, quod  falfum  arbitror.Apud  autores  certe  inuenitur  abietis  planta,  cum  transfer/ 
retur  v  1 1 1  cubitorum  in  altitudine ,  nec  totam  refofifam, fed  abruptam .  Maxima  fpatlo 
atqp plenitudine  &  cedri  eft.  Ab  ea  platani,roboris,&  glandiferarum.Quarundam  radix 
uiuacior  fuperficie,ut  lauri.  Iraq?  cum  trunco  inaruit  recifa, etiam  istius  fruticat.  Quidam  ja 
breuitate  radicum  celerius  fcnefcere  arbores  putant :  quod  coarguunt  fici,  quatu  radices 
iongifiims,5C  fenechts  ocyflima .  Falfum  arbitror ,  &  quod  aliqui  prodidere,  radices  ar/ 
borum  uetuftate  minui.  Vifa  etenim  eft  annofa  quercus  euerfa  ui  tempcftatis,  &  iugeru 
fok' amplexa.  Proft  tatas  reftitui  pkrunq?,&quadaterrs  cicatrice  reuiutfcere,uulgare  efc 
Et  famdiarifiimum  hoc  platanis  s  qus  plurimum  uentorum  concipiunt  propter  denfita/ 
tem  ramorum:quibus  amputatis.-Ieuats  onere  in  fua  ferobe  reponuntur.  Fatfiumcp  iam 
eft  hoc  in  juglandibus  oieisCp,ac  muiris  aliis» 

De  prodigiofis  arboribus,  &  quibus  modis  fponte  nafcantur,&quod  no  omnia  nbi/ 
que  nafcantur,5Cqus  non  alibi naftantur arbores»  Cap.  xxxii 

E  St  in  exeplis,&  fine  tempeftate,u!laue  caufa  ai  ia  cp  prodigi)  cecidifife  multas,  a:  fua  4? 

fponte  refurrexiflfc .  Fadu  hoc  populi  Ro.quiritibus  oftentu  Cimbricis  beliis  Nu/ 
ceris  in  luco  Iunonis,  ulmo  poftqua  etiam  cacumen  amputatum  erat,quoniam  in  aram 
ipfam  procubcbac,reftituta  fpote,ita  ut  protinus  floreret.  A  quo  deinde  tepore  maieftas 
populi  Ro.rcfurrexit,qus  ante  uaftata  dadibusfuerat.Mcmoratur  hoc  idem  facui  &’ in 
Philippis, felice  procidua  atq?  detrucata;&  Stagiris  in  mu%o  populo  alba.Omnia  fauftt 
otntnis.Sed  maxime  mirum ,  Antandri  platanus  etiam  circumdolatis  lateribus  regibilis 
fponte  facfta,uksq3  redditajogitudine  xv.cubitoru,cratfitudine  quatuor  ulnaru.  Arbo/ 
res  quas  naturae  debeamus, tribas  modis  nafcuturSponte,aut  femine,aurab  radicc.Cu 
rs  numerofior  cxiftit,dc  qua  fuo  dicemus  uolumine»  Nuc  eih  totus  fermo  de  natura  eft, 

multis 


multis  modis  miriscp  memorabili .  Nancp  non  omnia  in  omnibus  locis  na  fci  docuimus, 
nec  translata  umere.  Hocqj  alias  faftidio,a!ias  contumacia,  tepius  imbecillitate  eoru  qure 
transferuntur  euenitralias  ccelo  inuidente,alias  (olo  repugnate.Fa ftidit  balfamu  alibi  na 
fci,Affyria  malus  alibi  ferrernecnon  &  palma  nafei  ubiqj,aut  nata  parere.-uel  cum  promi 
Gt  etiam  oftenditcjj,ea  educare,  qux  cancp  inuita  peperit .  Non  habet uires  frutex  cinna/ 
mi  in  Syris  uicina  perueniendi.Non  ferut  amomi  nardiq?  delicte, ne  in  Arabia  quidem 
ex  India  naue  peregrinari.Tentauit  enim  Seleucus  rex.IHud  maxime  mirum,ipfas  arbo/ 
resplerunqj  exorari  ut  uiuat,  atq?  tranfmigrent:  aliquando  3Z  a  folo  impetrari,ut  alienas 
alat,aduenasq^  nutriat.-coelum  nullo  modo  Redi.  Viuit  in  Italia  piperis  arbor :cafte  uero 
io  etiam  in  feptentrionali plaga.  Vixit  Si  in  Lydia  thuris.Sed  unde  forbentes  fuccu  omnem 


montibus  nafcitur.Frigus  inimicum  lauro  fecerat,fed  in  Olympo  copiofior  nulla  eft.Cir 
caBofphorum  Cimmeriu  in  Panricapeourbe,  omni  modo  iaborauitMithridatesrex, 
8C  exteri  incolar,  facrorum  certe  caufa  laurum  myrtumq?  habere, &  no  contigir.cu  tepo/ 
risarbores  abundent  ibi, punies  firiq*,iam  mali  &  piri  Iaudariffims.Frigidas  eodem  tra/ 
du  non  genuit  arb ores, pinum, abietem, piceam.Ec  quid  attinet  ad  Pontum  abireduxta 
Romam  ipfam  caftanef  ceraficp  £gre  proueniunt, perfica  in  Thufculano.  Necno  nuces 
grasscum  t$dio  inferuntur,  Tarracina  fyluis  fcatente  earum. 

20  De  cupreftb:&  quod  ex  terra  noua  aliqua  tepe  nafcantur,qu£ 

in  ea  ante  non  fuerunt.  Cap.  xxxnr 

CVpreffus  aduena ,  8i  difficillime  nafcentiu  fuit ,  ut  de  qua  uerbofius  tepius^j  qj  de 
omnibus  alrjs  prodiderit  Cato.Natu  morofa, fructu  fuperuacua,baccis  torua, folio 
amara, odore  uiolenta,ac  ne  umbra  quidem  gratiofa,materie  rara, ut  pen£  fruticofi  gene 
riSjditi  facra,  8C  ideo  funebri  figno  ad  domos  pofita.  Fcemina  fterilis  diu.Metae  demum 
afpectu  non  repudiata,  diftinguendis  tantu  pinoru  ordinibus.  Nuc  uero  tonfilis  facta  iti 
denfitate  parietu,  coercita^  gracilitate  perpetuo  tenera.  Trahitur  etia  in  picturas  opere 
hiftorialimenatus  clafTesue,  Si  imagines  reru  tenui  folio,  breuicp  Si  uirente  fuperueftiens. 
Duo  genera  earum:  Meta  in  faftigiu  conuoluta,qu£  Si  fcemina  appellatur.  Mas  fpargit 
5o  extra  fe  ramos, dcputaturqj, Si  accipit  uitem.  Vtracp  aute  immittitur  in  perticas  afferesue 
amputatione  ramorum,qui  xnr.  anno  denarijs  fingulisueneunt .  Qweftuofiffima  in  fa/ 
tus  ratione  fylua.  Vulooq?  dotem  filiaru  antiqui  plantaria  appellabat.  Huic  patria  infula 
Creta, quancp  Cato  Tarentina  eam  appellat,  credo,  quod primu  cd  uenerit.  Et  in  Aena/ 
ria  fuccifa  regerminat .  Sed  in  Creta  quocuq?  loco  terra  mouerit  qm'fpia,nifi  feratur  alia, 
hsec  gignitur, protinusqj  emicat .  Illa  uero  etia  no  appellato  folo  ac  (ponte, maximeqj  in 
Idsis  montibus, 8C  quos  Albos  uocat,  fummisqp  iugis,  ubi  niues  nuncp  abfunt,  plurima: 
quod  miremur,  alibi  non  nifi  in  tepore  prouemens,&  nutrice  magnopere  faftidiens.Nec 
terr*  tantu  natura  circa  has  refert,  aut  perpetua  coeli, uerum  SC  qusdam  temporaria  uis. 
Imbres  aliqum  plerunq?  femina  afferunt,  SC  certo  fluunt  genere, aliquando  etiam  incogni 
4®  to:  quod  accidit  Cyrenaica  regioni,cum  primum  ibi  laferpitium  natum  eft,  ut  in  herba/ 
ru  natura  dicemus .  Nata  eft  Si  fylua  urbi  ei  proxima  imbre  piceo  craffoq^ ,  circiter  urbis 
Romsannum  ccccxxx.  Deedera.  Cap.  xxxnn 

EDera  iam  dicitur  in  Afia  nafei. Negauerat  Theophraftustnec  in  India,nifi  in  monte 
Mero .  Quin  Si  Harpalum  omni  modo  Iaboraffe  ut  fereret  eam  in  Medis ,  fruftra. 
Alexandru  uero  ob  raritatem  ita  coronato  exercitu,uid:orem  ex  India  redrjfTe,exemp[o 
Liberi  patris :  cuius  dei  8C  nunc  adornat  thyrfos,gaIeascjp  etia  &  fcuta,  in  Thracte  popu/ 
Iis  in  folennibus  facris.Inimica  arbori  fatisq?  omnibus,  fepulchracp  ac  muros  rumpes:fer 
pentium  frigori  gratiffima,  ut  mirum  flt  ullum  honorem  habitum  ei .  Duo  genera  eius 
prima  ut  reliquaru,mas  SC  fcemina ,  Maior  traditur  mas  corpore,  SC  foiio  duriore  ac  pin/ 

A  2  guiore 


gutore  &  flore  ad  purpuram  accedente.  Vtriufq;  autem  flos  fimilis  eft  rofe  fyluefKtiifi 
quod  caret  odore .  Species  horu  generum  tres:  Eft  enim  candidat  nigra  edera,  tertia^ 
quf  uocatur  helix, Etiamnu  has  fpeciesdiuidutur  in  alias, quonia  eft  alia  fru&u  tantu  can 
dida,alia  8C  folio.Fru&umc^  candidu  ferentiu  alrjs  denfus  acinus,  &  grandior,racemis  in 
orbem  circuma<ftis,qui  uocatur  corymbi.Item  fclenitium,cuius  eft  minor  acinus, fparfior 
racemus.  Simili  modo  in  nigra .  Alicui  SZ  femen  nigru,alrj  crocatum:  cuius  coronis  poetae 
utuntur, Folijs  minus  nigris, qua  quidam  Dionyfia,alrj  Bacchicam  uocant,maximis  inter 
nigras  corymbis.Quida  apud  Gr^cos  ctiamnu  duo  genera  huius  faciut,a  colore  acinoru 
erythranu  81  chryfocarpu.Plurimas  habet  differetias  helix, quonia  folio  maxime diftar, 
Parua  funt  8£  angulofa  cocinnioraq^,cum  reliquoru  generum  fimplicia  fint.Diftat  &  ion  io 
gitudine  internodioru,prmcipue  tamen  fterilitate, quonia  frudtu  non  gignit,  Quida  hoc 
itatis  efle  no  generis  exiftimat:  primocp  efle  helice  putat ,  fieri  edera  uetuftate .  Horum 
error  manifeftus  intelIigitur,quonia  helicis  plura  genera  reperiutur,  fed  tria  maxime  infi 
gnia.Herbacea  ac  uirens  qua:  plurima  eft,aitera  cadido  folio,  tertia  uerfi  cdor,quf  Thra 
cia  uocatur.Etiamnu  herbacea  tenuiora  folia,  in  ordine  digefta,defioracp.In  alio  genere 
diuerfa  omnia.  Et  in  uerficoiori  alia  tenuioribus  foIqs,ac  fimiliter  ordinatis  defioribus^. 
In  altera  neglctfta  omnia  hxc .  Maiora  quoqj  ac  minora  funt  foiia,macu!arum^  habitu 
diftat.Et  in  cadidis  alia  funt  cadidiora.  Adolefcit  in  logitudine  maxime  herbacea. Arbo/ 
res  aut  necat  cadida,  omneq^  fuccu  auferedo  tata  craffitudine  augetur,  utipfa  arbor  fiat, 
Signa  eius, folia  maxima  atq?  iatiftima, mammas  erigetis ,  quae  funt  exteris  infiexaarace/ » 
mi  ftantes,ac  fubredi.  Et  quancp  omniu  ederaru  generi  radicofa  brachia,huic  tamenma 
xime  ramofa  ac  robufta.  Ab  ea  nigra::  Sed  propriu  albae, quod  inter  media  folia  emitrit 
brachia  utrinc^  femper  amplectens.Hmc  eft  8Z  in  muris, quamuis  ambire  no  pofikltsqj 
eria  pluribus  locis  intercifa,uiuit  tn  duratq?,8£  totide  initia  radicu  habet  quot  brachiaqui 
bus  incolumisSC  folida  arbores  fugit  ac  ftragulat.  Eft  &  in  frutftu  differetis  albf  nigrae^ 
ederae:quonia  alrjs  tata  amaritudo  acini, ut  aues  no  artingat.Eft  8Z  rigens  edera,  qua  One 
adminiculo  ftat,  fola  omniu  generu  ob  id  uocata  ciffos.  E  diuerfo  nuncp  nifi  humi  repes 
chamaeciffos.  De  edera  quf  uocatur  fmilax*  Gap.  xxxv 

Qlmilis  eft  ederm,e  Cilicia  quide  primu  profedla, fed  in  Grmcia  frequencior,qua  uocat 
Jk3fmilace,dei?s  geniculata  caulib?,fpinofis  fruticofa  ramis,foIio  ederaceo  paruo,  no  an  5° 
guiofo.a  pediculo  emittete  papinos,flore  cadido,olfte  liliu.Fert  racemos  labrufee  modo 
non  ederg,colore  rubro ,  copiexa  acinis  maioribus  nucleos  ternos, minoribus  fingulos,ni 
gros  durosq?:infaufta  omnibus  facris£t  coronis,qm  fit  lugubris, uirgine  eius  nois^pter 
amore  iuuenis  Croci, mutata  in  huc  frutice. Id  uulgus  ignoras,p!erunqj  fefta  fua  polluit, 
edera  exiftimadotficut  in  poetis,aut  Libero  patre,  aut  Sileno, qs  omnino  nefeit  qbus  co/ 
ronetur.E  fmilace  fiunt  codicilii.Propriucp  materif  eft,ut  admota  auribus  leue  fonurcd/ 
dat.Ederm  mira^pditur  natura  ad  experieda  uina.Si  uasfiat  ex  ligno  eius,uina  trasfiuere 
ac  remanere  aqua,fi  qua  mixta  fuerit.  De  aquaticis  calamis, &  fruticibus.  Ca.xxxvi 
T Nter  ea  qum  frigidis  gaudet, St  aquaticos  frutices  dixiffe  coueniat ,  Principatum  in  his 
Xtenebut  harundines, belli  pacisq?  experimecis  neceffarim,atc^  etia  in  delicijs  gratse.  Te  40 
gulo  enim  earu  domus  fuas  feptentrionales  populi  operiunt,durantqj  mu  is  reda  aitajn 
reliquo  uero  orbe,&  cameras  leuiflime  fufpendunt.  Chartis^  feruiunt  calami  Aegypti) 
maxime, cognatione  quadam  papyri.Probatiorestamen  Gnidri,&  qui  in  AfiacircaA/ 
naiticu  lacu  nafcuntur.Noftratibus  fungofior  fubeft  natura,  cartilagine  bibula, qu?  cauo 
corpore  intus  fuperne  tenui  inarefeit  l/gnotfiffilis,  prf  acuta  femper  acie.gcniculata.Cscte 
ro  gracilitas  nodis  diftinda ,  leui  faftigio  tenuatur  in  cacumina,  crafliore  paniculo  coma, 
tieqs  hac  iuperuacua.  Aut  enim  pro  pluma  ftrata  cauponaru  repict:aut  ubi  limofiorecal/ 

Io  induruit,ficut  in  Belgis ,  contufa  8Z  interieda  nauium  commifturis  ferruminat  textus, 
glutino  tenacior, rimisq?  explendis  fidelior  pice.  Calamis  orientis  populi  bella  confi/ 


H  I  $  T  6  R  r  Ae  l  i  b  '  xvt  M ' 

citmt .  Calamis  (picula  addunt  irreuocabili  hamo  noxia  Mortem  accelerant  pinna  addi/ 
ta  calamis .  Fitq*  SC  ex  ipfo  telu  aliud  fracfto  in  uulneribus.His  armis  iolem  ipfum  obum/ 
brant.  Propter  hoc  maxime  ferenos  dies  optant .  Odere  uentos  &  imbres ,  qui  inter  illos 
pacem  efle  cogut.  Ac  fi  quis  Aethiopas,Aegyptu,  Arabas, Indos, Scythas,Ba<3ros,Sar/ 
matarum  tot  gentes, &  orientis,  omniacp  Parthorum  regna  diligentius  computet,  xqua 
ferme  pars  hominum  in  toto  mundo  calamis  fuperata  degit .  Praecipuus  hic  ufus  in  Cre/ 
ta  bellatores  fuos  prxcipitauit.  Sed  in  hoc  quo qj,  ut  exteris  in  rebus, uicit  Italia :  quando 
nullus  fagittis  aptior  calamus,  cp  in  Rheno  Bononienfi  amne,cuiplurima  ineft  medulla, 
pondusqj  uolucre,  contra  flatus  quoqp  peruicax  libra.  Quippe  non  eade  gratia  Belgicis, 
10  Ha:c  SiCreticis  comendatioribus:quancp  prxferantur  Indi,quoru  alia  quibufdauidetur 
natura ,  quando  Si  haftaru  uicem  prxbent  additis  cufpidibus ,  Harundini  quide  Indicx 
arborea  amplitudo ,  quale  uulgo  in  templis  uidemus .  Differre  mares  ac  feminas  in  his 
quoqs  Indi  tradunt,  Spiflius  mari  corpus, feminae  capacius,  Nauigioru  etiam  uice  prx/ 
ftant((i  credimus)fingula  internodia.Circa  Acefine  amnem  maxime  naicuntur.  Harun/ 
do  omnis  ex  una  ftirpe  numero fa.Atcp  etiam  recifa  fecundius  refurgit.Radix  natura  ui 
uax, geniculata  Si  ipfa.Folia  Indicis  tantu  breuia. Omnibus  uero  a  nodo  orfa, complexu 
tenues  per  ambitu  inducunt  tunicas:atcp  i  medio  internodio,cum  plurimu,definunt  ue/ 
ilire,procumbuntqp,  Latera  harundini  calamoq?  in  rotunditate  bina,  fuper  nodos  alter/ 
no  femper  inguine, ut  alterum  ad  dextra  fiat ,  alterum  fuperiore  geniculo  ad  Ixua  per  ui/ 
20  ces.Inde  exeunt  aliquando  rami ,  qui  funtcalami  tenues .  Plura  aure  genera,  Alia  fpiflior 
denfiorcp  geniculis,breuibus  internodtis.Alia  rarior  maioribus,tenuior  8i  ipfa.Calamus 
uero  alius  totus  concauus ,  que  fyringiam  uocant,  utiliflimus  fiftulis,  quoniam  nihil  eft  ei 
cartilaginis  atq?  carnis.Orchomcnius  eft  continuo  foramine  peruius,quem  auleticon  uo 
eant, Hic  tibiis  uti!ior,fiftuIis  ille .  Eft  alius  crafliore  Iigno,&  tenui  foramine.Hunc  totum 
Fungofa replet  medulla .  Alius  breuior,alius  (pcerior, exilior, crafllor^.Fruticofiftimusq 
tiocaturdonax,n6  nifi  in  aquaticis  natus:  quonia&  hxc  differentia  eft  multuprxlata  ha 
fundine  qux  in  ficcis  proueniat,  Suu  genus  fagittario  calamo, ut  diximus,fed  Cretico  Ion 
giflimis  internodiis,  obfequenticp  quo  libeat  flecfti  calefacfto.  Differentias  faciut  &  folia, 
no  multitudine,ueru  robore  81  colore.  Valida  Laconicis, Si  ab  una  parte  denfioratquales 
io  in  totum  circa  ft  agna  gigni  putant,diftimiles  amnicis, longisqp  ueftiri  tunicis,  fpatiofius  d 
nodo  fcandente  copiexu.Eft  &  obliqua  harundo  no  in  excelfitate  nafcens,  fed  iuxta  ter/ 
ram  fruticis  modo  fe  fparges,fuauiflsma  in  teneritate  animalibus.  Vocatur  i  quibufdam 
elegia,  Eft  Si  in  Italia  nafcens  adarcha  nomine, paluftris :  Si  cortice,  tantu  fub  ipfa  coma, 
otiliffima  dentibus :  quonia  uis  eade  eft  qux  finapi.  De  Orchomenii  lacus  harundinetis 
accuratius  dici  cogit  admiratio  antiqua.Characia  uocabant  craffiorem  firmioremcjp,plo 
dam  uero  fubtiliorem ,  hanc  in  infulis  fluitantibus  natam,iliam  in  ripis  expatiantis  lacus. 
Tertia  harudo  eft  tibialis  calami, que  auletico  dicebat.  Nono  hic  anno  nafcebatur.Nam 
&  lacus  incrementa  hoc  temporis  fpatio  feruabat,  prodigiofus  fi  quandd  amplitudinem 
biennio  extendiffet:  quod  notatu  apud  Chxronia  infaufto  Athenienfiu  prx!io,&  apud 
4°  Lebadiam  fxpe  notatur  influete  Cephifo.Cuigiturannopermanferitinundatio,profi/ 
ciunt  in  aucupatoria  quocp  amplitudineaiocabantur  geugitx.  Contra  bombyrix  matu/ 
rius  reciproco, graciles ,  feminarum  latiore  folio  atep  candidiore ,  modica  lanugine,  aut 
omnino  nulla ,  fpadonu  nomine  infignibus .  Hinc  erant  armamenta  ad  inclufos  cantus, 
non  filendo&  reliquo  curx  miraculo,  ut  uenia  fit  argento  iam  potius  cani.Cxdiiblebat 
tempeftiue  ufep  ad  Antigenem  tibicinem,cu  adhuc  fimplici  mufica  uterentur, iub  Arcfu 
ro:ficprxparatx  aliquot  poft  annos  utiles  effeincipiebat.Tuncquoq?  multa  domandx 
exercitatione, Si,  canere  tibix  iplx  docendx,coprimentibus  fe  ligulis,quod  erat  illis  thea/ 
trorum  moribus  utilius.Poftqua  uarietas  acceftit,  cantus  quoqj  luxuria, exdi  ante  fol/ 
ftitia  coepta? ,  8C  fieri  utiles  in  trimatu, apertioribus  earu  ligulis  ad  fledlendos  fonos:  qux 

A  5  inde 


Alus, nite/ 
linrn 


28r  C.  PLINII  NATVRALIS 

inde  (unt& hodie.  Sed  tum  cxfuaquancptantuharundine  congruere  perfuafum  erat: 
8£eam  qum  radicem  antecefterat,la:um  tibia:  c6uenire:qumcacume,  dextra:  immenfum, 
quantu  prolatis  quasipfe  Cephifasabluiflet.Nunc  facrificm  Tufcorum  ebuxo,ludicr£ 
uero  loto ,  oftibusqj  afininis&argento  fiunt.  Aucupatoria  harundo  a  Panhormo  lauda 
tiffima,pi(catoria  Abaritana  ex  Africa .  Harundinis  Italia:  ufus  ad  uineas  maxime.Cato 
feri  eam  iubet  in  humidis  agris, bipalio  fubaclo  prius  folo, oculis  difpofitis  interuallo  ter/ 
norum  pedum.  Simul  St  corrudam,  unde  alparagi  fiant:  concordare  enim  amicitiam. 

De  falice  genera  eius  viii.  8t  qum  prmter  (alicem  fint  utilia  ligaturis. 

St  de  rubis.  Cap.  xxxvii 

SAlicem  uero  circa, qua  nulla  aquaticarum  utilior, licet  populi  uitibus  placeant,&cecu/ i» 
ba  educent, licet  alni  fepibus  muniant,  contraq?  erumpentium  amnium  impetus, ripa 
rum  muro  in  tutela  ruris  excubet  in  aqua  fat£,  cxfxcp  denfius  innumero  herede  profint. 
Salicis  ftatim  plura  genera .  Nam  q;  St  in  proceritatem  magnam  emittut  iugis  uinearum 
perticas,  pariuntqjbalth  eo  corticisutncula:  &alimuirgasfequacis  ad  uindluras  lenticiic. 
Alim  prmtenues  uiminibus  texendis  fpetftabili  febtilitate .  Kurfus  zlix  firmiores  corbi/ 
bus,ac  plurimm  agricolaru  iupelledtili :  candidiores  ablato  cortice,  leuicp  tradlatu,ui!ioti/ 
bus  uafis  quam  ut  e  corio  fiant ,  atq?  etiam  fupinarum  in  delicias  cathedraru  aptifiimas. 
Cmdua  falici  fertiIitas,denfiorcp  tonfura  ex  breui  pugno  uerius  quam  ramo, no  ut  remur 
in  nouiflimis  curanda  arbore.  Nullius  quippe  tutior  eft  reditus  minorisiie  impendrj,  aut 
tempeftatum  fecurior .  Tertium  locum  ei  in  mftimatione  ruris  Cato  attribuit,priorem^  2» 
quam  oliuetis,quamcp  frumento,  aut  pratisrnec  quia  defint  alia  uincula.  Siquidem  St  ge 
niH:tss6C  populi,  St  u!mi,&  (anguinei  fruticcs,&  betulm,5c  harundo  fi£Ta,&  harundinu  fo/ 
lia  ut  in  Liguria ,  St  uitis  ipfa ,  recifiscp  aculeis  rubi  alligant ,  St  intorta  corylus .  Mirumcp, 
contufo  ligno  alicui  maiores  ad  uincula  efleuires.  Salici  autem  prmeipua  dos.  Finditur 
Grmca  rubens, candidiorqj  amerina,fed  paulo  fragilior,ideocp  folldo  ligat  nexu.  In  Afia 
tria  genera  obferuant.  Nigram,  utiliorem  uiminibus.-candfdaagricolaru  ufibus:tertiam, 
quas  breuiffima  eft,  helicen  uocant .  Apud  nos  quocp  multi  totidem  nomina  imponunt, 
Vimineam  uocant, eandem  purpurea.  Alteram  t  uitellinam  a  colore, qux  fit  tenuior.Ter 
tiam  Gallicam,qum  tenuiftlma.Nec  in  fruticum ,  nec  in  ueprium  cauliumue,  neq  in  her/ 
barum,autalio  ullo  qudra  fuo  genere  numerentur  iure  (cupri  fragiles  paluftresqj  ad  tegu  50 
Ium  tegetesq?:e  quibus  detracfto  cortice,candelm  luminibus  St  funeribus  feruiut.Firmior 
quibufdam  in  locis  earum  rigor.  Namcp  rjsuelificantno  in  Pado  tantum  nautici,  uerum 
St  in  mari  pifcator  Africus ,  prmpoftero  more  uela  intra  malos  (uipendes.Et  mapalia  fua 
Mauri  tegunt,  proximeqj  mftimanti  hoc  uideantur  efle,  quo  inferiore  Nili  parte  papyri 
funt  ufu .  Sed  fruticofi  generis  funt  inter  aquaticas  8t  rubi, at cp  (amburi  fungofi  generis, 
aliter  tamen  quam  ferulm. Quippe  plus  ligni  ac  (ucci  uticp  fembuco.Ex  qua  magis  cano/ 
ram  buccinam  tubamqj  credit  paftor  ibi  cmfa ,  ubi  gallorum  cantum  frutex  ille  no  exau/ 
diat.Rubi  mora  ferunt ,  St  alio  genere  fimilitudinem  rofe,  qui  uocatur  cynosbatos.Tcr/ 
tium  genus  Idmu  uocant  Grmci  a  loco  .Tenuius  eft  quam  cmtera,  minoribusq;  fpinis,# 
minus  aduncis ,  Flos  eius  contra  lippitudines  illinitur  ex  meile.  St  igni  facro.  Contra  fto/  40 
machi  quocp  uitia  bibitur  ex  aqua.  Sambuci  acinos  habent  nigros  atq;  paruos,  humoris 
lenti, inficiendo  maxime  capillo, qui  St  ipfi  aqua  decorili  manduntur. 

De  foccis  arborum,&  natura  materiarum,  8t  de  cmdendis  ar/ 
boribus.  Cap.  xxxvm 

HVmor  St  cortici  arborum  eft ,  qui  fanguis  earum  intelligi  debet, no  idem  omnibus. 
Ficis  lacfteus:huic  ad  cafeos  figurados  coaguli  uis.Cerafisgummofus,  ulmisfaliuo 
fus,lentus  ac  pinguis  malis,  uitibus  ac  piris  aquofas.  Viuaciora  quibus  lentior.  Atq  in  to/ 
tum  corpore  arboru,ut  reliquoru  animalium,cutis,fanguis,caro3nerui,ueRm,ofla,mcdub 
las.Pro  cute  cortex, Miru, hic  in  moro  medicis  fuccu  quaerentibus, fere  hora  diei  fecunda, 

lapide 


historiae  liber  XVI  235. 

kpide  incuflus  manat, altius  frad:us  ficcus  uidetur.Proximi  plerffc^  adipesJi  uocantur a 
colore  alburnum :  mollis  ac  peflima  pars  ligni ,  etiam  in  robore  facile  putrcfcens,tercdini. 
obnoxia, quare  (emper  amputabitur.Subeft  huic  caro, cui  oflfaad  eft  materice  optimum. 
Alternae  fru&us  quibus  ficcius  Iignu,ut  olea ,  magis  quam  quibus  carnofum,ut  ccrafus. 
Nec  omnibus  adipes  carnesue  largce,ficuti  nec  animalium  acerrimis.  Neurru  habent  bu 
xus, cornus, oleamec  medullam, minimumcp  etiam  fanguinisrficut  ofla  no  habent  forba, 
carnem  fambuci,&  plurimam  ambie  medullam: nec  harundines  maiore  ex  parte.  In  qua 
tundam  arboru  carnibus  pulpa:  uenaeq?  funt.Difcrimen  earu  facile.  Vence  latiores  candi 
diorescp,  pulpa:  fiffilibus  iniunt.Ideo  fit,  ut  aure  ad  caput  trabis  quamiibet  pr^lcng^  ad 
10  mota,idtus  ab  altero  capite  uelgraphij  lentiatur,penetrante  redis  meatibus  fono.Vnde 
deprehenditur  an  torta  fit  materies ,  nodisq?  concila.  Quibufdam  fimt  tubera, ficut  (unt 
in  came  glandia, In  rjs  nec  uena,  nec  pulpa,  quoda  callo  carnis  in  fe  couoluto.Hoc  pretio/ 
GtTimum  in  cedro  Si  acere.  Caxera  menfaru  genera  fiffis  arboribus  circinantur  in  pulpa, 
alioqui  fragilis  efifet  uena  in  orbe  arboris  c^fa .  Fagis  pedines  tranfuerfi  in  pulpa .  Apud 
antiquos  inde  St  uafis  honos .  Marcus  Curius  iurauit  fc  ex  prsda  nihil  attigifie ,  pmer 
guttu  faginu  quo  facrificaret.Lignu  in  longitudine  fluduatur,ut  qua:  pars  fuit  ab  radice, 
uaiidiuslidir.Qutbufdam  pulpa  fine  uenis,mero  ftamine  St  tenui  conflat.H^c  maxime 
fiiTilia.Alia  frangi  celeriora  qu  am  findi,  quibus  pulpa  non  efl:, ut  olea:,uites.  At  e  contra/ 
riojtotu  ecarne  corpus  fico.  Tota  odea  eft  ilex,  cornus,  robur, cytifus, morus, ebenus,lo/ 
tos3&:  qua:  fine  medulla  effe  diximus.C^teris  nigricans  coIor.Fulua  cornus,in  uenabulis 
nitet  incifuris  nodata  propter  decorem .  Cedrus  St  larix  8t  iuniperus  rubent. 

De  larice, St  abiete, 8t  fapino,&  caeteris  huiufmodi  arboribus  c^dedis.  Cap.  xxxix: 

LArix  fceminam  habec,quam  Gneci  uocant  tegida,  mellei  coloris.Inuentu  eft  pido/ 
rum  tabellis  immortale, nullisq?  fiftile  rimis  hoc  lignum.Proximum  medulhe  eft .  In 
abiete  leufon  Grsci  uocauere.Cedrus  quocg  duriffima,qu£  medulla  proxima,ut  in  cot 
poreoffa,  derafo  modo  limo.  Et  fambuci  interiora  mire  firma  traduntur.  Naricp  qui  ue/ 
nabula  ex  ea  faciunt, proferunt  omnibus.Coftat  enim  ex  cute  St  oftibus.  Caedi  tempefti 
uum  quje  decorticentur,  ut  teretes,  ad  templa  c^teracp  ufus  rotundi, cum  germinat, alias 
cortice  inextricabili,^  carie  fubnafcente  efmatcriacp  nigrefeente.  Tigna  St  quibus  aufert 
jo  fecuris  corctcem,a  bruma  ad  fauoniu :  aut  fi praeuenire  cogamur ,  Arduri  occafu,8£ ante 
eu  fidicuta.Nouiffima  ratione  folftitio.  Dies  fyderu  horu  reddentur  fuo  loco.  Vulgo  fa/ 
tisputant  obferuare,ne  quee  dedolanda  arbores  fternatur  ante  editos  fuos  frudus.  Ro 
bur  uere  ccefum,teredinem  fentit, bruma  aute,  neqj  uiatur,  neq?  pandatur, alias  obnoxiu 
etiam  ut  torqueat  lefe  findatcp,quod  in  fubere  tempeftiue  quoq;  ctefo  euenit,  Infinitu  re 
fertlunarisratiomcc  nifi  autcefima  in  tricefimam  exdi  uolunt.  Inter  omnes  uero  conue/ 
nitjUtiliflime  in  coitu  eius  fterni,quem  diem  alq  interluniu,alrj  filentis  lun^  appellant.  Sic 
certe  Tib.  C$Iar,cocremato  ponte  naumachiario, larices  ad  reftituenduc&diex  Rhetia 
pcefiniuit.  Quidam  dicut,ut  in  coitu  St  fub  terra  fit  luna,  quod  fieri  no  poteft  nifi  nodu. 
At  G  copetant  coitus  in  nouiffimu  die  brum^,  illa  sterna  fit  materies, proxime  cu  fupra/ 
40  didis  fyderibus.Quida  St  canis  ortu  addunt, St  fic  caefas  materies  in  foru  Auguftu.  Nec 
noueib  aut  ad  materiem, nec  ueteres  utiliflfim^.Circucifas  quocp  ad  medulla, alrj  non  in 
utiliter  relinquut,  ut  omnis  humor  ftantibus  defluat.Miru,  apud  antiquos  primo  Puni/ 
co  bello  dafse  Duellq  imperatoris  ab  arbore  excifa  LX.dienauigafle.Cdtra  uero  Hiero/ 
nem  rege  ccxx  naues  effedas  diebus  xlv  tradit  LPifo.Secudo  quoq*  Punico  bello, 
Scipionis  daflis  XL.die  a  lecuri  nauigauit.Tantu  tepeftiuitas  etia  in  rapida  celeritate  pol 
let.Cato  hominu  fummus  in  omni  ufu,de  materiis  h^c  adricit,Prflu  e  fapino  atra  potif/ 
Gmum  facito .  VImeam, pinea, nuceam,  hanc  atqj  aliam  materia  omne  cu  effodiesjuna 
decrefcente  eximito  poft  meridie, fine  uento  auftro.  Tuc  erit  tempeftiua,cu  femen  fuum 
mauiruerit,CaHeto,ne  per  rore  trahas,  aut  doles.Ideq?  mox,  Nifi  intermeftrilunaatq? 

A  4  dimidiata 


284  C»  PLINII  NATVRALlS 

dimidiata,ne  tangas  materie.  Tunc  ne  effodias,  aut  procidas  abs  terra.  Diebus  quatuor 
proximis  quibusluna  plena  fuerit,  optime  eximitur.Omnino  caueto  nigram  materia  ne 
doles, ne  csdas.nfoe  tangas, nifi  ficcam,neue  gelidam,neue  roruletam.  T  iberius  idem  Si 
in  capillo  tondendo  feruauitinterlunia.M.  Varro  aduetfusdefiuuia  prsecepit  obferuan/ 
dum  ide  ^  pienilunrjs.  Larici  St  magis  abieti  (uccifis,  humor  diu  defluit.  ¥be  omniu  arbo/ 
rum  altiflim^  ac  rediflims,  Nauiu  malis  antenniscj?  propter  leuitatem  profertur  abies. 
Comunia  his  pinoq?,ut  quadripartitos  uenaru  curfus  bifidoscp  habeat, uel  omnino  (?m 
piices.Ad  fabrorum  inteftina  opera  meduila  fc&ilis.  Optima  quadripartitis  materies, & 
mollior  quam  cxter^.Intellecffus  in  cortice  protinus  peritis.  Abietis  qu£  pars  a  terra  fuit, 
enodis  eft:  h^c  qua  diximus  ratione  fluuiata  decorticatur,  atcp  ita  fapinus  uocatur:fupe/I0; 
rior  parsnodofa  duriorqs/ufterna.  Et  in  ipfis  aut  arboribus  robuftiores  aquilonia  par/ 
tes.Et  in  totum  deteriores  ex  humidis  opacis^tfpiffiores  ex  apricis  St  diuturnf.Ideo  Ro 
msc  infernas  abies  fupernati  prsefertur.Eft  per  gentium  quoqj  regiones  in  r;s  differentia. 
Alpibus  Apeninocp  laudatiffima::  in  Gallia  lura  ac  mote  Vogefo:in  Corflca, Bithynia, 
Poto, Macedonia.  Deteriores  iEneatica  St  Arcadica.Pefllma:  Parnafia,8i  Euboica, quo 
niam  nodofe  ibi  Si  cotort^,putrefcentesc^  facile.  At  cedrus  in  Creta,  Afn'ca,Syria  lauda 
tiffiima. Cedri  oleo  perundta  materies, nec  tinea,nec  carie  fentit.Iunipero  eade  uirtus  qu? 
cedro.  Vaftahrec  in  Hifpania ,  maxim^baccxeius.Medullaeius  ubicunqp  folidior  e/ 
tiam  quam  cedrus.Publicum  omnium  uitium  uocant  fpiras,ubi  lefe  couoluere  ueng  atqj 
nodi.lnueniuntur  in  quibufda,0cut  in  marmore, centra, Id  eft,duritia  clauo  fimiIis,inimi/20 
ca  ferris, Et  quadam  forte  accidunt,lapide  coprehenfo  aut  recepto  (n  corpus, aut  alterius 
arboris  ramo.Megaris  diu  fletit  oleafter  in  foro, cui  uiri  fortes  affixerant  arma,qu2  corti 
ce  ambiente  #tas  longa  occukauerat.Fuitq?  arbor  illa  fatalis  excidio  urbis,prfmonitso/ 
raculo,cum  arbor  arma  peperiflet:  quod  fuccife  accidit,ocreis  galeis^  intus  repertis.Fe/ 
runt  lapides  ita  inuentos,ad  continendos  partus  eflfe  remedio. 

De  materqs,de  magnitudine  arborum,  St  qua:  cariem  St  ruinam  non  feti/ 
tiunt,&  de  perpetuitate  materiarum.  Cap.  xl 

A  Mpliffima  arborum  ad  hoc #ui  exiftimaturRomceuifa,quaproptermiraculum 
Tiberius  Cxfar  in  eodem  ponte  naumachiario  expofuerat  aduecftam  cum  reliqua 
materietdurauitq?  ad  Neroni|  principisamphitheatrum.Fuit  autem  trabs  e  latice  longa  jo! 
pedes  cxx.bipedalicraffkudlne  squalis. Quo  intelligebatur  ufx  credibilis  reliqua  altitu/ 
do  faftigium  ad  cacumen  sftimantibus .  Fuit  memoria  noft ra  St  in  porticibus  fcptorum 
a  M. Agrippa  relicffa ,  reque  miraculi  caufa ,  qua:  diribitorio  fuperfuerat  uiginti  pedibus 
breuior ,  fefquipedali cramtudine.  Abies  admirationis  pracipua:  in  naui,qua:  ex  Aegy/ 
pto  Carj  principis  iuflu ,  obeltfcum  in  uaticano  circo  ftatutum ,  quatuorqj  truncos  lapi/ 
dis  eiufdem  ad  fuftinendum  eum  adduxit  .*  qua  naue  nil  admirabilius  uifum  in  mari  cer/ 
tum  eff.cxxM.  modium  lentis  pro  faburra  ei  fuere.  Longitudo  (pacium  obtinuit  magna 
ex  parte  Offienfis  portus  latere  keuo.Ibi  nancg  demerfa  eft  i  Claudio  principe ,  cum  tri/ 
bus  molibuSjturrium  altitudine  in  ea  ex  «dificatis  obiter  Puteolano  puluere  adueffisq?. 
Arboris  eius  craflkudo  quatuor  hominum  ulnas  compledlentium  implebat.  Vulgoq^o’ 
auditur  ocftoginta  nummorum  St  pluris  malos  ad  eos  uenundari  ufus,  rates  uero  conne/ 
cfti  quadraginta  feftertijsplerafque .  At  in  Aegypto  ac  Syria  reges  inopia  abietis  cedro 
ad  claffes  feruntur  ufl.  Maxima  ea  in  Cypro  traditur  ad  undeciremem  Demetri)  fucci/ 
fa  centumtriginta  pedum ,  craffitudinis  uero  ad  trium  hominum  complexum .  Gerroa/ 
n ue  pradones  Angulis  arboribus  cauatis  nauigant,  quarum  quxdam  Sitrioinra  ho/ 
mines  ferunt.  Spiffiffima  ex  omni  materie,  ideo  St  grauiflima,  iudicatur  ebenus, Si 
buxus,  graciles  natura  t  neutra  in  aquis  fluitat ,  nec  luber ,  1?  dematur  cortex ,  nec  larix. 
Ex  reliquis  ficciffima  lotos ,  qua:  Roma:  ita  appellatur .  Deinde  robur  exalburnatum:  Si 
huic  nigricans  color ,  magisque  etiam  cytifo ,  qua:  proxime  accedere  ebenum  uidetur. 

1  Quanquara 


HIS  t  O  Rjt  Ae  LiBEk  xv  i  ifc$ 

Quanquanon  defint ,  qui  Syriacas  terebinthos  nigriores  affirmet,  Celebratur#  Theri> 
des  nomine, calices  ex  terebintho  folitus  facere  torno,  g  que  probatur  materies.  Omniu 
haec  fola  ungi  uult,meIiorqj  oleo  fit. Colos  mire  adulteratur  iuglande  ac  piro  lylueftri  tin 
ftis, atque  in  medicamine  decodis, Omnibus  qux  diximus  Ipiffa  firmitas.  Ab  his  proxi 
ma  eftcornusrquancp  no  poteft  uideri  materies  propter  exilitate, fcd  lignum  non  alio  pe 
ne  cp  ad  radios  rotarum  utiie:aut  fi  quid  cuneandu  fit  in  ligno,  clauisq?  figendum  ceu  fer 
reisilex  item  S£  oleafter,#  olea  atc£  caftanea,  carpinus,  populus,  Haec  6i  crilpa  aceris  mo 
do, G  ulla,  materies  idonea  effiet  ramis  fsepe  deputatistcaftratio  illa  eft, adimite^  uires.  De 
emo  plerifq?  eorum ,  fed  utiq?  robori  tanta  duritia  eft,  ut  terebrari  nifi  madefadu  non 
io  queat,  3£  ne  fic  quidem  adadus  auelli  clauus ,  Ediuerio  clauum  non  tenet  cedrus.  Mol/ 
liffima  tiiia,eadem  uidetur  #  calidiffima :  argumentum  afferunt,  quod  citiffime  aicias  re/ 
tundat .  Calidi,  morus, laurus, edera,  6C  omnes  e  quibus  igniaria  nunt.ExpIoratoru  hoc 
ufus  in  caftris,paftorumq3  repperit ,  quoniam  ad  excutiendum  ignem  no  iemper  lapidis 
occafio  eft.Teritur  ergo  lignum  ligno,  ignemq?  concipit  attritu ,  excipiente  materia  aridi 
fomitis, fungi, uel  foliorum  facillime  conceptum .  Sed  nihil  edera  praeftatius, quae  teratur 
lauro  laurum^  terat .  Probatur  #  utris  lylueftris,  alia  quam  labrufca,#  ipfa  ederce  modo 
arborem  fcandens.  Frigidiffima  quxcunq?  aquatica.  Ientiffima  aute,&  ideo  fcutis  facien/ 
dis  aptiflima, quorum  plaga  contrahit  fe  protinus,  claudite^  fuum  uulnus,  St  ob  id  conto 
matius  trafmittit  ferreum  quo  funt  genere  fici,fafix,tiiia ,  betu!la,fambucus, populus  utra/ 
20  que.Leuiflima  ex  his,ficus  8C  falix,ideoq?  utiliffim*.  Omnes  aute  etiam  ad  ciflas,quse^ 
flexili  crate  coftant.Habent  8£  candore  rigoremdp,#  in  fculpturis  facilitatem.Eft  lentitia 
platano,fed  madida  ficutalno.  Siccioreade  ulmo,  fraxino,  moro,cerafb,fedp6derofior; 
Rigorem  fortiffiime  feruat  ulmus ,  ob  id  cardinibus  affamentiscp  portarum  utiliflima* 
quoniam  minime  torquetur  :permutanda  tantum  fic,ut  cacumen  ab  inferiore  fit  cardine, 
radix  fuperior.Palma  eft  mollis, St  fuberis  materies  fpiffa,St  malus, pirusqj,necnon  acer; 
fed  fragiles, St  qucecunc^  crifpa .  In  omnibus  fylueftria#  malcula  differentias  cuiufqj  ge/ 
neris  auget.Et  infecunda  fi  t  miota  fertilibus,  nifi  quo  inoenere  mares  ferut, ficui  cuprefi 
fus,St  cornus.  Cariem  uetuftatemq^  non  fentiuntcuprel&cedrus,  ebenus,  fotos,  buxus, 
taxus,iuniperus,  oleafter,St  olea.Et  ex  reliquis  tardiffime  larix, robur, fuber, caftanea,  ia/ 
i°  glans.Rimam  fiffuram^  non  capit  fponte  cedrus,cupreffus,olea.Buxum  maxime  «ter/ 
nam  putant, ebenum  St  cupreffum,cedtumq?,  claro  de  omnibus  materrjs  iudicio  in  tem/ 
pio  Epheliae  Dianae, utpoce  cu  tota  Afia  excruente  quadringentis  annis  peratftu  fit.Cotl 
uenic  tedum  eius  effe  e  cedrinis  trabibus,De  ipfo  fimulacro  deae  ambigitur.  C*teri  ex  e/ 
beno  effe  tradunt :  Mutianus  ter  conful,ex  his  qui  proxime  uffb  eo  fcripfere,  uitigineum, 
&  nunquam  mutatum,fepries  reftituto  templo.  Hanc  materiam  elegiffe  eandem,  Cane/ 
tiam  nomen  artificis  nuncupans :  quod  equidem  miror, cum  antiquiorem  Minerua  quo/ 
que  non  modo  Libero  patre  uetuftatem  ei  tribuat,  Adrjcitmultis  foraminibus  nardo  ri/ 
gari,ut medicatus  humor  alat,teneatq^  iunduras,quas  St  ipfas  effe  modico  admodu  mi/ 
tor.  Valuas  effe  e  cupreffo ,  8t  iam  quadringentis  prope  annis  durare  materiam  omnem 
4°  nouae  fimilem.Id  quoq?  notandum ,  ualuas  in  glutinis  compage  quadriennio  fuiffe,  Cu/ 
preffusin  eas  eleda,quonia  praeter  caeterauno  in  genere  materte  nitor  maxime  ualeat 
aeternus.  N6nne  Gmufacru  Veiouis  in  arce  C  cupreffo  durat,  a  condita  urbe  quingentefi/ 
moquinquagefimoprimo  anno  dicatuCMemorabile  8t  Vticg  templu  Apollinis,ubi  Nu 
midicaru  cedroru  trabes  durant, ita  ut  polita:  fuere  prima  urbis  eius  origine ,  annis  mille 
centuodogintaodio.Et  in  Hifpania  Saguti  aiut  templum  Diance  a  Zacyntho  aduedae 
cum  conditoribus,annis  ducentis  ante  excidium  Troiae, ut  autor  eft  Bocchus, infraqj  op 
pidum  ipfum  id  haberi .  Cui  pepercit  religione  indudus  Annibal,  iunipert  trabibus  e/ 
tiam  nunc  durantibus.  Super  omnia  memoratur  cedes  in  Aulide  eiufdem  dece,  feculis 
aliquot  ante  Troianum  bellum  excedificata:  quonam  genere  materiae  fcientia  obEterata. 


In  pIenudicipoteft,utiq?  qua;  odore  prscellat,ea  gtemitate  prsftare.A  prf  didis  morus 
proxime  laudatur, qus  uetuftate  etia  nigrefcit.  Er  qusda  tamen  in  alrjs  diuturniora  funt 
uiibus  cp  alia.  Vlmus  in  perflatu  firma, robur  defofTum.  Et  in  aquis  quercus  obruta.Ea/ 
dem  fupra  terra  rimofa  facit  opera  torquendo  fefe.  Larix  in  humore  prfcipua,&  alnus  ni 
gra.  Robur  marina  aqua  corrumpitur.  Non  improbatur  in  aqua  81  fagus  &  iuglans. 
quidem  in  his  qus  defodiuntur,uel  principalesJte  iuniperus:  eade  8t  lubdialibus  aptifsi/ 
ma.Fagus  8C  cerrus  celeriter  marcefcunt.EfcuIus  quoqs  humoris  impaties.Et  contra  ada/ 
dia  in  terra  in  paluftribus  alnus  sterna,  oneriscp  quantilibet  patiens.  Cerafus  firma.  VI/ 
mus  8t  fraxinus  Ients,fed  facile  pandantur, flexibiles  tame,ftantesc^  a  circumcifuraficca 
ts  fideliores.Laricem  in  maritimisnauibusobnoxiam  teredini  tradunt:  &  omnia  prster  \% 
quam  oleaftrum  &  oleam.Qusdam  enim  in  mari, qusdam  in  terra  uitijs  opportuniora. 

De  teredinibus.  Cap.  xli 

T  Nfeftantiu  quatuor  genera.Teredines  capite  ad  portionem  grauiflimo,rodunt  denti/ 
Xbus.Hs  tantum  in  mari  fentiuntur,nec  alia  putant  teredine  proprie  dici.  Terreftresti/ 
neas  uocant:  culicibus  uero  Gmiles,  thripas;Quartu  eft  &  duermiculorii  genere  quorum 
quide  alrj  putrefeete  fucco,ipfa  materie:alrj  pariutur,  ficut  in  arboribus,ex  eo  qui  ceraftes 
uocatur.Cum  tantu  eroferit,ut  circuagat  (e, generat  aliu.Hsc  nafei  prohibet  in  alijs  ama/ 
ritudo,ut  cuprcffo.-altjs  duritia,ut  buxo.Tradunt  &  abiete  circa  germinationes  decortica 
tam  qua  diximus  luna, aquis  no  corrumpi,  Alexandri  Magni  comites  prodiderunt,in  Ty 
lo  rubri  maris  infula  arbores  efle,  ex  quibus  naues  fierent,quas  cc.annis  durantes  inuen/  :o 
tas:&  fl  mergerentur, incorruptas.In  eadem  efle  fruticem  baculis  tantum  idones  craffitu/ 
dinis,uarium  tigriu  maculis, ponderofum  :  &  cu  in  fpifllora  decidit,  uitri  modo  fragilem. 

De  materrjs  architedi,8£  qus  materies  ad  quid  utilis, &  qus  firmior 
materia  in  tedum  Cap.XLii 

A  Pud  nos  materia:  finduntur  aliqua  fponte:  ob  id  architedi  eas  fimo  illitas  ficcari  ia 
JL\.bent,ut  afflatus  no  noceant.Pondus  fuftinere  ualid^  abies,larix,etia  in  trafuerfum 
pouts.Robur,olea  incuruantur  ceduntC^  ponderi .  Ilis  renituntur,  nec  temere  rumpun/ 
tur:  priufq?  carie  uiribus  deficiunt.  Et  palms  arbor  inualida,in  diuerfum  enim  curua/ 
tu  r.  At  populus  contra  omnia  inferiorapandatur,palmaecontrario  fornicatur.  Pinus  Sd 
cupreffus  aduerfus  cariem  tineastp  firmiflims.Facile  pandatur  iuglans.  Fiunt  enim  &ex  io 
ea  trabes ,  frangiip  Ce  prsnunciat  ftrepitu :  quod  in  Antandro  accidit,  cum  e  balneis  ter/ 
riti  fonoprofugerunt.Pinus, pices, alni, ad  aquarum  dudus  in  tubos  cauanrur.  Obruta 
terra, plurimis  durant  annis. Eaedem  fi  non  integantur,cito  fenefeunt:  miro  modo  fortio/ 
res, fi  humor  extra  quocp  fuperfit.Firmiflima  ad  tedum  abies.Eadem  ualuarum  repagu 
lis,8C  ad  quscuncp  libeat  inteflina  opera  aptifli'ma,fiue  Grsco,fiue  Campano,  fine  Sicu/ 

Io  fabries  artis  genere  {pcdabilis,ramentorum  crinibus  pampinato  femper  orbe  feuol/ 
uens  ad  incitatos  runcinaru  raptus.  Eadem  8C  curribus,maxime  fociabilis  glutino  in  tan/ 
tum, ut  findatur  ante  qua  foiida  eft. 

De  glutinanda  materia, Sd  lignis  fedilibus.  Cap.  xliii 

MAgna  aut  &  glutini  ratio, propter  ea  qus  fedilibus  Iaminis,ac  in  alio  genere  operi/  40 
untur.Staminea  hoc  ufu  probant  uena,  8C  uocant  fertile,  argumento  fimilitudinis, 
quonia  iachrymofe  crifpa.  In  omni  genere  8i  glutinu  abdicat  qusda,  81  inter  fe&cu  alijs 
infociabili  glutino,ficut  robur.Sed  nec  fer£  cohsret,nifi  fimilia  natura,utfi  quis  lapidem 
lignumqj  cdiungat. Cornu  maxime  audit  forbus,carpinus,buxus,poftea  tilia.  Cuicunq; 
operi  facilia, flexilia  omnia, qu?  lenta  diximus,pr§terqj  morus  81  caprificus.  Durabilia  ac 
fcdilia,qusmodice  humida.  Arida  em  latius  cp  uiridia  ferris  cedunt,prster  robur  &bu/ 
xum,qus  pertinacius  refiftunt,  ferrarumcp  dentes  replent  squalitate  inertirqua  de  caufa 
alterna  inclinatione  egerut  fcobe.Obedietifllma  quocuq?  in  opere  fraxinus, eademqj  co 
cylo  haftis  melior,  cornu  Ieuior,forbo  letior,  Gallica  uero  etia  ad  currus  flexibilis.  Vitem 


HISTORIAE  LIBER  XVI  287 

smularetur  ultnus,ni  pondus  eflfet  in  culpa.  Facilis  &  fagus, quanquam  fragilis  &  tenera. 
Eadem  fenilibus  laminis  in  tenui  flexilis ,  capfisqj  ac  ferinqs  ibla  utilis.  Secatur  in  la  tui/ 
nasprstenues  8£  ilex, colore  quoq?  non  ingrata:  fed  maxime  fida  rjs  qus  tcruntur,ut  ro/ 
tarum  axibus:ad  quos  lentore  fraxinus  utilis,ficut  duricia  ilex,&  utroque  legitur  ulmus. 
Sunt  uero  dC  parui  ufus  fabrilium  minifteriorum  infignes.Iaeocp  proditum,  terebris  ua/ 
ginas  ex  olcaftro,  buxo, ilice,  ulmo,  fraxino  utiliflimas  fieri,  ex  rjfde  malleos, maiores  quo 
que  e  pinu  &iIice.Et  his  autem  maior  ad  firmitatem  caufa  tempeftiuscsfursquamim/ 
matura :  quippe  cum  ex  olea  duriflimo  ligno  cardines  in  foribus  diutius  immoti,  plantas 
modogerminauerint.  Cato  uedtes  aquifolios,  laureos,  ulmeos  fieri  iubet.Hyginus  m a/ 
40  nubria  ruftiriscarpinea,iIigna,cerrea.Qus  in  laminas  fecatur, quorum^  operimento  ue 
ftiatur  alia  materies, prscipua  funt  cedrus,  terebinthus,  aceris  genera, buxu, palma, aqui 
folium, ilex, (amburi  radix, popuIus.Dat  &  alnus, ut  dictum  eft,  tuber  fed:ilc,ficut  cedrus 
acerqj.Nec  aliarum  tubera  in  pretio .  Mediacp  pars  arborum  crilpior,  &  quo  propior  ra/ 
dici  minoribus  magisq?  flexilibus  maculis.Hsc  prima  origo  luxurias,  arborem  alia  inte/ 
gi,ft  uiliores  ligno  preciofiores  cortice  fieri, ut  una  arbor  fspius  ueniret.Excogitats  funt 
H  ligni  bradtes,nec  fatis.Cccpere  tingi  animalium  cornua, dentes  fecari,lignumqj  ebore 
diftingui,tnox  operiti .  Placuit  deinde  materiem  &  in  mari  qusri .  Teftudo  in  hoc  fecla* 
Nupere^  portentofis  ingenrjs  principatu  Neronis  tnucntum,ut  pigmetis  perderet  fe.pla 
riscp  ueniret  imitata  lignum .  Sic  Iedlis  pretia  qusruntur,fic  terebinthum  uinci  iubenc,ite 
to  cedrum  pretiofius  fieri ,  fic  acet  decipi .  Modo  luxuria  non  fuerat  contenta  ligno ,  iatn  Ii/ 
gnum  emi  teftudinem  facit. 

De  arborum  state,  &  qus  genera  arborum  minime  durarit. 

Similiterdeuifco&Druidis.  Gap.  'xliiii 

T  Tltaarboru  quarunda  immefa  credi  poteft,  fi  quis  profunda  mudi  8C  faltus  inaccef/ 
V  fos  cogitet.  Veru  ex  his  quas  memoria  hominu  cuftodit, durat  in  Liternino  Africa 
ni  prioris  manu  fats  olius,Item  myrtus  eodem  ioco  cofpicus  magnitudinis.Subeft  fpe/ 
cus.in  quo  manes  eius  cuftodire  draco  traditur .  Romae  uero  lotos  in  Lucins  area,  anno 
qui  fuit  tine  magiftratibus  ccclxix.  urbis  sde  condita ,  incertu  quantu  ipfa  uetuftior. 
EfTe  quidem  uetuftiorem  no  eft  dubiu,cum  ab  eo  luco  Lucina  nominetur .  Hac  nunc  cir/ 
io  citer  annum  ccccl.  habet.  Antiquior  illa  eft  fed  incerta  eius  stas, qus  capillata  dicitur* 
quoniam  Veftaiium  uirginum  capillus  ad  eam  defertur.  Verum  altera  lotos  in  Vulcana 
li, quod  Romulus  conftituit ex  uidloria  de  decumis, squ?ua  urbiintelligitur,ut  autoreffc 
MalTurius.Radices  eius  in  foru  ufq;  Csfaris  per  ftatfones  muniri  pioru  penctrar.Fuit  cl5 
eacupreifussqualisjcircafuprema  Neronis  principis  prolapfa  arc^  ncgfecla.  Vctuftior 
aut  urbe  in  Vaticano  ilex, in  qua  titulussreis  literis  HetruHs, religione  arbore  iam  tue  di 
gnam  faiifefignificat.Tiburtes  quoq;  originem  multo  ante  urbem  Roma  habet.  Apud 
eos  extant ilices  tres,  etiam  Tiburto  conditore  eorum  ueruftiores,  apud  quas  inaugura/ 
tus  traditur.Fuifle  autem  eum  tradunt  filium  Amphiarai,  qui  apud  Thebas  obierit  una 
state  ante  iliacum  bellum.Sunt  autores  8f  Delphicam  platanum  Agamemnonis  manti 
4«  fa:am:&  alteram  in  Caphyis  Arcadi?  luco.Sunt  hodie  ex  aduerfo  Ilienfium  urbis  iuxtat 
Heiiefpontum  in  Protefilai  fepulchro  arbores, qus  omnibus  ephebfjs  eius  cu  in  tantum 
accrcuere  ut  Ilium  afpiriant,inarefcunt,rarfuscp  adolefcunt.luxta  urbem  autem  quercus 
ia  Ili  tumulo  tunc  fats  dicuntur,cum  coepit  Ilium  uocari.  Argis  olea  nuc  etiam  durare  di/ 
citur,ad  qua  Io  in  uaccam  mutatam  Argus  alligauerit.  In  Ponto  circa  Heraclea  ars  funt 
Ionis  Strati)  cognomine ,  ibiq?  quercus  dus  ab  Herculs  fats.In  eode  tracftu  portus  eft, 
Amyco  Bebrycu  rege  interfedlo  clarus.Eius  tumulus  a  fupremo  die  lauro  tegit", qua  infi* 
nam  uocat:  quoniafi  quid  ex  ea  decerptu  inferatur  nauibus,iurgia  fiat  donec  abqciatur. 
Regione  Aulocrenen  diximus,  per  qua  ab  Apanaia  in  Phrygia  iturjibi  platanus  oftendi 
cur,  ex  qua  pependit  Msrfya  ubtus  ab  Apolline ,  qus  iam  tum  magnitudine  elecfta  eft. 


288  C.  PLINII  NATVRALIS 

Nec  non  palma  Deli  ab  eiufdem  dei  state  cofpicitur.  Olympi*  oleafter,ex  quo.pritmrs 
Hercules  coronatus  eft,&  nuc  cuftoditur  religiofe.  Athenis  quoq?  olea  durare  traditur  in 
certamine  fdita  a  Minerua.E  diuerfo  breuiflima  uita  eft  puniris, fico,maIis.Ex  his  pr^co 
cibus  breuior  q  ferotinis,  dulcibus  qj  acutis,  &  dilutior  in  punicis :  Item  in  uitibus,  praei/ 
pueep  fertilioribus.  Grscinus  autor  eft  fexagenis  annis  durafle  uites.  Videntur  &  aquati/ 
cs  celerius  interire.Senefcut  quide  uelociter,fed  e  radicibus  repullulant,  laurus, &  mali,& 
Punics.Firmiffims  ergo  ad  uiuendu  oles ,  ut  quas  durare  annis  cc.inter  autores  conue/ 
niat.Eft  in  fuburbanoThufculaniagri  colle  qui  Corne  appellatur, lucus, antiqua  religioe 
Diana:  facratus  a  Latio ,  uelut  arte  tonfili  coma  fagei  nemoris.  In  hoc  arborem  mori  exi/ 
miam  state  noftra  adamauit  PaffienusCrifpus,bis  conful, orator, Agrippirismatrimo/ 10 
nio  &  Nerone  priuigno  clarior  poftea,ofculari  cople&iqp  eam  folitus,non  modo  cubare 
fub  ea  uinumqj  illi  affundere.  Vicina  luco  eft  ilex,  ££  ipfa  nobiIis,xxxv.pedum  ambitu 
caudicis  x.arbores  meties  fingulas  magnitudinis  uifends,fyluamc^  fola  facit.Edera  neca 
ri  arbores  certu  eft.  Simile  quidda  S£  in  uifco,  tametfi  tardiore  earum  iniuriaarbitrantur. 
Nancp  8£  hoc  prster  fruclus  agnofeitur  n5  in  nouiflimis  mirabile.  Qusdaenim  in  terra 
gigni  no  poffunt,  &  in  arboribus  nafcutur.  Nancpcum  fuam  fedem  no  habeant  in  aliena 
uiuunt,Gcut  uifcum.Eft  8t  in  Syria  herba}qug  uocatur  cadytas,n5  tantum  arboribus, fed 
ipfisetia  (pinis  circuuoluens  fefe.Item  circa  Tempe  Theffalica,quspo!ypodionuocatur, 

SC  qus  dolichos  aclerpilldm.  Oleaftro  quocp  deputato  quod  gignatur  uocatphaunos. 
Quod  uero  in  (pina  fullonia  hypophsfton,  calyculis  inanibus,  folrjs  paruis, radice  alba,  «a 
cuius  fuccus  ad  detradiones  in  comitiali  morbo  utiliffimus  habetur.  Vifci  tria  genera. 
Nancp  in  abiete  ac  larice  ftelin  dicit  Eubcea  nafei, hyphear  Arcadia.  Vifcum  aute  in  quer 
Cu,robore,  iIice,pruno  {ylueftri, terebintho, nec  alrjs  arboribus  adnafei,  plericp.Copicfifii 
mum  in  quercu,quod  dryos  hyphear  uocant.In  omni  arbore, excepta  ilice  &quercu3di'f/ 
ferentiam  facit  odor  uirusqj:  &  folium  n5  iucundi  odoris  in  utroqj, uifco  amarum  &  !en- 
tu.  Hyphear  ad  faginada  pecora  utilius.  Vitia  modo  purgat  primo,  dein  ea  pinguefacit, 
qus  fuffecere  purgationi.Quibus  fit  aliqua  tabes  intus, negat  durare.Ea  mededi  ratio  xi 
ftatis  quadragenis  diebus.Adrjciuntdifcrime,ui{co  in  his  qus  folia  amittat, &  ipfi  decide 
re:c5tra  adhsrere  nato  in  sterna  fronde.  Omnino  aut  fatu  nullo  modo  nafcitur,nccm!i 
per  aluu  auiu  redditu, maxime  palubis  &  turdi.Hsc  eft  natura,ut  nifi  maturatu  in  uentre 
auiu, non  proueniat.  Altitudo  eius  no  excedit  cubitale,femper  fruticofi  ac  uiridis.Masfer 
tilis,foemina  fterilis.  Aliquado  no  fert.  V ifcu  cofit  ex  acinis  qui  colligutur  meftiu  tepore 
immaturi.Nafiacceffere  imbres, amplitudine  quideaugentur,uifcouero  marcefcut.Sic/ 
cantur  deinde, 8£  aridi  tundutur,ac  coditi  in  aqua  putrefeut  duodenis  fere  diebus,  Vnuqj 
hoc  reru  putrefeendo  gratia  inuenit.Inde  in  profluete  rurfus  malleo  tufi,amiftis  corticib. 
interiore  carne  Ientefcuc.  Hoc  eft  uifcu  pennis  auiu  ta&u  Iigadis,  iuglandis  oleo  fubariu, 
cum  libeat  infidias  moliri.  No  eft  omitceda  in  ea  re  &  Galliaru  admiratio.  Nihil  habent 
Druids  (ita  fuos  appellant  magos)  uifco  &  arbore  in  qua  gignatur(G  modo  fit  robur)fa/ 
cratius.Ia  per  fe  roboru  eligut  lucos, nec  ulla  facra  fine  ea  fronde  coficiunt,ut  inde  appella 
ti  qcp  interpretatione  gr^ca  poffint  Druids  uideri.  Enimuero  qcqd  adnafeatur  illis,  ecoe  40 
lo  miffum  putant, fignumcjs  effe  elecfts  ab  ipfo  deo  arboris,Eft  aut  id  raru  admodum  in 
uentu,S£  repertum  magna  religionepetitur:&  ante  omnia  fexta luna, qus  principia  men 
fium  annorumqj  his  facit,&  feculi  poft  tricefimum  annu,quia  iam  uirium  abunde  habe/ 
at, nec  fit  fui  dimidia.  Omnia  fanante  appellantes  fuo  uocabulo,facrificio  epuliscp  rite  fub 
arbore  prfparatis,duos  admouet  candidi  coloris  tauros, quoru  cornua  tunc  primu  uinci 
antur.  Sacerdos  candida  uefte  cultus  arbore  fcandit.Falce  aurea  demetit.  Candido  id  ex 
cipitur  fago.  Tunc  demum  uicftimas  immolant,  precatesut  fuumdonu  deusprofperum 
faciat  his  quibus  dederit.  Fcecunditate  eo  poto  dari  cuicuncp  animali  fterili  arbitrantur, 
contraqj  uenena  omriia  effe  remedio.  Tanta  gentiu  in  rebus  friuolis  plerunqj  religio  eft. 


c.  PLINII  SECVNDI  NATVRALIS 
HISTORIAE  LIBER  XVII. 


PROOEHIVJ4. 

Arborum  pretia  mirabilia.  Cap.  i 

a  t  v  r  a  arborum, terra  mariqj  (pftnte  fua  prouenientium,di7 
dia  eft.  Reftat  earum  qus  arte  8L  humanis  ingenfis  fiunt  uerius 
cp  nafcuntur.  Sed  prius  mirari  fuccurrit ,  qus  abftulimus  penu/ 
ria  pro  indiuifo  poflefla  a  feris ,  depugnante  cu  fis  homine  circa 
caducos  frudtus,  circa  pendentes  uero  &  cum  alitibus,  in  tanta 
delitiarum  pretia  uenifle,clariflimo(ut  equidem  arbitror)exem/ 
jjj  pio  L.Crafsi  atcg  Cn.  Domitfi  Aenobarbi.  Craftus  orator  fuit 
in  primis  nominis  Romani :  domus  ei  magnifica:  fed  aliquanto 
pneftantiorin  eodem  palatio  Q.  Catuli,  qui  Cimbros  cum  C.  Mario  fudit.  Multo  ue/ 
ro  pulcherrima  confenfu  omnium  state  ea  in  colle  uiminali  C.  Aquilfi  equitis  Rom.da/ 
tiorisilla  etiam  quam  iuris  ciuilis  fcientia,  cum  tamen  obiedla  Craflfo  fua  eft .  Nobilifsi/ 
marum  gentium  ambo  Craftus  atque  Domitius  cenfuram  poft  confulatum  fimul  geG 
fere, anno  condits urbis  dclxii.  frequentem  iurgfis  propter  dilsimilitudinem  morum. 
to  Tum  Cn.Domitius ,  ut  erat  uehemens  natura, prsterea  accenfus  odio,  quod  ex  smula/ 
tioneauidiffimumeft,  grauiter  increpuittanticenforem  habitare,  pro  domo  eius  milia 
nummorum  identidem  promittens .  Et  Craftus ,  ut  prsfens  ingenio  femper,&  faceto  Ie/ 
pore  folers,  addicere  fe  refpondit,  exceptis  fex  arboribus .  Ac  ne  uno  quidem  denario,  fi  vide  Valeri» 
adimerentur,  emptam  uolente  Domitio:  Craftus.  utrumne  igitur  ego  fum,  inquit,  qus/  mxM.9 
fo Domiti,  exemplo  grauis&ab  ipfa  mea  cenfura  notandus, qui  in  domo  quae  mihi  hs/ 
reditate obuenit,comiter  habitem:an  tu,qui  fex  arbores  sftimescEs  fuere  loti, patula  ra 
motu  opacitate  lafcius ,  Cscina  Largo  e  proceribus  crebro  iniuuenta  noftra  eas  in  do/ 
mo  fua  oftentate .  Duraueruntq*,  quoniam  8C  de  longiffimo  suo  arborum  diximus ,  ad 
Neronis  principis  incendia, quibus  cremauit  urbem, annis  clxxx  poftea, cultu  uirides 
1°  iuuenescp  ,ni  princeps  ille  acceleraflet, etiam  arboru  mortem .  Ac  ne  quis  uilem  de  este/ 
ro  Craffi  domum ,  nihilcp  in  ea  iurgante  Domitio  fuifte  dicendum  prster  arbores  iudi/ 
cec,iam  columnas  quatuor  Hymettfi  marmoris ,  sdilitatis  gratia  ad  (cenam  ornandum 
aduecTaSjin  atrio  eius  domus  (latuerat,  cum  in  publico  nondum  eftent  ulls  marmores. 

Tatn  recens  eft  opulentia:  tantocp  tuc  plus  honoris  arbores  domibus  afferebant, ut  fine 
illis  ne  inimicitiarum  quidem  pretium  feruauerit  Domitius.Fuere  ab  fis  8C  cognomina  ati 
tiquis:  Fronditio  militi  illi ,  qui  prsclara  facinora  Vulturnu  tranfnatans  fronde  capiti  itn/ 
polita, aduerfus  Annibalem  sdidit.StoIonum  Licinis  genti :  ita  enim  appellatur  in  ipfis 
arboribusfruticatioinutilis,unde&  pampinatio  inuenta  primo  Stoloni  dedit  nomen. 

FuitK  arboru  cura  legibus  pri(cis:cautumcp  eft  xii.  tabulis ,  ut  qui  iniuria  cecidiftet  alie/ 

4>  nas, lueret  in  fingulas  sris  xxv.  Quid  exiftimamus,futurasne  eas  credidiffe  ad  fupradi/ 
dam  asftimationcm  illos ,  qui  frugiferas  tanti  taxauerante1  Nec  minus  miraculum  in  po/ 
mo  eft, multarum  circa  fuburbana  fructu  annuo  addi(fto  binis  milibus  nummfim,  maio/ 
rc  Ungularum  reditu ,  quam  erat  apud  antiquos  prsdiorum.  Ob  hoc  infita,&  arboruni 
quoque  adulteria  excogitata  (unt,ut  nec  poma  pauperibus  nalcerentur.  Nunc  ergo  dice/ 
mus  quo  maxime  modo  cantum  ex  hisueeffigal  contingat,  ueram  colendirationemab/ 
folutamq?  prodituri .  Et  ideo  non  uulgata  tradlabimus ,  nec  qus  conftare  animaduerti/ 
mus,  fed  incerta  atque  dubia,  in  quibus  maxime  fallitur  uita.Nam  diligentia  in  fuperua/ 
cuisaffecftare,non  noftrum  eft.  Ante  omnia  autem  in  uniuer(iim,&  qus  ad  eunda  arbo 
rum  genera  pertinent  in  commune  de  ccelo  terraqj  dicemus. 


290 


C.  PLINII  NATVRALIS 

Dc  natura  coeli  ad  arbores,  8C  quam  parte  coeli  fpedtare  debeant.  Csp.  j- 
A  Quilone  maxime  gaudent,  denfiores  ab  afflatu  eius  latiorcscp;&  materia  firmio/ 
jlV  ris.Qua  in  re  plericp  falluntur, cum  in  uineis  pedameta  no  fint  a  uento  eo  opponen 
da,&  id  tantu  d  feptentrione  feruandum .  Quinimo  tempcftiua  frigora  plurimum  arbo/ 
rum  firmitati  conferunt,&  fic  optime  germinant:  alioqui  fi  blandiantur  auftri.defadfcen 
tes,ac  magis  etiainflore.Namficum  defloruere,  protinus  fequatur  imbrcs,in  totum  po 
ma  depereut :  adeo  ut  amygdala  SI  piri ,  etia  fi  omnino  nubilum  fiat,auftrinustje  flatus, 
amittat  foetus.Circa  uergilias  quidem  pluere, inimicifsimu  uiti  81  ole^.-quonia  tunc  coitus 
eft  earum .  Hoc  eft  illud  quatriduu  oleis  decretorium, hic  articulus  auflrinus  nubili  fpurci 
quod  diximus .  Fruges  quoque  peius  maturefcunt  auftrinis  diebus,  fed  celerius.  Illa  funt  I() 
noxia  frigora,  quxfeptentrionibusautpr^pofteris  fiunt  horis.  Hyernem  quidem  aqui/ 
Ioniam  efle,omnibus  fatis  utilifsimum.  Imbres  uero  tunc  expetedi  euides  caufa  eft,  quo/ 
niam  arbores  foetu  exinanitas,&  foliorum  quoqj  amifsione  languidas, naturale  eft  auide 
efurire.Cibus  aut  earum  imber.  Quare  tepidam  efle  hyemem,ut  abfumpto  partu  arbo/ 
rum, fequatur  protinuscoceptus,id  eft ,  germinatio  ac  deinde  alia  florefcendi  exinanitio, 
inutilifsimum  experimentis  creditur.Quinimo  fi  plures  ita  continuentur  anni, etiam  ipfe 
moriuntur  arbores ,  quoniam  nemini  dubia  pcena  eft  in  fame  laborantium.Ergo  qui  di/ 
xit  hyemes  fcrenas  optandas,non  pro  arboribus  uota  fecit.  Nec  per  folftitia  imbres  uiti/ 
bus  conducunt.Hyberno  quidem  puluere  latiores  fieri  mefles, luxuriantis  ingemj  fertili 
tate  didtum  eft»  Alioqui  uota  arborum  communia  funt  frugumcp,niues  diutinas  federe.  29 
Cau(a,non  folum  quia  animam  terne ,  euanefcentem  exhalatione,  includunt  81  compri/ 
munt,retroq?  agunt  in  uires  frugum  atcp  radices:  ueru  quod  81  liquorem  fenfim  probet, 
purum  pmerea  leuifsimumcp ,  quado  nix  aquarum  cceleftium  fpuma  eft.Ergo  humor 
ex  his  no  untucrfus  ingurgitans  diluensqp,  fed  quomodo  fititur  diftillans ,  uelut  ex  ubere 
alit  omnia  qua:  non  inundat.Tellus  quoq?  illo  modo  fermentefcit,&  fucci  plena, ac  la&e/ 
fcentibus  fatis  non  effceta,cum  tempus  aperit,tepidis  arridet  horis.Ita  maxime  frumenta 
pinguefcut,  pr^tercp  ubi  calidus  (emper  aer  eft,ut  in  Aegypto.Continuatio  enim  &  ipfa 
confuetudo,idem  quod  modus  aliubi  efficit.-plurimumq?  prodeft  ubicuncp  n5  effe  quod 
noceat.In  maiore  parte  orbis, cum  pnecoces  excurrere  germinationes,euocarf  indulgen 
tia  caeli,  fecutis  frigoribus  exuruntur.  Qua  de  caufa  ferotin^  hyemes  noxia:  fylueftribus  p 
quoque, qua:  magis  etiam  dolent  urgente  umbra  foa,  nec  adiuuante  medicina,quoniam 
ueftire  teneras  intorto  ftramento  in  fylueftribus  non  eft.Ergo  tempeftiu^  aquse  hyber/ 
nisprimum  imb'ribus,deinde  germinationem  antecedentibus.  Tertium  tempus  eft  cum 
educant  poma ,  nec  protinus,  fed  iam  ualido  fcetu.  Qu«  frutftus  fuos  diutius  continent, 
longioresqp  defiderant  cibos ,  his  8C  (erotinte  aqux  utiles ,  ut  uiti,  olea,  punicis .  Ha  iam 
pluuia  generis  cuiufque  arboribus  diuerfo  modo  defiderantur,  alrjs  alio  tempore  matu/ 
rantibus.  Quapropter  rjfdem  imbribus  quadam  ladi  uideas,aliaiuuari,6£  in  eodem ge/ 
nere,ficut  in  piris,  Alio  die  hyberna  quarut  pluuias,alio  uero  pracocia,ut  pariter  quidem 
omnia  defiderent.  Hybernum  tempus  eft:  ante  germinationem ,  qua  aquilonem  auftro 
utiliorem  facit.Ratio  eadem  mediterranea  maritimis  prafert  (fant  enim  plerucp  frigidio  ^ 
ra )8C  montuofa  planis, &  nodturnos  imbres  diurnis.  Magis  fruutur  aquis  (ata,n5  ftadm 
auferente  eas  fole .  Connexa  8i  fitus  uinearu  arbuftorucp  ratio  eft, quas  in  horas  debeat 
(pe<ft  are.  V irgilius  ad  occalus  (eri  damnauit.  Aliqui  fic  maluere,  <q;  in  exortu.  A  pluribus 
meridie  probari  aduerto.Nec  arbitror  perpetuu  quiccfj  in  hoc  pracipi  pofle.Ad  folina/ 
turam,ad  loci  ingeniu ,  ad  cceli  cuiufcp  mores  dirigenda  folertia  eft .  In  Africa  meridiem 
uineas  fpe<ftare,8£  fi  uiti  inutile, colono  falubre  eft,quoniam  ipfa  meridiana  fubiacetpla/ 
ga  t  quapropter  qui  ibi  in  occafum  aut  feptentriones  coferet,  optime  mifcebit  folu  ccelo, 
cum  Virgilius  occafus  improbet.  Nec  de  feptentrione  relinqui  dubitatio  uidetur.Atqui 
in  Cifalpina  Italia  magna  ex  parte  uineis  ita  pofitis ,  copertum  eft  nullas  efle  fertiliores. 

Multum 


HISTORIAE  LIBER  XVil  291  < 

Multum  rationis  obtinent  uenti.In  Narbonenfi  prouincia  atque  Liguria,&Tparte  Hetru 
rk, contra  circium  ferere  imperitia  exiftimatur.-eundemq;  obliquum  accipere,prouiden/ 
tia.Is  enim  ibi  $  flatem  temperat,  fcd  tanta  plerunqj  uioIentia,ut  auferat  tedca. 

De  focietate  coeli  &  terra  ad  arbores.  Cap.  iit 

r\  Vidam  ccelum  terra:  parere  cogunt :  ut  qum  in  ficcis  ferantur,  oriente  ac  feptentrio/ 
v^nes  fpedentrqu?  in  humidis,meridiem.Necnon  ex  ipiis  uiribus  caufas  mutuantur, 
in  frigidis  pr^coces  ferendo ,  ut  maturitas  antecedat  algorem .  Quae  poma  uitesq?  rores 
oderint,contraortus,ut  ftatim  auferat  lohqure  ament,  ad  occafus,ueletiaad  feptetriones, 
ut  diutius  eo  fruatur.  Ceteri  ueto  fere  ratione  natura  fecutfin  aquilonem  obuerfas  uitcs 
10  Si  arbores  poni  fuafere.  Odoratiorem  etiam  fieri  talem  fructum  Democritus  putat. 

De  qualitate  regionum.  Cap.  iin 

A  Quilonis  fitu  uentorumfp  reliquorum,  diximus  iecudo  uolumine, dicemus^  pro/ 
XJLximo  plura  cceleftia.Interim  manifeftu  uidetur  falubritatis  argumentu ,  quoniam 
in  meridiem  etia  (pedtantium  femper  ante  decidunt  folia .  Similis  &  in  maritimis  caufa. 
Quibufdam  locis  afflatus  maris  noxfi,in  plurimis  fidem  utilesrquibufdam  fatis  e  Iongin/ 
qao  afpicere  maria, iucundum :  propius  admouere  felis  halitum, inutile .  Similis  8C  flumi/ 
numftagnorumq?  ratio.Nebulis  adurunt, 8C^ftuantia  refrigerant  opacitate,  atcp  etiam 
rigore  gaudent, qure  diximus .  Quare  experimetis  optime  creditur.  A  coelo  proximu  efl: 
terree  dixiflfe  ratione,haud  faciliore  tradlatu.  Quippe  non  eade  arboribus  cSuenit  8C  fru/ 
10  gibusplerunc^,ncc  pulla  qualem  habet  Campania, ubicp  optima  uitibus,aut  qu£  tenues 
exhalat  nebulas.Nec  rubrica  multis  laudata.  Cretam  in  Albenfiu  Pompeianorfi  agro ,8C 
argillam  cundtis  ad  uinca  generibus  anteponut,  quancp  praepingues ,  quod  excipitur  in 
eo  genere.  Inuicem  fabulum  aibu  in  Ticinenfi,  multisq?  in  locis  nigrum  itcmcp  rubrum, 
etiam  pingui  terra  permixtum,infcecundum  efl:.  Argumenta  quo c$  mdicantiu  (kpe  fal/ 
lunt.Non  utiqj  folum  Lotum  efl, in  quo  procera  arbores  nitent,  pratercp  iliis  arboribus. 
Quidenim  abiete  procerius  C  at  queo  uixiflepoflit  alia  in  loco  eodem?  Nec  Iuxuriofa  pa/ 
bula pinguis  foli  femper  indicium  habent.Nam  quid  laudatius  Germania  pabulis?#  ta 
menftatim  fubcfl:  harena  tenuifltmo  ceipitu  corio.Nec  femper  aquofe  efl;  terra,  cuipro/ 
ccritasherbaru,non  Hercule  magis  cp  pinguis  adhreres  digitis,  quod  in  argillis  arguitur. 
5®  Scrobes quide  regefta  in  eos  nulla  complet, ut  denfa  atq?  rara  ad  hunc  modu  deprehen/ 
dipoffit,ferroq?  omnis  rubigine  obducit.  Nec  grauis  aut  leuior  iufto  deprehedicur  pon/ 
dere.Quod  enim  pondus  terra  iuftum  intelligi  poteft  ?  Nec  fluminibus  aggefta  femper 
laudabiIis,quando  fencfeat  fata  quadam  aqua.Sed  neqj  illa  qure  laudatur, diu  pratercp 
faliciutilisfentitur.  Inter  argumenta  ftipube  crafeitudoeft,  tanta  alioquin  in  Laborino 
Campani^  nobili  campo, ut  ligni  uice  utantur.Sed  idem  folum  ubicunq?  arduum  opere, 
difficile  cultu, bonis  fuis  acrius  pene  qu  dm  uitfis  poflet ,  affligit  agricola.Et  carbunculus, 
terra  qu£  ita  uocatur, emendari  uice  macra  putatur .  Nam  tophus  fcaber  natura  friabilis 
expetitur  quoque  ab  autoribus .  Virgilius  8C  quae  filicem  ferat  no  improbat  uitibus.  Sal/ 
terra  multa  melius  credutur,tutiora  i  uitfis  innafcentiu  animaliu .  Nec  colles  opere 
4J  nudantur ,  fi  quis  perite  fodiat .  Nec  campi  omnes  minus  foles  atq?  perflatus  cp  opus  fit 
accipiunt.Et  quafdam  pruinis  ac  nebulis  pafci  diximus  uites .  Omnium  rerum  (une  qua:/ 
dam  in  alto  fecreta,  &  fuo  cuicp  corde  peruidenda.Quid  ?  quod  mutantur  fe-pe  fudicata 
tpocp  ac  diu  comprehenfa?  In  Theflalia  circa  Lariflam  emiflo  lacu  frigidior  facfla  ea  re/ 
gio  efl:, oleae  defierunt  qux  prius  fuerant.Item  uites  aduri(quod  non  antea)Thracia  fen/ 
(it  admoto  Hebro.Et  circa  Philippos  cultura  ficcata  regio  mutauit  coeli  habitu.  At  in  Sj/ 
racufano  agro  aduena  cultor  elapidato  luto  folc  perdidit  fruges ,  donec  regeflit  lapides. 
In  Syria  leuem  tenui  fulco  imprimunt  uomerem,quia  fubefl:  fexum  exurens  teftate  femi 
na,Iam  in  quibufdam  locis  fimiles  reftus  immodici,# frigorum  effedtus.Eft  fertilis  Thra 
tia  frugum  rigore, atftibus  Africa  #  Aegyptus.In  Chalcia  Rhodiorum  infula  locus  qui/ 

B  i  dam 


191  c.  PLINir  SATVRALIS 

dam  eft  in  tantum  fcecundus,ut  fuo  tempore  fatum  demetant  hordeu,  fubktumqj  pr<5/ 
tinus  ierant,  St  cum  alrjs  frugibus  metant .  Glareofum  oleis  folum  aptifsimum  in  Venae 
frano,pinguiflimum  in  Bstica.  Pucina  uina  in  faxo  coquuntur .  Cscubs  uites  in  Ponti/ 
nis  paludibus  madent.  Tanta  eft  argumentoru  &foli  uarietas  ac  differentia.  Csfar  Vo/ 
pi(cus,cu  caufam  apud  cefores  ageret ,  campos  Rofcis  dixit  Italis  fumen  efle,  in  quibus 
perticas  pridie  relidas  gramen  operiret .  Sed  non  nifi  ad  pabulu  prabantur.Non  tamen 
indociles  natura  nos  efle  uoluit ,  St  uitia  confcffa  fecit ,  etiam  ubi  bona  certa  non  fecerat, 
Quamobrem  primum  crimina  dicamus.  Genera  terrarum.  Cap.  v 

TErram  amaram  fiue  macra  fi  quis  probare  uelit,  demonftrat  eam  atrs  degeneresqj 
herbsifrigidam  autem  retorride  nata. Item  uliginofam,triftia:  rubricam  oculi  argil/  ri 
Iamcp,operi  difficillimas, quscp  raftros  ac  uomeres  ingentibus  glebis  onereoquanquatn 
non  quod  operi,hoc  St  fruclui  fit  aduerfum.Item  e  contrario  cineracea,#  fabulu  album. 
Nam  fterilis  denfa  callo  facile  deprehenditur  uel  uno  idu  cufpidis .  Cato  breuiter  atque 
ex  fuo  more  uitia  determinat  .-Terram  cariofam  caue :  neue  plaufl:ro,n£ue  pecore  impel/ 
las.  Quid  putamus  hac  appellatione  ab  eo  tantopere  reformidari, ut  pene  ueftigfjs  quo/ 
que  interdicat  ?  Redeamus  ad  ligni  cariem,  Si  inueniemus  illa ,  qus  in  tantum  abomina/ 
tur  uitia ,  arids ,  fiftulofs,  fcabrs ,  canefcentis,  exefs ,  St  pumicofs.Plus  dixit  una  figni/ 
jficatione,  quam  pofsit  ulla  copia  fermonis  enarrari.  Eft  enim  interpretatione  uitiorum 
qusdam  non  state  ( qus  nulla  in  ea  intelligi  poteft )  fed  natura  fua ,  anus  terra :  St  ideo 
infaecunda  ad  omnia ,  atque  imbecilla .  Idem  agrum  optimum  iudicat  ad  radicem  mon/  20 
tium  planicie  in  meridiem  excurrente,  qui  eft  totius  Italis  fitus :  terram  uero  teneram, 
qus  uocetur  pulla.Erit  igitur  hsc  optima,#  operi  farior. Intelligere  modo  libeat  didam 
mira  fignificatione  teneram:#  quicquid  optari  debet,  in  eo  uocabulo  inuenitur.  Illa  tem/ 
perats  ubertatis ,  illa  mollis  faciiiscj?  culturs,  nec  naadida,nec  fitiens.  Illa  poft  uomerem 
nftefcens :  qualem  fons  ingeniorum  Homerus  in  armis  adeo  cslatam  dixit;5ddiditqj 
miraculum  nigrefeentis ,  quamuis fieret  in  auro.  Illa  quam  recentem  exquirunt  impro/ 
bs  alites  uomerem  comitantes, coruic^p  aratoris  ueftigia  ipfa  rodentes.  Reddatur  hoc  in 
loco  luxuris  quoque  fententia,#  aliqua  in  propofitum .  Certe  Cicero  lux  dodrinarura 
altera,  meliora, inquit, unguenta funt  qus  terram, quam  qus  crocum  fapiunt.Hoc 
enim  maluit  dixifle,quam  redolent.  Ita  eft  profedo .  Illa  enim  erit  optima  qus  unguen/  3» 
ca  lapiet .  Quod  fi  admonendi  fumus,  qualis  fit  terrs  odor  ille  qui  qusritur,  contingit 
fepe  etiam  quiefeente  ea  fub  occafii  folis ,  in  quo  loco  arcus  ccdeftis  deiecerit  capita  fua: 

St  cum  a  ficcitate  continua  immaduitimbre:tunc  emittit  illum  fuum  halitum  diuinutn 
ex  fole  conceptum,  cui  comparari  fuauitas  nulla  pofsit.Is  efle  odor  in  comota  debebit, re 
pertusqp  neminem  fallet:  ac  de  terra  odor  optime  iudicabit.Talisfere  eftinnoualibus 
csfa  uetere  fylua,  qus  cofenfu  laudatur.Et  in  frugibus  quidem  ferendis  eadem  terra  uti/ 
lior  intelligitur ,  quoties  intermifla  culturi  quieuit:  quod  in  uineis  no  fit.  Eoq?  diligentius 
eligenda  eft, ne  uera  exiftat  opinio  eorum  qui iam  Italis  terram  exiftimauerelaffara. 
Operis  quidem  facultas  in  alrjs  generibus  conftat  St  coelo ,  nec  poteft  arari  poft  imbres 
aliqua ,  ubertatis  uitio  lentefcens.  Contra,  in  Byzacio  Africs  illum  centena  St  quin/  49 
quagena  fruoe  fertilem  campum,  nullis  cum  ficcus  eft  arabilem  tauris,  poft  imbres 
uiliafcilo,#  a  parte  altera  iugi  anu  uomerem  trahente  uidimus  fcindi.  Terram  enim 
terra  emendari  (ut  aliqui  prscipiunt)  fuper  tenuem  pingui  inieda ,  aut  gracili ,  bibiilaqj 
luper  humidam  ac  prspinguem,  dementia  opers  eft .  Quid  enim  poteft  fperare ,  qui 
calem  colit? 


De  terra  quam  Britannia  &  Gallia  amat.  Cap.  vi 

A  Lia  eft  ratio ,  quam  Britannia  St  Gallia  inuenere  alendi  eam  ipfa ,  quod  genus  uo/ 
eant  margam.  Spiflior  ubertas  in  ea  intelligitur.  Eft  autem  quidam  terrs  adeps, ac 
uelut  glandia  in  corporibus ,  ibi  denfante  fe  pinguitudinis  nudeo, 


xvn 


HISTORIAE 


De  Grscorum  circa  hanc  dodrina.  Cap.  vir 

V TOn  omifere  8C  hoc  Grsci.Quid  enim  intentatum  illisCLeucargillion  uocant  candi/ 
INI  dam  argilla, qua  in  Megarico  agro  ututur/ed  tantu  in  humida  frigidae^  terra.Iilas 
Gallias  Britaniasq?  locupletantes  cum  cura  dici  conuenit.  Duo  genera  fuerant.Plura  nu 
per  exerceri  ccepta  proficientibus  ingenr}s.Eft  enim  alba, ruffa, columbina, argillacea,  to/ 
phacea,harenacea,Natura  duplex, afpera, aut  pinguis .  Experimenta  utriufq?  in  manus, 
ufusq?  geminus, aut  ut  fruges  tantu  alat, aut  sdant  8C  pabulu.Fruges  alit  tophacea  alba, 
qus  fi  fit  inter  fontes  reperta ,  eft  ad  infinitu  fertilis,uerum  a  (pera  tradatu:&  fi  nimia  in/ 
iecla  eft, exurit  folu.Proxima  eft  ruffa, qus  uocatur  capnumargos, intermixto  lapide  ter 
io  tx  minuta,  harenofs .  Lapis  cotunditur  in  ipfo  campo, primiscp  annis  ftipula  difficulter 
editur  propter  Iapides.Impendio  tamen  minimo  leuitate  dimidio  minoris  cp  cstergin/ 
uehitur.Infpergitur  rara,faleea  mifceri  putant.Vtrunqj  hoc  genus  femel  iniedu  inL.an/ 
nos  ualet,&frugu&  pabuli  ubertate.  De  terram  generibus.  Cap.  vni 

QVs  pingues  effe  fentiutur,ex  his  prscipua  alba.  Plura  eius  genera.  Mordaciflimu 
quod  fupra  diximus.  Alteru  genus  albs  crets  argentaria  eft.Petitur  ex  alto,  in  cen/ 
tenos  pedes  adis  pleruncp  puteis ,  ore  anguftatis,intus  (ut  in  metallis)fpatiate  uena.Hac 
maxime  Britannia  utitur.  Durat  annis  LXxx.Neq?  eft  exemplum  ullius,  qui  bis  in  uita 
hanc  eidem  iniecerit .  Tertiu  genus  candida  glifchromargon  uocant.Eft  autem  creta  fui/ 
Ionia  mixta  pftigui  terra ,  pabuli  quam  frugum  fertilior ,  ita  ut  meflfe  fublata  ante  femen/ 
to  tem  alteram  lstiffimum  fecetur .  Dum  in  fruge  eft,  nullum  aliud  gramen  emittit .  Durat 
xxx.annis,denfior  iufto  cymini  modo  ftrangulat  folum.  Columbinam  Gallia  fuo  no/ 
mineeglecopalam  appellat, glebis  excitatur  Iapidum  modo:fo!e  &  gelatione  ita  foluitur, 
ottenuiflimas  bradeas  faciat .  Hsc  ex  squo  fertilis.  Harenacea  utuntur,fi  alia  non  fit,in 
aliginofisueroSifialiafit.  Vbios gentium  folosnouimus,quifertiIiffimum agrum co/ 
lentes ,  quacunque  terra  infra  tres  pedes  effoffa ,  8C  pedali  craffitudine  inieda  Istificent. 
Sed  ea  non  diutius  annis  x.  prodeft .  Hedui  &  Pidones  calce  uberrimos  fecere  agros, 
qusfan^SioleiSj&uitibusutiliflimareperitur.Omnis  autem  marga  arato  inqcienda 
eft,utmedicametum  rapiatur,  8C  fimi  defiderat  aliquantulum  qus  primo  plus  afpera,& 
tjuteinherbas  no  effunditunalioqui  nouitate  quscuncp  fuerit  folum  lsdet,ne  fic  quidem 
pfimo  poft  anno  fertilis.  Intereft  8C  quali  folo  qusrat.  Sicca  enim  humido  melior,  arido 
pinguis.Temperats  alterutra, creta  uel  columbina  conuenit. 

De  cineris  ufu,&  defimo,8C  qusfata  uberiore  terra  faciant, &  qus  urat.  Cap.  ix 
fpRanipadanis  cineris  ufus  adeo  placet,ut  anteponant  fimo  iumentorum,quod  quia 
1  leuiftimutn  eft,ob  id  exurunt,  Vtroq?  tamen  pariter  n5  utuntur  in  eodem  aruo,  nec 
in  arbuftis  cinere, nec  quafdam  ad  fruges,ut  diximus.  Sut  qui  puluere  quocp  uuas  ali  ia/ 
dicent,  pubefeentese^  puluerent,  8£uitium  arborumcp  radicibus  afpergant.  Quod  cer/ 
tumeftNarbonenfi prouincis,&  uindemiasxertiusficeo coqui, quia pluspuluis  ibicp 
folcofert.Fimi  plures  differetis, ipfa  re  antiqua.  lam  apud  Homeru  regius  fenex  agrum 
ita  fuis  manibus  Istificans  repetitur.  Augeas  rex  in  Grscia  excogitafte  traditur .  DiuuI/ 
4«  gaffe  uero  Hercules  in  Italia,qus  regi  fuo  Stercutio  Fauni  filio  ob  hoc  inuentum  immor 
talitatem  tribuit.M.  Varro  principatum  dat  turdorum  fimo  ex  auiarrjs.Quod  etiam  pa/ 
balo  boum  fuumcjj  magnificat;  neq$  alio  cibo  celerius  pinguefeere  affeuerat.  De  noftris 
moribus  bene  fperare  eft ,  G  tanta  apud  maiores  fuere  auiaria,ut  ex  his  agri  ftercoraren/ 
tur.Proximum  Columella  columbarqs,mox  gallinarqs  facit,  natantium  alitum  damna/ 
to.Csteriautores  confenfu  humanas  dapes  ad  hoc  in  primis  aduocant.  Alq  ex  his  prs/ 
ferunt  hominum  potus, in  coriarioru  officinis  pilo  madefado.Airj  per  fefe,aqua  iterum* 
largiusqp  etiam  quam  cum  bibitur  admixta .  Quippe  plus  iam  ibi  male  donandum  eft, 
cum  ad  uirus  illud  uini  homo  accefferit.Hsc  funt  certamina,quibus  inuicem  ad  tellurem 
quoque  alendam  utuntur  homines.  Proxime  fpurcitias  fuum  laudant .  Columella  folus 

B  }  damnai 


damnat.  Alii  cuiufcuncp  quadrupedis  ex  cytifo.  Aliqui  columbaria  pffcferut.Proximuta 
deinde  caprarum  eft ,  ab  hoc  ouium, deinde  boum,  nouifllmum  iumentorum.Hie  fuere 
apud  prifeos  differentis,  fimulq,  prsceptaCut  inuenio)  re  tali  utendi, quando  &  hic  uetu 
ftas  utih'or:ui(umqj  iam  eft  apud  quofdam  prouincialium,in  tantu  abundante  geniali  co 
pia  pecudum ,  farins  uice  cribris  fuperinrjci,  fcetore  afpedtucp  temporis  uiribus  in  quan/ 
dam  etiam  gratiam  mutato.Nuper  repertu,oIeas  gaudere  maxime  anere  e  calcariis  for / 
oacibus.  Varro  prsceptis  adrjctt, equino  quod  fit  lcuiflimum  Tegetes  alendas.Prata  uero 
grauiore,&  quod  ex  hordeo  fiat,multascp  gignatherbas.  Quidam  etiam  bubulo  lumen 
torum  prsferuntjOuillutTKp  caprino .  Omnibus  uero  afininum,quonia  Ientifsimeman/ 
dant.  E  contrario  ufus  aduerfus  utruncp  pronunciat.  Inter  omnes  autem  coftat  nihil  effe  ,9 
utilius  lupini  (egete, priufquam  filiquetur,aratro  uel  bidentibus  uerfa ,  manipuIisTe  circa 
radices  arborum  uel  uitium  obrutis .  Etiam  ubi  non  fit  pecus ,  culmo  ipfo  uel  etiam  filice 
ftercorare  arbitrantur. Cato  ftercus  unde  fiat, ftrameta, lupinum, paleas, fabalia,ac  fron/ 
des  ilignas,quernascp.E  Tegete  euellito  ebulu,cicutam,&  circum  Talitra  herbam  audatn, 
uluamcp:ea  fubfternito  ouibus,frondemq5  putrida.  Vinea  fi  macruerit, (armenta  Tua  co/ 
b urito, &  ibidem  inarato, Itemcp  ubi  faturus  eris  frumentu,oues  ibi  delcdlato.Necnon  & 
faris  quibufdam  ipfis  pafei  terra  dicit.  Segete  ftercorac  fruges, lupinu,  faba,uicia.  Sicut  e 
contrario  cicer  quia  uelittur ,  8C  quia  falfum  eft,hordeu,fcenum  Grscu,eruu,hsc  omnia 
fegetem  exurunt ,  &  omnia  qu^uelluntur.  Nucleos  in  figetem  ne  indideris.  VirgiliusK 
lino  Tegete  exuri, &  auena,& papauere  arbitratur.  Fimeta  fub  dio  cocauo  loco, &  qui  hu/ 
morem  colligat,ftramento  intedla,  ne  in  (ole  arefiant,  palo  e  robore  depadlo  fieri  iuben 
Ita  fore  ne  innafiantur  his  ferpentes.Fimum  mifiere  terr£,plurimum  refert  fauonio  fian 
te, ac  luna  firiente.Id  plericp  praue  intelligunt  a  fauonij  ortu  faciendu,ac  Februario  men/ 
fe  tantu ,  cum  id  pleraqj  fata  alijs  poftulet  menfibus.Quocunqj  tempore  fiat, curandum 
ut  ab  occafu  aquinocftiali  flante  uento  fiat, luna  decrefcente  ac  ficca.Miru  in  modum  au/ 
getur  ubertas  effedusq?  eius  obfiruatione  tali. 

De  fatione  arborum, &  quod  auolfione  nafiuntur  arbores.  Cap.  x 
A  Bunde  prodicta  ratione  caeli  ac  terra, riuc  de  his  arboribus  dicemus ,  qutecuraho 
JTx.  minum  a tqj  arte  proueniut.Nec  pauciora  prope  funt  genera,tam  benigne  naturs 
gratiam  retulimus.  Aut  enim  femine  proueniunt ,  aut  plantis  radicis,aut  propagine,  aut  ^ 
auulfione,aut  furculo,aut  infito  cofetfto  arboris  trunco.  Nam  folia  palmaru  apud  Ba/ 
bylonios  firfatqj  ita  arborem  prouenire,Trogu  credidiffe  demiror.  Quadam  pluribus 
generibus  firuntur,qu^da  omnibus.  Ac  plera  qj  ex  his  natura  ipfa  docuit,&  in  primis  fe 
men  firere  ,cum  decidens  exceptum^  terra  uiuifieret.Sed  qusda  non  aliter  proueniut, 
ut  caftane£,iuglades,raduis  duntaxat  exceptis.Ex  fimine  aut  quancp  diflimilfea  quoq? 
qax  &  altjs  modis  firuntur,ut  uites,8£  mala,atqj  pira.Nanqj  rjs  pro  femine  nucleus,  non 
ut  (upradidtis  fructus  ipfi.Et  mefpila  femine  nafii  po(Tunt.Omnia  hxc  tarda  prouentu» 
ac  degenerantia,#  infito  reftituenda.  Interdum  etia  caftanra.  Quibufda  natura  contri, 
omnino  non  degenerandi ,  quoquo  modo  ferantur, ut  cupreflis,  palmiSjlauris.Nanq;  8 £ 
laurus  pluribus  modis  feritur. Genera  eius  diximus.Ex  his  augufta,#  baccalis  #  tinus  fi/  40 
mili  modo  feruntur.  Bacra  menfe  Ianuario  aquilonis  afflatu  Gccante  legutur,expandun 
turcp  rara;, ne  calefiant  aceruo.Poftea  quida  fimo  ad  ferendu  paratas,  urina  madefariut. 
Altj  in  qualo  pedibus  in  profluente  deculcant, donecrauferatur  cutis. Alioquin  uligo  infe 
ftat,nec patitur  nafii.In  fulco  repaftinato  palmi  altitudine,  aicenx  fereaceruatim  menfe 
Martioresedem  81  propagine  ferutur.Triumphalis^  talea  tantum.Myrtigeneraomnia 
in  campania  baccis  firutur,Ronra  propagine  Tarentina .  Democritus  #  alio  modo  feri 
docet, grandiffimis  baccaru  tufis  Ieuiter  ne  grana  frangatur,  eacp  intrita  reftem  circulini, 
atcp  ita  fernpariete  fore  denfiratis,ex  quo  uirgula:  differantur.Sic  #  fpinas  lepis  caufa  fe/ 
runt, tomice  moris  (pinarum  circu!ita.PiIas  aut  laurus  #  myrti  inopia  a  trimatu  tempefti 


ft  I  f  T  ORIAE  LIBER  XVII 
Uffffl  cfi:  transferre.Intd  ea  qu*  (emine  feruntur, Mago  in  nucibus  operofus  eft.  Amyg/ 
dala  in  argilla  molli  meridiem  (pedanti  feri  iubet.  Gaudere  5C  dura  calidacp  terra, in  prn/ 
gui  aut  humida  moriac  fterilefcere.Serendas  qurtmmaxime  falcatas  81  e  nouella,fimoqj 
diluto  macerataspertriduu,autpridie  quam  ferantur  aqua  muIfa.Mucrone  defigi, aciem 
lateris  in  aquilone  (pedareiternas  fimul  ferendas  trianguli  ratione, palmo  inter  fe  diftan/ 
cesrdenis  diebus  adaquari  donec  grandefeat.  Iuglandes  nuces  porred*  ferutur  commifi 
(uris  iacentibus.Pinc*  nucleis  feptenis  fere  in  ollas  perforatas  additis :  aut  ut  laurus, qua: 
baccis  feritur: Citrea,grano  &  propaginetforba,  (emine  8C  a  radice  piata, &  auulfioe  pro/ 
ueniut.Sed  illa  in  calidis,(orba  &  in  frigidis  8Z  humidis .  Natura  &  plataria  demoftrauit* 
10  multarum  radicibus  pullulante  fobole  denfa,&  pariente  matre  quas  enecer.  Eius  quippe 
umbra  turba  indigefta  premitur, ut  in  lauris,  punicis,  platanis,cerafis,  prunis,Paucoru  iri 
hoc  genere  rami  parcutfoboli,ut  ulmoru  paimarumcp.Nullis  uero  tales  pulli  proueniut, 
niO quarum  radices  amore  (olis  atque  imbris  in  fumma  tellure  fpatiantur.Omnia  ea  non 
ftatim  moris  eft  in  fua  locari, fed  prius  nutrici  dari,atcp  in  femfnarijs  adolefcere, iterum^ 
migrare.  Qui  tranfitus  miru  in  modum  mitigat  etiafylueftrestfiue arboru  quocp,  ut  ho^ 
minum  natura  nouitatis  ac  peregrinationis  auida  eft :  fiue  difcedentes  uirus  relinquunt*' 
manfuefcuntcp  tra datu  (ceu  fer*)dum  radici  auelliturplanta.Et  aliud  genus  fimile  natu/ 
ra  monftrauit,  auulfiqsj  arboribus  ftolones  uixere.  Quo  in  genere  &  cum  perna  fua  auel/ 
[utitur ,  partemcp  aliquam  e  matris  quoqj  corpore  auferunt  fecu  fimbriato  corpore.Hoc 
jo  modo  plantantur  punictc, coryli, mali, fbrbi,  mefpili,fraxini,  fici*  in  primiscp  uites.  Goto/ 
neum  ira  fatum  degenerat.Ex  eode  inuentu  eft,furculos  abfeiffos  ferere.Hoc  primo  fepis 
caufa  factu, fambucis,  cotonco,&  rubis  depadis.  Mox  &  cultura, ut  populis, alnis, falici* 
quxuel  inuerfo  furculo  feritur.  lam  ex  ibi  difponuntur,ubi  libeat  e(fe  eas.  Quamobrem 
feminarij  cura  ante  couenit  dici,cp  tranfeatur  ad  alia  genera .  Nancp  8C  huic  principio  eli> 
gi  fotam  refert, quonia  nutricem  indulgentiorem  effe  cp  matrem  fepe  conuenit.Sit  ergo 
(iccu  fuccofumqp  bipalio  fubadu,aduenis  ho(pitale,&  cp  fimillimu  terra  in  quam  tranft 
ferendum  (it.  Ante  omnia  elapidatum  munitumqj  ad  incurfum  etiam  gallinacei  generis. 
Quam  minime  rimofum,ne  penetrans  (ol  exurat  fibras .  Interuallo  fefqtiipedum  (eri, ne 
fe  inter  fe  contingant.  Prater  alia  uitia  etiam  uerminofa  fiuntudeo  farriri  coucnit  fapius* 
#  herbasqj  auelli .  Pratcrea  femina  ipfa  fruticantia  fupputare ,  ac  falcem  patfconfuefcere* 
Cato  8d  furcis  crates  imponi  iubet, altitudine  hominis,ad  folem  recipiendurmatq?  integi 
culmo  ad  frigora  arcenda.Sic  pirorum  malorumcp  femina  nutriri,fic  pineas  nuces,fic  cii 
preifos, femine  fatas  8C  ipfas.Minimis  id  granis  coftat,ut  uix  perfpici  quadapofsintmoti 
omittedo  nature  miraculo, ex  tam  paruo  gigniarbores,tanto  maiore  tritici  &  hordei  gra 
ao,ne  quis  fabam  reputet.  Qaid  fimile  originis  fu*  habet  maloru  pirorumqj  femina:h‘is 
principrjs  refpuente  fecures  materiem  nafei,  indomita  poderibus  immefis  pr*la, arbores 
aelis, turribus  muriscp  impelledis  arietesC  H*c  eft  natur*  uis,h*c  poteria.  Super  omnia 
erit,e  lachryma  nafei  aliquid,ut  fuo  loco  dicemus  ►  Ergo  e  cupreffo  fcemina(mas  enim  ut 
diximus  non  gignit)pilul*  colled*, quibus  docui  menfibus  ficcantut  fole:rupt*cp  emit/ 
4«  tunt  femen, formicis  mireexpetitumtampliato  etiam  miraculo, tantuli  animalis  cibo  abfij 
mi  natalem  tantarum  arborum .  Seritur  menfe  Aprili,area  *quata  cylindris,  aut  uolgio/ 
Menfum.terraqj  cribris  fupercernitu r  pollicis  craftitudine. Contra  immane  pondus  at/ 
tollere  feno  ualet, retorquetur^  fub  terra.Ob  hoc  parcitur  ucftigris.  Leniter  rigatur  afo 
lis  occafu  in  trinis  diebus ,  ut  *qualiter  bibat, donec  erumpant.  Differuntur  poft  annum 
dodrantali  filo  cuftodita  temperie ,  ut  uiridicoelo  ferantur, ac  fineaura.  Miruqj  didu,pe/ 
riculum  eo  tantum  die  eft,fi  rorauerit  quantulumcuncp  imbrem,  aut  fi  afflauerit.  De  rei  i/ 
quo  turre  funt  perpetua  fecuritate,aquas<^  poftea  odere.Et  zizifa  grano  feruntur  menfe 
Ap rili.T ub eres  melius  inferutur  in  pruno  fylueftri,&  malo  cotoneo ,&  in  calabtice:ea  eft 
Ipina  fylueftris.Qu*cuncg  optime  8C  myxas  rccipit,utiliter  &  forbos. 

B  4  De 


Z$6  C.  PLINII  NATVRALIS 

.  De  transferendis  feminarijs ,  Si  ulmis  ferendis,&  fcrobibus.  Cap.  xj 

PLantas  ex  feminario  transferre  in  aliud  priusquam  fuo  loco  ponantur  opero fe  praei 
pi  arbitror,  licet  translatione  folia  latiora  fieri  fpondeant.  Vlmorum  prius  quam  fo/ 
lio  ueftiantur ,  famara  colligenda  eft  circa  Martias  Kalen.  cum  flauefcerc  incipit.  Deinde 
biduo  in  umbra  ficcata  ferenda,  denfa  in  refradlo, terra  fuper  minutatim  cibrata  crafsitu 
dine  qua:  in  cuprefsis.  Pluuue  fi  non  adiuuent ,  riganda .  Differendce  ex  arearum  uenis 
poft  annum  in  ulmaria,  interuailo  pedali  in  unamquamq;  partem.  Maritas  ulmos  au/ 
tumno  ferere  utilius ,  quia  carent  femine.  Nam  ex  e  plantis  ferutur.  In  arbuftu  quinqueti 
nes  fub  urbe  transferunt,  aut  (ut  quibufdam  placet)  qua:  uicenum  pedum  effe  coeperunt: 
fulco  qui  nouenarius  dicitur,  altitudine  pedum  trium,  pari  latitudine ,  Si  eo  amplius  circa  I0 
pofitas  pedes  terni  undique  e  folido  adaggeratur.  Arulas  id  uocant  in  Campania.  Inter/ 
uaila  ex  loci  natura  fumuntur .  Aridiores  ferendas  in  campeftribusconuenit.Populos  8i 
fraxinos, quia  feftinantius  germinant, diiponi  quoque  maturius  conuenit,hoc  eft, ab  Idi/ 
bus  Feb.plantis  Si  ipfas  nafcentes.In  dilponedis  arboribus  arbuftis<^,ac  uineis,quincun/ 
cialis  ordinum  ratio  uulgata  Si  neceffaria,no  perflatu  modo  utilis,  uerum  Si  afpedtu  gra/ 
ta,quocuncp  modo  intueare,in  ordinem  fe  porrigente  uerfu.Populis  eadem  ratio  femine 
qua  ulmos  ferendi,  transferendi  quoque  e  feminarqs  eadem  &filuis.  Ante  cmniaigi/ 
tur  in  fimilem  transferri  terra  aut  meliorem  oportet .  Nec  e  tepidis  aut  praxocibus  in  fri/ 
gidos,aut  ferotinos  fitus,ut  necp  ex  his  in  illos.Prxfodere  fcrobes  ante  (fi  fieri  poffet)tan 
to  donec  pinguiceipite  obducantur .  Mago  ante  annum  iubet,  utfolem  pluuiasqj  com/  29 
bibant :  aut  fi  conditio  largita  non  fit ,  ignes  in  medio  fieri  ante  menfes  duos,necnifipoft 
imbres  in  his  feri.  Altitudinem  earum  in  argillofo ,  aut  duro  folo  trium  cubitorum  effein 
quanqj  parte.  In  prunis  palmo  amplius, &  ubicp  caminata  foffura  ore  comprefsiore  fint. 
Nigra  uero  terra  duo  cubita.  Si  palmum  quadratis  angulis.Eadem  menfura  Graci  auto/ 
res  conientiunt ,  non  altiores  quino  femipede  effe  debere ,  nec  latiores  duobus  pedibus, 
Nufquam  uero  fefquipede  minus  alto ,  quoniam  in  bumido  folo  ad  uicinaaqu^perue/ 
niat.Cato,  fi  locus  aquofus  fit,  inquit,  latas  pedes  ternos .  In  faucibus  imiscj  palmum  SC 
pedem, altitudine  mi  pedum,  eas  lapide  cofternfiaut  fi  non  fit ,  perticis  falignis  uiridibus. 

Si  nccjj  ex  fint, farmetis, ita  ut  in  altitudinem  femipedem  trahantur.Ncbis  adedendum 
uidetur  ex  prasdicfta  arboru  natura,  ut  altius  demittantur  ex  qux  fumma  tellure  gaudet,  jo' 
tancp  fraxinus, olea.Hax  Si  fimilia  quaternos  pedes  oportet  demitti.  Ceteris  fat  eft, fi al/ 
titudinis  pedes  ternos  effecerint.Excide,inquit ,  radicem  iftam  Papyrius  Curfor  impera/ 
tor,ad  terrorem  Prxneftinoru  prxtoris.  Deftringi  fecurius  fe  tefte,innoxium  abradipar 
tes,qua:  fe  nudauerint  terra.  Aliqui  Iapides  rotundos  fubijci  malunt, qui  Si  contineant  hu 
morem, Si  tranfmittant:non  item  planos  facere ,  &  a  terreno  arcere  radicem,exiftimates. 
Glarea  fubftrata,inter  utrancp  fententiam  fuerit.Arborem  nec  minorem  bima, nec  maio 
rem  trima  transferri  quidam  praxipiunt:alrj  cum  annum  impleat:  Cato  craffiorem  quin/ 
que  digitis.Non  omififfet  idem, fi  attineret  meridianam  coeli  partem  fignare  in  cortice,ut 
translata  in  rjfdem  Si  afluetis  ftatueretur  horis:  ne  aquiloni#  meridianis  oppofit^foli/ 
bus  finderentur, Si  algerent  meridiana  aquilonibus.Quod  e  diuerfo  affecftant  etiam  qui/  40 
dam  in  uite  ficocp, permutantes  in  contrariu.  Denfiores  enim  folio  ita  fieri, magisq?  pro/ 
regere  frueftum,  Si  minus  amittere :  ficumqj  fic  etiam  fcanfilem  fieri.  Plerique  id  demum 
cauent,ut  plaga  deputati  cacuminis  meridiem  fpetftet,  ignari  fiffuris  nimrj  uaporis  oppo 
ni.Id  quidem  in  horam  diei  quintam  uclodtauam  fpedlare  maluerim .  Aeque  latet  non 
negligendum,ne  radices  mora  inarefcat,neue  d  feptentrionibus,aut  ab  ea  parte  cceli  ufq? 
ad  exortum  brumalem  uento  flante  effodiantur  arbores ,  aut  certe  non  aduerfie  ijs  uen/ 
tis  radices  pnebeantur .  Propter  quod  emoriuntur  ignaris  caufe  agricolis .  Cato  omnes 
uentos,&  imbrem  quocp  in  tota  translatione  damnat.  Et  hoc  proderit,  quamplurimum 
terree  in  qua  uixerit,  radicibus  cohaerere,  ac  totas  cefpite  circumligari :  cum  ob  id  Cato 


HISTORIAE  LIBER  XVII  iiyf 

in  corbibus  transferri  iubcat .  Proculdubio  utiliffime  quidam  (umma  terra  contentus  eft 
fubdi.Quidam  punicis  malis  fubftrato  Iapide,  n6  rumpi pomu  in  arboribus  tradunt. Ra 
dices  inflexas  poni  melius.  Arbore  ipffim  ita  locari,  ut  media  fit  totius  fcrobis,ncceffariu. 
Ficus  (i  fcilIa(buiborum  hoc  genus  eft)feratur,ocy  Psime  ferre  traditur  pomu, nec$  uermi 
culationi  obnoxiu:quo  uitio  no  carent  reliqua  poma,fimiliter  fata.Radicu  eius  magnam 
adhibenda  cura, ut  exemptas  appareat, no  auulfas,quisdubitetr  Qua  ratione  &  reliqua 
confefla  omittimus, Gcuti  terram  circa  radices  fiftucato  ipiflandam,quod  Cato  primum 
ineare  eflfe  cenfetrplagam  quoque  a  trunco  oblini  fimo  8i  folrjs  prdigari  proripiens. 

De  interuallis  plantandarum  arborum,  Si umbris, 8£  ftillici/ 
io  dijs,&  ubi  plantari  debeant»  Cap»  xir 

TT  Vius  loci  pars  eft  ad  interualla  pertines.Quidam  puiiicas,&  myrtos,  &  lauros  den 
li-ijores  feri  iuflferut,in  pedibus  tame  noucnis.Malos  amplius  paulo, uel  magis  etiam 
piros, magisq?  amygdalas, 8C  ficus:  quod  optime  drjudicabit  ramorum  ampiitudinisra/ 
riojocorumqj,  8C  umbne  cuiufq?  arboris :  quoniahas  quoque  obferuari  oportet.  Breues 
funt,quamuis  magnaru  arboru,quod  in  orbe  ramos  circinet,  ut  in  malis pirisiqj.Eaedem 
enormes  cerafis, lauris .  Iam  qucedam  umbraru  proprietas.  Juglandium  grauis  &  noxia, 
etiam  capiti  humano, omnibuscp  iuxta  fatis.  Necat  germina  &  pinus, fed  uentis  utraque 
nSAit, quoniam  8C  protedla  uinearum  ratione  egent.  Stillicidia, pinus, quercus, ilicis  poti 
ilroOffima.NulIum  cuprefli,  umbra  minima,&  in  fe  conuoluta.Ficorum  leuis,  quamuis 
» fparfa ,  ideoqj  inter  uineas  fqri  non  uetantur .  Vlmorum  leuis,  etiam  nutriens  qu^cunq? 
opacat.  Attico  h^c  quoq?  uicktur  e  grauiisimis:nec  dubito,  fi  emittantur  in  ramos.Con/ 
ftricte  quidem  ulmi  noxiam  eflfe  non  arbitror.Iucunda  ££  platani,  quanquam  craflfa.  L i/ 
cet  oramini  credere  n5  foli,haud  alia  istius  operiente  toros.  Populo  nulla  ludentibus  fo/ 
Iijs.Ptnguis  alno,  fed  pafcens  fata.  Vitis  fibi  fufficit, mobili  folio,  iacftatuc^  crebro  folem 
umbra  temperans:eodem  graui  protegens  in  imbre.Omnium  fere  leuis  umbra, quorum 
pediculi  longi.Non  faftidienda  hsc  quoque  frientia,atq?  non  in  ultimis  ponenda,  quan/ 
do  quibufq*  fatis  umbra  aut  nutrix ,  au  t  nouerca  eft.Iuglandiu  quidem  pinorumc^  8i  pi/ 
cearum,  8t  abietis,quscunque  attigere,non  dubie  uenenum  eft.Stillicidr)  breuis  definitio 
eft.  Omnium  qus  proie&u  frondis  ita  diffunduntur ,  ut  per  ipfas  non  defluant  imbres, 
5«  ftilia  feua  eft.  Ergo  plurimu  intererit  hac  in  qusftione, terra  in  qua  feremus  in  quantum 
arboresquafqj  aiat.Iam  per  ie  colles  minora  qusrunt  interualla.  Ventofis  loris  crebrio/ 
res  feri  conducit.  Olea  tamen  maximo  interuallo,  de  qua  Catonis  Italica  lententia  eftjira 
xxv.  pedibus  minimum, plurimum  xxx.  feri.Sed  hoc  uariatur  locorum  natura.  Non 
alia  maior  in  Bstica  arbor. In  Africa  uero  (fidespenes  autoreserit)  miliarias  uocari  mu!/ 
tas  narrant  a  pondere  olei, quod  ferant  annuo  prouentu.Ideo  lxxv  pedes  Mago  inter 
uallo  dedit  undiq? :  etiain  macro  folo  ac  duro,  atq;  uentofo,  cum  minimum  xlv,  Bsti/ 
ca  quidem  uberrimas  meflfes  inter  oleas  metit.Illam  infeitiam  pudendam  eflfe  conueniet, 
adultas  interlucare  iufto  plus ,  &  in  fenedram  prscipitare,  aut  (plerunq  ipfis  qui  pofuere 
coarguentibus  imperitiam  fuam)  totas  excidere.  Nihil  eft:  foedius  agricolis, quam  gefts 
4»  rei  poenitentia, multo  iam  ut  prsftet  laxitate  delinquere. 

Qus  arbores  tarde  crefcant,&  opse  celeriter: &  de  fabina.  Cap.  xm 

QV^dam  autem  natura  tarde  crefcunt,  &  in  primis  femine  tantum  nafcentia,5£  Ion/ 
go  asuo  durantia.  At  quee  cito  occidunt,uelocia  funt,ut  ficus, punica, prunus,  malus, 
pirus, mprtus,falix,8£  tamen  antecedat  diuitrjs.In  trimatu  enim  ferre  incipiunt,ofteRcicn 
tes  ftante.Ex  his  Ientiisima  pirus.  Ocyfsima  omnium  cypirus,&  pieudecypirus  frutex» 
Protinus  enim  floret, femenq?  profert.Omnia  uero  celerius  adolefcunt  ftoionibus  abfa/ 
Gs,unaqj  in  ftirpem  redadlis  alimentis .  Eade  natura  &  propagines  docuit .  Rubi  nanqj 
curuati  gracilitate  $i  fimul  proceritate  nimia ,  defigunt  rurfusin  terram  capita ,  iterum^ 
nafcuntar  ex  fefe,  repleturi  omnia  ni  tefiftat  cultura ,  prorfus  ut  pofsint  uideri  homines 


*98  C.  PLINII  NAT  VRALIS 

terracaufa  geniti.  Ita  pefsima atq;  execrada res,  propaginem  tame  docuit, atqjradicetti 
acquiri  uiridem.  Eadem  autem  natura  eft  ederis.  Cato  propagari  pneteruitem  tradit  fi/ 
curojoleam, punicam, malorum  genera  omnia,laurum, prunos,  m  yrtos, nuces  auellanas, 
di  pr^neftinas,  platanum.Propaginu  duo  genera  i  ramo  ab  arbore  deprcflo  in  fcrobem 
quatuor  pedum  quoquo,  di  poft  biennium  amputato  flexu,  plantat^  translata  poft  tri/ 
matum :  quas  fi  longius  ferre  libeat,  in  qualis  ftatim,aut  uafis  fidilibus  defodere  propa/ 
ginesaptifsimum,ut  inqs  transferantur. Alterum  genus  luxuriofius,radices in  ipfaarbo/ 
re  foilicitando,  traiedis  per  uafa  fidilia  uel  qualos  ramis,terrac£  circumpadis:atque  hoc 
blandimento  impetratis  radicibus,  inter  poma  ipfa  di  cacumina(in  fumma  enim  cacumb 
na  hoc  modo  petuntur)audaci  ingenio  arbore  aliam  longe  a  tellure  faciendi,  eodem  quo  ia 
fupra  biennrj  fpatio  abfciflfa  propagine, di  cum  qualis  illis  fata.  Sabina  herba  propagine 
feritur  di  auulfione.Tradunt  fece  uini,  aut  e  parietibus  latere  tufo  mire  ali .  Iifdem  modis 
tofmarinum  ierunt  di  ramo,quonia  neutri  femen.  Rhododendron  propagine  di  femine. 
De  fatione  arborum,&  infitione,&  quomodo  inuenta  fit  tenera  infe/ 
rendi  emplaftratio.  Cap.  x  1 1  r  t. 

Q  Emine  quoqj  inferere  natura  docuit, raptim  auium  fame  deuorato,foIidoc^,&aIui  te/ 
)3pore  madido ,  cum  fcecundo  fimi  medicamine  abiedo  in  mollibus  arborum  Iedlicis, 

Si  uentis  fepe  translato  in  aliquas  corticu  rimas:  Vnde  uidimus  cerafum  in  falice,platepu 
in  lauro, laurum  in  cerafo  di  baccas  fimul  difcoIores.Tradunt  di  monedulam  condentel» 
femina  in  thefauroscauernarum,eiufdem  rei  prfbere  caufas.  Hinc  nata  inoculatio  futo/  20 
t\x  fimili  fiftula  aperiendi  in  arbore  oculum  cortice  excifo,fe meniq?  includendi  eade  fiftu 
ia  fubiatum  ex  alia.In  ficis  autem  di  malis  haec  fuit  inoculatio  antiqua.  Vergiliana  qtmk 
(inutn  in  nodo  gemmx  expulfi corticis,gemmamq3  ex  alia  arbore  includit.  Et  ha&enus 
natura  ipfa  docuit .  Infitionem  autem  cafus,magifter  alius,  di  penenumerofior,ad  hunc 
modum :  Agricola  fedulus  cafam  fepis  munimento  cingens ,  quo  minus  putrefierent  fu/ 
des,  limen  fubdidit  ex  edera .  At  i[\x  uiuaci  morfu  apprehenfe,  fuam  ex  alieno  fecere  ui/ 
tam, apparuit^  truncum  efle  pro  terra .  Aufertur  ergo  ferra  requaliter  fuperficiesjeuiga/ 
tur  falce  trucus.Ratio  poftea  duplexjEt  prima  inter  corticem  lignum  cp  inferendi.  Time/ 
bantprifii  truncu  findere.  Mox  inforare  aufi  medio.  Ipficp  medulla  calamum  imprime/ 
bant,unum  inferentes,neque  enim  plures  capiebat  medulIa.Subtilior  poftea  ratio  uel  fe/  $0 
nos  adqdt, mortalitati  eorum  ex  numero  fucurrere  perfuafa,  per  media  trunco  leniter  fiD 
fo,cuneoq?  tenui  fifluram  cuftodiente, donec  cufpidatim  decifus  defiendat  in  rimam  ca/ 
lamus.Multain  hoc  feruanda.Primum  omnium  qax  patiatur  coitum  talem  arbor, &cu 
ius  arboris  calamus.  Varie  quoq;  Si  non  rjfdem  partibus  fubeft  omnibus  fuccus.  Vitibus 
ficisqj  media  ficciora,&  e  fumma  parte  conceptus,  ideo  illinc  ferculi  petuntur.  Oleis  circa 
medias  fuccus,inde  di  furculi,cacumina  fitiunt.  Facillime  coalefiut,  quibus  eadem  corticis 
natura ,  qu#q>  pariter  florentia  eiufdem  horae  germinatione  feccorumc^  focietatem  ha/ 
bent.  Lenta  enim  res  eft,quotieshumidis  repugnant  ficca,  mollibus  corticum  duri.Reli/ 
qua  obferuatio  >  ne  fiflura  in  nodo  fiat,  repudiat  quippe  aduenam  inhofpitalis  duritia: 
ut  in  parte  nitidiflima,  ne  longior  multo  tribus  digitis,ne  obliqua, ne  translucens.  Virgi/  40 
lius  ex  cacumine  inferi  uetatCertumcp  eft*ab  humeris  arborum  orientem  iftiuum  fpe/ 
dantibus  furculos  petcndos,&  £  feracibus, di  e  germine  nouello,nifi  ucruftce  arbori  infe/ 
tantur.Ii  enim  robuftiores  efle  debent.Pmerea  ut  pragnates,hoc  eft  germinatione  tur/ 
gentes, di  q  parere  illo  fperauerint  anno.Bimi  utiqj  nec  tenuiores  digito  minimo.Inferun 
tur  autem  di  inuerfi,cum  id  agitur,  ut  minor  altitudo  in  latitudine  fe  fundat.  Ante  omnia 
gemmantes  nitere  coueniet, nihil  ufquam  ulcerofum  efle,  aut  retorridum.  Spei  fauet  me/ 
dulla  calami  commiflurae,  fi  in  matre  ligni  corticiscp  iungatur.  Id  enim  fetius  quam  foris 
cortici  arquari.Calamiexacutio  medullam  ne  nudet.Tenui  tamen  fiftula  detegar,  utfafti 
gatio  leui  defiendat  cuneo, tribus  non  amplior  digitis.  Quod  facillime  contingit, tinftum 

aqua 


HISTORIAE  L  133  E  R  XVlI 
aqtfaradetibus.Ne  exacuatur  in  uento ,  ncccortex  a  ligno  decedat  alterutri  C 
cordcetn  ufque  fuum  deprimatur.Ne  luxetur  dum  deprimitur,  neue  cortex  rephe  in 

rugas.  Ideo  lachrymantes  calamos  inferi  non  oportet ,  non  hercule  magisqudm  aridos: 
quiaiilo  modo  labat  humore  nimio  cortex,hoc  uitali  defecftu  non  humefdt, neque  con/ 
corporatur.Id  etiam  religionis  feruant,ut  luna  crefcente  calamus  utraq?  deprimatur  ma/ 
nu.Et  alioquin  in  hoc  opere  dure  fimul  manus  minus  nituntur,  neceflario  temperamen/ 
to. Validius  enim  demifsi  tardius  ferunt, fortius  durantreontrarium  ex  diuerfo.Nc  hifcat 


nimium  rimajaxeq?  capiat,aut  ne  parum:  6£  exprimat,  aut  compreifum  necet.  Hoc  ma/ 
xirae  prscauendum,  ut  prxualide  accipientis  trunco  in  media  fiffura  relinquatur.  Qui/ 
,0  dam  aeftigio  fiffurre  falce  in  truncis  fadto,  falice  p religant  marginem  ipfum.  Poftea  cu/ 
neos figunt,  continente  uinculo  libertatem  dehifcendi.  Quredam  in  plantario  infitaeo/ 
dem  die  transferuntur .  Si  crafllor  truncus  inferatur ,  inter  corticem  8C  lignu  inferi  melius* 
cuneo  optime  offeo  ne  cortice  rumpatur  laxato .  Cerafi  libro  dempto  finduntur.Hre  fo/ 
k&poft  brumam  inferuntur .  Dempto  libro  habent  ueluti  lanuginem,  qux  fi compre/ 
hendit  infitum, putrefacit.Incolumi  cuneo  adatftum  utilifsime  aftringitur.Inferere  aptiffi 
miim  quamproximum  terra: ,  fi  patiatur  nodorum  trunciq?  ratio .  Eminere  calami  fex 
digitorum  longitudine  non  amplius  debent .  Cato  argilla,  uel  cretaharenam.fimumqj 
bubulum  admifeeri ,  atque  ita  ufque  ad  lentorem  fubigi  iubet,tdqj  interponi  &  circumii/ 
ni.Ex rjs  quscommentatus  eft,  facile  apparet  illa  at ate  inter  lignum  &comcem, nec  alio 
i0  modoinferere  folitos,  aut  ultra  latitudinem  duum  digitorum  calamos  demittere .  Inferi 
autem  pracipit  pira  ac  mala  per  uer ,  8C  poft  folftitium  diebus  l.  poft  uindemias.  Oleas 
autem  &  ficos  per  uer  tantum  luna  fitie nte,hoc  eft,ficca.Pmerea  poft  meridiem,ac  fine 
uento  auftro .  Mirum,  quod  non  contentus  infitum  munifie,  ut  dititum  eft,&  cefpite  ab 
imbre  frigoribusqj  protexifte ,  ac  mollibus  bifidorum  uiminum  fafeibus,  lingua  bubula 
(hetbaid  genus  eft)  infuper  obtegi  iubet,eamq?  illigari  opertam  ftramentis.  Nunc  au/ 
tem  abunde  arbitrantur  paleato  luto  libros  farcire, duos  digitos  infito  extante.  Verno  in/ 
ferentes  tempus  urget, incitantibus  fe  gemmis, praterquam  in  olea, cuius  diutiftime  oculi 
parturiunt, minimumq^  fucci  habent  fub  cortice ,  qui  nimius  infitis  nocer.  Punicam  uero 
S  ficum  quanquam  alias  ficca  finr,recraftinare  minime  utile .  Pirum  uel  florentem  infere 
;a  reiicet ,  8C  in  Matum  quoque  meniem  protendere  infitionem .  Quod  fi  longius  afferan/ 
tur pomorum  calami,  rapo  infixos  optimecuftodire  fuccum  arbitranturdSeruariqj  inter 
duos  imbrices  iuxea  riuos  uel  pifeinas,  utrinq?  terra  obftrutftos. 

De  uite  inferenda»  Cap.  xV- 

Vitium  uero  in  ferobibus  ficcis  ftrameto  opertos,  ac  deinde  terta  obrutos, ut  cacumi 
ne  exiftant.Cato  uitem  tribus  modis  inferit.Prafecftam  findi  iubet  per  medullam, 
ineam  furculos  exacutos  (ut  didtum  eft)  adigi,  medullas  iungi.  Altero  fi  inter  fefeuites 
contingant,  utriufq?  in  obliquum  latere  contrario  adrafo,iun<ftis  medullis  colligari.  T et/ 


dum  genus  eft,  terebrare  uitem  in  obliquum  ad  medullam,  calamos^  addere  longos 
pedes  binos:  atque  ita  ligatum  infitum ,  intritaqj  illitum  operire  terra,  calamis  fubr.ecftis» 
^  Noftra  stas  correxit, ut  Gallica  uteretur  terebra, qua:  excauat,nec  urit, quoniam  aduftio 
omnis  hebetat ,  atque  ut  gemmafeere  incipiens  legatur  calamus .  Nec  p!us  quam  binis 
ab  infito  emineat  oculis,  ulmeo  uimine  alligatus ,  binaque  circuncidatur  acie  d  duabus 
partibus,  ut  inde  potius  diftillet  humor,  qui  maxime  uites  infeftat .  Deinde  cum  eualutf/ 
fent  flagella  pedes  binos ,  uinculum  infiti  incideretur,  ubertati  craffitudine  permifta .  Vi/ 
tibus  inferendis  tempus  dedere  ab  ^quinocftio  autumno  ad  germinationis  initia.Satiure 
plants  fylueftrium  radicibus  inferuntur  natura  ficcioribus.Si  fatiute  fylueftribus  inferan 
tur, degenerant  in  feritatem.Reliqua  ccelo  coftant.Aptiffima  infitis  ficcitas .  Huius  enim 
remedium  appofids  fidilibus  uafis  modicus  humor  per  cinerem  diftillat .  Inoculatio  ro/ 
res  amat  leucis* 


De 


5da 


NATVRALIS 


De  emplaftratione*  Cap.xvi 

Tn*  Mplaftri  ratio  8C  ipfa  ex  inoculatione  nata  uideri  poteft.Craffo  autem  maxime  cor/ 
XI/  cici  conuenit,ficut  eft  ficis.Ergo  amputatis  omnibus  ramis  ne  fuccu  auocent,nitidifIi 
ma  in  parte, quaq?  prtecipua  cernatur  hilaritas, exempta  fcutula  (ita  ne  defcedat  ultra  fer/ 
rum, cortici,  imprimitur  ex  alia  cortex  par  cum  fui  germinis  mamma ,  fic  copage  denfata 
cicatrici  ut  locus  non  fit ,  6C  ftatim  unitas  fiat,  no  humore, non  afflatu  rccipiens:nihilcmi/ 
nus  tamen  Si  luto  muniret  uinculo  melius.Hoc  genus  no  pridem  repertu  uolunt, quino 
uis  moribus  fauent.Sed  id  etiaapud  ueteres  Gr^cos  inuenitur,&  apud  Catonem, quio/ 
leam  ficumq?  fic  inferi  iuflit ,  menfura  etia  prafinita  fecundum  reliquam  diligentia  fuam. 
Cortices  fcalpro  excidi  quatuor  digitorum  longitudine,  Si  trium  latitudine ,  atqj  itacoa/  io 
gmentari ,  Si  illa  fua  intrita  oblini.  Eadem  ratione  Si  in  malo .  Quidam  huic  generi  mi/ 
fc uere  fifluram  in  uitibus ,  exempta  cortice  teflella,furculo  a  latere  plano  adigendo :  Tot 
modis  infitam  arborem  uidimusiuxta  Tiburtestiliam ,  omni  genere  pomoru  onuftam, 
alio  ramo  nucibus, alio  baccis,  aliunde  uite ,  ficis,  piris,  punicis,  maloruqj  generibus.Sed 
huic  breuis  fuit  uita.Nec  tamen  omne  experimentis  aflequi  natura  poflumus.Qusdam 
em  nafci,nifi  (ponte, nuilo  modo  queutieaq?  immitibus  tantu  Si  defertis  locis  proueniut. 
Capaciflima  infitorum  omnium  dicitur  platanus, poftea  robur:  ueru  utraq;  faporescor- 
rumpunt.  Qusdam  omni  genere  inferuntur, ut  ficus  Si  punies.  Vitis  non  recipit  empla- 
ftra,ncc  quibus  tenuis  ac  caducus  rimofusq?  cortex.Neqs  inoculationem  ficc?  aut  humo 
ris exigui.FertilifTima  omnium  inoculatio,  poftea  emplaftratio.  Sed  utraq*  infirmiffima.  zo 
Et  qus  cortice  nituntur  tantu, uel  leui  aura  ocyftime  deplantantur.Inferere  firmiflimu,& 
fcecundius  cp  ferere.  Exemplum  huius  rei.  Cap.xvn 

NOn  eft  omittenda  raritas  unius  exepli.  Corellius  eques  Ro.  Atefte  genitus, inferuit 
caftaneam  fuomet  ipfam  furculo  in  Neapolitano  agro.Sic  fatfta  eft  caftanea,  qus 
ab  eo  nomen  accepit  inter  laudatas .  Poftea  hceres  eiufdem  libertus  Coreiiianam  iterum 
inferuit.Hsc  eft  inter  eas  differentia,illa  copiofior,hsc  Corelliana  melior.Reliqua  gene/ 
ra  cafus  ingenio  fuo  excogitauit ,  ac  defracftos  ferere  ramos  docuit,  cu  pali  defixi  radices 
cepifient. Multa  fic  feruntur, in  primiscp  ficus:omnibus  quide  alqs  modis  nafcens,pmer 
quam  talea.  Optime  quide,  fi  uaftiore  ramo  pali  modo  exacuto  adigatur  alte,exigucfu/ 
per  terra  relicto  capite, eocp  ipfo  harena  cooperto.Ramo  feruntur  Si  punica,palis  laxato  # 
prius  meatu.Ttem  myrtus.  Omnium  horum  longitudine  triu  pedum, craflitudine  minus 
brachiali,corticediligenterferuato,truncoexacuto.  Myrtus  8C  taleis  feritur:  morus  talea 
tantu, quoniam  ramo  eam  feri  religio  fulgurum  prohibet.  Quapropter  de  talearum  fatu 
nunc  dicendum  eft.  Seruandum  in  eo  ante  omnia, ut  tales  ex  feracibus  fiant  arboribus, 
ne  curu^,ne  fcabr#,aut  bifurca  neue  tenuiores  cp  ut  manum  impleant,ne  minores  peda 
libus ,  ut  illibato  cortice,atq?  ut  fedtura  inferior  ponatur  femper.  St  quod  erit  ab  radice: 
accumuleturcp  germinatio  terra, donec  robur  planta  capiat* 

De  cultura  talearum,&  quibus  temporibus  infitio  fiat.  Cap.xvur 

QViecuftodienda  in  talearum  cultura  Cato  iudicauerit,  ipfius  uerbis  optime  prsci/ 
piemus:Taleas  oleaginas ,  quas  in  ferobe  faturus  eris,  tripedaneas  facito.  Diligety  40 
tert^  tracftato,ne  liber  laboret, cum  dolabis  aut  fecabis.Quas  in  feminario  faturus  eris  pe 
dales  facito:eas  fic  inferito:Locus  bipalio  fubadtus  fit,beneq?  glutus.  Cum  talea  demittis 
pede  talea  opprimito.  Si  paru  defcedat,  malleo  aut  mateola  adigito,  cauetocp  ne  librum 
fcindas.  Cum  adigis,  palo  prius  Iocu  feceris,  quo  talea  demittas,  ita  melius  uiuet  talea, Et 
ubi  trima:  funt,tu  deniq?  cura:  fint,ubi  liber  fe  uertet.Si  in  ferobibus  aut  in  fulcis  feras, ter/ 
nas  taleas  ponito.Eas  diuaricato  fupra  terra,ne  plus  quatuor  digitos  trafuerfos  emineat, 
uel  oculos  ferito.  Diligenter  eximere  oleam  oportet, &  radices  quamplurimas  cum  terra 
ferre.  Vbi  radices  bene  operueris,ca!care  bene  ne  quid  noceat.Si  quis  quterat  quod  tcm> 
pus  olea:  ferends  fit,  agro  ficco  per  fementem ,  agro  Iteto  per  uer.  Qliuetum  diebusxv 


historiae  liber  xvrr  jof 

ance squinoftium  uernum  incipitoputare.  Exeo  die  dies  xl  rctfte  putabis.fd  hoc  mo/ 
do  putato .  Qua  locus  reifte  ferax  erit,  quas  arida  erunt,# fi  quid  uentus  interfregerit,  ea 
omnia  eximito. Qua  locus  ferax  non  erit, id  plus  concidito,aratoc]?  bene,enodatocp.Srir 
pes  leues  facito, circum  oleas  autumno  ablaqueato,  #  ftercus  addito.Quioliuetu  (Wpiflt 
me&altiftime  mifcebit ,  is  tenuiffimas  radices  exarabit.  Radices  fi  furfum  abibunt,  crafi 
fiores  fient, &  eo  in  radices  uires  ole£  abibut.Qute  genera  olearu,uel  in  quo  genere  terr^ 
uiucre  X  feri  debeat,  quocp  ipecftare  oliueta, diximus  in  ratione  olei.  Mago  in  colle  #  fic/ 
cis,&argilla,  #  inter  autumnu  #  brumam  feri  iuffit .  In  craflb  aut  humido,aut  fubriguo, 
a  meile  ad  bruma. Quod  prxcepifle  eum  Africa  intelligitur.Italia  quidem  nunc  uere  ma 
10  xime  ferit.Sed  fi  #  autumno  libeat, poft  ^quinocftium  XL.diebus  ad  Vergiliarum  occa 
fum.  xim.foli  dies  funt ,  quibus  (eri  noceat.  Africa  peculiare  quide  in  oleaftro  eft  infere/ 
re. Quadam  sternitate  confenefcunt  proxima  adoptioni  uirga  emiiTa,at<^  ita  alia  arbore 
exeade  iuucnefceteaterumcp  #  quoties  opus  fit,ut  #uis  eadem  oliueta  coftent.Inferitur 
aut  oleafter  calamo  &  inoculatione.01ea,ubi  quercus  effofta  fit,male  ponitunquoniam 
uermes  qui  raucas  uocantur,  in  radice  quercus  nafcunrur  &  tranfeunt.Non  inhumare  ta/ 
leas,aut  ficcare prius  qudm  ferantur, utilius  compertum .  Vetus  oliuetum  ab  tequinodlio 
uemo intra  Vergiliarum  exortu  interradi  alternis  annis, melius  inuentum:Item  mufcum 
circumdare  radici.  Circumfodi  autem  omnibus  annis  a  folftitio  duum  cubitorum  fcrobe 
pedali  altitudineiftercorari  tertip  anno.  Magoide  amygdalas  ab  occafu  Arcfturi  ad  bru/ 
io  mam  feri iubet.Pira  non  eodem  tempore  omnia,quonia  non  xqae  floreant.  Eadem  ob/ 
iongaautrotunda,  ab  occafu  Vergiliaru  ad  brumam.Reliqua  genera  media  hyeme,ab 
occafu  fagittas,  fubfolanum  aut  feptenttionem  (pedantia.  Laurum  ab  occafu  aquila  ad 
occafum  fagitta.Connexa  enim  de  tempore  ferendi  aeque  ratio  eft.  Vere  81  autumno  id 
ex  magna  parte  fieri  decreuerc.Eft  8Z  alia  hora  circa  canis  ortus,pauciorib9  nota, quonia 
con omnibus  locis  utilispariter  intelligitur :  fed  haud  omitteda  nobis, no  tradus  alicuius 
tatione,ueru  natura  potius  indagatibus .  In  Cyrenaica  regione  fub  etefiaru  flatu  con fe/ 
runtmecnon  81  in  Gracia,olea  maxime  in  Laconia .  Cos  infula  #  uites  tunc  ierit.  Cxteri 
apudGracos  inoculare  #in(ereren5dubitant,fedarboremnon  ferunt.  Plurimumcp  in 
edlocoru  natura  polIet.Nancpin  Aegypto  omni  ierunt  menfe,#ubicunq?  imbres  afti/ 
Jo  uinofunt,ut  in  India  #  Aethiopia.Neceffario  poft  hac  autumno  ierutur  arbores.  Ergo 
tria  tempora  eadem  germinationis,  uer,  #canis  Arduriqj  ortus.  Neqj  enim  animalium 
tantum  eft  ad  coitum  auiditas,fed  multo  maior  eft  terr^  ac  fatorum  omnium  Iibidotqua 
tempeftiue  uti, plurimum  intereft  coceptus.Peculiare  utique  in  infitis,cum  fit  mutua  cupi 
ditas utrinqp  coeundi.  Qui  uer  probant, ab  cequinodio  ftatim  admittunt, pradicatesger 
mina  parturire, ideo  faciles  corticum  effe  coplexus.  Qui  proferunt  autumnu, ab  Arduri 
exortu, quonia  ftatim  radicem  quandam  capiant, #  ad  uer  parata  ueniant ,  atqp  no  pro/ 
tinus  germinatio  auferat  uires.Qucedam  tamen  ftatutum  tempus  anni  habent  ubicp,  ut 
cerafi  amygdala  circa  bruma, ferendi  uel  inferendi.  De  pluribus  locorum  (itus  optime 
judicabit.  Frigida  enim  #  aquoiauerno  coieri  oportet, ficca  &  calida  autumno.Commu 
4°  nis  quidem  Italia  ratio  tempora  ad  hunc  modum  diftribuittMoro  ab  Idib.Februarijs  in 
squinoftinm,piro  autumnum, ita  ut  brumam  Xv.  nec  minus  diebus  antecedant.Malis 
arfhuis  X  cotoneis, item  forbis, prunis,  poft  media  hyemem  in  Idus  Februarias .  Siliqua 
Grxc;e& perficis  ante  brumam  per  autumnum:Nucibus,iuglandi,#pine:s,#auellana3 
Gr$c$,atcjp  caftane£,a  kalendis  Martrjs  ad  Idus  eafdem:  Salici,geniftas,  circa  Martias 
kalendas.Hanc  in  ficcis  femine ,  illam  in  humidis  uirga  feri  diximus. 

Quas  arbores  focietate  gaudeant,#  de  difciplina  ablaqueandi  &  accumulandi. 

E  St  etiam  noua  inferendi  ratio,  ne  quid  (ciens  quidem  pr£/  Cap.  xix 

teream,quod  ufquam  inuenerim,  Columella  excogitata, ut  affirmat  ipfe, qua  uel  di 
uerfadtifociabilesq;  naturas  arborum  copulentur, ut  fici  atq?  ole^.Iuxta  hac  feri  ficum  iu/ 

C  bee 


j?o2  C.  PLINII  NA.TVRALIS 

bet,non  ampliore  interuallo ,  quam  ut  cotingi  large  poftit ,  ramo  ole*  qu^m  maxime  Cv 
quaci  atque  obedituro :  eurncp  omni  interim  tempore  edomari  meditatione  curuandi. 
Poftea  fico  adepta  utres ,  quod  euenire  trima  atque  utique  quinquenni ,  detruncata  fu/ 
perficie,ipfacp  deputata, ut  ditftu  eft,adrafo  cacumine  defigi  in  crure  lici,  cuft oditum  uin 
culis, ne  curuatura  fugiat  .Ita  quodam  propaginum  infitorumcj?  temperamento,triennio 
communi  inter  duas  matres  coalefcere.Quarto  anno  abfcifum  totu  adoptantis  eflemon/ 
dum  uulgata  ratione,  haud  mihi  certe  fatis  comperta .  Caterum  eadem  illa  de  calidis  fri/ 
gidisq?82humidis82  ficcis  fupra  dicfta rado ,  82  fcrobes  fodere  monftrauit.In  aquofis 
enim  neque  altos, neque  amplos  facere  expediet:alitcr  aftuofo  folo  82  ficco,ut  quam  ma 
xime  accipiant  aquam  contineantq? .  Hac  82  apud  ueteres  arbores  colendi  ratio  eft .  Fer/  io 
uentibus  enim  locis  accumulant  aftate  radices  operiuntq; ,  ne  foiis  ardor  exurat.  Aliubi 
ablaqueat, perfiatuscp  admittut.Iidem  hyeme  cumulis  a  gelu  uindicat.C6trd  illihyeme 
aperiut,humoredjj  fitientibus  quasrut.  Vbicunq?  circufodiedi  arbores  ratio  in  circuitu  pe 
des  in  orbe  ternos, neq?  id  in  pratis, quado  amore  foiis  humorisqp  in  fumma  tellure  ober 
rant.Et  de  arboribus  hec  quide  frudtus  gratia  feredis  inferedisq?  in  uniuerfum  fint  dicla. 

De  falufto  82  harundineto,  82  cateris  caduis  ad  perticas, palos.  Cap.  xx 

Hinc  reflat  earu  ratio, qua  propter  alias  feruntur,  uineas  maxime, caduo  ligno.Prin 
cipatu  in  qs  obtinet  falices,  quaru  fatio  fit  loco  madido:tamerefoflfo  duos  pedes  82 
femipede, talea  fefquipedali,uel  pertica, qua  utilior  quo  plenior.Interuailo  effe  debet  pe/ 
des  feni.trima  pedibus  binis  a  terra  putatione  coercentur,  ut  fic  fc  in  latitudinem  fundat, :® 
ac  fine  fcalis  tondeatur.Salix  enim  foecudior  eft  quo  terre  propior.Has  quoqj  omnibus 
annis  cofodi  iubent  menfe  Aprili.Hac  eft  uiminalium  cuitura.Perticalis  82  uirga  82  talea 
feritur  foffura  eadem.Perticas  ex  ea  cxdi  iuftum  eft  quarto  fere  atmo.Et  ex  autem  fene/ 
Icentium  propagine  farciunt  locu,pertica  immerfa,  ac  poft  annum  recifa.Salicis  uimina/ 
lisiugera  lingula  fufficiunt  xxv.  uine^  iugeribus.Eiufdem  rei  caufa  populus  alba  feritur 
bipedaneo  paftinatu, talea  fefquipedali,biduo  ftccata,palmipede  interuallo,terra  fuperin 
ietfta  duorum  cubitorum  craffitudine.  Harundo  etiamnum  dilutiore  quam  hx  folo  gau/ 
det.Seritur  bulbo  radicis,  quem  alrj  oculum  appellat, dodrantali  fcrobe,interuallo  duum 
pedum  82  femipedisirefidturq?  ex  fefe  uetere  harundineto  extirpato,quod  utilius  repet/ 
tum  quam  caftrareficut  antea.  Nanq;  inter  fe  radices  ferput,  mutuoq?  difcurfunecatur.  jo 
Tempus  inferendi,priufquam  oculi  harundinum  intumefcant,ante  kalen.  Martias.Cre/ 
fcit  ad  brumam  ufq?, definite^  cum  durefcere  incipit.Hoc  fignum,quod  tempeftiuam  ha 
bet  cx{uram:82  hanc  aut, quoties  82  uineam  fodiendam  putat.Seritur  82  tranfuerfa,ncn 
alte  terra  codita,erumpuntcp  fingulis  oculis  totidem  plantf. Seritur  82  deplantata  pedali 
Iuleo  binis  obrutis  gemmis ,  ut  tertius  nodus  terram  attingat  prono  cacumine,  ne  rores 
conc/piat.Cxditur  82  decrefcete  luna. Vineis  annoficcata  utilior  quam  uiridis.Caftanea 
pedamentis  omnibus  profertur  facilitate  tradlatus,  perdurandi  peru!cacia,regerminatio 
ne  exdua  uel  falice  latior.  Quxrit  folu  facile,nec  non  harenofum,maximeqs  fabulum  hu 
midum  aut  carbunculum,  uel  tophi  etiam  farinam, quamlibet  opaco  feptentrionali^  82 
praefrigido  fitu,ueletiadecliui.Recufat  eadem  gallicam, rubricam,cretam,omnemq3  ter/  40 
rae  fcecunditate,qua  feri  nuces  diximus.Sed  nifi  ex  maximis  no  prouenit,  nec  nifi  quinis 
aceruatim  fatis.Perfringi  folum  debet  fupri  ex  Nouembri  menfe  in  Februarfuiquo  folu 
tx,fponte  cadunt  ex  arbore ,  atq?  fubnafcuntur.  Interualla  fint  pedalia  undiqj  fulco  do/ 
drantali.  Ex  hoc  feminario  transferuntur  in  aliud, bipedali  interuallo,pIus  biennio .  Sunt 
82  propagines  nulli  quide  faciliores^Nudata  enim  radice,tota  in  fulco  profternitur.Tunc 
ex  cacumine  fuper  terra  reliefto  renafcitur,82  alia  ab  radice.Sed  translata  nefeit  bolpitari, 
pauetcp  nouitatem.Biennio  fere  poftea  profilit .  Ideo  nucibus  potius  quam  radice  plan/ 
taria  exdua  implentur.Cultura  non  alia  quam  fupradidis  fodiendis  fupputandiscppef 
bienniu  fequcns,De  extero  ipfa  fe  colit, umbra  ftolones  fuperuacuos  enecante.  Cxditur 


HISTORIAE  LIBER  XVII  joj 

intra feptimum  annum ,  Sufficiunt  pedamenta  iugeri  unius  uicenis  uinearum  ingeribus, 
quando  etiam  ea  bifida  ftirpe  fiunt, duratep  ultra  alteram  (ylax  fu£  ctefuram.  Efculus  fi/ 
militer  prouenit,cxfura  triennio  ferior,nimis  morofa  nafei .  Ift  quacunqj  terra  feritur,  na/ 
fcitur  e  balano, fed  non  nifi  efculi,fcrobe  dodranta!i,interualIis  duorum  pedum  feritur  Ie 
uiter  quater  anno.Hoc  pedamentum  minime  putreicit,lasfumcp  maxime  fruticat.Pmer 
hac  funt  c$dua  qug  diximus,fraxinus,  laurus, perfica, corylus,  malus,fed  tardius  nafcurt 
tur. Terram  defixa  uix  tolerant, non  modo  humorem.Sambucuscotrafirmiffimaadpa 
Ium, taleis  feritur  iit  populus.  Nam  de  cuprefTo  fatis  diximus. 

De  culturis, &  difciplina  excolendarum  uinearum.  Cap.  XXI 

io  TJ  T praeditftts  uelut  armamentis  uinearum, reflat  ipfaru  natura  pmipua  tradenda  ca 
XI/ ra.  Vitium  furculi  &  quarunda  arboru, quibus  fungofior  intus  natura  efl,geniculatis 
ramoru  nodis  interfepiut  medulIam.Ferute  ipfie  breues,8iad  fumma  breuiores, articulis 
utiq?  duobus  internodia  includunt.  Medulla ,  fiue  illa  uitalis  anima  eft,ante  fe  tendit, Ion/ 
gitudinem  impelles,  quandiu  nodis  peruia  patet  fiftuIa.Cum  uero  cocreti  ademere  tran/ 
Gtum,rcpercuffa  erumpit, ab  ima  fui  parte ,  iuxta  priorem  nodum  alternis  lateru  femper 
inguinibus, ut  dictu  eft  in  harudine  ac  ferula, quoru  dextru  ab  imo  intelligitur  articulo, \x 
num  in  proximo, atq?  ita  per  uices.  Hxc  uocatur  in  uite  gemma ,  cu  ibi  ceipite  facit.Ant^ 
uero  cp  faciat, in  concauo  ocu!us:&  in  cacumine  ipfo,germcn.Sic  palmites,nepotes,uu^ 
folia,pampinigignutur,Mirumcp,firffiiora  efle  in  dextra  parte  genita.Hos  ergo  in  furcu 
:o  lisnodoscum  ierutur,medios  fecare  oportet, ita  ne  profluat  medulla.Et  in  fico  quide  do 
drantales  paxilli  folo  patefacflo  ferutur,fic  ut  defeendat  qute  proxima  arbori  fuerit,duo 
oculi  extra  terra  emineant.Oculi  aut  in  arboru  furculis  proprie  uocatur  unde  germinant. 
Haede  caufa  81  in  platarqs  aliquado  eode  anno  ferut,quos  fuere  laturi  frutftus  in  arbore, 
cum  tempeftiue  fati  preegnates, inchoatos  conceptus  aliubi pariunt .Ita  fatas  ficos,tertio 
anno  transferre  facile:Hoc  pro  fenefcedi  celeritate  attributu  huic  arbori, ut  citiffimepro/ 
ceniat.  Vitiu  numerofior  fatus.  Primu  omniu  nihil  feritur  ex  his,nifi  inutile  &  deputatu 
ia  (armento.  Opputatur  aut  quicquid  proximo  tulit  fruclu.  Solebat  capitulatus  utrinqj 
eduro  furculus  feri,eoq?  argumeto  malleolus  uocatur  etia  nuc.  Poftea  auelli cu  fua  calce 
coeptus  eft, ut  in  ficomeq?  eft  aliud  uiuacius.  Tertiu  genus  adiedu  etiamnum  expeditius 
Jo  fine  calce,  propter  quod  fagittre  uocatur,  cu  intorti  panguntur,  rjdem  cu  decifi  nec  intorti 
trigemmes. Piures  aut  ex  eode  furculo  hoc  modo  fiut.Sererc  e  pampinarijs  flerile  eflmec 
nifi  fcecudo  oportet,  Qute  raros  habet  nodos, infcecudse  iudicatur.  At  denfitas gemma/ 
ruo, fertilitatis  iudiciu  eft.Quida  (eri  uetant  nifi  eos, qui  floruerint, furculos, Sagittas  fere 
reminus  utile ,  quonia  in  transferedo  facile  rumpitur  quod  intortu  fuit.Seruntur  pedali, 
non  breuiores, logitudine,  quincp,fexuenodoru.Pauciorestribusgemmisinhacmefura 
effeno  poter ur.In feri  eode  die  quo  putant",utiIiffimu.Si  multo  poftea  neceffe  fit  ferere  cu 
ftoditos(uti  pneccpimus)oportetcaueri  utiq^ne  extra  terra pofiti  fole  inarefcat,uent6ue 
aut  frigore  hebetentur. Qui  diutius  in  ficco  fuerint  priuscp  ferantur, in  aqua  pluribus  die/ 
busreuiuifcat.Solum  apricu  8£  cp  ampliflimu  in  feminario,fiue  in  uinea,  bidetepaftinari 
4«  debet  ternos  pedes ,  bipalio  alto  marra  rerjei  quaternoru  pedu  ferrameto,ita  ut  in  pedes 
binos  fofla  procedat.Foflatu  purgari, &  extedi,ne  crudu  relinquatur.  Veru  81  exigi  men/ 
fura.Malc  paftinatu  deprehendut  fcamna  insqualia.Metienda  eft  &  ea  pars  qux  inter/ 
iacet  puluini.  Surculi  fer utur  &  in  ferobe  &  in  fulco  longiore, fuper  quos  tenerrima  ingeri 
tur  terra.  Sed  in  gracili  folo  fruftra,  nifi  fubftrato  pinguiore .  Nec  minus  cp  duos  integi 
oportet, & proxima  attingi  terra, 8t  eode  paxillo  deprimi  &  fpiflari.Interefle  in  plantario 
fefquipedes  inter  bina  femina  in  latitudinem,  in  longitudine  femiffes.Ita  fatos  malleolos 
xxiiii.  menfe  recidere  ad  imum  articulu,  nifi  ipfi  parcatur.Oculoru  inde  materia  emicat 
cum  aqua, xxx  v  i.menfe  uiuiradix  transfertur.Eft  S£  luxuriofa  ratio  uites  feredfiut  qua/ 
tuor  malleoli  uehem  enti  uinculo  colligetur  in  parte  luxuriofa;  atq?  ita  uel  per  offa  bubuli 

C  z  cruris 


504  c.  P  L  I  -N  I  I  N,A  TVRAtJS 

cruris,uel  per  colla  fidlilia  traiecfti ,  obruantur  binis  eminentibus  gemmis.Humefcut  hoc 
modo,  recifiq?  palmitem  emittunt.Poflea  fiflula  fradta  radix  libere  capit  uires,  uuatnqj 
fert,&  omnium  corporum  fuorum  acinos.  In  alio  genere  inuetu  nouicio  finditur  malleo/ 
Ius,  medullaqj  erafa  in  fe  colligatur  ipfi  cauies,ita  ut  gemmis  parcatur  omni  modo.Tum 
malleolus  in  terra  fimo  mixta  feritur, &  cum  fpdrgere  coeperit  caules, deciditur,  foditur^ 
fepius .  Talis  uua:  acinos  nihil  intus  ligni  habituros  Columella  promittit ,  cum  uiucre  fe/ 
mina  ipfa  perquam  mirum  fit,&  medulla  adempta  nafci.  Surculis  etiam  quibufnam  (It 
articulatio  arboris ,  non  omittendu  uidetur .  Nanq?  buxi  tenuifsimis  quinis  fenisue  colli/ 
gatis  depadli  proueniunt.  Quondam  in  obferuatione  erat,  ut  defringerentur  ex  imputa/ 
ta  buxo, aliter  uiuere  non  crediti.Detraxere  h*c  experimenta  feminarq  curaqj.  Sequi/ 18 
tur  uinearum  ratio.Quinq?  generu  h*:Sparfis  per  terram  palmitibus,  aut  per  fe  uite  fub 
redla,uel  cum  adminiculo  fine  iugo,aut  pedata  fimplici  iugo,  aut  coropluuiat*  quadru/ 
plici.  Quas  pedat*  ratio  erit,  eade  intelligitur  eius  quocp,in  qua  fine  adminiculo  uitis  per 
fe  flabit.  Id  enim  non  fit  nifi  pedamenti  inopia ,  Simplici  iugo  conflat  porredlo  o;dine, 
quem  canterium  appelIant.Melionfp  ea  uino, quando  fibi  ipfa  non  obumbrat, afliduoqj 
fole  coquitur,  8C  afflatum  magis  fentst,&  celerius  rorem  dimittit:  Pampinationi  quoq?  k 
occationi,omnicp  operi  facilior.Super  c*tera  deflorefcit  utilius.Iugum  fit  pertica  aut  ha/ 
rundine,aut  crine,  funiculoue,  ut  in  HifpaniaBrundifioq^.Compluuiata  copiofioruino 
eft,dicla  a  cauis  *diu  cdpluuqs.Diuiditur  in  quaternas  partes  totide  iugis.Huius  ferendi 
ratio  dicetur, eade  ualitura  in  omni  genere,in  hoc  uero  numerofior  tantu.His  uero  tribus  u 
feritur  modis:Optime  in paflinato, proxime  in  fulco,nouiffime  in  fcrobe.  De paftinatio/ 
ne  didlu  efl.  De  fulco,&  uinearu  putatione.  Cap.  xxir 

Q  Vico  latitudo  pal*  fatis  efl:  Scrobibus  ternoru  pedu  in  quamcucp  partem.  Altitudo 
Oin  quocuncp  genere  tripedalis,ideo  nec  uitis  minor  transferri  debet,  extatura  etiamnS 
duabus  gemmis .  Emolliri  terra  minutis  in  fcrobe  ima  fulcis ,  fimocp  mifceri  neceflarium. 
Cliuofa  altiores  pofcunt  fcrobes,  pr*terca  puluinatis  i  deuexitate  labris.Qu*  ex  his  lon 
giores  fient, ut  uites  binas  accipiant.  E  diuerfo  ali*  locabuntur .  Efle  uitis  radicem  in  me/ 
dia  fcrobe  oportet.Sed  ipfam  innixam  folidoin  orientem  *quinodlialem  fpecffcare .  Ad/ 
minicula  prima  e  calamo  accipere.  Vineas  limitari  decumano  xvm.  pedum  latitudinis 
ad  contrarios  uehiculorum  tranfitus,alqs^tranfuerfis  limitibus  denum  pedum  diflin/  jo 
gui  per  media  iugera.  Aut  fi  maior  modus  fit, totidem  pedum  cardine, quot  decumano  ii 
mitari.Semper  uero  quintanis  femitari,  hoc  efi,ut  quinto  quocp  palo  fingul*  iugo  pagi 
n*  includantur.Solo  fpiflb,  non  nifi  repaflinato,  nec  nifi  uiuiradicem  feri-.tenero  &  folu/ 
to,  uel  malleolum  fulco ,  uel  fcrobe.In  colles  fulcos  agere  tranfuerfos  melius  quam  pafti/ 
nare,ut  defluuia  palis  eoru  cotineantur.  Aquofb  ccelo,uel  ficco  folo, malleolos  ferere  au/ 
tumno ,  nifi  fi  tractus  ratio  mutauerit.  Siccus  enim  &  calidus  autumno  pofcit  feri,  humi/ 
dus  frigiduscp  etiam  ueris  exitu .  In  arido  folo  uiuiradix  quoqj  fruflra  feritur.  Male  &  in 
ficcis  malleolus,  nifi  pofl  imbrem.  At  in  riguis,  uel  frondens  uitis,8i  ufq;  ad  folftitium  re/ 
(fle, ut  in  Hifpania.Quiefcere  uentos  fationis  die  utiliffimum.Pleriq?  auflros  optant,  Ca 
ta  abdicat .  Intereffe  medio  temperamento  inter  binas  uites  oportet  pedes  quinos.Mini/ 
mum  autem  l*to  folo  pedes  quaternos, tenui  plurimum  odtonos.  Vmbri  5t  Marfi  ad  ui 
cenos  intermittunt  arationis  gratia  in  his  qu*  uocant  porculeta.PIuuio  &  caliginofo  tra/ 
diu  rariores  poni, ficco  denfiores  cogruit.  Subtilitas  parfimonias  compendia  inuenit,  cum 
uinea  in  paflinato  feritur ,  obiter  feminarium  faciendi,  ut  uiuiradix  loco  fuo,&  malleolus 
qui  transferatur,inter  uites  ordine  feratur.Qu*  ratio  in  iugero  circiter  xviM.uiuiradices 
donat,  interefl  aute  bienniu  frudlus,quo  tardius  in  fato  prouenit  qudm  in  translato.  Vi/ 
uiradix  pofita  in  uinea  pofl  annum  refecatur  ufqj  ad  terram,  ut  unus  tantu  emineat  ocu/ 
Ius,  adminiculo  iuxta  affixo,  &  fimo  addito.  Simili  modo  8C  fecundo  anno  reciditur,  ui/ 
resqs  cocipit,5C  intra  fe  pafeit  faffedluras  oneri, cum  alias  feflinatione  pariendi  graciiefcat, 

ac  emuci 


HISTORIAE  LIBER  XVII  $6$ 

accmucida,tii  cohibeatur  caftigatione  tali, in  foetum  exeat  tota. Nihil  auidius  nafcitur,ae „ 
nifi  ad  pariendu  uires  feruentur,tota  fit  fcetus.Pedameta  optima  qugdiximus,aut  ridica . 
robore, oleaqp:aut  fi  non  fint,pali  e  iunipero,cupreffo,laburno,fambuco.  Reliquoru  ge/ 
neru  fudes omnibus  annis  reciduntur.Saluberrima  in  iugo  hatudo  conexa  faiciculis,du/ 
rat  quinis  annis.  Cum  breuiores  palmites  (armento  iunguntur  inter  fe  funium  modo,  ex 
hoc  arcus  funeta  dicuntur.  Tertius  uines  annus  palmitem  uelocem  robuftumq?  emittit, 
S-quem  faciat  stas  uitem.Hic  in  iugum  infilit.Quidam  tunc  excscant  eum  fupina  falce 
auferendo  oculos,  ut  noxia  iniuria  longius  euocent.  Vtilior  enim  coniuetudo  pariendi,fa 
tiusqj  pampinos  adiugats  detergere,  ufquequo  placeat  roborari  eam .  Sunt  qui  uetant 
io  tangi  proximo  anno  quo  translata  fit,neque  ante  lx.  menfem  falce  curari.  Tunc  autem 
ad  tres  gemmas  recidi .  Alrj  proximo  quidem  anno  recidunt ,  fed  ut  ternos.quaternosue 
fingulis  annis  adrjciant  articulos ,  quarto  demum  perducant  ad  iugum.  Id  utrunque  fru/ 
cwffl  tardum,  prsterea  retorridum  8C  nodofum  reddit, pumilionum  incremento .  OptiV 
mum  autem, matrem  effe  firmam, poftea  fastum  audacem .  Nec  tutum  eft  quod  cicatri/ 
cofiim, magno  imperiti?  errore.  Quicquid  eft  tale,plagis  nafcitur,no  e  matre.Totas  enim 
habet  illa  uires  dum  roboratur ,  &  annuos  accipit  tota  foetus ,  cum  permififum  fuerit  na/ 
fci.Nil  natura  portionibus  parit.Qus  cum  excreuerit,  fatis  firma  protinus  in  iugo  collo/ 
cati  debebit:  Sin  etiamnum  infirmior  erit, fub  ipfo  iugo  hofpitari  recifa:uiribus  non  sta/ 
tedecernitur.Temerarium  eft, ante  craffitudinem  pollicarem  uiti  imperare.Sequenti  an/ 
ta  no  palmites  falutentur  pro  uiribus  matrisfinguli  aut  gemini.Iidem  8C  fecundo, fi  cogit  in/ 
firmitas ,  nutriantur :  terrioqp  demum  anno  duo  adrjciantur .  Nec  funt  plures  quaternis 
unquam  permittendi.Breuiterq?,no  indulgendum  eft,  &  femper  inhibenda  foecunditas: 
Ea  eft  enim  natura, ut  parere  malit  quam  uiuere.  Quicquid  materis  adimitur,  frudlui  ac/ 
cedidlla  femina  mauult,quam  frudlum  gigni,quoniam  fru  dius  caduca  res  eft.Sic  perni/ 
ciofe  luxuriat, nec  ampliat  fe,fed  egerit.  Dabit  confilium  Sd  foli  natura.In  macro  etia  fi  ui 
res  habebit, recifa  intra  iugum  moretur,  ut  omnis  fcetura  fub  eo  exeat.  Minimum  id  effe 
debebit  interuallum ,  ut  attingat  iugum, fuperetqj  non  teneat:  adeo  non  recumbat  in  ep, 
nec  delicate  fe  fpargat.Ita  temperetur  hic  modus,  ut  crefcere  etiamalit  quam  parere.Pal/ 
mesduas  tresue  gemmas  fub  iugo  habere  debet  ex  quibus  materia  nafcatur:  tunc  per  iu 
is  eam  mergi  ailigariqj  ,ut  fuftineatur  iugo ,  non  pendeat.  Vinculo  mox  aftridlus  a  tertia 
gemma  aSigari, quoniam  8C  fic  coercetur  impetus  materis, denfiores^  citra  pampini  ex/ 
ultanticacumen  religari  uetantNatura  hsc  eft,  deiedla  pars  aut  prsligata  fru  dium  dat, 
plurimum^  ipfacuruatura,  Quod  citra  eft, materiem  mittit, offenfante  credo  ipiritu,& 
illaquam  diximus  medulla .  Qus  ita  emicuerit  materia, frudlum  dabit  anno  fequete, Sic 
duo  genera  palmitum :  Quod  e  duro  exit,  materiamcp  in  proximum  annum  promittit, 
pampinarium  uocatur:at  ubi  fupra  cicatricem  eft, frudluarium.  Alterum  ex  anniculo  pal/ 
mite, femper^  frudluarium  relinquitur  fub  iugo,&  qui uocatur  cuftos.  Hic  eft  noueliuS 
palmes,  non  longior  tribus  gemmis,  proximo  anno  materiam  daturus, fi  uitis  luxuria  fe 
confumpferit.Et  alius  iuxta  eum  uerrues  magnitudine,qui  furunculus  appellatur,  fi  for/ 
4°  te  cuftos  fallat.  Viris  antequam  feptimu  annum  a  furculo  compleat, euocata  ad  frudlum 
euanefcit,ac  moritur.  Nec  ueterem  placet  palmitem  in  longum, &  ad  quartum  ufqj  peda 
mentum  emitti,quod  alij  dracones,  alq  iuniculos  uocant,  ut  faciant  qus  mafculeta  appel 
lant.Cum  induruit  uitis,peffimum  in  uinea  traducere. Quinto  anno  8C  ipfi  palmites  intor 
quentur,  fingulsqj  e  fingulis  materis  emittuntur, ac  deinde  e  proximis,  prioresdp  ampli 
tantur:femper  cuftodem  relinqui  melius, fed  is  proximus  uiti  effe  debet, nec  logior  quam 
didlu  eft.Ei  fi  luxuriauerint  palmites, intorquethur  quatuor  materias, uel  duas  fi  unijuga 
erit  uinea,  emittat .  Si  per  fe  uitis  ordinabitur  fine  pedamento,  qualecunque  tamen  initio 
adminiculu  defiderabit,dum  ftare  codifcar,&  redla  fiirgere.Cetera  a  primordio  eadem, 
Diuidi autem  putatione  pollices  squali  examine  undicp,ne  prsgrauet  frudlus  parte  ali/ 

C  j  qua 


JOS  C.  PLINII  NATVRALtS 

qua,  obiter  idem  deprimens  prohibebit  in  excelfum  emicare .  Huic  uine*  trium  pedum 

altitudo  excelfior,  nutat ,  ceteris  i  quinto,  dum  ne  excedat  hominis  longitudine  iuflam. 

Iis  quoqj  qu*  fpargutur  in  terra  breuis  ad  innitendu  caueas  circundet,fcrobibus  per  am/ 
bitum  acftis,neuagi  palmites  inter  fe  pugnet  occurfantes.-maiorqs  pars  terrarum  ita  fupi 
nam  in  tellure  uindemiamctit.Siquide  Si  in  Africa ,  di  in  Aegypto  Syriaq^ac  tota  Afia, 

&  multis  locis  Europa  hic  mos  pneualet.Ibi  ergo  iuxta  terra  ccprimi  debet  uitis:  eodem 
modo  &  tempore  nutrita  radice, quo  in  iugata  uinea,ut  femper  pollices  tantu  relinquatur 
fertili  folo  cum  tribus  gemmis,  graciliore  quinis.-pritftatqj  multos  efle  cp  logos.  Quamde 
natura  foli  diximus ,  tanto  potentiora  fentientur,quato  propior  fuerit  uua  terr^.  Genera 
feparari  ac  fingulis  c5icri  tradlibus  utilifsimu.  Mixtura  enim  gener  u  eria  in  uino  non  tno  i# 
do  in  mufto  difeors.  Aut  fi  mifceantur, no  alia  cp  pariter  maturefceda  iungi  neceffarium. 
Iuga  altiora  quo  l^dor  ager,&  quo  planior:item  rofcido,nebulofo,minusq^  uentofo  con 
ueniunt  Contra, humiliora  gracili  &  arido, £ftuofo,uentiscp  expofito.Iuga  ad  pedamen 
tum  cp  arefliffimo  nodo  uinciri  oportet,uitem  leui  contineri.  Qu^  genera  uitiu,&  in  quali 
folo  ccdoq?  effient  cofercnda,cum  enumeraremus  naturas  earu  Si  uinoru,notauimus:De 
reliquo  cultu  uehemeter  ambigitur.PIeriqj  ceflate  tota  poft  fingulos  rores  cofodi  iubetit 
uineam.  Alq  uetant  gemmantem:  decuti  enim  oculos,tacflu<!f  intrantiu  deteri:&  ob  idar 
cendum  procul  omne  quidem  pecus,  fied  maxime  lanatu,quonia  facillime  auferat  gem/ 
mas:Inimicos  Si  pubeficente  uua  raftros:fatis<^  efle  uineam  ter  anno  confodi,ab  «quino 
cflio  uerno  ad  uergiliaru  exortu, &  canis  exortum, &  n/greicente  acino.  Quidam  ita  deter/  io 
minant:  Veterem  fiemel  duindemia  ante  bruma,  cum  alrj  ablaqueare  Si  ftercorare fatis 
putent.Iteru  ab  Idib.  Aprilis  ante qj  cocipiat,hoc  eft,in  vi.IdusMarj.Deindepriusqpflo 
rere  incipiat,&  cum  defloruerit, &  uariate  fie  uua.Peritiores  affirmat.fi  iufto  fiepius  fodia 
tur,in  tantu  tenereficere  acinos, ut  rumpantur.  Qum  fodiuntur, ante  feruetes  horas  diei  fo 
diendas  couenit.-ficuti  lu;  u  neqj  arare,  neq;  fodere :  Foflione  puluere  excitatu  cotra  foles 
tiebulasep  prodeffe.Pampinado  uerna  in  cohfeffo  eft,ab  Idibus  Maris  intra  dies  xutiq; 
antecp  florere  incipiat,&  eam  infra  iugu  debere  fieri.De  fequete  uariant  lententi#.  Cum 
defloruerit, aliqui  pampinandu  putat:airj  fiub  ipfa  maturitate.Sed  de  his  Catonis  prace 
pta  decernet.Nancp&  putationu  tradenda  ratio  eft.Protinus  hanc  a  uindemia>ubiccdi 
tepor  indu!get,adoriutur.Sed  hoc  fieri  nuncp  debet  ratione  natur^  ante  aquilf  exortum,  Jo 
ut  in  fiderum  caufis  docebimus  proximo  uolumine.Imo  uero  fauonio, quoniam  anceps 
culpa  fit  prmproper^  feftinationis.Si  fiaucias  recenti  medicina  mordeat  quadam  hyctnis 
ruminatio, certu  eft  gemmas  earu  frigore  hebetari, plagasq?  findi,&  cedi  uitio  exuri  ocu/ 
loslachrymadiftillante.Nam  gelu  fragiles  fieri  quis  nefciatC  Operare  m  ifta  computatio 
efl:  in  latifundqs,  non  legitima  natura  fcftinatio:quo  maturius  putantur  aptis  diebus,eo 
plus  materia  fundunt:  quo  ferius,eo  frudu  uberiorem.  Quare  macras  prius  couenit  pu/ 
tare,ualidas  nouiflime .  Plagam  omnem  obliquam  fieri,  ut  facile  dccidantimbres:  Si  ad 
terram  uertf,quam  Ieuiffima  cicatrice  acie  falcis  exadta  plagaqj  ccuelata.Recidi  aut  fem/ 
per  inter  duas  gemmas, ne  fit  uulnus  oculis  in  recifa  parte.Nigram  efle  eam  exiftimat:# 
donec  ad  fynceram  ueniatur, recidendam:  quoniam  e  uitiofa  materie  utilis  non  exeat.Si  4° 
macra  uitis  idoneos  palmites  non  habeat ,  ad  terra  recidi  eam,  nouos^  elici  utiliflimum. 

In  pampinatione  no  hos  detrahere  pampinos ,  qui  cum  uua  fint:Id  enim  uuas  fupplatat 
pr«terqj  in  nouella  uinea .  Inutiles  iudicantur  in  latere  nati,  non  ab  oculo :  quippe  etiam 
uua  qu£e  nafcatur  e  duro  rigeflente,ut  nifi  ferro  detrahi  non  poflit.  Pedamentu  quidam 
inter  duas  uites  utilius  putant  ftatui,  &  facilius  ablaqueantur  ita,meliusq?  efl  unijugse  ui/ 
ne#,G  tamen  8i  ipfi  iugo  fint  uires,nec  flatu  infefta  regio.In  quadripartita  cp  proximum 
oneri  adminiculum  efle  debetme  tamen  impedimentu  fentiat  ablaqueatio, cubito  abefle, 
non  amplius:ablaqueari  autem  prius  quam  putari  iubent*  Cato  de  omni  cultura uitiura 
ita  pr#cipit:Quam  altiflimam  uineam  facito, alligatoqj  re£e,dum  ne  nimium  conftnn/ 

?  .  gas 


historiae  liber  xvir  507 

gaSjhoccp  mo do  eam  curato:  Capita  uitiu  putata  circumfodito,  arare  incipito,  Vltr6  ci/ 
trocp  fulcos  perpetuos  ducito.  Vites  teneras  quamp-r  iu  propagato, ueteres  quam  mini 
mum  caftrato.  Potius  fi  opus  fuerit  detjcito,biennioq?  poft  praecidito.  Vitem  nouellam 
relecaritum  erit  tempus, ubi  ualebif.Si  uinea  ab  uite  caluata  erit, fulcos  interponito,  ibic£ 
uiuiradicem  ferito:  Vmbram  a  fulcis  remoueto,crebroqjfodito.In  uinea  ueteri  ferito  ocy 
mum.Si  macra  erit,quod  granu  capit  ne  ferito, &  circum  capita  addito  ftercus, paleas, ui/ 
naceas,aut  aliquid  horunce.Vbi  uinea  frondere  coeperit, pampinato.  Vineas  nouellas  ab 
ligato  crebro, ne  caulis  profringatur .  Et  quo  iam  in  pertica  ibit, eius  papinos  teneros  alii/ 
oato  icuiter,porrigit6que .  Quo  ubi  rede  fteterint,ubi  uua  uaria  fieri  coeperit ,  uites  fub/ 
10  ligato.  Vitis  infido  una  eft  per  uer, altera  cum  uua  floret:ea  optima  eft*  Vineam  ueterem 
fi in  alium  locum  transferre  uoIes,duntaxat  brachium  craffum  primum  deputato .  Binas 
gemmas  nec  amplius  relinquito .  Ex  radicibus  bene  effodito .  Etcaue  radices  ne  faucies*. 
Ita  uti  fuerit  ponito  in  ferobe,  aut  in  fulco,operitocp,  &  bene  occulcato*  Eodemq?  modo 
uineam  ftatuminato, alligato, laxatocp  uti  fuerat,crebrocp  fodito.Ocymu  quod  in  uinea 
feri  iober,  antiqui  appellabant  pabulum, umbne  patiens,  quod  celerrime  proueniat. 

Ratio  arbuftorum*  Cap.  xxm 

QEquiturarbuftiratio,mirum  in  modum  damnata  Sariens  patri fiii6que, celebrata 
(jScrofejuetufliffimis  poft  Catone,  peritiflimisq?,  ac  ne  a  Scrofa  quidem, nifi  uni  Ita/ 
h  conceffa :  cum  tam  longo  iudicetur  aeuo ,  nobilia  uina  non  nifi  in  arbuftis  gigni ,  &it* 
10  bis  quoque  laudatiora  fummis ,  ficut  uberiora  imis :  Adeo  excelfitate  proficitur.Hac  ra/ 
boer  &  arbores  eliguntur.Prima  omnium  ulmus,  excepta  propter  nimiam  frondem  at/ 
tinia.Deinde  populus  nigra,  eadem  de  caufa,  minus  denfa  folio.  Non  fpernunt  plerique 
&  fraxinum,  ficum^,&  edam  oleam,  fi  non  fit  umbrofa  ramis.Harum  fatus  cukusq?  ab/ 
unde  tradatus  eft.  Ante  tricefimum  fextum  menfem  attingi  falce  uetantur.  Alterna  fer/ 
uantur  brachia»  Alternis  putantur  annis .  Sexto  anno  maritantur .  Tranfpadana  Italia 
pr$terfupradida,cornu,populo,tilia,acere,orno,  carpino,  quercu,  arbuftac  agros:  Ve/ 
netiafaliec, propter  uliginem  foli.Et  ulmus  detruncata  I  media  in  ramorum  fcamnadige 
ritur, nulla  fere  xx.  pedum  aldore  arbore  *  Tabulata  earum  ab  odauo  pede  altitudinis 
dilatantur  in  collibus  ficciscp  agris ,  a  xii.  in  campeftribus  8C  humidis .  Meridianum  fo/ 
!em  {pedare  palmee  debent  ♦  Rami  a  proiedu  digitorum  modo  fubrigi ,  tonfili  in  his  te/ 
nuium  quoque  uirgultorum  barba, ne  obumbrent,  Interuallum  iuftum  arborum ,  fi  are/ 
turfolum ,  quadrageni  pedes  in  terga  frontemq? ,  in  latera  uiceni .  Si  non  aretur ,  hoc  in 
omnes  partes.  Singulis  denas  fiepe  adnutriunt  uites, damnato  agricola  minus  ternts.Ma 
ritare  nifi  ualidas  inimicum,enecante  ueloci  uitium  incremeto .  Serere  tripedaneo  ferobe 
neceflfarium,  dtftantes  inter  fefe  arboremc^  fingulis  pedibus.  Nihil  ibi  malleolis  atqj  pa/ 
ftinationi, nulla  fodiendi  impendia :  utpote  cum  arbufti  ratio  hac  peculiari  dote  praefter, 
quod  in  eodem  folo  feri  fruges  &  uitibus  prodeft .  Superqp  quod  uindicans  fe  altitudo, 
non ,  ut  in  uinea,  ad  arcendas  animaliu  iniurias  pariete ,  uel  fepe,  uel  foffarum  utique  im/ 
pendio  muniri  fe  cogat.In  arbufto  e  preedicftis  fola  uiuiradicis  ratio, item  propaginum,  6C 
40  hxc  gemina,  ut  diximus .  Qualorum  in  ipfo  tabulato  maxime  probata ,  quoniam  a,  pe/ 
core  tutiffima  eft .  Altera,  deflexa  uite  uel  palmite  iuxta  fuam  arborem ,  aut  circa  proxi/ 
mam  coelibem.Quod  fupra  terram  eft  e  matre,  radi  iubetur  ne  fruticet.  In  terra  no  pau/ 
cioresgemm^  quatuof  obruutur  ad  radicem  capiendam, extrd  in  capite  binee  relinquuti 
tur.  Vitis  in  arbufto  quatuor  pedes  in  longo  conftat ,  omni  fulco  tres  lato ,  alto  duos 
cum  femipede .  Poft  annum  propago  inciditur  ad  medullam,  ut  paulatim  radicibus  fuis 
aflfuefcat.Caulis  i  capite  ad  duas  gemmas  reciditur .  Tertio  totus  mergus  abfeiditur,  re/ 
poniturqj  altius  in  terram,  ne  ex  recifo  frondeat»  Tolli  uiuiradix  auindemia  protinus 
debet,  Nuper  repertum ,  draconem  ferere iuxta  arborem :  ita  appellamus  palmitem  e/ 
meritum,  pluribusqj  induratum  annis ,  Huncpr$cifum  quam  maxima  amplitudine  tri/ 
~  C  4  bus 


*>r 


C.  PLINII  NATVRALIS 


bus  partibus  longitudinis  derafo  cortice  quatenus  obruatur,  unde  &rafilem  uocanr,de/ 
primere  fulco,  reliqua  parte  ad  arborem  erecfta,  ocyflimum  in  uite.  Si  gracilis  fit  uitis  aut 
terra, ufitatum  eft  quamproxime  folurn  decidi,donec  firmetur  radixdicut  neq;  rofcidam 
lefi,neq;  a  feptentrionis  flatu.  Vites  aquilonem  ipedlare  debent  ipfe,  palmites  autem  ea 
rundem  ad  meridiem.  Non  eft  feftinandum  ad  putationem  nouelte,  fed  primo  in  circu/ 
!os  materies  colligenda, nec  nifi  ualidf  putatio  admoueda.Seriora  fere  anno  ad  frudum 
arbufta,qu  £m  uitis  iugata.Sunt  qui  omnino  putari  uetant,  priufquam  arborum  Iongitu 
dinem  mquauerit.Prima  falce  fex  pedes  a  terra  recidatur  flagello  infra  relido,  Si  nafcico 
ado  in  curuatione  materte.Tres  ei  gemmg  no  amplius  deputato  luperfint.Ex  his  emifli 
palmites  proximo  anno  imis  inferantur  fcamnis,ac  per  fingulos  annos  ad  fuperiora  fcan  io 
dant, relido  femper  duramento  in  fingulis  tabulatis ,  8C  emiflario  uno,  qui  fubeat  ufque 
quo  placuerit.De  cetero  putationi  omni, flagella  qux  proxime  tulerint  recidatur.  Noua 
tircucifisundiq*  capreolis  ipargantur  in  tabulatis.  Vernacula  putatio  deiedis  per  ramos 
uitium  crinibus  circunueftit  arborem ,  crinescp  ipfosuuis:  Gallica  in  traduces  porrigitur, 
JBmilix uiae  in  ridicas  attiniarum  ambitu  frondem  earum  fugiens.Eft  quorundam  impe 
titia  fub  ramo  uinculo  lulpendendi,fuffocante  iniuriatquando  cotineri  debet  uimine,non 
ardari.Quinimo  etiam  quibus  falices  fuperfunt,molIiore  hoc  uinculo  facere  malunt5her 
bac^  Gculi  quam  uocant  ampelodefmomGrascia  uero  uniuerfa  iunco,  cypero,  ulua.  Libe 
ram  quoq*  uinculo  per  aliquot  dies  uagari,  &  inconditam  (pargi,  atep  in  terra  quam  per 
totum  annum  ipedauerit  recumbere.Nanque  utneterina  d  iugo,  Si  canes  i  curfu  uoluta  :a 
tioiuuatjita  tum  dl  uitium  porrigi  lumbos,  Arbor  quocp  ipfa  gaudet  afliduoleuataone/ 
re  Gmilis  reipirantLNihil  eft  in  opere  natura, quod  non  exemplo  dierum  nodiumqj  ali/ 
quas  uices  feriarum  uelit.Ob  id  protinus  a  uindemia  putari, &Iaffas  etiamnum  frudu  y 
dito,improbatur,  ut  putatee  rurfus  alligentur  alio  loco.  Nancp  orbita  uinculi  ientitur  ue/ 
datione  no  dubia.Traduces  Gallica  cultura  bimi  utrinqj  lateribus,  fl  pes  quadrageno  di/ 
ftet  fpatio,quaterni  G  uiceno,  inter  fe  oburj  mifcentur ,  alliganturq^  una  cociliati,uirgulto 
tiiai  comitatu  obiter  rigorati  qua  deficianttaut  fi  breuitas  non  patiatur  lpforum, adalliga 
tb  protenduntur  in  uiduam  arborem  unco.Traducem  bimum  procidere  folebant.One/ 
ratis  enim  uetuftate  melius  donare  tempus  ut  tranfilem  faciant,  fi  largiatur  craflltudo,  a/ 
iias  utile  toros  futuri  draconis  pafei ,  Vnum  etiamnum  genus  eft  mediu  inter  hoc  &  pro/  30 
paginem ,  totas  fupplantandiin  terram  uites,  cuneisqj  findendi,  Si  in  fulcospluresfimul 
ex  una  propagandi,  gracilitate  fingularum  firmata  circunligatis  haftilibus,nec  recilis  qui 
£  lateribus  excurrant  pampinis.Nouarienfis  agricola  traducum  turba  non  contentus, nec 
copia  ramorum, impofitis  etiamnum  patibulis  palmites  drcumuoluit.ltacp  prater  foli  ui 
tia, cultura  quoque  torua  fiunt  uina.  Alia  culpa  iuxta  urbem  uaracinis,qua:  alternis  putan/ 
tur  annis,  non  quia  id  uiti  conducat,  fed  quia  uilitate  reditum  impendia  exuperent.  Me/ 
dium  temperamentum  in  CarfeoIanafequuntur,cariofasq3  tantum  uitis  partes  incipien/ 
tes  inarefeete  deputando,  ceteris  ad  uuam  relidlis  detratfto  onere  fuperuacuo  pro  nutri/ 
mento  omni  eft  raritas  uulneris.Sed  nifi  pingui  lolo  talis  cultura  degenerat  in  labrufcatn, 
Arbufta  arari  cj  altiflime  defiderant,&  fi  tantum  frumenti  ratio  non  exigit.  Pampinari  40 
ea  non  eft  moris,  Si  hoc  compendium  oper* .  Deputantur  cum  uite  pariter  interlucata 
denfitate  ramorum, qui  fint  fuperuacui,&  abfumant  alimenta.Plagas  ad  feptentrionem, 
aut  ad  meridiem  fpe&are  uetuimus.Melius,fi  necp  in  occafus  folis,Diu  dolent  talia  quo/ 
que  ulcera, St  difficile  lanelcut, algendo  nimis  ^ftuandofie.  Non  eadem  in  uite  qax  in  ar/ 
buftis  libertas,  quoniam  certa  latera  eft  facilius  abfeondere ,  quam  detorquere  quouel/s 
plagas.  In  arborum  tonfura  lupiniore  uelut  calices  faciendi,ne  confiftat  humor.  Viti  ad/ 
minicula  addenda  qu£  fiandat  apprehenla,fi  maiora  fint. 

TT  De  feruandis  uuis,& morbis  arborum.  .  Cap.  xxrm 

V  Itium  generofaru  pergulas  quinquatribus  putandas,  SC quaru  feruare  uuas  libeat, 

decrefcente 


HISTORIAE  LIBER  XYII  509 

dccrefccntfc  luna  tradunt .  Qute  uero  interlunio  fint  putata:,  nullisanimalium  obnoxias 
effe.  Alia  ratione  plena  luna  nocftu  tondendas, cu  fit  ea  in  leone,  fcorpione,  fagittario,taa 
roiatq;  ia  totu  ferendas  plena,  aut  crcfcente  utiq$,cenfent.  Sufficiunt  in  Italia  cultores  de/ 
ni  in  centena  iugera  uinearu.  At  abunde  fatu  cultu q?  arborum  tradftato, quoniam  depal/ 
mis  ac  cyrilo  in  peregrinis  arboribus  affatim  diximus,  ne  quid  defit, indicanda  reliqua  na 
tura  fit, magnopere  pertinens  ad  omnia  ea.Infeftantur  nanque  Si  arbores  morbis.  Quid 
enim  genitum  caret  his  malisrEt  fy  Iu  eft  riu  quidem  perniciofos  negat  effe ,  uexariqj  tan/ 
tum  grandine  in  germinatione  aut  flore.  Aduri  quoque  feruore,  aut  flatu  frigidiore  pra/ 
pofterodie,quonia  fuo  frigora  etiaprofunt  ut  diximus  ►  Quid  ergoCh6nne  Si  uites  algo/ 
io  re intereut;Hoc  quidem  eft  quo  deprehendatur  foli  uitium,  quonia non  euenit  nifi  in  fri 
gido.Itaq?  per  hy  emes  coeli  rigorem  probamus, non  foli .  Nec  infirmiffim^  arbores  gelu 
periclitantur, fed  maxima, uexatisq^  ita  prima  cacumina inarefeunt, quoniam  pr^ffritffus 
gelu  non  potuit  co  peruenire  humor.  Arborum  quidam  communes  morbi, quidam  pri/ 
uati  generu.Communis  uermiculatio  eft,fideratio ,  Si  dolor  membroru.  Vnde  partium 
debilitas, focietate  nominu  quocp  cum  hominum  mifertjs.  trunca  dicimus  certe  corpora* 
&  oculos  germinum  exuftos,ac  multa  fimili  forteritacg  laborat  &  fame  &  cruditate,  qu^ 
fiunt  humoris  quantitate.  Aliquce  uero  8i  obefitate:  ut  omnia  qute  refinam  ferunt, nimia 
pinguedine  in  nedam  mutantur  t  Si  cum  radices  quoq;  pinguefeere  ccepere ,  intereunt  ut 
animalia  nimio  adiperaliquando  Si  peftilentia  per  genera, ficut  inter  homines, nunc  ferui 
jo  tia,nunc  plebes  urbana  Si  ruftica .  Vermiculantur  magis  minusfie  quadam ,  oes  tamets 
fere,idq?  aues  caui  corticis  fono  experiutur.  lam  quidem  8i  in  hoc  luxuria  effe  ccepit.-pr^ 
grandesqj  roborum  delicatiore  funt  in  cibo,  coffos  uocant;  atep  etiam  farina  faginatij  hi 
quoqj  altiles  fiunt.  Maxime  autem  arborum  hoc  fentiunt  piri, mali, fichminus  quae  ama/ 
os  funt  8£  odorat*.  Eorum  qui  in  ficis  exiftunt,  alr)  nafcuntur  ex  ipfis ,  alios  parit  qui  uo/ 
nturceraftes.Omnes  tamen  inceraften  figuranturffonumqj^duntparuuli  ftridoris.Et 
orbus  arbor  infeftatur  uermiculis  ruffis  pilofis,at<^  ita  emoritur.Mefpilus  quoq?  in  fene 
da  obnoxia  ei  morbo  eft.Sideratio  tota  coelo  conftat. Quapropter  Si  grando  in  hiscau/ 
(isintelligi  debet, Si  carbunculatio, &  quod  pruinarum  iniuria  euenit.Hsc  enim  uerno  te/ 
porcinuitatis  Si  erumpere  audentibus  fatis  mollibus  infidens,  adurit  lacftefcentesgermi/ 
Jo-nam  oculos, quod  in  flore  carbuculu  uocat.Pruin#  perniciofior  natura,quonia  Iapfa  per 
fidet, gelatq? ,  ac  ne  aura  quidem  ulla  depellitur ,  quia  non  fit  nifi  immoto  aere  Si  fereno. 
Proprium  tamen  fiderationis  eft,fub  ortu  canis  ficcitatum  uapor ,  cum  infit^  ac  nouelta 
arbores  moriutur, praecipue  ficus, Si  uites.  Olea  pnster  uermiculationem,quam  $que  ac 
ficus fentit,clauum  etiam  patitur,fiue  fungum  placet  dici  ud  patellam .  Hccc  eft  folis  exu/ 
ftio.Nocere  tradit  Cato  Si  rubrum  mufeum .  Nocet  pleruncp  uitibus  atq3  oleis  nimia  62 
fertilitas.Scabies  communis  omnium  eft.Impetigo  8i  quee  adnafei  folent  cochlere,  pecu/’ 
tiaria  ficorum  uitia:Nec  ubique,Sunt  enim  quadam  regritudines  Si  locorum.  Verum  ut 
homini  neruorum  cruciatus, fic  81  arbori, ac  duobus  ceque  modis.  Aut  enim  in  pedes,  hoc 
eft, radices  erumpit  uis  morbi:aut  in  articulos, hoc  eft, cacuminum  digitos, qui  longiffime 
40  a  toto  corpore  exeunt.  Inarefeunt  ergo ,  Si  funt  apud  Graecos  fua  nomina  utrique  uitio. 
Vndiq*  primo  dolor, mox  Si  macies  earum  partium  fragilis ,  poftremo  tabes  morbusqj 
non  intrante  fucco,aut  nonperueniente :  maximeq?  id  fici  fentiunt.  Caprificus  omnibus 
immunis  eft ,  qu£  adhuc  diximus .  Scabies  gignitur  roribus  lentis  poft  uergilias .  Nam 
fi  rariores  Fuere,  perfundunt  arborem, non  fcalpunt  fcabie .  Caeterum  fi  cadunt,  fiue  im/ 
bres  niairj  fuere ,  alio  modo  ficus  laborat  radicibus  madidis .  Vittbus  praeter  uermicula/ 
tionem  Si  fiderationem  morbus  peculiaris  articulatio,tribus  de  caufis.  Vna,ut  tempefta/ 
tum  germinibus  ablatis.  Altera, ut  notauit  Theophraftus,in  fupinu  excifis.Tertia,  cultu/ 
imperitia  tefis .  Omnes  enim  earu  iniurite  in  articulis  fentiutur.  Siderationis  genus  eft 
inhisdeflorefeentibus  roratio,  Aut  cum  acini  priufqua  crefcant  decoquuntur  in  callum. 

Aegrotant 


519  C.  PLINII  HATVRAL!  i 

iEgrotant  &  cum  alfere,  I§ fis  uredine  attonfarum  ocuIis.Ex  calore  hoc  euenit  intempefti 
uo,quoniam  omnia  modo  conftant,certocp  temperameto  fiunt.  Et  culpa  uinitorum  co/ 
lentium, cum  pr»ftringuntur  ut  didu  eft*  Aut  circufoffor  iniuriofo  idu  uerberauit.  Vel 
etia  fubarator  imprudens  Iuxauit  radices,  corpusue  defquamauit.Eft  5t  qu»da  contufio 
falcis  hebetioris.  Quibus  omnibus  caufis  difficilius  tolerant  frigora  aut  »ftus ,  quoniam 
in  ulcuspenetrat  omnis  a  foris  iniuria.Infirmiffima  uero  malus, maximeq?  qum  dulcis  eft. 
Quibufdam  debilitas  ftcrilitatem  no  necem  affert,ut  fi  quis  pino  cacume  auferat  uel  pal/ 
m».Sterilefcunt  enim,nec  moriutur .  Aegrotat  aliquando  &  poma  ipfa  per  fe  fine  arbo/ 
re, fi  neceffarijs  temporibus  imbres  aut  tepores  uel  afflatus  defuere,  aut  cotra  abundaue/ 
re.  Decidunt  enim  aut  deteriora  fiunt.  Peflimu  eft  inter  omnia  cum  deflorefcente  uitem  l0 
&  oleam  percuffit  imber,  quonia  fimul  defluit  frudus.Sut  ex  eade  caufa  nafcetes  &  eru 
cx  dirum  animal, eroduntqfj  fronde, ali»  florem:oliuaru  quoq*  ut  in  Mileto, ac  depaftam 
arborem  turpifacie  relinquut.Nafcitur  hoc  malum  tepore  huroido,  &  lento.  Fitaliudex 
eodem, fi  fol  acrior  infecutus  inuffit  ipfum  uitium,ideoqj  mutauit.Eft  etiamnum  peculia/ 
re  oliuis  ac  uitibus(  araneum  uocant)cumueIuti  telx  inuoluunt  frudum  &  abfumunt. 
Adurunt  &  flatus  quidam  eas  maxime ,  fed  8C  alios  frudus.  Nam  uermiculationem  5! 
poma  ipfa  per  fe  quibufdam  annis  fentiunt, mala, pira, melpila,  punica.In  oliua  ancipitie/ 
uentu,  quando  fubeunt  nati,  frudum  adimunt:  augent,  fi  in  ipfo  nucleo  fuere  erodeutes 
cum.Gigni  illos  prohibet  pluui»,qu»  fiunt  poft  Arduru,  E»de  fi  auftrin»  fuere,  gene/ 
rant,in  cJrupis  quoq?,  qu»  maturefcentes  tunc  funt  pr»cipue  caduca.  Id  riguis  magis  me  J0 
nit,etiamfi  non  ceciderint,faftidiendis.Sunt  &  eulicu  genera  aliquibus  molefta,ut  glandi/ 
bus, fico, qui  uidetur  ex  humore  nafci,tune  dulci  fubdito  corticibus.Et  argrotatio  quidem 
fere  in  his  eft.Qu»da  temporum  caufie, aut  locorum  non  proprie  dicuntur  morbi,  quo/ 
niaro  protinus  necant,ficut  tabes  cum  inuafit  arborem, aut  uredo:uel  flatus  alicuius  regio 
nis  proprius, ut  eft  in  Apulia  atabulus,  in  Eubcea  olympias .  Hic  enim  G  flauit  circa  bru/ 
mam, frigore  exurit  arefariens,ut  nullis  poftea  folibus  recreari  poffint.Hoc  genere  coual 
les  &  appofita  fluminibus  laborant, pr»eipueqj  uitis,olea,ficus.Quod  cum  euenerit,dete 
gitur  ftatim  in  germinatione:in  oliua  tardius.  Sed  in  omnibus  fignum  eft  reuiuifcendi,  G 
folia  amifere:  alioquin  quas  putes  pneualuifle,  moriuntur.  Nonnunquam  inarefcunt  fo/ 
lia,eadeq?  reuiuifcut.  Ali»  in  feptentrionalibus,  ut  Ponto, Phrygia, frigore  aut  gelu  labo/  50 
ran  t,fi  poft  bruma  cotinuauere  xl  diebus.Et  ibi  aut  S£  in  reliquis  partibus,  fi  protinus  p 
ditis  frudibus  gelatio  magna  confecuta  eft,  etiam  paucisdiebus  necat .  Qu»  iniuria  ho/ 
minum  coftant,fecundas  habet  caufes.Pix, oleum, adeps  inimica  praecipue  nouellis.Cor 
tice  in  orbem  dctrado  necantur,  excepto  fubere,quod  fic  ctia  iuuatur.  Craftefcens  enim 
pr»ftringit  8C  ftrangulat.  Nec  adrachne  offenditur,  fi  n5  fimul  incidatur  6C  corpus.  Alio/ 
quin  &  cerafus,S£  tilia, &  uitis  corticem  mittunt, fed  non  uitalem,  nec  proximum  corpori, 
uerum  eum  qui  fubnafcente  alio  expellitur .  Quarundam  natura  rimofus  cortex,  ut  pia/ 
tanis.TiIi»renafcitur  paulo  minus  quam  totus.Ergo  his  quarum  cicatrice  trahit, meden/ 
tur  luto  fimoc^:&  aliquando  profunt,fi  non  uehementior  frigorum  uel  calorum  uis  fecu  : 
ta  eft.Qu»dam  tardius  ita  moriuntur, ut  robora  8i  quercus.Refert  &  tempus  anni.Abie  40 
ti  enim  &  pino  fi  quis  detraxerit  fole  taurum  uel  geminos  tranfeunte  cum  germinant, fia/ 
tim  moriuntur.Eandem  iniuriam  hyeme  paff»  diutius  toIerant.Similiter  ilex  &  robur,  & 
quercus.  Quod  fi  angufta  decorticatio  fuerit, nihil  nocet  fupradidis.Infirmiores  quidem 
SC  in  (olo  gracili,  uel  ab  una  tantum  parte  detradus  interimit.  Similem  8t  decacuminatio 
rationem  habet  cuprefli',  pice»,cedri.  E»  enim  detrado  cacumine, aut  ignibus  adufto in 
tereuntSimilem  &  depaftio  animaliu.OIeam  quidem, etiam  fi  lambat  capra, fterilefcere, 
autor  eft  Varro,  ut  diximus.  Qu»dam  hac  iniuria  moriuntur.  Aliqua  deteriora  fiunt, ut 
atnygdal» :  ex  dulcibus  enim  transfigurantur  in  amaras.  Aliqua  uero  etiam  utiliora,uta/ 
pud  Chios  pirus,  quam  phocida  appellat.  Nam  detruncatio  diximus  quibus  prodefiet. 

Intere 


HISTORIAE  LIBER  XVii  jH 

intereunt  plcraq?  85  fifla  ftirpe, exceptis  uite, malo, fico, punica.Quada  uel ab  ulcere  tan/ 
tum.Ficushanc  tmuriam  fpernit,&  omnia  qua:  refinagignut.  Radicibus  amputatis  mo/ 
ti,minime  miru  eft.Plenecp  tamen  non  omnibus, fed  maximis,  aut  qure  funt  inter  illas  ui> 
tales  abfciflis ,  moriuntur .  Necant  inuicem  inter  fefe  umbra,  uel  denfitate  atque  alimenti 
rapina.Necat  85  edera  uinciens.Nec  uifcum  prodeft  5C  cytifus,nee  auro, quod  alimon  uo 
eant  GnedQuorundam  natura  non  necat  quidem,fed  tedit  odore, aut  fucci  mixtura, ut 
raphanus  51  laurus  uitem.  Olfacftatrix  enim  intelligitur,&  tangi  odore  miru  in  modum* 
Ideocp  cum  iuxta  (it,auerti  35  recedere, faporemqs  inimicu  fugere.Hinc  fumpfit  Andro/ 
cydes  medicinam  contra  ebrietates, raphanum  mandi  pr§ cipiens.Odit  85 caulem  85  olus 
io  omne, odit  55  corylum, ni  procul  abfint,triftis  atqj  acgra.Nitrum  quidem  31  alumen, ma/ 
rinaaqua  calida,&  fabae  putamina uel  erui, ultima  uenena  funt. 

Deuarrjs  prodigiis  fiueoftentis  in  arboribus  :deqj  oliueto 
publicam  uiam  olim  tranfgrefib.  Cap,  xxv 

INteruitia  arboru,eft  55  prodigrjs locus. Inuenimus enim  One  foltjs natasmitem  61  ma/ 
lum  punica  ftirpe  frudu  tulifTe  no  palmite  aut  ramis ,  uite  uuas  One  foltjs, oleas  quoqj 
amififfe  folia  baccishsrencibus.Sunt  35  miracula  fortuita.Nam  85  oliua  in  totu  ambufta 
reuixit,S£  in  Boeotia  derofae  a  locuftis  ficus  iterum  germinauere.  Mutantur  arbores  85co 
lore,fiuntqj  ex  nigris  candida, no  femper  prodigiofie,&  maxime  qux  ex  femine  nafcun/ 
tur,utpopulus  alba  in  nigram  tranfit.Quidam  85  forbum  0  in  calidiora  loca  uenerir,fteri 
io  lefcere  putant.  Prodigio  aut  fiunt  ex  dulcibus  acerba  poma, aut  dulcia  ex  acerbis, e  caprifi 
co  fici  k  contra, graui  oftento,cum  in  deteriora  mutantur,  ex  olea  in  oleaftrum,ex  candi 
dauua  55  fico  in  nigrastut  Laodicea  Xerxis  aduentu  platano  in  oleam  mutata:  qualibus 
oftentis  Ariftandri  apud  Grxcosuolumen  fcatet,ne  in  infinitum  abeamusiapud  nosue 
ro  C.Epidrj  comentarij,in  quibus  arbores  locuta  quoqj  reperiuntur.Subfedit  in  Cuma 
no  arbor  graui  oftento,  paulo  ante  Pompei)  Magni  bella  ciuilia,  paucis  ramis  eminenti/ 
imlnuentu  Sibyllinis  libris  internicionehominu  fore,tantoqj  eam  maiore,quanto  pro 
pius  ab  urbe  poftea  fa&a  eflet.Sunt  prodigia  85  cu  alienis  locis  nafcuntur,ut  in  capitibus 
ftatuaru  uel  aris,8£  cum  in  arboribus  ipfis  alienre.Ficus  in  lauro  nata  eft  Cyzici  ante  obfi 
dionem.  Simili  modo  Tralitbus  palma  in  bafi  Ctefaris  dictatoris  circa  bella  ciuilia  eius. 
?o  Necnon  55  Rom£  in  Capitolio  in  capite  bis  bello  Perfei  enata  palma ,  uidtoriam  trium/ 
phosqjportendit :  ac  tempeftatibus  proftrata ,  eodem  loco  ficus  enata  eft,  M.  Meflate 
C.Caffr)  cenforu  luftro.  A  quo  tempore  pudicitiam  fubuerfam  Pifo  grauis  autor  prodi/ 
ditSuper  omnia  qu^  unquam  audita  funt  erit  prodigium  in  noftro  suo  Neronis  princi 
pisruina  factum  in  agro  Marrucino,  Vetfttj  Marcelli  e  primis  cqueftris  ordinis  oliueto 
uniuerfo  uiam  publicam  tranfgreflo  ,  araisqj  inde  e  contrado  in  locum  oliueti  profectis* 

De  remedtjs  morborum  arborum*  Cap.  xxvi 

NVncexpofitis  arborum  morbis ,  confentaneum  eft  dicere  85  rctnedia.Ex  his  qu«/ 
dam  funt  communia  omniu,qu^dam  propria  quarundam.Communia,abIaqueai 
4o  ^accumulatio, afflari  radices,aut  cooperiri,  riguis  dato  potu,uelablato,fimi  fucco  refe 
dis, putatione  leuatis  onere. Item  fucco  emifto  quibufdam  ueluti  detradtio  fanguinis,cir 
cumrafi  corticis  uitium  extenuatio,  85  domitura  palmitu.  Gemmas  fi  frigus  retorridas  hir 
futasq?  fecerit, repumicatio, &  quadam  politura .  Arboru  rjs  alte  magis,  alte  minus  gau/ 
dent.-ueluti  cupreflfus  85  aquam  afpernatur  85  fimu,K  circumfofiuram  amputationemcp, 
K omnia  remedia  odiriquinetiam  necatur.Riguis  55  uires,K  punica:  praxipue  aluntur.  Fi 
cus arbor  ipfa  riguis  alitur, pomu  uero  eius  marcefcit.  Amygdate  fi  colantur  foftione,flo 
remamittunt.Nec  inficas  circufodere  oportet, priufcp  ualida  ferre  cceperint  poma.PIuri 
msautem  amputari  fibi  uolunt  onerofa  ac  fuperuacua,ficubnos  ungues  85  capillum.Re 
ciduntur  ueteres  tot^,  ac  rurfus  a  ftolone  aliquo  refurgut,  fed  no  omnes, nec  nifi quarum 

naturam 


5ii 


C.  PLINII  NAT  VR  ALIS 


naturam  pati  diximus.  Rigua  xftiuis  uaporibus  utilia,hyeme  inimica, autumno  uaria.Et 
hoc  eft  ex  natura  foli,  quippe  cum  uindemiator  Hifpaniaru  ftagnate  folo  uuas  demetat. 
Cteterum  maiore  in  parte  orbis  etiam  pluuias  autumni  aquas  eriuari  conuenit.  Circa  ca/ 
tris  ortus  rigua  maxime  profunt,  ac  ne  tunc  quidem  nimia,  quoniam  inebriatis  radicibus 
nocent.Et  stas  rnodu  tempcrat.Nouell#  em  minus  fitiunt.Dcfiderant  aut  maxime  riga 
ri  qua:  aftucuere.  Contra  ficcis  locis  genita  n5  expetunt  humorem,nifi  necefferiu.  Afpe/ 
riora  uina  rigari  utiqj  cupiunt  in  Sulmonenfi  1^1  agro  Fabiano,  ubi  SC  arua  rigantur, 
mirumqs  quod  herbx  aqua  illa  necantur,  fruges  aluntur, &  riguus  pro  ferculo  eft .  In  eo/ 
dem  agro  bruma,  tanto  magis  fi  niues  iaceantgeletfie,ne  frigus  uites  adurat, circumfun/ 
dunt  riguis,quod  ibi  tepidare  uocant,memorabili  natura  in  amne  folo.  Sed  idem  aftate  i« 
uix  tolerandi  rigoris.  De  caprificatione, &  ftercoratione.  Cap.  xxvii 

CArbunculi  ac  rubiginum  remedia  demonftrabimus  uolumine  proximo.Interim  eft 
&  fcarificatio  qu^da  in  remedrjs :  cu  macie  corticis  ex  sgritudine  aftringente  fe,iu/ 
fto plus  uitalia  arborum  coprimente,  exacftam  falcis  aciem  utracg  manu  imprimentes, 
perpetuis  incifuris  deducunt, ac  ueluti  cute  Iaxant.Salutare  id  fuifle, argumento  funt  dila/ 
tara  cicatrices,&  internato  corpore  expicta:.  Magnaqj  ex  parte  fimilis  hominum  medi/ 
eina  &  arborum  eft, quando  earum  quoqj  terebrantur  offa.  Amygdalte  ex  amaris  dulces 
fiunt,fi  circumfoflo  ftipite,& ab  ima  parte  circumforato  defluens  pituita  abftergeatur:S£ 
ulmis  detrahitur  fuccus  inutilis,  fupra  terram  foratis  ufqj  ad  medulla  in  feneda,  aut  cum 
alimento  nimio  abundare  fentiutur,  Idem  8C  ficoru  turgido  cortice  incifuris  in  obliquum  20 
leuibus  emittitur.Ita  fit  ne  decidant  frudus.  Pomiferis  qu^  germinat, nec  ferut  frudum, 
fiflfa  radice  inditur  lapis, fertilesqj  fiunt.  Hoc  idem  &  amygdalis,  e  robore  cuneo  ada&o. 

In  piris  forbisq;  e  rada, ac  cinere  &  terra  cobperto.  Etiam  radices  circuncidifle  prodeftui 
tium  luxurianriu  ficorum^  8C  circuncifis  cinerem  addidiffe .  Fici  ferotnra  fiunt,  fi  prima: 
groftijCum  fab#  magnitudine  exceftere,detrahantur.Subnafcuhtur  enim  qu^  ferius  ma 
turefcunt.Esedem  cum  frondere  incipiut,fi  cacumina  rami  cuiufcp  detrahantur, firmiores 
fertiliores^  fiunt.Nam  capificatione  maturata, in  ea  culices  nafci  e  groflis  manifeftueft: 
quoniam  cum  euolauere,non  inueniuntur  intus  grana, qus  in  eos  uerfe  apparet,  Exeun/ 
di  tanta  eft  auiditas,ut  pleriq?  aut  pede  relido  aut  penna  pariter  erumpat.Eft  &  aliud  ge 
nus  culicum  quos  uocant  centrinas, fucis  apum  fimilesignauia  maliciacjp  cum  pernicie  ue/  30 
torum  &Z  utilium.Interimunt  enim  il!os,atcp  ipfimoriuntur.Vexant&tinea:feminafico/ 
mrn.  Contra  quas  remedium,in  eadem  fcrobe  defodere  Italicam  lentiicum  inuerfa  parte 
qu;e  fuerit  a  cacumine.  Vberrimss  autem  ficus  rubrica  amurca  diluta, &  cum  fimo  infufa 
radicibus  frondere  incipientium  facit.Caprificoru  laudantur  maxime  nigra,  &  in  petro/ 
fis,quoniam  frumenta  plurima  habeant, caprificatio  ipfe  poft  imbre.  In  primis  autem  ca 
uendum,ne  ex  remedqs  uitia  fiant, quod  euenit  nimia  aut  intempeftiua  triedicina.  Inter/ 
lucatio  arboribus  prodeft,fed  omnium  annorum  trucidatio  inutilifllma.  Vitis  tantu  ton/ 
furam  annuam  quserit, alternam  myrtus, punic^olete, quia  celeriter  fruticefcunt.Getera: 
rarius  tondentur:  Nulla  autumno.  Ac  ne  raduntur  quidem,  nifi  uere  putatione.PIaga  ad 
uitalia  funt  omnia  qtracunq;  n5  feperuacua.Similis  fimi  tatio.  Gaudet  eo,  fed  cauedurii  40 
eft  neinferuore  folisadmoueatur,neimmaturum,neualidius  cp  opus  fit.  Vrituineasfu 


illum,nifi  quinquennio  interpofito,prater  quam  fi  riguis  diluatur.Et  e  coriariorum  fordi 
busnifi  admixta  aqua.Item  largius.Iuftuexiftitnantin  denos  pedes  quadratos  tresmo 
dios.Idquidem  foli  natura  decernet.  Columbino  ac  fuillo  plagis  quocp  arboru  medcnt''. 
Si  mala  punica  acida  nafcantur,ablaqueatis  radicibus  fimum  iuillum  adhibent:  eo  anno 
Uinolenta,  proximo  dulcia  futura  Alrj  urina  hominis,  aqua  mixta  riganda  cenfent  qua/ 
ter  anno,fingulis  amphoristaut  cacumina  fpargi  uino  lafere  diluto.  Si  findantur  in  arbo/ 
re,  pediculum  intorqueri.  Ficisutique  amurcam  affundi.  Ceteris  arboribus £gris,fc/ 
cem  uini,ac  lupinum  circa  radices  earu  feri  Aqua  quoqj  lupini  decocfti  circumfufe, pomis 


HISTORIAE  LIBER  XVIII 

prodeft.Fid  cum  Vulcanalibus  tonuit, cadunt.Remedium  effut  ante  ftipula  h  ordeacea 
ares  (IringantunCerafosprcecoces  facit,  cogitqjmaturcfcerecalxadmoratadicibus.Et 
hsc  ante  omnia  poma  interuelli  melius  eft,  ut  qu«  relitfla  funt  grandefeant. 

De  diucrfis  medicamentis  arboru  contra  uenenata  animalia,&  contra  for/ 
micas,&  contra  noxia  animalia.  Cap.  xxvm 

QVacdam  pcena  emendantur, aut  morfu  excitantur,  ut  palmas  81  Icntifci.Salfis  enim 
aquis  aluntur.Salis  uim  8C  cinis,  fed  leniorem  habet .  Ideo  ficis  afperguntur  ruta  ne 
fiant  uerminoias,  neue  radices  putrefcat.  Quin  8C  uitium  radicibus  aquam  falfam  iubenc 
affundi, fi  fint  lachrymofas.  Si  uero  fruftus  earu  decidant ,  cinerem  aceto  aipergi,  ipfasq? 
io  illini,aut  fandaracha,fi  putrefeat  uua.Si  uero  Fertiles  non  funt, aceto  acri  fubacto  cinere  ri 
gariatqj  oblini.Quod  fi  frueftum  no  maturent,  prius  inare(centem,pracifaru  ad  radices 
plagam, fibrasqj, aceto  acri  SC  urina  uetufta  madefacere, atq?  eo  luto  obruere,fepe  Fode/ 
re.01earum,fi  paru  promifere  friidlus, nudatas  radices  hyberno  frigori  opponunt ,  eaq? 
caftigatione  proficiunt.  Omnia  hsec  annua  coeli  ratione  conftant.Et  aliquando  ferius  po/ 
fcuntur,aliquado  celerius. Necno  ignis  aliquid  prodeft,ut  harudini.  Ambufta  nanq?  aen 
fior  mitiorcp  furgit.Cato  &  medicamenta  qmeda  coponit,  menfurce  quoq?  diftindtione, 
ad maioru arborum  radicesamphoram,adminoru  urnam  amurca,  k  aqu^  portionem 
aqua, ablaqueatis  prius  radicibus  paulatim  affundi  iubes.In  olea  hoc  amplius,fframetis 
antea  circupofitis: Item  fico.Huius  pracipue  uetere  terra  adaggerari  radiribus,ita  fututu 
20  ut  no  decidat  grofli,maiorq?  fcecuditas  nec  Fcabra  protieniat.  Simili  modo  ne  conuoluo/ 
Ius  fiat  in  uinea*  amurca  cogios  duos  decoctos  in  crafsitudine  mellis,rurfus  cu  bituminis 
tertia  parte, 81  fulphuris  quarta  Fub  dio  coqui,quonia  exardelcat  fub  tedro.  Hoc  uites  cir/ 
ca  capita  ac  (ub  brachrjs  ungiata  n5  fore  couoluolu.Quidacotenti  (unt  fumo  huius  mi* 
ture  fuffire  uineas  fecundo  flatu, cotinuo  triduo. Plericp  no  minus  auxilij  8C  alimenti  arbi 
trantar  in  urina  cp  Cato  in  amurcajaddita  modo  aquf  pari  portione, quonia  g  fe  noceat. 
Alt]  uoluoce  appellat  animal  prarodens  pubefeentes  uuastquod  ne  accidat, falces  cu  fint 
exacuts  fibrina  pelle  detergut,  atq;  ita  putant.Aut  (anguine  urfino  liniri  uoluntpoftpu 
tatione  eafde.Sunt  arboru  peftes  &  formica:.  Has  abigunt,rubrica  ac  pice  liquida  perun 
cliscaudicib.Nccno  8i  pifce  fufpefo  iuxta  in  unu  locui  cogregat.  Aut  lupino  trito  cu  oleo 
to  radices  linut.Multi  8C  has  8i  talpas  amurca  necatccotracp  erucas  8t  mala  ne  putre(cant,la 
certe  uiridis  felle  tangi  cacumina  iubet.Priuatim  aut  cotra  erucas  ambiri  arbores  fingulas 
a  muliere  incitati  mefis  nudis  pedibus  recindta.  Item  ne  qd  animal  paftu  malefico  decer 
pat  Fronde,  fimo  bou  diluto  afpergi  folia,quoties  imber  interueniat,quonia  ita  abluatur 
uirus  medicaministmira  qu^da  excogitante  iolertia  humana.Quippe  cu  auerti  carmine 
grandines  credant  pleriqj ,  cuius  uerbainferereno  equide  ferio  aufim,  quancp  a  Catone 
prodita, cotra  luxata  membra  iungeda  harundinu  fiffura.  Ide  arbores  religiofas  Iucoscp 
(accidi permifit  facrificio  prius  fadotcuius  rei  ratione  notioneq?  eode  uolumine  tradidit. 


C.  PLINII  SECVNDI  NATVRALIS 
HISTORIAE  LIBER  XVIII. 

PROOEHIVU, 

Quod  antiquis  maximu  ftudium  agricultura  fuit, 
&  de  hortorum  fingulari  diligentia.  Cap.  i 

e  Q_v  i  t  v  r  natufa  frugu  hortorumqj  ac  floru ,  qu xcp  alia 
jpreeter  arbores  aut  frutices  benigna  tellure  proueniut ,  uel  per 
(e  tantu  herbarum  immenfa  contemplatione ,  fi  quis  sftimet 
juarietatcm,numeru, flores,  odores,  coloresqj,  8i  fuccos  ac  ai/ 
res  earum, quas  falutis  aut  uoluptatis  hominum  gratia  gignit. 
Qua  in  parte  primu  omnium  patrocinariterns3&  adeffe  cun/ 

D  tforum 


C.  PLINII  Smn-LIS 


€torum  patenti  iuuat ,  quaticp  inter  initia  operis  defenfe .  Quoniam  tamen  ipla  materia 
intus  accendit  ad  reputationem  eiufdem  parientis  di  noxia, noftris  e2m  criminibusurge/ 
mus,  culpamqj  noftra  illi  imputamus.Genuit  uenena ,  fed  quis  inuenit  illa  prceter  hornis 
nemCGauere  ac  refugere  alitibus  ferisqj  fatis  eft.  Atq;  cum  in  arbores  exacuant  liraentqp 
cornua  elephanti, &  faxo  rhinocerotes,  5£  utroq?  apri  dentiu  ficas,fciantq?  ad  nocendum 
fe  pr#parare  animalia,quod  tamen  eorum  tela  fua  excepto  homine  uenenis  tingitCNos 
Si  fagittas  ungimus ,  ac  ferro  ipfi  nocentius  aliquid  damus  *  Nos  di  flumina  inficimus  8i 
rerum  natur#  elementa.  Ipfum  quoq?  quo  uiuitur  aerem  in  perniciem  uertimus.  Neque 
eft  ut  putemus  ignorari  ea  ab  animalibus ,  qu#  quidem  qu#  pr#pararent  contra  ferpen/ 
tium  dimicationem ,  qu#  poft  pr#lium  ad  medendu  excogitarent  indicauimus .  Nec  ab  ]9 
ullo  praeter  homine  ueneno  pugnatur  alieno.Fateamur  ergo  culpam, ne  fis  quidem  qux 
oafcuntur  contentiretenim  complura  eoru  genera  humana  manu  fiunt .  QuidCno  &  ho/ 
minis  quidem  ut  uenena  naicunturC  Atra  ceu  ferpentiu  lingua  uibrat,  tabesc^?  animi  con/ 
tre<5tata  adurit  culpantiu  omnia,  ac  dirarum  alitu  modo ,  tenebris  quoqj  fuis  di  ipfarum 
noddum  quieti  inuidentium  gemitu  (qu#fola  uoxeoru  eft)  utinaufpicatarum  animati/ 
tium  uice  obufi  quoqj  uetent  agere ,  aut  prodefle  uit# .  Nec  ullum  aliud  abominati  fpiri/ 
tus  praemiu  nouere,  qudm  odiffe  omnia.  Veru  &  in  hoc  eade  natur#  maieftas,tantoplu/ 
res  bonos  genuit  ac  frugi ,  quanto  fertilior  in  rjs  qu#  iuuant  aluntcp :  quoru  #ftimatione 
&  gaudio  nos  quocg, relictis  #ftuationi  fa#  iftis  hominum  turbis,  pergemus  excolere  w 

~  '  pe  fer  2« 


ruerit 

Qu#  corona  prima  Rom#.  Cap.  ii 

ARuorum  facerdotes  Romulus  in  primis  inftituit,fec£  duodccimu  fratre  appellauit 
inter  illos,ab  Acca  Laurentia  nutrice  fua,ipicea  corona  qu#  uitta  alba  colligaretur, 
in  iacerdotio  ei  pro  religiofiflimoinfigni  data,  qu#  prima  apud  Romanos  fuit  corona: 
honoscp  is  no  nifi  uita  finitur, &  exules  eda  captosq?  comitatur.Bina  tunc  iugera  po.Ro. 
fatis  erant, nulliq?  maiore  modu  attribuit:  quo  feruos  paulo  ante  principis  Neronis,  con; 
temptis  huius  fpatrj  uiridarfis,  pifeinas  iuuat  habere  maiores,  gratusfp  fi  no  alique  Si  culi/ 
nas.Numa  inftituit  deos  fruge  coiere, 5:  mola  falfa  fupplicare,atq?(ut  autor  eft  Hemina) 
far  torrere, quonia  toftu  cibo  faiubrius  eftet.Id  uno  modo  coiecutu,  ftatuendo  no  eftepu 
ru  ad  re  diuina  nifi  toftu.  Is  8C  fornacalia  inftituit  farris  torrendi  ferias, 8C  #qu e  religiofas 
terminis  agroru.Hos  em  deos  tunc  maxime  nouerat.Seiamqj  a  feredo,Segefta  a  fegeti 
bus  appellabat,  quaru  fimulacra  in  circo  uidemus .  Tertia  ex  fis  nominare  fub  te&o  reli/ 
gio  eft.  Ac  ne  deguftabat  qde  nouas  fruges  aut  mna  antecp  facerdotes  primitias  libafset. 
De  iugere,  di  adtu,  8i  legibus  circa  pecora,  di  quoties  di  quibus  temporibus  fuit 
fummauilitasannon#,  di  qui  agricultura  illuftres.  Cap.  ni 

T  Vgerum  uocabatur ,  quod  uno  iugo  boum  in  die  exarari  poflet .  Adtus,in  quo  boues 
JLagerentur,cu  aratur, uno  impetu  iufto.Hic  erat  cxx.  pedu, duplicatus^?  in  longitudi/ 
nem  iugerum  faciebat.  Dona  amplifsima  imperatorum  ac  fortium  ciuium,  quantu  quis 
uno  die  plurimum  circumarauiftet.  Item  quartarfi  farris  aut  hemin#  conferente  populo.  40 
Cognomina  edam  prima  inde, Pilumni,qui pilum  piftrinis  inuenerat:  Pifbnis  apifendo. 
Iam  Fabiorum,Lentulorum,Ciceronuro,ut  quifq? aliquod  optime  genus  fereret.Iunio/ 
rum  famiii#  Bubulcum  nominauerunt,  qui  bubus  optime  utebatur.Quin  di  in  (acris  ni/ 
hil  religiofiusconfarrationis  uinculo  erat.Nou#q?  nupt#  farreum  pr#ferebant.  Agrum 
male  colere,cenforium  probrum  iu  dicabatur.  Atq?  (ut  refert  Cato)quem  uirum  bonu  co 
lonu  dixiftent,  ampliffime  Iaudafle  exiftimabar.  Hinc  &  locupletes  dicebac,loci,hoc  eft, 
agri  plenos.Pecunia  ipfa  a  pecore  appellabatur .  Etia  nunc  in  tabulis  cenforfis  pafcua  di/ 
cuntur  omnia, ex  quibus  populus  reditus  habet ,  quia  diu  hoc  folu  uedtigal  fuerat.  Mul/ 
tatio  quoqj  non  nifi  ouium  boumqp  impendio  dicebatur :  non  omittenda  prifearum  le/ 

gum 


*  H  I  S  1 6  R  I'jCS  r  f  B  E'  R  3  X  V  i  I !  V? 

|iitn  ^cnSuoIctitia.Cautu  quippe  eft,  ne  bouem  priufqua  ouem  nominaret  qui  injiceret 
feukam.  Ludos  boumcauia  celebrantes,  bubetios  uocabant,  Seruius  rcx,ouiuboumq$ 
effigie  primus  ss  (ignauit.Frugem  qiiide  aratro  qusfita  furtimnocfte  pauifle,ac  fceuifte* 
puberi  xii  tabulis  capitale  erat,(ulpenfumi^  Cereri  necari  iubebant  grauius  cp  in  horni? 
cidio  conuicftu.-Impubem  prstotis  arbitratu  uerberari,noxiamue  dupKonerauc  decerni, 
lam  diftindio  honoscp  ciuitatis  ipfius  non  aliunde  erat.  Ruftitte  tribus  laudatiflims  eo? 
tum  qui  rufa  haberent.  Vrbans  uero,in  quas  transferri  ignomini^  eflet,dcfidteprobro; 
Itacp  quatuor  fote  erat  a  partibus  urbis,  in  quis  habitabant,  fuburrana,  palatina, collina, 
exquilina.  Nundinis  urbem  reui(itabant,6£ideo  comitia  nundinis  haberi  non  licebat,  u& 
io  plebs  ruftica  auocaretur. Quies  fomnusq?  in  ftramentis  erat. Gloriam  den icp  ipfam  a  far 
ris honore  adoream  appellabant  .  Equidem  etia  uerba  prifcs  fignificationis admiror.Ita 
enim  eft  in  comentarqs  Pontificu:  Augurio  canario  agendo  dies  conftituantur,  priufqua! 
frumenta  uaginas  exeant,  & antecp  in  uaginas  perueniant.  Ergo  ijs  moribus  non  modo 
fufficiebant  fruges,  nulla  prouinciaru  pafcente  Italiam,  uerumetia  annona  uilitas  incredi 
bilis  erati  Manius  Marcius  sdilis  plebis  primu  frumentu  populo  in  modios  aflibus  dd/ 
bauic.  Minucius  Augurinus,qui  Sp.  Melium  coarguerat ,  farris  pretiu  in  trinis  nundinis 
adaifem  redegit  undecimus  plebei  tribunus :  qua  de  caufa  ftatua  ei  extra  porta  trigemi/ 
nam ,  a  populo  ftipe  collata  ftatuta  eft.  Trebius  in  sdilitate  afsibus  populo  frumentum 
pneftitit.Quam  ob  caufam  &  ei  ftatus  in  Capitolio  8Z  palatio  dicats  (unt.Ipfe  fupremo 
io  die  populi  humeris  portatus  in  rogum  eft.  Verum  quo  anno  mater  derim  aduedta  Rd/ 
mam  eft, maiore  ea  sftars  cp  antecedentibus  annis  x.fadla  effe  tradut.M.  Varro  autor 
efficum  L.  Metellus  in  triumpho  plurimos  duxit  elephantos ,  aflibus  fingulis  fartis  md/ 
diosfuiflTcjirem  uini  congios,  ficicp  ficcs  pondo  xxx.  olei  pondo  x.  carnis  pondo  xif* 
Necelatifundrjs  Angulorum  contingebat  arcentiu  uicinos.  Quippe  etiam  lege  Stolonis 
Licinii  indufo  modo  d  iugcrum,&  ipfo  fua  lege  damnato,  cu  fubftituta  filrj  perfona  aro/ 
piius  poftidcret.Luxuriatis  iam  Reip.fuit  ifta  menfura.Marci  quidem  Currj  pcft  trium/ 
phosimmenfumcp  terrarum  adiedtum  imperio  nota  concio  eft,pernicipfum  intelligi  ci/ 
tiem,ori  feptern  iugera  no  eflent  fatis.Hsc  autem  menfura  plebei  poft  exadlos  reges  afli 
gnata  eft.  Quinam  ergo  tanta:  ubertatis  caufa  eratdpforu  tunc  manibus  imperatorum 
edebatur  agri(ut  fas  eft  credere)gaudente  terra  uomere  laureato, &  triumphali  aratore* 
fiue  illi  eadem  cura  femina  tra<ftabat,qua  bella,eademcjp  diligentia  arua  difponebat,  qua 
taffiaifiuc  honeftis  manibus  omnia  tetius  proueniut,quonia  5C  curiofius  fiut ,  Serentem 
inuenerant  dati  honores  Serranum, unde  cognomen.  Aranti  quatuor  fua  iugera  in  Va> 
ticano,  que  prata  Quintia  appellantur,Cindnnato  uiator  attulit  dicftaturam,  8C  quidem 
ut  traditur  nudo ,  plenoqp  pu  lueris  etiamnum  ore.Cui  uiator, uela  corpus,  inquit,utprQ/ 
feram  Senatus  populiqj  Romani  mandata.  Tales  tum  etiam  uiatores  erat ,  quod  ipfiim 
nomen  inditum  eft  fubinde  &  ex  agris  fenatum  ducescp  accerfentibus .  At  nunc  eadem 
illa  uindti  pedes,  damnate  manus,infcripti  uultus  exercentcnon  tamen  furda  tellure,quae 
parens  appellatur, coliqp  dicitur  &  ipfathonorehis  abfumpto,  ut  noinuita  ea,&  indigne 
45  ferente,  credatur  id  fieri .  Sed  nos  miramur  ergaftulorum  non  eadem  emolumenta  efle 
qu£  fuerunt  imperatorum.  Igitur  de  cultura  agri  praecipere  principale  fuit  8C  apud  exte/ 
tosSiquide  ££  reges  fecere, Hiero, Philometor,  Attalus, Archelaus:&  duces,  Xenophon, 
KPcenus  etiam  Mago:  cui  quidem  tantum  honorem  (enatus  nofter  habuit  Carthagi/ 
ne  capta, ut  cum  regulis  Africae  bibliothecas  donaret,  unius  eius  duodetriginta  uolumi/ 
nacenferet  in  Latinam  linguam  transferenda ,  cum  iam  M.  Cato  p recepta  condidifter, 
peritiscp  lingus  Punies  dandum  negocium,  in  quopraeceflit  omnis  uirdarifsims  fami/ 
teD .  Syllanus .  Sapientes  uero  complures,  quos  fequentes  prstexuimus  in  hoc  uolu/ 
mine, non  ingrate  nominando  M.  Varrone, qui  oiftogefimumprimum  uitsannu  agens 

•de  ea  re  prodendum  putauit.  .  . -  ...  * 

D  t  Ratio 


C.  PLINII  NATUA  LI  S 
Ratio  de  agricultura.  Cap.  na 

APud  Romanos  multo  ferior  uitiu  cultura  effc  capit .  Primocp  ut  necefle  erat  arua 
tantum  coluerc.Quorum  nobis  ratio  nunc  tranabitur  no  uulgari  modo,uerum  ut 
adhuc  fecimus,  8t  uetuftis  8t  poftea  inuentis  omni  cura  perquifitis,  caufatqj  reru  &  ratio/ 
ne  fimul  eruta.  Dicemus  &  fydera,  fyderumcpipforu  terreftria  figna  dabimus  indubita' 
$a.  Quandoquidem  qui  adhuc  ea  diligentius  tradlauere,quibufuis  oratoribus  potiufqj 
agricolis  fcripfiffepoffuntuideri.Acprimuomniuoraculismaioreex  parte  agemus, qug 
n5  in  alio  uitae  genere  plura  certior  lue  funt.  Cur  enim  no  uideantur  oracula,!  certifsimo 
die,  maximetp  ueridico  ufu  profedta  C  Principium  autem  a  Catone  fumemus. 

Laus  agricolarum, 81  quae  obferuanda  in  agro  parando.  Cap.  v 10 

FOrtifsimi  uiri  &  milites  flrenuifsimi  ex  agricolis  gignuntur,  minime^?  male  cogitan 
tes.Pradiu  ne  cupide  emas .  In  re  ruftica  opera  ne  parcas,  in  agro  emendo  minime. 
Quod  male  emptum  eft, femper  poenitet.  Agrum  paraturos  ante  omnia  intueri  oportet 
aquaru  uim,&  uicinu.Singula  magnas  interpretationes  habent, nec  dubias.Catoin  con 
terminis  hoc  amplius  teftimari  iubet,  quo  pacto  niteat.In  bona  e  it,  inquit,  regione  bene 
nitere.  Attilius  Regulus  ille  Punico  bello  bis  coful  aiebat,  neqj  facundiflfimislocis  infalu 
brem  agrum  parandu,  neqj  effeetis  faluberrimu.Salubritas  loci  no  femper  incolarum  c<? 
lore  dctegitur,quonia  affueti  ctia  in  peftilentibus  durant.  Praterea  funt  qu«da  partibus 
anni  falubria :  Nihil  aut  ialutare  eft ,  nifi  quod  toto  anno  falubre.Malus  eft  ager,  cu  quo 
dominus  iudtarur.  Caco  inter  prima  fpedtari  iubet, ut  lolu  fea  uirtute  ualeat  qua  didum  » 
eft  politione.  Vt  operarioru  copia  prope  fit  oppidumq?  ualidum:  Vc  nauigioru  euedus 
uel  icineru:  Vt  bene  ardificatus  &  culcus,in  quo  falli  plerofqj  uideo.Segniciem  enim  prio 
ris  domini  pro  emptore  eflfc  arbitrantur.Nihil  eft  danofius  deferto  agro.Icaq?  Cato, De 
bono  dilo  melius  emi,  nec  temere  coteronenda  aliena  difeipltnaiagrocp  ut  homini ,  cpiitS 
quaftuofus  fit ,  fi  tn  Si  fumptuofus,  no  multu  fupereffe.Ille  in  agro  quidtuofilsimaiudi/ 
car  uite,no  fruftra,quonia  ante  omnia  de  fmpcnfie  ratione  cauit.Proxime  hortos  riguos, 
nec  id  falfo,fi  Si  fub  oppido  fint.Et  prata, qute  antiqui  parata  dixere.Idecp  Catointerro/ 
gatus,  quis  effet  certilsimus  quaiftus,refpondit,Si  bene  pafcat.QuisproximusCfi  medio 
crirer  pafcat.  Suma  omniu  in  hoc  fpecftado  fuit, ut  frueftus  is  maxime  probare£qui  qmi 
mmo  impedio  coftaturuseftet.Hoc  ex  Iocoru  occafione  aliter  alibi  decernitur.  Eodemqj  30 
pertinet, quod  agricola  uendace  oportere  eflfe  dixit .  Fundu  in  adolefeetia  cofercndu  fine 
cundl3tione,$dificanduno  nificofito  agro.Tucquocp  cundater,optimu<^eft(utuulgo 
dixere)aliena  infania  frui,fed  ita, ut  uillaru  tutela  no  fit  oneri  Eu  tamen  qui  bene  habitet, 
feptus  uenritare in  agru, frontemcp  domini  plus  prodefle  cp  occipitium,  no  mentiuntur. 

De  uillarupofitione,S£praccptaantiquoru  de  agro  colendo.  Cap.  vi 

TV  yT  Odus  hic  probatur, ut  necp  fundus  uillam  quadrat, neq?  uilla  fundum.Non  ut  fece 
jLVXrunt  iuxtadiuerfis  eade^tate  exemplis  L.  Lucullus  &  Q.Sc$uola,cu  uilla  Sc^uo 
\x  fundus  careret, uilla  Luculli  agro  .Quo  in  genere  ccnfbria  caftigatio  erat,  minus  arare 
c|j  uerrerr.  Nec  hoc  fine  arte  quada  eft.  Nouifsimus  uillain  Mifenenfi  pofuit  C.  Marius 
fepties  coful, fed  peritia  caftrametandi,fic  ut  coparatos  ei  ceteros  etiam  Sylla  Felix  cecos 
Fuifie  diceret.  CSuenit  nec  iuxta  paludes  ponenda  eflc,  neqj  aduerfo  amne.Quar.cp  Ho 
merus  omnino  e  flumine  femper  antelucanas  auras  infalubres  uerifsime  tradit.Spedlare 
in  «ftuofis  locis  feptentrione  debet ,  meridiem  in  frigidis.  In  temperatis  exortu  equino/ 
cftialem.  Agri  ipfius  bonitas, quibus  argumentis  iudicada  fit,quancp  de  terra  optimoge 
nere  differentes  abunde  dixifle  poffumus  uideri,  etiamnu  tamen  traditas  notas  fobfigna 
bimus,  Catonis  maxime  uerbis:  Ebulu,  uel  prunus  fylueftrisuel  rubus, bulbus  minutus, 
trifoiiu,herbapratenfis,quercus,fylueftrispirasmaIuscp,frumentarrj  folinora.Itenigra 
terra,  &  cinerei  coloris.  Omnis  creta  coquit, nifi  permacra.SabuIum  etia,nifi  id  pertenue 
eft;&  multo  catnpeftribus  magis  quam  diuofis  relpondent  eadem, Modu  agri  in  primis 

tertiandum 


(  f  1  S*  0  R  1  AE  L  1  B  E  *  XVIII  yy 

icruandu  antiqui  putaucre.Quippe  ita  cenfebant ,  Satius  cfle  minus  {erere5&  meiius  ara/ 
re.  Qua  in  fententia  8C  Vergilium  fuifle  uideo .  Verumcp  confitentibus  latifundia  perdi/ 
dereltaliam:iam  uero  8C  prouincias.Sex  domini  femiffem  AFric&  poflldebant,cu  interfe 
citeos  Nero  princeps:np  fraudando  magnitudine  hac  quocp  fua  Cn.Pompeio,  qui  nuti 
quam  agru  mercatus  eft  coterminu.  Agro  empto  domu  uetidenda  inclementer,  atq?  no 
ex  utilitate  publici  ftatusMago  cenfuit,  hoc  exordio  pricepta  pandere  ingreflus,  ut  ta/ 
men appareat  afsiduitate  defidetata  ab  eo.  Dehinc  pcritia  uiliicoru  in  cura  habenda  eft, 
multa^  de  rjs  Cato  praecipit.  Nobis  fatis  fit  dixifte, qproximu  dno  cordi  cfle  debere,  SC 
tamen  fibimetipfi  no  uideri .  Coli  rura  ergaftulis  pefsimu  eft, Si  quicquid  agitur  a  defpe/ 
ia  rantibus.  Temerariu  uideatur  unam  uocem  antiquorum  pofuifife,  &  fortafsis  incredibile 
penitus exiftimetur,Nihil  minus  expedire  q  agru  optime  coIere.L.Tarius  Ruffus  infima 
natalium  humilitate,  confulatu  militari  induftria  meritus ,  antiqua  alias  parfimonite,cir/ 
citer  milliesH— s  liberalitate  diui  Augufti  cogeftu  ufq?  ad  detradione  heredis  exbaufir, 
agros  in  Piceno  coemendo,  colendoqs  in  gloria.  Internicione  ergo  famemtp  cenfemusC 
Imo  hercule  iudico  modum  rerum  omniuutilifsimu.  Bene  colere  necefiariu  eft ,  optime 
damnofum,pnetercp  fobole  fua,colon6ue  paicedis.  Alioqui  domino  aliquas  mefles  coi/ 
ligere  no  expedit ,  fi  coputetur  impendiu  opera.  Nec  temere  oliuam.  Nec  quafdam  ter/ 
ras  diligenter  colere, ficuti  in  Sicilia  tradunt.Itaq?  decipi  aduenas .  Quonam  igitur  modo 
utiiiffime  colentur  agriCex  oraculo  fcilicet,maIisbonis.Sed  defendraquu  eft  abauos.qut 
jo  prxceptis  fuis  profpexere  uitte.Nam  cu  diceret  malis, intelligere  uoluere  uiliflimos.Sum 
mum  prouidentfe  illoru  fuit, ut  quam  minimum  efifec  impendrj.Pradpiebant  enim  ifta, 
qui  triumphali  denas  argenti  libras  in  iupelledile  crimini  dabat ,  q  mortuo  uillico  relin/ 
quere  uidorias ,  8i  reuerti  in  fua  rura  poftulabat,quorupradia  colenda  fufcipiebat  refpi 
exercituscj?  ducebant  (enatu  illis  uillicante.  Inde  illa  reliqua  oracula,Nequara  agricolam 
effequifquis  emeret ,  quod  praftare  ei  fundus  poftct.Malu  patremfamilias  quifquis  in/ 
terdiu  faceret  quod  nodu  portet, nifi  intempeftate  cceli.  Peiore  qui  profertis  diebus  age/ 
retquod  feriatis  deberet .  Peflfimu  qui  fcreno  die  fub  tccrto  potius  operaretur, cp  in  agro. 
Nequeo  mihi  temperare, quo  minus  unu  exemplum  antiquitatis  afferam, ex  quo  intelli/ 
gipofiit,apud  populum  etia  de  culturis  agendi  morem  fuifle,  qualiter  defendi  foliti  fint 
io  iiuiri.C.FuriusCrefinuse  feruitute  liberatus,cuin  paruoadmodu  agello  IargioreSmul 
to  fructus  perciperet ,  cp  ex  amplirtimis  uicinitas,  in  inuidia  magna  erat,  ceu  fruges  alie/ 
nas  pelliceret  ueneficfis.Quamobrem  a  Sp.  Albino  curuli  die  dicrta, metuens  damnatio/ 
nem, cum  in  fuffragium  tribus  oporteret  ire,inftrumentum  rufticu  omne  in  foru  attulir* 
Kadduxit filiam  ualidam,atqj(ut  ait  Pifo)bene curatam  acueftitam, ferramenta  egregie 
farta, graues  ligones,  uomeresponderolos,  boues  faturos .  Poftea  dixit:  Veneficia  mea 
Quirites  hxc  func,nec  portum  uobis  oftendere,  aut  in  forum  adducere  lucubrationes  ui 
giliasq?  Si  fudores.Omniu  fententrjs  abfolutus.Itaip  eft  proferto, opera  noimpenfacul 
tura  coftat.  Et  ideo  maiores  fertiliffimum  in  agro  oculum  domini  efle  dixerunt.  Reliqua 
prxcepta  reddentur  fuis  locis, qu^  propria  fingulorum  generum  erut .  Interim  comunia 
40  qus  fuccurrunt,n5  omittemus.Et  in  primis  Catonis  humanifiimu  5i  utilifiimu,Id  agen/ 
dum, ut  diligat  uicini.  Caufas  reddit  ille,  quas  exiftimamus  nulli  efle  dubias.  Inter  prima 
idem  cauet,ne  familia;  mala  fint, Nihil  fero  faciendum  in  agricultura  omnes  cenfent:  ire/ 
rumq?  fuo  qua<^  tepore  facienda.Et  tertio  pracepto ,  pratermifta  fruftra  reuocari.  De 
terracariofa  execratio  Catonis  abunde  indicata  eft.Quanquam  pradicere  non  certat  is. 
Quicquid  per  afeliu  fieri  poteft,uiliflime  conftat .  Filix  biennio  moritur, fi  frondem  age/ 
reno  patiaris.Id  efficaciffime  contingit,germinantis  ramisbaculo  decuflis.  Succus  enim 
ex  ipfa  defluens, necat  radices.  Aiunt  Si  circa  folftitium  auulfas  non  renafci,nec  harundi/ 
ne  fertas ,  aut  exaratas  uomeri  harundine  impofita .  Similiter  8i  harundine  exarari  filice 
uotneri  impolita  pracipiunt.Iuncofus  ager  uerti  pala  debet, at  in  faxofo  bidentibus.Fru 


$18  C.  PLINII  N  A,T  V  RA  L.Itf 

tedla  igni  optime  tolluntur.Humidiorem  agru  foftione  concidi  atq?  ficcarfutiliftimu  eft, 
Foflas  aute  retufis  locis  apertas  relinqui ,  in  folutiorc  terra  fepibus  firmari,  Imbricibus  ac 
fupinis  lateribus  procumbere, quafdam  occ£ecari,&  in  alias  dirigi  maiores  patentiorescp, 
fi  fit  occafio,filice  uel glarea  fterni.  Ora  utrinq?  lapidibus  ftatuminari,  8C  alio  fuperintegi. 
Sylua:  extirpandse  ratione  Democritus  prodidit,  lupini  flore  in  fucco  cicuta  un6  die  ma/ 
cerato, iparfisiq?  radicibus.  De  frugum  generibus  8C  natura.  Cap.  Vii 

ET  quoniam  prsparatus  eft  ager, natura  nunc  indicabiturfrugum.  Sunt  aut  duo  pri 
ma  earu  genera, Frumenta,ut  triticum, hordeum:&  legumina, ut  faba  8i  cicer.  Diffe 
rentia  uero  notior,  quam  ut  indicari  deceat.Frumcnti  ipfius  totidem  genera  per  tempora 
fatu  diuila .  Hyberna  qu$  circa  uergiliarum  occafum  fata  terra  per  hyemem  nutriuntur,  io 
ut  triticum, far, hordeum.  Aeftiua  qu:earilate  ante  uergiliarum  exortum  feruntur,ut  mi/ 
lium,panicum,fefama,horminum,  irio,  Italis  duntaxat  ritu .  Alioquin  in  Graecia  8i  Afia 
omnia  uergiliarum  occafu  feruntur.Qusdam  auteutrocp  tempore  in  Italia.  Ex  his  qus/ 
dam  8L  tertio,ueris  fcilicet.  Aliqui  uerna,miliumspanicum,lentem,cicer,alicam  appellant, 
Sementicaautem  triticu,hordeum,fabam,napum,rapam.Et  in  tritici  genere  pars  aliqua 
pabuli  eft,  quadrupedia  caufa  fati,utfarrago:&in  leguminibus,ut  uicia.At  comune  qua/ 
drupedum  hominumqj  ufui,lupinum.Legumina  omnia  fingulas  habent  radices, prster 
fabam, casq?  furculofas,quia  no  in  multa  diuiduntunaltiflimasaute  cicer.Fru menta  mul/ 
tis  radicantur  fibris  fine  ramis. Erumpit  a  primo  fatu  hordeu  die  ieptimorleguminaquar 
to,ueI  cum  tardiflime  feptimoifaba  a  xv.die  ad  xx.  legumina  in  Aegypto  tertio  die.  Ex  w 
hordeo  alterum  caput  grani  in  radicem  exit,alteru  in  herbam, qus  &  prior  floret.  Radi/ 
cem  craffior  pars  grani  fundit, tenuior  florem, Ceteris  feminibus  eadem  pars,&  radicem 
&  florem.  Frumenta  hyeme  in  herba  fant,  ucrno  tempore  faftigiantur  in  ftipu!am,qua: 
funt  hyberni  generis :  at  milium  &  panicum  in  culmum  geniculatum  &  concauu ,  fefama 
uero  in  ferulaceum.Omnium  fatorum  frutftus,  aut  fpicis  continetur, ut  tritici, hordei,mu 
niturq?  uallo  ariftarum  quadruplicfiautincluditur  filiquis ,  ut  leguminum:autuafculis,ut 
fefama, ac  papaueris.Milium,  ac  panicum  tantu  pro  indiuifo  ,&paruis  auibusexpofita 
funt.Indefenfa  quippe  membraniscontinentur.  Panicum  i  paniculis  did:um, cacumine 
languido  nutate, paulatim  extenuato  culmo  pene  in  furculu  pradenfis  aceruatur  granis, 
vetut,em  f  cum  iongiflimo  pedali:  rnilrj  coma  granu  coplexa  fimbriato  capillo  curuantur.SuntSi  jo 
longifsmt  panico  genera, Mammofo,epano  paruis  racemato  paniculis,&  cacumine  gemmo.Quin 
peddiobfa.  Si  colore  diftinguutur,candido,nigro,ruffo,etia  purpureo.  Panis  multifarie  8£  e  milio  fit, 
e  panico  rarius.Sed  nullu  frumentu  ponderofius  eft,  aut  quod  coquendo  magis  crefcat. 
LX.enim  pondo  panis  e  modio  reducunt,modiuc{5  pultis  ex  tribus  fextarfis  madidis.Mi 
lium  intra  hos  decem  annos  ex  India  in  Italiam  inuedlum  eft,  nigru  colore, amplum  gra 
no,harundineum  culmo.  Adoleicit  ad  pedes  altitudine  feptem  prcgrandibus  culmis, Lo 
bas  uocant,omniu  frugu  fertiliftimu.Ex  uno  grano  terni  fextarq  gignuntur.Seri  debet  in 
humidis .  Frumenta  quadam  in  tertio  geniculo  ipicam  incipiunt  concipere ,  quaedam  in 
quarro,fed  etiamnu  occultam, Genicula  aut  funt  tritico  quaterna, farri  fena, hordeo  odio 
na.  Sed  non  ante  fupradidtum  geniculorum  numerum  conceptus  eft  fpicae :  qui  ut  fpem  40 
fui  fecit, quatuor  aut  quincp  tardiflime  diebus  florere  incipiunt:  totidem cp  aut  paulo  plu/ 
ribus  defloreicunt, hordea  uero  cu  tardifsime  feptem.  Varro  quater  nouenis  diebus fru/ 
gesabfolui  tradit,  &menfe  nono  meti.Fabtein  folia  exeunt, ac  deinde  caulem  emittunt, 
nullis  diftin&um  internodrjs .  Reliqua  legumina  furculofa  funt .  Ex  his  ramofa,  cicer, er/ 
uum,lcns.Quorundam  caules  (pargunturin  terram, fi  non  habeant  adminiculum, utpif 
forum.  Quod  fi  non  habuere,deteriora  fiunt, Leguminum  unicaulis  Faba  fola ,  unus  Si  Iu 
pinis .  Ceteris  ramofus  praetenui  furculo .  Omnibus  uero  fiftulofus.  Folium  quardam  a 
radice  mittunt, quadam  i  cacuminc.Frumentum  &  hordeum  utrunq^&quicquid  infti 
pula  eft, in  cacumine  unum  folium  habet, Sed  hordeo  fcabra  funt, ceteris  leuia.MultipIi 
;  ‘  "  kdacoa 


HISTORIAE  LIBER  XVift  $i$ 

cia  contr^  fab#, ciceri,  pifo.  Frumentis  foliu  harundinaceu,fabs  rotundu,&  magriar  Iegii 
minii  pard.Longiora  eruilias  8C  pifo.Fafeolis  uenofa,fefanra  &  irioni  fanguinea.  Cadunt 
folia  lupino  tantum, &  papaueri.  Legumina  diutius  floret,  &  ex  bis  eruu  ac  cicer,fed  diu/ 
tifsime  faba  XL.diebus .  Non  aut  Anguli  fcapi  tandiu ,  quoniam  alio  definente  alius  inci/ 
pit:nec  tota  feges,Acut  frumeti, pariter .  Siliquatur  uero  omnia  diuerfls  diebus,  &  ab  ima 
primum  parte, paulatim  flore  fubeunte.  Frumenta  cum  defloruere  craffefcune,maturan 
turcicum  plurimu  diebus  xl.  pcrficiutur:item  faba,  Pauciflimis  cicer.Id  enim  i  fcmete 
diebus  xl.  perficitur.  Milium,& panicum, &  fefama,&  omnia  teftiua,  xl.  diebus  matu/ 
rantur  a  flore, magna  terra  cceliq?  differecia.  In  Aegypto  enim  hordeu  fexto  a  iatu  men 
is  fe, frumenta  feptimo  metuntur.In  Hellade  hordeu.  In  Peloponnefo  odlauo,  Si  frumeta 
etiamnum  tardius.  Grana  in  ftipula  crinito  textu  fpicantur.In  faba  leguminibus*^ ,  alter 
nis lateribus  filiquatur.Fortiora  ad  hyemes  frumenta,  legumina  in  dbo.Tunira  frumeti 
toplures.Hordeum  maxime  nudu,& alica, fed  pracipue  auena.  Calamus  altior  frumen/ 
to.quim  hordeo.  Arifta  mordacior  hordeo*  In  area  exteruntur  triticum  Si  filigo,&  hor/ 
deum.Sic  &  feruntur  pura,qualiter  moliuntur,  quia  tofta  no  funt.  E  diuerfo  far ,  milium  * 
panicum  purgari  nifi  tofta  non  poflfunt .  Itaqj  hxc  cu  fuis  folliculis  feruntur  cruda. Et  far 
inuaginuiisfuis  feruantad  fatus,  atqj  non  torrent. Leuiflimum  ex  his  hordeum, raro  ex/ 
cedit xv.libras,  Si  faba  xxn.  Ponderofius  far,  magisqj  etiamnum  triticu.Far  in  Aegy/ 
ptoexolyra  conficitur .  Tertium  genus  (pirahoc  ibi  eft.Gailia:  quocp  (uum  genus farris 
to  dedere:quod  illic  brance  uocant,  apud  nos  (andalum,  nitidifiimi  grani.Et  alia  differentia 
eft, quod  fere  quaternis  libris  plus  reddit  panis  quam  far  aliud.Populu  Ro.farre  tantu  & 
frumento  ccc.  annis  ufum,  Verrius  tradidit. Tritici  genera  plura,qu# fecere  gentes.Itali 
conullu  equidem  coparauerim  candore  ac  ponaere,quo  maxime  decerniturjMontanis 
modo  comparetur  Italia  agris  externum  ,in  quoprincipatum  tenuit  Bceotia,deindeSi/ 
cilia, mox  Africa.  Tertium  pondus  erat  Thracio  Syriocp,  deinde  Aegyptio,  athletarum 
cum  decreto, quorum  capacitas  iumentis  fimilis,quem  diximus  ordinem  fecerat. Gracia 
Si  Ponticum  laudauit ,  quod  in  Italiam  no  peruenit .  Ex  omni  eade  genere  grani  pratulic 
dracontiam ,  ftrangiam  Si  felenufiu,  argumento  craififlimi  calami:  itacj  pingui  folo  h£e 
genera  aflignabat .  Leuiffimu  Si  maxime  inane,  (eu  tenuifllmi  calami ,  in  h umidis  (eri  iU/ 

>3  bebat, quoniam  multo  egeret  alimento.  H*  fuere  fententiae  Alexandro  Magno  regnan/  v 
te, cum  clatifsima  fuit  Gracia ,  atq?  in  toto  terrarum  orbe  potentiflimadta  tamen  utante 
mortem  eius  annis  fere  cxlv.  Sophocles  poeta  in  fabula  Triptolemo  frumentum  Itali 
cumante  eunda  laudauerit,ad  uerbum  translata  fententia, 

Ec  fortunatam  Italiam  frumento  canere  candido. 

Qus  laus  peculiaris  hodieq?  Italico  eft.  Quo  magis  admiror  pofteros  Gracoru  nullam 
mentione  huius  fecifle  frumenti.Nunc  ex  his  generibus  qu£  Roma  inuehutur, leuiffimu 
eft  Gallicu,  atq?  e  Cherronefoaduecftu,  quippe  no  excedut  in  modium  uicenas  libras, (I 
quisgranu  ipfum  ponderet.  Adijcit  Sardium  (elibras,  Alexandrinu  Si  trientes:  hoc  Si  Si/ 
culipondus.Bceoticu  totam  libram  addit,  Africu  Si  dodrantes.In  tranlpadana  Italia  (cio 
4«  uicenas  quinas  libras  farris  modios  pendere, circa  Cluflu  Si  fenas.Lex  certa  natura, ut  in 
quocuncp  genere  pani  militari  tertia  portio  ad  grani  pondus  accedat:Gcut  optimum  fru/ 
mentu  effe,quod  in  fubadlu  congiu  aqux  capiat.  Quibufdam  genHbus  per  fe  pondus, 
GcutBalcaricotmodio  tritici  panis  pondo  xxx  reddit.Quibufda  in  binis  mixtis,  ut  Cy/ 
prio  8i  Alexandrino, xx.  prope  libras  no  excedentibus.Cypriu  fufeum  eft,pancmq?  m 
grum  facit.-itacg  mifcetur  Alexandrinu  candidum, rcdduntqj  xXv.pondo.Thebaicu  ii/ 
bras  adiicit.Marina  aqua  fubigi,quod  pleriqj  maritimis  in  locis  faciut  fcccafione  lucrandi 
falis, uilifsimu.Non  alia  de  caufa  opportuniora  morbis  corpora  exiftut.Gallra  &Hifpa/ 
ni£  frumento  in  potum  refoluto, quibus  diximus  generibus,  (puma  ita  concreta  pro  ter / 
meato  utuntur,  Quadecaufe  leuior  illis  quam  ceteris  patiis  eft.Differetia  eft  8i  calami. 

D  4  Crafllor 


Crafliorquippe  melioris  efl  generis.  Plurimis  tunicis  Thracium  triticum  ucftitur,ob  ni/ 
mia  frigora  illi  plaga:  exquifitu.  Eadem  caufa  #  trimeftria  inuenit,derinentibus  terras  ni/ 
uibus,quod  tertio  fere  a  fatu  menfe  #  in  reliquo  orbe  metitur.T otis  hoc  alpibus  notu,  & 
hyemalibus  prouiacrjs  nullum  hoc  frumento  Istius. Vnicalamum  prsterea5nec  ufcp  ca/ 
pax,(eriturqj  n5  nifi  tenui  terra.  Eft  #  bimeftre  circa  Thraciu  finu,  quod  quadrageGrao 
die  quam  fatu  eft  mature£it:mirumtjj,nulli  frumento  plus  efle  ponderis,#  furfuribus  ca 
rere.  Vcitur  eo  #  Sicilia,  #  Achaia, montofis  utraq*  partibus.  Eubcea  quoq?  circa  Gary/ 
ftum.Intantu  fallitur  Columella,  qui  ne  trimeftris  quide  propriu  genus  exiftimauerit  ef/ 
fe,  eu  fit  antiquiftimu.  Graeci  trimenon  uocant.Tradut  in  Bactris  grana  tanta:  magnitu/ 
dinis  fieri,  ut  fingula  (picas  noftras  squet.  Primu  ex  omnibus  frumentis  feritur  hordeu,  I0 
Dabimus  #  dies  ferendi  cuicp  generi,  natura  finguloru  expofita .  Hordeu  Indis  fatiuum 

#  fylueftre,ex  quo  panis  apud  eos  praecipuus.Italici  quidem  maxime  oryZa  gaudent,  ex 
quaptifanam  coficiunt,quam  reliqui  mortales  ex  hordeo.  Oryzae  quidem  folia  carnofa, 
porro  fimilia,  fed  latiora:altitudo  cubitalis,  flos  purpureus,  radix  gemmei  rotunditatis. 
Antiquiflimum  in  cibis  hordeum, ficut  Athenienfium  ritu  Menandro  autore  apparet, & 
gladiatorum  cognomine,  quihordearq  uocabantur.  Polentam  quoc£  Cneci  no  aliunde 
pneferut.Pluribus  fithsc  modis:  Grxci  perfufum  aquahordeu  ficcant  nocte  una, ac  po/ 
ftero  die  frigunt,  deinde  molis  frangut  .  Sunt  qui  uehementius  toftu  rurfas  exigua  aqua 
a(pergant,ficcentq?  prius  cp  molant,  Alfi  uero  uirentibus  (picis  decuflum  hordeurecens 
purgant,madiduep  in  pila  tundunt, atq?  in  corbibus  eluunt,  ac  ficcatu  fole  rurfus  tundut,  29 

#  purgatu  molunt.Quocunqj  autem  genere  pr^parato,uicenis  hordei  libris,ternas  femi 
nis  lini,#  coriandri  feiibras,falistp  acetabulo,  torrentes  ante  omnia  milcent  in  mola.  Qui 
diutius  uolunt  feruare,cu  polline  ac  furfuribus  fuis  codunt  nouis  ficftilibus.Italia  fine  per/ 
fufione  toftum  in  fubtile  rormam  molit,  ijfdem  additis,atcp  etiam  milio.Panem  ex  hor/ 
deo  antiquis  ufitatum  uita  damnauit,  quadrupedum^  tradidit  refedtibus.  Ptifance  inde 
ufusualidiflimusfaluberrimusq^jtantopereprobatur.Vnum  laudibus  eius  Uolumendi/ 
cauit  Hippocrates,  clarifllmus  medicina  (cientia.  Ptifan*  bonitas  praxipua  Vticenfi.  In 
Aegypto  uero  ea  eft ,  qu se  fit  ex  hordeo  cui  funt  bini  anguli.  In  Boeotia  #  Africa  genus, 
ex  quo  fiat,  hordei  glabrum  appellat  Turannius.  Idem  olyram  #  oryzam  eandem  eflfe 
exiftimat.Ptifanis  conficienda  uulgata  ratio  eft.Simiii  modo  ex  tritici  femine  tragum  fit  jo 
in  Campania  duntaxat  #  Aegypto.  Amylu  uero  ex  omni  tritico  ac  filigine,  (ed  optimu 
extrimeftri.  Inuentio  eius  Chio  infulse  debetur,#  hodie  laudatiflimu  inde  eft, appellatu 
ab  eo  quod  fine  mola  fiat.  Proximum  e  trimeftri  quoda  minime  ponderofo  tritico.  Ma' 
defeit  dulci  aqua  ligneis  uafis,  ita  ut  integatur,  quinges  in  die  mutata.  Melius  fi  #  node, 
ita  ut  mifceatur  pariter  emollitum, prius  cp  acefeat.  Linteo  aut  fportis  ficcatum  tegulsein/ 
funditur  illita  fermeto,atqj  ita  in  fole  denfatur.  Poft  Chium  maxime  laudatur  Creticu, 
mox  Aegyptium.  Probatur  autem  leuitate  #  leuore ,  atqj  ut  recens  fit,iam  #  Catoni  di/ 
dum.  Apud  nos  hordei  farina  #  ad  medendu  utuntur.Mirumqj,in  ufu  iumentoru  igni/ 
bus  durato,ac  poftea  m olito, offiscp  humana  manu  demiflis  in  aluum,  maiores  uires,to/ 
roscp  corporis  fieri.  Spicm  quaedam  binos  ordines  habent,  qu^daplurcs  ufqj  adfenos,  40- 
Grano  ipfi  aliquot  differentiae,iongius,Ieuiuscp,autbreuius,aut  rotundius,  candidius,ni/ 
grius,uel  cui  purpura  eft.  Vltimo  ad  polenta,  contra  tempeftates  candido  maxima  infir/ 
mitas.Hordeu  frugum  omnium  molliflimu  eft, feri  no  ualet,  nifi  in  ficca  #  foluta  terra, ac 
nifi  Iseta:  palea  ex  optimis.  Stramento  uero  nullum  coparatur.Hordeu  ex  omni  frumen/ 
to  minime  ca!amitofum,quia  tollitur  antequam  triticum  occupet  rubigo.  Itaqj  fapientes 
agricola  triticum  cibarrjs  tantu  ferunt.Hordeu  ferculo  (eri  dicunt, propterea  celerrime  re/ 
dit, fertiliflimumcp :  quod  in  Hilpanim  Carthagine  aprili  menfe  colledtum  eft,  hoc  feri/ 
tur  eodem  menfe  in  Celtiberia ,  eodemcp  anno  bis  nalcitur.  Rapitur  omne  a  prima  fta/ 
tim  maturitate  feftinantius  quim  cftera, Fragili  enim  ftipula  #  tenuiflima  palea  granum 

continetuc 


HISTORIAE  LIBER'  . 

contmetur.Meliorem  etiam  polentam  fieri  tradunt ,  fi  non  exada  maturitate  tollatur. 
Non  omnia  frumenti  genera  ubiq?  nafci,S2  de  reliquis  in  oriente  generibus.  Ca.  vnt ; 

FRumcnti  genera  non  eadem  ubiqjtnecp  ubi  eadem  funt,r)fdem  nominibus.  Vulga/ 
tifsima  far, quod  adoreu  ueteres  appellauere,(iligo3  triticu.  Harc  plurimis  terris  com/ 
munia.  Arinca  Galliaru  propria,  copiofa  82  Italiae  elLIn  Aegypto  aut  ac  Syria ,  Ciliciae^ 
&  Afia,ac  Gr^ck parte  peculiares  zca,olyra,  tiphe.  Aegyptus  fimilagine  coficit  e  tritico 
fuo,nequacp  Italicis  pare.  Qui  zea  utuntur,  n5  habet  far.  Eft  &htec  Italia  in  Campania 
maxime, femencp  appellatur.Hoc  habet  nome  resprxdara,ut  mox  docebimus:propter 
qua  Homerus  «fov/a  dixitmo  ut  aliqui  arbitratur, quoniauita  donaret.  Amy 

{o  iumquoqjex  ea  fit, priore  craflius.  Hsec  fola  differentia  eft.Ex  omni  genere  durifsimum 
far,S2c6trahyemesfirmiffimu.Paritur  frigidiflimos  locos,  82  minus  (ubados,ueI  :eftuo 
foSjimentesqj. Primus  antiquis  Lario  cibus,  magno  argumeto  in  adorea  donis,ficutidi 
ximus.  Pulte  aute  non  pane  uixiffe  longo  tempore  Romanos  manifeftu,  quonia  inde  82 
pulmentaria  hodiecpdicutur .  Et  Ennius  antiquifsimus  uates  obfidionis  fame  exprimes, 
offam  cripuiffe  plorantibus  liberis  patres  comemorat .  Et  hodie  facra  prifea  at cp  natalia 
pulte  fritilla  coficiuntur:uidetur2p  tam  puls  ignota  Gneciae  fuiffe,cp  Italia:  poieta.Tritici 
femine  auidius  nullu  eft, nec  quod  plus  alimenti  trahat.  Siliginem  proprie  dixerim  tritici 
delitias;candor  cft,82  fine  uirtute,82  fine  pondere,  coucntes  humidis  tractibus, quales  Ita 
Munt&Gallue  comata. Sed 82 trans alpes in  Allobrogu  tantuAruernorumcp  agro 
pertinax ,  in  creteris  ibipartibus  biennio  in  triticu  tranfit.Remediu,uc  grauifiima  quteque 
grana  eius  ferantur.  De  ptfl:orrjs,SC  molitura, 82  farina.  Cap.  ix 

17  Siligine  lautifsimus  panis, piftrinatuq?  opera  Iaudatifsima.Pr^cellit  in  Italia, fi  Cam 
JL/pana  Pifis  natis  mifceatur.Ruffior  illa, at  Pifana  candidior,  ponderofior  uero  creta/ 
cea.Iuftu  eft  e  grano  Capanf  qua  uocat  caftrata,  e  modio  redire  fextarios  quatuor  filigt 
nis,uel  e  gregali  fine  caftratura  fextarios  quinq$,Preterea  floris  femodiu.Et  ribarfj,quod 
fecundariu  uocant, fextarios  quatuor.furfuris  fextarios  totide.e  Pifana  aut  filiginis  fexta 
rios  v.c^tera  paria  funt.Clufiaa  Aretinacp etiam num  fextarios  filiginis  affumunt:in  reli/ 
quispares.Siueropolline  facere  libeat  xvi.pondo  panis  redcut,82  cibari)  tria,  furfuru  fe 
tuodiu.MoIte  diferimine  hoc  coftat.Na  quis  ficca  molutur,p!us  farinas  reddut:qu;s  falia 
aqua  fpatfa,candidiore  medulla,ueru  plus  retinet  in  furfure.  Farina  a  farre  dicta  nomine 
ipfoapparet.Siligineis  farina:  modius  GalHcs  xxn  libras  panis  reddit, Italica:  duabus 
tribusue  amplius  in  artopticio  pane .  Na  furnaceis  binas  adrjciut  libras  in  qcun  q?  genere» 
De  fimilagine,filigine,82  de  alqs  generibus, 82depiftura.  Cap.  x 

Similago  ex  tritico  fit  laudatifsima .  Ex  Africo  iuftum  eft  ^raodqs  redire  femodios,  82 
pollinis  fextarios  quincy.Ita  enim  appellant  in  tritico ,  quod  flore  in  filigine.  Hocsra/ 
risofficin*  chartariis  cp  utuntur.Prastcrea  fecundari)  fextarios  quatuor, furfurumcp  tati 
uadem.Panes  uero  e  modio  fimilaginis  cxxn.  e  floris  modio  cxvii.  Pretium  huic  an 
nona  media  in  modios  farina  xl.  affes,  fimilagini  caftratae  octonis  afsibus  amplius,GIi/ 
ginicaftratg  dupiu.Eft  82  alia  diftindio.Similago  L.pollin  aut  xvii.  pondo  panis  redde 
40  reuifa,tritiri  xxx.  cu  triente,  82  fecundari)  panis  quinas  fe!ibras,toride  cibari), 82  furfuru 
fextarios  fex.Siligo  nuncp  maturefeit  paricer,nec  ulla  fegetu  minus  dilatione  patitur  pro/ 
pter  teneritatem,  rjs  qax  maturuere  protinus granu  dimittentibus.Sed  minus  cp  cetera 
frumenta  in  ftipula  periclitatur,quonia  femg  reda  habet  fpicatnec  rorem  cotinet,qui  ru/ 
bigine  fadat.Ex  arinca  dulciflimus  panis, ipia  fpiffior,  q  far, 82  maior  fpica,eade  82  ponde 
fofior.Raro  modius  grani  no  xvi.libras  implet.  Exteritur  in  Graecia  difficulter:  ob  id  iu/ 
mentis  dari  ab  Homero  dida .  Hxc  enim  eft  quaolyram  uocat.Eade  in  Aegypto  facilis 
fertilisqj.  Far  fine  arifta  eft.Ite  filigo,excepta  ea  qu«  Laconica  appclIatur.Adrjciutur  his 
genera, bromos,filigo  excepcitia,82  tragos, externa  omnia  ab  oriente  inueda, oryza:  fimi 
Oa.Tiphe  82  ipfa  eiufdem  generis, ex  qua  fit  in  noftro  orbe  oryza.  Apud  Griseos  eft  zea. 

Traduntcj? 


Jit  '  C.  PlL. I N”  1 1  'NXTVR.ALIS 

Traduntcp  eam  ac  tiphen  cum  fint  degeneres,  redire  ad  frumentu,  fi  pifte  ferantur,  nec 
protinus, fed  tertio  anno.Tritico  nihil  cft  fertiliusrhoc  ei  natura  tribuit, quoniam  eo  maxi 
rac  alat  hominem:utpote  cum  e  modio, fi  fit  aptum  folurn,  quale  in  Byzacio  Africa  cam 
po,  centeni  quinquageni  modij  reddantur.  Mifitex  eo  loco  diuo  Augufto  procurator 
eius  ex  uno  grano(uix  credibile  di<flu)quadringeta  paucis  minus  germina,extatcp  de  ea 
re  epiftola;.  Mifit  &  Neroni  fimiliter  cccxL.ftipulas  ex  uno  grano.Cum  centefimo  qui 
dem  SC  Leontini  Sicilia;  campi  fundunt, alrjq?,&  tota  Ba;tica,&  in  primis  Aegyptus.Fer/ 
tiliffima  tritici  genera,  ramofum,autquod  centigranu  uocant.Inuentus  eft  iam  SC  fcapus 
unus  centu  fabis  onuftus.  Aeftiua  frumenta  diximus,  fefama,  milium,panicum.  Sefama 
ab  Indis  uenit,ex  ea  SC  oleum  coficiunt.  Color  eius  candidus.Huic  fimile  eft  in  Afia Grs/  fo 
ciacp  eryfimum:  idemcp  erat  nifi  pinguius  eflet,quod  apud  nos  uocant  irionem,  medica/ 
minibusannuroerandum  potius  cp  frugibus.Eiufdem  natura  SC  horminum  a  Graris  di 
dlum,fed  cymino  fimile  jferitur  cum  fefama:  hoc  8C  irione  nullum  animal  uefeitur  uirenti/ 
bus.Piftura  no  omnium  facilis.  Quippe  SC  Hetruria  fpicam  farris  tofti  pinfente  pilo  pns 
ferrato, fiftula  ferrata,  SC  ftella  intus  denticulata,  ut  nifi  intenti  pitifant,  cocidantur  grana, 
ferrolp  frangatur.  Maior  pars  Italia  ruido  utitur  pilo, rotis  etia  quas  aqua  uerfet  obiter, 

SC  molat.  De  ipfa  ratione  pinfendi  Magonis  proponetur  fententia.Triticu  anteperfundi 
dqua  multa  iubet,  poftea  eualli,  deinde  fole  ficcatum  pilo  repeti.  Simili  modo  hordeum. 
Huius  fextarios  xx.fpargi  duobus  fextarrjs  aquf  .Lente  torrere  prius, deinde  cum  furfa 
ribus  leuiter  pinfi.  Aut  addito  in  fextarios  xx.lateris  crudi  frufto,&  harenm  femodio  Et  a 
uiliam  qfdem  modis  quibus  lente.  Sefamam  in  calida  macerata  exporrigi.  Deinde  cofrf/ 
dari, frigida  immergi,ut  pale^  fludluetjiterumcjj  exporrigi  in  fole  fuper  lintea.Quodniii 
feftinato  peragatur, lurido  colore  muce(ccre:Et  ipfa  aut  qnx  eualluntur,  uariam  piftura/ 
rum  ratione  habet. Acus  uocatur  cum  per  fe  pinfitur  fpica  tantu  aurificu  ad  ufus.Si ucro 
in  area  teritur  cu  ftipula,  palea,  ut  maiore  in  terraru  parte  ad  pabula  iumentorum.  Milij; 

&  panici, SC  fefamce  purgamenta, appludam  uorant,  alibi  alqs  nominibus.Milio  Campa 
niaprtecipue  gaudet, pultemcp  candidam  exeo  facit.Fit&panisptfdulcis.Sarmatarum 
quocj?  gentes  hac  maxime pultealuntur, 8C  cruda  etia  farina  equino  Iabte  uel  fanguine  e 
cruris  uenis  admixto.  iEthiopes  no  aliam  fruge  cp  milrj  hordeicp  nouere.Panico  Gallis 
quteda,  prmeipue  Aquitania  utitur.  Sed  &circupadana  Italia  addita  faba,  fine  qua  nihil  jo 
coficiunt,  Pontica;  gentes  nuliu  panico  pneferant  cibum,  Cmteroaftiua  frumenta  riguis 
magis  etiam  cp  imbribus  gaudent.Milium  &  panicum  aquis  minime,cum  in  folia  excut. 
Vetat  ea  inter  uites  arboresqp  frugiferas  feri, terram  emacrari  hoc  fatu  exiftimantes. 

De  fermentis,  SC  panis  faciendi  ratio,  SC  genera, &  quando  primum  pifiores 
Romx,&  de  cribris, SC  alica.  Cap.  xi 

IV /T  Ilrj  prrecipuus  ad  fermenta  ufus,e  mufto  fubadli  in  annuum  tempus.Similc  fit  ex 
X  tritici  ipfiusfurfuribusminutisSi:optimis,emufl:oalbotriduo  maturato  fuba&is, 
ac  fole  ficcatis.Inde  paftillosin  pane  faciendo  dilutos,  cu  fimilagine  feminis  feruefaciuat, 
atep  ita  farina  miicent,  fic  optimum  pane  fieri  arbitrantes.  Graci  in  binos  femodios  far  i/ 
ns  fatis  effe  befies  fermenti  conflituere.  Et  hac  quidem  genera  uindemrjs  tantum  Eunt.  4« 
Quo  libeat  uero  tempore,  ex  aqua  hordeocp  bilibres  offaferueti  foco  ,  uel  fidiili  patina 
torrentur  cinere  SC  carbone, ufep  dum  rubeant.Poftea  operiuntur  in  uafis  donec  aeefcanr, 
hinc  fermentu  diluitur.Cum  fieret  aut  panis  hordeaceus, eruilia, aut  cicercula  admixtio/ 
he  fermentabatuniuftumcp  erat, dux  librain  v.femodios.  Nunc  fermentu  fit  ex  ipfa  fa/ 
tina  qua  fubigitur ,  prius  cp  addatur  fal  ad  pultis  modum  decodta,  SC  relibla  donec  ace; 
fcat.  Vulgo  ucro  nec  fufferuefaciunt,fed  tantu  pridie  afietuata  materia  utuntur.Palamcp 
natura  eft  acore  fermentarijficut  SC  ualidiora  effe  corpora, qug  fermentato  pane  alantur: 
quippe  cuapud  ueteresponderofiflimocuiq?  tritico,prfcipua  falubritas  perhibita  fir.Pa 
nis  ipfius  uaria  genera  perfequi  fuperuacuu  uidef;  alias  ab  obfonijs  appellati,utoftrearn: 


HrSTGKIAE  LIBER  XTIlf  $1* 

alias  i  deli'crjs,ut  artolagani, alias  a  feftinatione,ut  fpcufticimec  no  a  coquendi  ratione, u§ 
furnacei, uel  artopticrj,autin  clibanis  codimo  pridem  etiam  e  Parthis  inuedo,que  aqua/ 
ticum  uocant, quoniam  aqua  trahitur, tenuem  Si  fpongiofa  inanitate, a!q  Parthicu.Sum/ 
rna  laus ,  filiginis  bonitate  8i  cribri  tenuitate  conftat.  Quidam  ex  ouis  aut  lacffce  fubigunr. 
Butyro  uero  gentes  etiam  pacat*,  ad  operis  piftorq  genera  tranfeunte  cura .  Durat  fua 
Piceno  in  panis  inuentione  gratia,  ex  alie*  materia;  eu  nouem  diebus  macerant,  decimo 
ad  fpeciem  trad*  fubigunc  uu*paff*  fucco.-poftea  in  furnis, ollis  inditum  qu*  rumpam 
turibi,torrent.Necj?  eft  ex  eo  cibus  nifi  madefado,quod  fitlade  maxime  mulfo.  Pifto/ 
resRom*non  fuerunt  ad  Perficum  ufqj  bellum, annis  ab  urbe  condita  fuper  dlxxx; 
J0  Ipfipane  faciebant  Quirites,mulierumq2  id  opus  erat ,  ficut  etiam  nunc  in  plurimis  gen/ 
dum.  Artoptam  Plautus  appellat  in  fabula  quam  Aululariam  fcrip(?t:magna  ob  id  con/ 
certatione  eruditoru ,  an  is  uerfus  poetae  fit  illius-.certumcp  fit,  Attei  Capitonis  lententia, 
toftum  panem  lautioribus  coquere  folitos ,  piftorest^  tantum  eos  qui  far  pinfebant ,  no/ 
minatos.  Nec  cocos  uero  habebat  in  feruitqs,eoscjp  ex  macello  coducebant ,  Cribrorum 
genera  Galli  e  fetis  equoru  inuenere ,  Hifpani  e  lino  excuflforia  Si  pollinaria,  Aegyptus  e 
papyro  atep  iunco.  Sed  inter  prima  dicatur  Si  alie*  ratio,  praftantiffim*  faluberrim*c£; 
quee  palma  frugum  indubitanter  Italiam  contingit.Fit  fine  dubio  Si  in  Aegypto, fcd  ad/ 
modum  fpernenda.In  Italia  uero  pluribus  locis,  ficut  Veronenfi  Piianoq?  agro,in  Cam 
pania  tamen  laudatiflfima.  Campus  eft  fubiacens  montibus  nimbofis  totis  quide  xlh, 
J0  paCplanicie.  Gratia  terra  eius  (ut  protinus  foli  natura  dicatur)  puluerea  fumma ,  inferioc 
bibula,  ^pumicis  uice  fiftulans:  montium  quoque  culpa  in  bonum  cedit.Crebros  eniti» 
imbres  percolat  atq?  tranfmittit,  nec  diluiaut  madere  uoluit  propter  facilitatem  culturae 
Eadem  acceptum  humorem  nullis  fontibus  reddit,  fed  temperat, Si  concoquens  intra  fe 
uice fucci continet .  Seritur  toto  anno ,  panico  femel,bis  farre.  Et  tamen  uere  fegetes  qu* 
interquieuere  fundunt  rofam  odoratiorem  fatiua.adeo  terra  no  ceffat  parere.  Vnde  uul/ 
godidlum, Plus  apud  Campanos  unguenti, quam  apud  cazteros  oleifieri.Quantum  au/ 
temuniuerfas  terras  campus  circumcampanus  antecedit,tantu  ipfum  pars  cius,qu*  La> 
boris  uocantur,  quem  Phlegraum  Graci  appellant .  Finiuntur  Laboris  uia  ab  utroque 
latere  confulari,qu*  a  Puteolis, Si  qu?  a  Cumis  Capuam  ducit.  Alica  fit  e  Zea  quam  fe/ 
jo  men  appellauimus.Tunditur  granum  eius  in  pila  lignea.  Nam  lapidis  duritia  conteritur. 
Nobilius, ut  notum  eft ,  pilo  uindoru  poenali  opera .  Primori  ineft  pyxis  ferreatexcufsis 
inde  tunicis, iteru  rjfdem  armamentis  nudata  conciditur  medulla.  Ita  fiunt  alie*  tria  gene 
ra>{nimmu,ac  fecundariutgrandifsimu  uero  aphaerema  appellant.  Nondum  habent  cari 
dorem  fuu  quo  pracellunt,iam  tamen  Alexandrin*pr*ferutur.Poftea(miru  didu)  ad/ 
mifcetur  creta,  qu*  tranfit  in  corpus, colorem^  Si  teneritatem  affert.Inuenitur  h*c  inter. 
Puteolos  Si  Neapolim  incolle  Leucogeo  appellato .  Extatcp  diui  Augufti  decretu ,  quO 
annoaduicena  milia  Neapolitanis  pro  eo  numerari  fulsit  e  fiico  luo,coloniam  deducens 
Capuam.  Adieritqj  caufam  afferendi ,  quoniam  negaffent  Campani  alicam  confici  fine 
eo  metallo  poffe .  In  eodem  reperitur  &  fulphur.Emtcantqj  fontes  Oraxi  oculorum  da/ 
40  titati,8£  uulnerum  medicin*,  dentiumejp  firmitati.  Alica  adulterina  fit  maxime  quidem  e 
zea,qu*  in  Africa  degenerat. Latiores  eius  fpic*, nigriores^, Si  breui  ftipula.Piniunt  cu 
harena,K  fic  quoqj  difficulter  conterut  utriculos,fitq?  dimidiamodr)  menfura.  Poftcaqj 
gypfipars  quarta  infpargitur,atc^  ut  coh*fit, farinario  cribro  fubcernunt.Qu*  ineo  re/ 
tnanfit,exceptitia  appellatur.  Si  grandiffima  eft .  Rurfus  qu*  tranfit, ardiore  cernitur, Si 
fecudaria  uocatur.Ite  cribraria, qu*  fimili  modo  in  tertio  remafit  cribro  anguftiffimo.  Si 
tantum  harenas  tranfmittentc .  Alia  ratio  ubiq?  adulterandi.Ex  tritico  candidiftima  atq? 
grandiffima  eligunt  grana,  Si  femicoda  in  ollis ,  poftea  arefaciunt  fole  ad  initiu,rurfusqj 
leuiter  alperfa  molis  frangunt .  Ex  zea  pulchrius  quam  ex  tritico  fit  granum, quamuis  id 
alicsuitium  fit, Candorem  autem  ei  pro  creta  ladisincodi  mixtura  confert. 


5*4 


C.  PLINII  NATVRAL  IS 


-  De  leguminibus.  Cap.  Xii 

S Equitur  natura  leguminu,  inter  qu«  maximus  honos  faba: :  quippe  ex  qua  tentatus 
fit  etiam  panis.  Lomentu  appellatur  farina  ea, aggrauaturc^podusiila  ex  omniiegu/ 
mine.  Iam  uero  8:  pabulo  uenalis.  Fabs  multiplex  ufus omnium  quadrupedum  generi, 
pr^cipue  homini.Frumento  etiam  miicetur  apud  plerasq;  gentes,&  maxime  panico  foli/ 
da,  ac  delicatius  fradla.  Quin  8C  prifco  ritu  fabacia  fu  as  religionis  drjs  in  facro  eft,  prsua/ 
lens  pulmentari  cibo,& hebetare  fenfus  exiftimata,infomnia  quoq?  facere.  Ob  kxc  Py/ 
thagorica  fententia  damnatarut  alq  tradidere,quonia  mortuorum  animie  fint  in  ea.Qua 
de  caula  parentando  utiq?  aflfumitur,  Varro  &  ob  h:ec  flaminem  ea  non  uefci  tradit,  quo 
niam  81  irt  flore  eius  literce  lugubres  reperiantur.  In  eadem  peculiaris  religio .  Namq;  fa/  l9 


na. Aqua  marina,  aliaue  falfa  non  percoquitur.  Seritur  ante  Vergiliarum  occafum  legu/ 
minum  prima  ut  antecedat  hyeme .  Vergilius  per  uer  eam  (eri  iubet,  circumpadanxlta/ 
lix  ritu.Sed  maior  pars  malunt  fabalia  matura  fationis,  quam  trimeflrem  frudum  eius. 
Nam  filiqua:  caulesqj  gratififimi  funt  pabulo  pecori.  Aquas  in  flore  maxime  concupifcit, 
cum  uero  defloruit,  exiguas  defiderat.  Solum  in  quo  fata  eft  Iietificat  ftercoris  uice.Ideo 
circa  Macedoniam  Theflfaliamcp  cum  florere  incepit,uertunt  arua.  Nafcitur  8C  fua  fpon 
te  plerifq;  in  locis, ficut  feptentrioalis  Oceani  infulis, quas  ob  id  noftri  fabarias  appellant. 
Item  in  Mauritania  (ylueftris  paflira,  fed  priedura,&  qu£  percoqui  non  poflit.Nafcitur  29 
8Z  in  iEgypto  fpinofo  caule:  qua  de  caufa  crocodili  oculis  timentes  refugiunt.  Longitudo 
(capo  quatuor  cubitoru  eft,  ampliflima  craflfitudo.Nec  genicula  habet  molli  calamo.Si 
mile  caput  papaueri,  colore  rofeo.In  eo  faba:  no  fupra  tricenas.Folia  dmpla.  Fru&us ipfe 
amarus  8C  odore, fed  radix  perquam  lauta  incolarum  cibis, cruda, &  omnino  decoda,ha/ 
rundinu  radicibus  fimilis.Nafcitur  8£  in  Syria,  Cilicia cp,8£  in  Torone  Chalcidis  lacu.Ex 
leguminibusaut  nouembri  feruntur lens,&  in  Gr^cia  puum.Lens  amat  folum  tenue ma 
gis  cp  pingue, ccelu  utiq?  ficcu.  Duo  genera  eius  iri  ifcgypto;alteru  rotundius  nigriuscpl 
terum  fua  figura.  Vnde  uario  u(u  translatu  eft  in  lenticulas  nome  .Inuenio  apud  autores 
aequanimitatem  fieri  uefcentibus  ea.  Pifum  in  apricis  feri  debet,  frigoru  impatientiifimu. 
Ideo  in  Italia ,  &  in  aufteriore  coelo  non  nifi  uerno  tempore,  terra  facili  ac  foluta .  Ciceris  $o 
natura  eft  gigni  cu  falfilagine,ideo  folum  urit.Nec  nifi  madefadu  pridie, (eri  debet.Diffe 
rentice  plures,magnitudine,  figura,coIore,(apore.  Eft  enim  arietino  capiti  fimile, unde  ita 
appellatur,album  nigrumqj.eft  &  columbinum, quod  alrjueneriu  uocant,candidum,ro/ 
tundum,leue, arietino  minus,  quod  religio  peruigilrjs  adhibet,  eft  8C  cicercula  minuti  cice/ 
ris, inaequalis  angulofi,  ueluti  pifum.  Dulcifllmum  aut  id  quod  eruo  fimillimu ,  firmius^ 
quod  nigrum  &  ruffum,quam  quod  album.  Siliqua  rotunda  ciceri,  ceteris  leguminum 


long^,8i:  ad  figuram  (eminis  latar.Pifo  cylindracece.Fafeoloru  cum  ipfis  manduntur  gra 
s  qua  uelis  terra  licet, ab  Idib.Odtobris  in  calen.  Nouebris.  Legumina  cum 


nis.Serere  eos  q 

maturefeere  coeperint ,  rapienda  funt,  quottiarii  cito  exiliunt, latentq?  cum  decidere,  ficut 
&  lupinum.  De  rapis  &  napis  Amiterninis.  Cap.xni48 

QVancp  prius  de  rapis  dixifle  c5ueniat.in  tranfrurfa  ea  attigere  noftri, paulo  diligen 
tius  Gr%ci,8C ipfi  tame  inter  hortenfia:fi  iuftus  ordo  fiat,  afrumeto  protinusautcer 
te  faba  dicendis,quando  alfis  pneftantior  ufus  ab  his  non  eft*  Ante  omnia  nanq*  cuneis 
animalibus  na(cuntur,necin  riouiftimisfatiantrurisalitutn  quoque  genera,  magis^  fi 
decoquantur  aqua.  Quadrupedes  &  fronde  eorum  gaudent:  Et  homini  non  minor  rapa 
ciorum  (iris  horis  gratia,  quam  cymarum:  flaccidorum  quoqj,  &  in  horreis  enecatorum, 
uel  maior  quam  uirentium.  Ip(a  uero  durant  8C  in  fua  terra  feruata:&  poftea  pafla,  pene 
ad  alium  prouentu,  famemtp  (entiri  prohibent.  A  uino  atep  mede  tertius  hic  tranfpacb 
nis  frutftus.  Terram  no  raorofe  eligit,  pene  ubi  nihil  aliud  feri  pofiit .  Nebulis  8C  pruinis» 


Historiae  liber  xviii 
ac  frigore  ultro  aluntur  amplitudine  mirabili.  Vidi  xL.libras  excedentia. In  cibis  quidem 
noftris  pluribus  modis  cdmendatur ,  durantqs  ad  alia  finapis  acrimonia  domita ,  etiam 
coloribus  pida  prceter  fufi  fex  altjs,purpureo  quocpineq?  aliud  in  cibis  tingui  decet.  Ge/ 
neta  eorum  Gtxci  duo  prima  fecere, mafculum  fcemininumcp,&  ea  ferendi  modo  ex  eo 
dem  femine .  Denfiore  enim  fatu  mafculefcere,item  in  terra  difficili .  Semen  pracftantius 
quo  fubtilius.Species  uero  omnium  tres .  Aut  enim  in  latitudinem  fundi,aut  in  rotundi/ 
tatemgIobari.Tertiafperiem  fylueftrem  appellauere,in  longitudine  radice  procurrente, 
raphani  fimilitudine,8:  folio  angulofo  fcabrocp,  fucco  acrirqui  circa  meflem  exceptus,  o/ 
culospurgat,medetur  caligini'  admixto  lade  muJierum.Frigore  dulciora  fieri  exiftiman/ 
io  tur,&  grandiorartepore  in  folia  exeunt .  Palma  in  Nurfino  agro  nafcetibus .  Taxatio  in 
libras  (eftertq  finguli,&  in  penuria  bini.Proxima  in  Algido  natis.Napi  uero  Amiternini, 
quorum  eadem  fere  natura,  gaudent  £que  frigidis  .  Seruntur  8C  ante  calend.  Martias  in 
iugero  fextarq  quatuor.Diligentiores  quinto  falco  napum  feri  iubent,rapa  quarto, utro/ 
que  ftercorato:Rapa  Iftiora  fieri, fi  cum  palea  feminetur.Serere  nudu  uolunt,precantem 
fibi  £  uicinis  ferere  fe.Satus  utric^  generi  iuftus, inter  duorum  numinum  dies  feftos,Ne/ 
ptaniatqj  Vulcani.Feruntcp  fubtili  obferuatione,quotalunaprocedente  hyeme  nixpri/ 
maceciderit ,  fi  totidem  luminum  die  intra  prredidtum  temporis  fpatium  ferantur ,  mire 
prouenire.Seruntur  SC  uere  in  calidis  atcp  humidis. 

De  lupino.  Gap.  xmi 

io  T  Vpino  eft  ufas  proximus,  cum  fit  SC  homini  St  quadrupedu  generi  ungulas  haben/ 
J^ri  communis.  Remedium  eius,ne  metetes  fugiat  exiliendo, ut  ab  imbre  tollatur.Nec 
•ullius  qua:  feruntur  natura ,  affenfu  terree  mirabilior  eft .  Primu  omniu  cum  fole  quotidie 
circumagitur,  horascp agricolis  etiam  nubilo  demonftrat  .Terpr^terea floret.  Terram 
amat,terracp  operiri  non  uult.Et  unum  hoc  feritur  n5  arata, ubi  fuerit  maxime  fabulofa 
&0cca,atq5  etiam  harenofa.CoIi  utique  non  uult.Telfarem  adeo  amat,utquamuis  frute 
dofo  folo  coiectum  inter  folia  uepresq^  ,ad  terram  tamen  radice  perueniat.Pinguefcere 
hoc  fatu  arua  uineascp  diximus .  Itaq;  adeo  non  eget  fimo, ut  optimi  uicem  reprmfentct, 
Nihilqj  aliud  nullo  impendio  conftat,ut  quod  ne  ferendi  quidem  gratia  opus  fit  afferre. 
Protinus  feritur  ex  aruo:  ac  ne  fpargi  quide  poftulat  decidens  fponce.  Primucp  omnium 
9«  feritur, nouiffimu  tollitunutrunq?  feptembri  fere  menfe,quia  fi  n5  antcceflithyemem,  fri 
goribus  obnoxium  eft. Impune  preeterea  iacet,uel  derelictum  etiam, fi  non  protinus  fecti 
ti  obruant  imbres,  ab  omnibus  animalibus  amaritudine  faa  tutum .  Plerunq?  tamen  Ieui 
fulco  integut.Ex  denfiore  terra  rubricam  maxime  amat.Ad  hanc  alendam  poft  tertium 
florem  perti  debet, in  fabulo  poft  fecundum. Cretofa  tantum  limofa^  odit ,  &  in  rjs  non 
prouenit .  Maceratum  calida  aqua, homini  in  cibo  eft.Nam  bouem  unum  modrj  finguli 
fatiant,ualidumq?  praftant :  quando  etia  impofitu  pueroru  uentribus,  pro  remedio  eft. 
Condi  in  fumo  maxime  conuenit ,  quoniam  in  humido  uermiculi  umbilicum  eius  in  fte/ 
■rilitatem  caftrant.Si  depaftum  fit  in  fronde,  inarari  protinus  foium  opus  eft. 

Deuicia&eruo.  Cap,  xv 

4°  T*  T uida  pinguefeunt  arua, nec  ipfa  agricolis  operofacuno  fulco  fata, non  farriturenon 
i-/ftercoratur,nec  aliud  cp  deoccatur.Sationis  eius  tria  tempora:Circa  occafum  ardu 
ri,ut  decebri  menfe  pafcat,tuc  optime  feritur  in  femen.  Aique  nancp  fert  depafta.Secun/ 
dafatio  menfe  Ianuario  efbnouiflima  Martio, tum  ad  frondem  utiliflima.Siccitatem  ex 
omnibus  quee  feruntur  maxime  amat,  non  afpernatur  etiam  umbro fa.  Ex  femine  eius, fi 
lecla  matura  eft, palea  ceteris  praefertur. Vitibus  proripit  fuccu,languefcunttp,fi  in  arbu 
ftis  feratur.  Nec  erui  operofa  cura  eft.Hoc  amplius  cp  uitia  runcatur, &  ipfum  medicami 
nisuim  obtinens.Quippe  per  eruum  diuum  Auguftum  curatu, epiftolis  ipfius  memoria 
extat.  Sufficiunt  fingulis  boum  iugis  modij  quini  fati.  Martio  menfe  fatum,  noxium  efie 
bubus  aiuntiltem  autumno  grauedinofum,  Innoxium  aut  fieri  primo  uere  fatum. 

E  De 


H6 


C.  PLINII  NATVRALIS 


De  fcetio  Gr#co,&  farragine,&  de  ocymo,§£  medica, cytiftn  Cap^  xvi 

ET  filicia,hoc  eft  fcenum  Gr#cu,  fcarificatione  feritur,  no  aitiore  quatuor  digitorum 
fulco.-quantoq?  peius  tradatur,tanto  prouenit  melius. Rarum  didlu,effc  aliquid  cui 
profit  negligentia .  Id  autem  quod  (ecale  atq?  farrago  appellatur,  occari  tantu  defiderat. 
Secale  T aurini  fub  alpibus  afiam  uocant,  deterrimu,  SC  tantu  ad  arcendum  famem  utile: 
fecunda, fed  gracili  ftipula, nigritia  triffce ,  fed  pondere  pr#cipuum.Admifcetur  huic  far, 
ut  mitiget  amaritudinem  eius,Sd  tamen  Gc  quoq?  ingratifljmum  uentri  eft.Nafcitur  qua/ 
licunque  folo  cum  centcGmo  grano :  ipfumcp  pro  litamine  eft .  Farrago  ex  recrementis 
farris  pr#denfa  feritur ,  admixta  aliquando  SC  uicia .  Eadem  in  Africa  fit  ex  hordeo.  0/ 
mnia  h#c  pabularia :  dcgeneranscjj  ex  leguminibus  qux  uocatur  cracca :  in  tantum  eo/ 10 
lumbis  grata, ut  paftas  ea  negent  fugitiuas  illius  loci  fieri.  Apud  antiquos  erat  pabuli ge/ 
nus,quod  Cato  ocymum  uocat,quo  fiftebat  aluum  bubus. Id  erat  epabulis  fegete  uiridi 
defedla  ante^  gelaret.Sura  Manilius  id  aliter  interpretatur, &  tradit  fab#  modios  dece, 
u ici#  duos ,  tantunde  SC  eruili#  in  iugero  autumno  mifceri  SC  feri  folitos.  Melius  SC auena 
Gr#ca,cui  no  cadit  femen,  admixta.Hoc  uocitatu  ocymum,  bouroq?  caufa  feri  folitum, 
Varro  appellatum  a  celeritate  proueniedfia  Gr#co  quod  wkvs  dicunt.  Medica  externa, 
etiam  Gr#ci#,ut  a  Medis  aduedla  per  bella  Perfaru,qu#  Darius  intulit,(ed  uel  in  primis 
diceda:Tata  dos  eius  eft,  cu  uno  (atu  amplius  cj?  tricenis  annis  duret.  Similis  eft  trifolio, 
caule  folrjsq?  geniculata:  quicquid  in  caule  affurgit,folia  contrahutur.  Vnum  de  ea  SC  cy/ 
tifo  uolumen  Amphilochus  fecit  cofufim.  Solum  in  quo  leratur, elapidatu  purgatumq; .*• 
fubigitur  autumno :  mox  aratum  SC  occatum  integitur  crate  iteru  SC  tertiu,  quinis  diebus 
interpofitis,  SC  fimo  addito.  PofcitautemGccum  luccofumqj,ueI  riguum.Itapraparato 
feritur  menle  Maio,alias  pruinis  obnoxia.  Opus  eft  denfitate  feminis  omnia  cccupari,in 
tcrnafcentesq?  herbas  excludi,  id  pr#ftant  in  iugera  modia  uicena.Cauendune  adurat, 
terracp  protinus  integi  debet.Si  fithumidum  folum  herbofumue,uincitur,8£ defeifeit  in 
pratu.  Ideo  protinus  altitudine  uncialiherbis  omnibus  liberada  eft  manu  potius  quam 
farculo.Secatur  incipiens  florcrc,&  quoties  refloruir.Id  fexieseuenit  per  annos, cum  mi/ 
nimum  quater.In  femen  maturelcere  prohibendum  eft,quiapabulum  utilius  eft  ufep  ad 
trimatu.  Verno  feri  debet,  liberariq?  c#teris  herbis :  ad  trimatu  marris  adfoluradi.Itacp 
reliqua:  herbae  intereunt  fine  ipfius  damno, propter  altitudinem  radicu.  Si  euicerint  her/  30 
b#  remedium  unicum  eft  aratio,f#pius  uertendo, donec  omnes  ali#  radices  intereat.Da 
ri  non  ad  fatietatem  debet, ne  repellere  (anguinem  necefte  fit:Et  uiridis  utilior  eft.  Arefcit 
furcu!ofe,ac poftrcmo  in  puberem  inutilem  extenuatur.De  cytifo,cui &  ipG principatus 
datur  in  pabulis, affatim  diximus  inter  frutices  .‘Et  nuc  frugum  omnium  natura  peragen 
daeft,cuius  in  parte  de  uftrjs  quocp  dicatur. 

De  uitrjs  frugu  &  remedrjs,5c  quid  in  quoepterr#  genere  debeat  feri,  Cap.  xvii 

PRimum  omnium  frumenri uitiu  auena  eft,&  hordeum  in  eam  degenerat :  ficutipfa 
frumenti  fit  inftar.-quippe  cum  Germani#  populi  edant  eam,neq?  alia  pulte  uiuant. 
Soli  maxime  ccei iqp  humore  hoc  euenit  uitium.  Sequente  caufam  habet  imbecillitas  fe/ 
minis,  cum  diutius  retentu  eft  terra, prius  quam  erupat.  Eadem  eft  ratio, fi  cariofum  fuit  40 
cu  fereretf.  Prima  aut  ftatim  eruptione  agnoicitur,  ex  quo  apparet  in  radice  efle  caufam. 
Eft  &  aliud  ex  uicino  auen#  uiriu,cum  amplitudine  inchoata  granum ,  fed  nondum  ma/ 
tura  prius  quam  roboretur  corpus ,  afflatu  noxio  caffum  SC  inane  a  fpica  euanefeit  quo/ 
dam  abortiuo.  Venti  autem  tribus  temporibus  nocent  frumento  SC  hordeo:  In  flore  aut 
protinus  cum  defloruere ,  uel  maturefeere  incipientibus  .Tum  enim  exinaniunt  grana: 
prioribus  caufis  nafei prohibent .  Nocet  SC  fol  creber  enube:  Nafcuntur  SC  uermicuti in 
radice ,  cum  fementem  imbribus  fecutis  incluferit  repentinus  calor  humorem .  Gignun/ 
tur  SI  in  grano,cu  fpic#  in  pluurjs  calor  inferuelcitJEft  SC  cantharus  didlus  fcarabeuspar/ 
uus, frumenta  erodens.  Qmniaea  animalia  cum  cibo  deficiunt.  Qleum, pix, adeps, cetr: 


HISTORIAE  LIBER  XVill  ji? 

ria  feminibuSicauetidumqj  ne  contacfta  eis  ferantur.Imber  in  herba  utilis  tantum:Floren 
tibusautem  frumento  8i  hordeo  nocet,Ieguminibusinnocuus,praterquam  ciceri,  Matu 
refcentia  frumenta  imbre  Induntur, 8C  hordeum  magis.Nafcitur  8C  herba  alba, panico  fi/ 
milis, occupans  arua,  pecori  quoque  mortifera  i  Nam  lolium  8t  tribulos,  &  carduos lap/ 
pasq?,  non  magis  quam  rubos,  inter  frugum  morbos  potius  quam  inter  ipfius  terra:  pe/ 
lies  numerauerim .  Ccelefte  frugum  uinearumcp  malum,  nullo  minus  noxium  eft  rubi/ 
go.Frequentiilima haec in  rofcido  tracftu ,  conualiibuscjj ,  ac  perflatum  non  habentibus 
Ediuerfo  carent  ea  uentofa  8C  excelfa.  Inter  uitia  fegetum  8i  luxuria  eft,  cum  onerata.fer/ 
tilitate procumbunt .  Comune  autem  omnium  fatorum  uitium  urica,  etiam  ciceris,  cum 
io  falfilagine  eius  abluendo  imber  dulcius  id  facit.  Eft  herba  qua  cicer  enecat  81  eruum,cir/ 
cumligando  fe,  uocatur  orobanche:  Triticum  fimih'  modo  ara :  Hordeum  feftucaqua 
uocaturagilops:  Lentem  herba  fecuridaca,quam  Graci  d  fimilitudine  pelecinon  uocat. 
Et  hae  quidem  complexu  necant.  Circa  PhilipposautemateramonOominantinpingui 
folo  herbam, qua  faba  necatunteramon,  qua  in  macro, cum  udam  quidam  uentus  affla/ 
uit.  Aene  granum  minimum  eft  in  cortice  aculeato.Cum  eft  in  pane,celerfime  uertigines 
facit: Aiuntqj in  Afia  &  Gracia  balneatores  cum  uelint  turbam  pellere,carbonibus  id  fe/ 
meninrjcere.Nafcitur  8C  phalangius  in  eruo, beftiola  aranei  generis,  fi  hyems  aquofa  fit. 
Limaces  nafcuntur  in  uicia:  8t  aliquado  e  terra  cochlea  minuta, miru  in  modum  eroden 
teseam.Et  morbi  quidem  ferehifunt .  Remedia  eorum  qu^cunq?  pertinent  ad  herbas, 
20  infarculo,&cum  femen  iadatur  cinere.  Qua  uero  in  femine&circa  radicem  confiftunt, 
praecedente  cura  cauentur.  Vino  ante  femina  perfufa, minus  aegrotare  exiftimant.  Virgi/ 
lius nitro  &  amurca  perfundi  iubet  fabam :  fic  etiam  grandefeere  promittit.  Quidam  ue/ 
ro  ii  triduo  ante  fatum  urina  81  aqua  maceretur, pracipue  adoIefcereputant.Ter  quidem 
farritam  modium  fracfta  e  modio  folida  reddere .  Reliqua  femina  cuprefli  foirjs  tufis  fi 
mifceantur ,  non  efie  uermiculis  obnoxia,  nec  fi  interlunio  ferantur.  Multi  ad  milf)  rem  e/ 
dia,rubetam  nodu  aruo  circumferri  iubent  prius  quam  farriatur,  defodit^  in  medio  in/ 
dafam  uafe  fidili:ita  nec  paflferem,nec  uermem  nocere:  fed  eruendam  priufquam  meta/ 
tur,alioqui  amarum  fieri.  Quin  8t  armo  talpa  cotacla  femina  uberiora  efle.Democritus 
fucco  herba,  qua  appellatur  aisoon  in  tegulis  nafcenstabulisue,Iatine  uero  fedum  aut 
50  digitellum ,  medicata.feri  iubet  omnia  femina .  Vulgo  uero,  fi  dulcedo  noceat, 8C  uermes 
radicibus  inhareat, remedium  eft  amurca  pura ,  ac  fine  fale  fpargere, deinde  farrire.Si  iri 
articulum  feges  ire  coeperit, runcare, ne  herba  uincant.Peftem  a  milio  atep  panico  fturno 
rum  palferumue  agmina  fcio  abigi  herba,  cuius  nomen  eft  ignotum,in  quajuor  angulis 
fegetis  defoffa,miru  didu,ut  omnino  nulla  auis  intret.Mures  abiguntur  cinere  muftefe, 
nel  felis  diluto,  8t  femine  fparfo,  uel  dccodarum  aqua.  Sed  redolet  uirus  animaliumeo/ 
rum  etiam  in  pane.Gb  id  felle  bubulo  femina  attingi  utilius  putant.Rubigo  quidem,ma 
xima  fegetum  peftis ,  lauri  ramis  in  aruo  defixis,  tranfit  in  earum  folia  ex  aruis .  Luxuria 
fegetum  caftigatur  dente  pecoris  in  herba  duntaxat  *  8J  depafta  quidem  uel  fapius  nui/ 
iam  in  fpica  iniuriam  fentiunr.  Retonfaru  uero  etiam  femel,omnino  certum  eft,  granum 
4»  longius  fieri ,  fed  inanecaftumq^ ,  ac  fatum  non  nafci.Babylone  tamen  bis  fecant,  tertio 
depafcunt, alioqui  folia  tantu  fierent.Sic  quocp  cum  quinquagefimo  fcenore  meffes  red/ 
dit  felicitas  foli :  ueru  diligentioribus  cum  centefimoquinquagefimo.Necp  eft  cura  diffi/ 
cilis,quatn  diutiflime  aqua  rigandi ,  ut  prapinguis  8C  denfa  ubertas  diluatur.Limum  au/ 
rem  non inuehunt  Euphrates  Tigrisq^,  ficut  in  Aegypto  Nilus.Nec  terra  ipfa  herbas  oi 
gnit .  Vbertatis  tamen  tanta  funt,ut  fequente  anno  fponte  reftibilis  fiat  feges  *  imprems 
ueRigio  feminibus :  qua  tanta  foli  diflFeretia  admonet  terra  genera  in  fruges  deferibere. 
Igitur  Catonis  hac  fententia  eft,  In  agro  cralTo  8C  lato  frumentum  feri .  Si  uero  nebulo/ 
fus  fit  idem,raphanum.milium,  panicum  in  frigido  8C  aquofo  prius  ferendu,poftea  iri  ca 
lido.In  folo  autem  rubricofo,uel  pullo, uel  harenofo,G  no  fit  aquofum, lupinum.  In  creta 

E  z  &ru 


5*9  C»  PXI»lt  NAfVRAUS 

&  rubrica,&  aquofiore  agro  adoreum.  In  ficco  &  non  herbofo,nec  umbrofo,triticum  .In 
folo  ualido  fabam.Viciam  uero  quam  minime  in  aquofo  herbidocp.Siligine  &  triticum 
in  loco  aperto  azditoq^qui  fole  quam  diutiffime  torreatur.Lentem  in  frutedlofo  &  rubri 
cofo>qui  non  fit  herbidus.Hordeum  in  nouali,&  in  aruo  quod  reftibile  poffit  fierittrime/ 
ftre,ubi  fementem  maturam  facere  non  poffit ,  Si  cuius  craflitudo  fit  reftibilis.Subtilis  Si 
illa  lentenda, Serenda  ea  in  tenuiore  terra,  qua  non  multo  indigent  fucco ,  ut  cytifus  &  c  i/ 
cer,exceptis  leguminibus  qua  uelluntur  e  terra,  non  fubfccantur.  Vnde  Si  legumina  ap/ 
pellata,quia  ita  leguntur.In  pingui  autem, qua  cibi  funt  maioris, ut  olus, triticum, filigo,  li 
num.  Sic  ergo  tenue  folum  hordeo  dabitur,  minus  enim  alimenti  radix  polcit:  leuiot  ter/ 
ra  denfiorqj,  tritico.  In  loco  humili  far  adoreum,  potius  quam  triticum  lereturjtempera/ 
t o,&  triticum  &  hordeu.  Colles  robuftius,fed  minus  teddunt  triticum.Far  Si  filigo,  Si cre 
tofum  Si  uliginofum  folum  fortiuntur. 

De  prodigijs  frugum,  Si  arandi  di{ciplina>&  uomerum 
generibus.  Cap.  xvm 

ET  in  frugibus  oftentum  femel(quod  equidem  inuenerim)accidir,P.  Aelio, Cn.Cor/ 
nelio  coss.  quo  anno  (uperatus  eft  Annibal .  In  arboribus  enim  tunc  nata  produn/ 
tur  frumenta.  8i  quoniam  de  frugum  tertxCp  generibus  abunde  diximus,nuc  de  arandi 
ratione  dicemus,  ante  omnia  Aegypti  facilitate  commemorata.Nilus  ibi  coloni  uice  fun/ 
gens,euagari  incipit,ut  diximus, a  folftitio  aut  noua  luna, ac  primo  lente, deinde  uehemen 
tius  quamdiu  in  leone  fol  eft.  Mox  pigrelcit  in  uirginem  tranfgrefto,atc£  in  libra  refidet.  20 
Si  duodecim  cubitos  non  exceflit,fames  certa  eft .  Nec  minus  fi  xvi.  exuperauit.Tanto 
enim  tardius  decedit, quato  abundantius  creuit,&  fementem  arcet.  Vulgo  credebatur  ab 
eiusdeceffu  fercre  iolitos,mox  fues  impellere  ueftigijs  femina  deprimentes:  di  in  madido 
folo  credo  antiquitus  fadlitatutmNunc  quoqj  no  multo  grauiore  opera, fed  tamen  inara 
ri  certum  eft  abiecta  prius  femina  in  limo  digrefli  amnis ,  hoc  eft,  Nouembri  menfe  inci/ 
pienteipoftea  pauci  runcant, quod  botanifmon  uocant.  Reliqua  pars  no  nifi  cum  falce  ar 
ua  uifit  paulo  ante  Calend.Aprilis.Peragitur  autem  meftis  menfe  Maio,  ftipula  nunqua 
«ubitali .  Quippe  fabulum  fubeft,  granumc^  limo  tantum  continetur.Exceiientius.The/ 
baidis  regioni  frumentu,quonia  paluftris  Aegyptus.Similis  ratio,fed  felicitas  maior  Ba/ 
bylonte  Seleuci^,  Euphrate  atq?  Tigri  reftagnantibus, quoniam  ibi  rigandi  modus mar  30 
nu  temperatur.Syriaquoquetenuifufcoarac,cum  multifariam  in  Italia  odoni  boues  ad 
fingulos  uomeres  anhelent.  In  omni  quidem  parte  cultura:, fed  in  hac  quide  maximeua/ 
iet  oraculum  iliud:Quid  quascg  regio  patiatur.  Vomerum  plura  genera, Culter  uccatur, 
prardenfam, prius  quam  prefeindatur, terram  fecans,  futuriscp  fulcis  ueftigiaprsfcribes 
incifuris ,  quas  refupinus  in  arando  mordeat  uomer.  Alterum  genus  eft  uulgare,  roftrati 
uedis.Tertium  in  folo  facili,nec  toto  porredu  dentali ,  fed  exigua  cufpide  in  roftro.  La/ 
tior  hrec  quarto  generi,  fed  exacutior  in  mucrone  faftigiata,eodemqs  gladio  feindens  fo/ 
Ium,S:  acie  laterum  radices  herbarum  fecans:id  non  prjdem  inuentum  in  Rhetia.  Gallia: 
uero  duas  addiderunt  rotulas,  quod  genus  uocat  planarati.Culpis  effigiem  pak  habet. 
Seruntita  no  nifi culta  terra, Si  fere  noua.Latitudo  uomeriscelpites  uerfat.Semenproti  4$ 
nus  inrjciut,cratescp  dentatas  luper  trahunt. Nec  farrienda  funt  hoc  modo  lata, fed  por/ 
cellis  binis  ternisq?  fic  arant.  Vno  boum  iugo  cenferi  anno  facilis  foli  quadragena  iugera, 
difficilis  tricena, iuftum  eft. 

De  temporibus  arandi, &  iutlcftione  boum.  Cap.  xix 

TN  arando  magnopere  feruandum  eft  Catonis  oracuIum.Quid eft  primuCAgrum  be/ 
J-ne  colere.  Quid  fecundumCBene  arare.Quid  terriumCStercorare.SuIco  uario  ne  ares. 
Tempeftiue  ares .  Tepidioribus  locis  a  bruma  profeindi  arua  oportet ,  frigidioribus  ab 
^quinocftio  uerno.Ec  maturius  fieca  regione  quam  humida*Maturius  denfa  terra  qu3m 
foluta  1  pingui  qu3ra  macra.  Vbi  ficcs  Si  grauesxftates ,  terra  creto fa  aut  gracilis, utilius 


HISTORIAE  LIBER  XVIII 
inter  folftitujm  #  autumni  aquinodium  aratur.  Vbi  leues  aftus, frequentes  imbres,  pit* 
gueherbofurocpfolum,ibi  melius  caloribus.  Altum  #graue  folum  etiam  hyeme  moue/ 
ri  placet:  tenue  ualde  #aridu, paulo  ante  lationis  tempus.Sunt  &  hic  fuf  leges.Lutofam 
terram  ne  tangito .  Vi  omni  arato .  Prius  qustm  ares  prolcindito  *  Hoc  utilitatem  habet, 
quodinuerfo  cefpite  herbarum  radices  necatur.  Quidam  utique  ab  aqufnodio  uerno 
profcindi  uolunt,  Quod  uere  femel  aratum  eft, a  temporis  argumento  ueruadum  uoca/ 
tur.Hoc  in  nouali  atqj  requieto  neceflarium  eft.  Nouale  eft ,  quod  alternis  annis  feritur* 
Araturos  boues  quam  ardiffime  iungi  oportet ,  ut  capitibus  fublatis  arent :  fic  minime 
colla  contundunt .  Si  inter  arbores  uitesqj  aretur,  fifcellis  capiftrari,  ne  germinum  tenera 
(o  przcerpaot, Securiculam  infitiua  pendere ,  qua  intercidantur  radices.  Hoc  melius  quam 
conuelli aratro,  bouesqj  lucari.  In  arando  uerfum  peragi ,  nec  ftriare  in  adu  Hepius .  ia/ 
(lum  eft  profcindi  fulco  dodrantali  iugerum  uno  die,  iterari  (efqurjugerum,fi  fit  facilitas 
foli:  fi  minus ,  profcindi  femiftem ,  iterari  affem  .*  quando  &  animalium  labori  natura  le/ 
ges  ftatuic.Omne  aruum  redis  fulcis,  mox  51  obliquis  fubigi  debet.In  collibus  tranfuer/ 
fo  tanta  monte  aratur, (ed  modo  in  fuperiora,modo  in  inferiora  roftrante  uomere,Tan/ 
tumq^  eft  laboris  homini ,  ut  etiam  boum  uice  fungatur.  Certe  fine  hoc  animali  monta/ 
nx  gentes  farculis  arant.  Arator, nifi  incuruuS,praeuaricatur .Inde  translatum  hoc  crimen 
io  forum.Ibi  itaque  caueatur,ubi  inuentumeft.Purget  uomerem  lubinde  ftimuluscufpi 
datus  rulla.Scamna  inter  duos  fulcos  cruda  ne  relinquantur.gleba  ne  exultent.Male  ara 
jo  turaruum,quod  fatis  frugibus  occandum  eft.Id  demum  rede  fubadum  erit,ubi  non  ia/ 
telligetur  utro  uotner  ierit.  In  ufu  eft,  #  collicias  interponere,  fi  ita  locus  pofcat,ampIiore 
fulco,qu£  in  foftas  aquam  deducant. 

De  occando, St  quodam  arationis  genere, 51  de  iteratione,#  refedione.  Cap.  xx 
A  Ratione  per  trafuerfuro  iterata, occatio  (equitur,ubi  res  pofcit,crate  uel  raftro,#  (a 
fx  to  femine  iteratio.Hac  quoq?  ubi  confuetudo  patitur, crate  dentata,  uel  tabula  ara 
tro  adnexa, quod  uocant  lirare, operientes  (emina :  unde  primum  appellata  deliratio  eft* 
Quarto  feri  fulco  Virgilius  exiftimatur  uoluiffe ,  cum  dixit  optima  effe  fegetem,  qua  bis 
folcm,bis  frigora  {enfi(Iec.SpUTius  (olum,  ficut  plerunm  in  Italia,  quinto  fulco  feri  melius 
eft,inThufcisuero  nono.  At  faba#uiciamno  profeifio  ferere  fine  damno ,  copendium 
5»opereeft.Non  omittemus  unam  etiamnu  arandirationem ,  in  tranlpadana  Italia  bello/ 
ruminiuria  excogitata.  Salafii  cum  fubiedos  Alpibus  depopularentur  agros ,  panicum 
miliumqj  iam  excrefcens  tentauere .  Poftcp  relpuebat  natura  inararut.  At  illa  meffes  du/ 
plicata  docuere, quod  nunc  uocant  artrare,id  eft,atatrare,ut  credo  tuc  didu.  Hoc  fit  uel 
incipiente  culmo, cum  iam  is  bina  terniue  emiferit  folia.  Nec  recens  (ubtrahemus  exem/ 
p!um,in  Treuerico  agro  tertio  ante  hunc  annu  compertum.Nam  cum  hyeme  praegelida 
capta:  fegetes  e(Tent,refeuerunt,te(artientes  campos  menfe  Martio,  uberrimasq?  meftes 
habuerunt .  Nunc  reliqua  cultura  tradetur  per  genera  frugum. 

De  cultura  terra.  Cap,  xxr 

rlliginem, far, triticum, femen, hordeum  occato, farrito, runcato  quibus  didum  erit  dii 
4°  ubus.SinguIa  opera  cuiqj  generi  in  iugero  fufficient.  Sarculatio  indurata  hyberno  ri/ 
gore  foli  triftitia  laxat  temporibus  uernis ,  nouosq?  foles  admittit.  Qui  (arriet,  caueat  ne 
frumenti  radices  fuffodiat.T riticum  hordeum,(emen,fabam  bis  farrire  melius.Runcatio 
cum  feges  in  articulo  eft  euulfis  inutilibus  herbis,  frugum  radicem  uindicat ,  fegetecp  dis¬ 
cernit  a  cefpite.Leguminum  cicer  eadem  qua  far  defiderat.Faba  runcari  non  geftit,quo/ 
niam  euincit  herbas, lupinu  runcatur  tantu.MiIiu,panicu  occatur  8C  farritur,non  iteratur, 
non  runcatur:  (ilicia  St  fafeoli  occantur  tantu .  Sunt  genera  terra,quaru  ubertas  pedinari 
fegete inherba  cogat.Cratis  St  hoc  genus, dentata  ftilisferreis.Eade  nihilominus  #  de/ 
pafcutur.Qua  depafta  funt,  farculo  iteru  excitari  necefifariu.  At  in  Badris,  Africa, Cyre 
ne, omnia  hac  fuperuacua  fecit  indulgentia  ccdi,  St  a  (emente  non  nifi  nonis  menfibus  in 

E.  *  aream 


550  ■  '  C.  P  L  mn  N  A  TV  fi.  A  11  S 

aream  redeunt, quia  Gccitas  coercet  hcrbas,fruges  nodturno  radias  rore  nutriens.  Vergi 
lius  alternis  ceffare  arua  fuadet,  52  hoc,  fi  patiantur  ruris  fpatia,utiliTsimum  prccuidubio 
eft.Quod  fi  neget  cSdirio,  far  ferendum,unde  lupinum  aut  uicia  aut  faba  fubiata  fint,  62 
quse  terram  faciant  laxiorem  . In  primis^  52  hoc  notandu,qusdam  propter  alia  feri  obi/ 
ter :  fed  parum  prouenire  priori  diximus  uolumine,ne  eadem  faqoius  dicatur.  Plurimum 
enim  refert  foli  cuiufque  ratio. 

De  fumma  fertilitate,62  bifera  uite,82 aquarum  differentia.  Cap.  XXii 

Iuitas  Africa  in  medrjs  harenis, petentibus  Syrteis  Leptinq;  magnam, uocatur  Ta 
cape,fel ici  (uper  omne  miraculum  riguo  folo:  ternis  fere  M.paff.in  omnem  partem 
fons  abundat,largus  quidem,fed  certis  horarum  fpatfjs  difpenfatus  inter  incolas.Palma: 10 
ibi  prxgradi  fubditur  olea, huic  ficus, fico  punica, illi  uitis,fub  uite  feritur  frumentu,  mox 
legumen, demum  olus, omnia  eodem  anno,omniadj?  aliena  umbra  aluntur. Quaterna  cu 
bita  eius  foli  in  quadratum, nec  ut  a  porredlis  metiatur  digitis,fed  in  pugnum  contradis, 
quaternis  denarrjs  uenundantur.Super  omnia  eft,  bifera  uitem  bis  anno  uindemiare.  Et 
nifi  multiplici  partu  exinaniaturubertas,pereunt  luxuria  finguli  fru&us.Nuncuerototo 
anno  metitur  aliquid.Coftatcpfertiiitati  no  occurrere  homines.  Aquaru  quoq?  differen/ 
tia  magna  riguis  cft.In  Narbonefi  prouincia  nobiiis  fons  Orge  nomine  eft.  In  eo  herba 
tiafcuntur  in  tantu  expetitee  bubus, ut  merfis  capitibus  toris  eas  quadrat.  Sed  illas  in  aqua 
nafcentes  certum  eft  non  nifi  imbribus  ali.Ergo  quifqj  fuam  terram  aquamcp  nouerit. 

De  qualitate  terrse  82  ftercoratione.  Cap.  xxm  « 

SI  fuerit  illa  terra  quam  appellauimus  teneram,  poterit  fublato  hordeo  milium  feri, eo 
condito  raphanusihis  fublatis  hordeum  uel  triticum,  ficut  in  Campania :  fatisq?  talis 
terra  aratur  cum  feritur.  Alius  ordo,  ut  ubi  adoreum  fuerit ,  ceffet  immenfibus  hybernis, 

82  uernam  fabam  recipiat,aut  arite  hyemalem  ne  ceffet.Necnon  minus  pinguis  alternari 
poteft  ita,  fi  frumento  fublato  legumen  tertio  feratur.  Gracilior  82  in  annu  tertium  ceffet. 
Frumentum  quidam  feri  uetat,  nifi  in  ea  quse  proximo  anno  quieuerit.Maximam  huius 
loci  partem  ftercorationis  obtinet  ratio, de  qua  52  priori  diximus  uofumine.Hoc  tantum 
unum  in  cofeffo  eft, nifi  ftercorato  feri  non  oportere ,  quanqua  82  hic  leges  fint  propria. 
Mifrum, panicum, rapa, napus, nifi  in  ftercorato  no  ferantur .  Non  ftercorato  frumetum 
'potius  quam  hordeu  ferito .  Item  in  noualibus*  tametfi  in  illis  fabam  feri  uolunt, eandem 
ubicuncp  quam  recetiffime  ftercorato  folo.  Autumno  aliquid  faturus ,  Septembri  menfe 
'fimum  inaret  poft  imbrem.  Vticp  fi  uerno  erit  faturus, per  hyemem  fimum  difponatju/ 
ftum  eft  uehes  xvm  iugero  tribui:  difpergere  autem  prius  quam  arefcat,aut  iadlato  fe/ 
•mine.Si  hxc  omiffa  fit  ftercoratio,fequcns  eft  prius  cp  ferat,  ante  puluere.Quod  uthac 
quoqp  curam  determinemus, iuftum  eft  fingulas  uehes  fimi  denario  ire, in  fin  gulas  pecu/ 
des  minores, in  maiores  denasmifi  cotingat  hoc, male  fubftrauiffe  pecori  colonum  appa/ 
reat.Sunt  qui  optime  ftercorari  putent, fab  dio  retibus  indufa  pecorum  manfione.  Ager 
fi  non ftercoratur,alget.  Si  nimium  ftercoratuseft,aduritur:fariuscpeft  id  fepe,quamfu 
pta  modum  facere.  Quo  calidius  folum  eft,eo  minus  addi  ftercoris, ratio  eft. 

De  bonitate  feminum,  62  difciplina  feminandi,82  quantum  ex  quocg  gene/  4 9 

re  frumenti  iniugero  ferendu, 82  temporibus  ferendi.  C2p.  xxmr 
QEmen  optimum  anniculum,  bimum  deterius,  trimum  peftimu, ultra  fterile:  82  in  uno 
Oomnium  definita  genere  ratio  eft.Quod  in  ima  area  fubfedit,ad  femen  referuandum 
eft.Id  enim  optimum, quoniam  grauifltmum:neque  alio  modo  utilius  difeernitur .  Quis 
fpica  per  interualla  femina  habebit,  abrjcietur .  Optimum  granum  quod  rubet,  6c denti/ 
bus  fractu  eundem  habet  colorem ,  Deterius, cui  plus  intus  albi  eft .  Certum  terras  alias 
plus  feminis  recipere ,  alias  minus .  Reiigiofumcp  inde  primum  colonis  augurium ,  cum 
auidiusaccipiar,efurirecreditur, 52 comeffe femen. Sarionem  locis humidisceleriusfie/ 
ri  ratio  eft ,  ne  femen  imbre  putrefeat .  Siccis  ferius ,  ut  pluuia:  fequantur ;  tte  diu  iacens 

atque 


HISTORIAE  LIBER’  kVltt 
atque  non  concipichs,uanefcat.Itemcp  fcffinata  fatione  dcnfuro  fpargi  femen, quia  tarde 
concipiat:  Serotina  rarum, quia  denfitate  nimia  necetur.  Artis  quo  qj  cuiufdam  effimqua/ 
liter  fpargere.  Manus  utique  cdgruere  debet  cum  gradu ,  fempercp  cum  dextro  pede.Fit 
quocp  quorundam  occulta  ratione,quod  fors  genialis  atq?  fecunda  eft.Non  transferent 
dum  cfl  ex  frigidis  locis  femen  in  calida,neq;  ex  prarcocifcus  in  ferodnaddcp  in  cotrarium 
prsccpcre  quidam  fiilfa  diIigentia.Serere  in  iugero  temperati  foli  iuftum  eft  tritici  aut  fili 
girtis  modios  v,farris  aut  feminis(quod  frumenti  genus  ita  appelIamus)x,hordei  vi.Fa 
bs  quintam  partem  amplius  quam  tritici,uicig  xn,ciceris  &  cicercula:  &pifi  m, lupini  Xi 
lentis  hi,  fedhanccum  fimo  arido  feri  uolunt,erui  vi,  filicis  vi,  fafcolorum  mi,  pabuli 
io  xx:  milrj, panici  fextarios  quatuor .  Pingui  folo  plus, gracili  minus.  Eft  &  alia  dift  intfiio. 
Indenfo,aut  cretofo,aut  uliginofo  foIo,triticiaut  filiginis  modios  vi.In  foluta  terra  &  nu 
da;$I  ficca,&  feta,quaruor.Macies  enim  foli  maior, nifi  raru  culmum  habeat, fpica  minu 
tam  facit  &  inanem.  Pinguia  arua  ex  una  feminis  radicefrutice  numerofum  fundut,  den' 
faincp  fegetem  e  raro  femine  emittunt.  Ergo  inter  quatuor  Si  fex  modiospro  natura  foli, 
alrj  quinque  non  minus  feri ,  pluresue  recipiuntiitcm  in  confito ,  aut  cliuofo,  ut  in  macro. 
Huc  pertinet  oraculum  illud  magnopere  cuftodiedum,  Segetem  ne  defruges.  Adiccit  rjs 
Accius  in  praxidico,ut  fereretur,cu  luna  e  flet  in  ariete, geminis, Icone, libra, aquario :  Zo/ 
roaftresfoie  xn  partes  fcorpionis  tranfgrefifo,cum  luna  effiet  in  tauro.  Sequitur  huc  dila 
ta  & maxima  indigens  cura  de  tempore  fruges  ferendi  qu^ftio, magnae^  ex  parte  ratio/ 
io  ne  fidorum  conncxa.Quam  ob  rem  fententiasomnium  in  primisad  id  pertinentes  expo 
nemus.Hefiodus ,  qui  princeps  omnium  de  agriculturaprmcepit,  unum  tempus  ferendi 
tradidit  a  uergiliarum  occafu .  Scribebat  enim  (n  Bceotia  Helladis ,  ubi  ita  feri  diximus. 
Inter  diligentiffimos  conuenit ,  ut  in  alitum  quadrupedumcp  genitura,  effie  quofdam  ad 
conceptu  impetus  terrie.Hos  Graci  ita  definiunt,  cum  fit  calida  &  humida.  V irgilius  trr/ 
ticum,  &  far  a  uergiliarum  occafu  feri  iubet,hordeum  inter  aquinodlium  autumni  &  bru 
mam.miam  uero,fafeolos  Si  lentem,Boore  occidente .  Quo  fit,  ut  horum  fiderum  alio/ 
mmq;  exortus  Si  occafus  digerendi  fint  in  fuos  dies .  Sunt  qui  &  ante  uergiliarum  occa/ 
fom  feri  iubeant,duntaxat  in  arida  tsrra.calidiscp  prouincijs.  Cuftodiri  enim  femen  cor/ 
rumpente  humore, &  a  proximo  imbre  uno  die  erumpere.  Alfj  ftatim  ab  occafu  uergilia> 
Jo  tumfequi  imbres ,  afeptimo  fere  die.  Aliqui  in  frigidis  ab  aquinottio  autumni ,  in  cali/ 
dis  ferius,  ne  ante  hyemem  luxurient.  Inter  omnes  autem  conuenit  circa  brumam  fercti/ 
dum  no  effe, magno  argumentorquoniam  hyberna  femina,  cum  ante  brumam  fata  finr, 
feptimo  die  erumpanttfi  poft  brumam, uix  xl,  Sunt  qui  properent, atq?  ita  pronuncier, 
feftinatam  fementero  fepe  decipierc, (erotina  femper.  E  contrario  alfj ,  uel  uere  potius  fe/ 
tendam, quam  male  in  autumno.  Atqj.ubi  fuerit  neceffie, inter  fauoniutn  8C  uernum  xqui 
no&ium .  Quidam  omiffia  ccelefti  cura  ut  inutili ,  temporibus  definiunt.  Vere  linum  6C 
auenam,&papauer :  atque  uti  nunc  etiam  tranfpadanifcruaRt,ufqucin  qumquatrus,fa/ 
bamifiliginem  Nouembri  menfe,  Far  Septembri  extremo  ufque  in  Idus  Odtcbris.  Alfj 
poft  hunc  diem  in  Calend.Nouembris.Ita  his  nulla  natura  cura  eft, iliis  nimia  &  idcocas 
40  cafubdlitaSjCum  res  inter  rufiicos  geratur,  Iiterarumq?  experces,  nen  modo  fiderum.Ec 
confitendum  eft, coelo  maxime  conflare  ea:quippe  Virgilio  iubente  pradifei  uentos  an/ 
te  omnia, ac  fiderum  mores ,  neque  aliter  quam  nauigantibus  feruari  .Spes  ardua  Si  ita/ 
menfa ,  mifceri  poffie  CGeleftcm  diuinitatert  imperitia,  fed  tentanda  tam  grandi  udae: 
emolumento.Prius  tamen  fideralis  difficultas, quam  fenfere  etiam  penffifubrjcienda  con 
templationi  eft:quo  deinde  lartior  mens  difccdati  ccelo, &  fadta  fentiat,qua  futura  pra/ 
nofdnonpofsint. 

Digeftio  fiderum  in  nocftes  Si  dies.  Cap.  xxv 

PRimuomniu  dierum  ipforum  anni ,  foliscp  motus  prope  inexplicabilis  ryio  eft:  ad 
ccclxv  adrjciut  etiamnu  intercalarios  diei  no&iscp  quadrames.Ita  fit, ut  tradi  non 

E  4  pbflinc 


5?*  C.  PLINII  NATVRALIS 

poffint  certa  fiderum  tempora.  Accedit  confeffa  rerum  obfcuritas,nuc  procurrente,  nec 
paucis  diebus,tempeflatum  fignificatu,  quod  prochemafin  Gr^ci  uocant:  nunc  poflue 
niente,quod  epichemafin:&  pleruncp  alias  eidus,  alias  tardius  cceli  effedu  ad  terram  der 
ciduo:unde  uulgo  ferenitate  reddita,  cofedum  fidus  audimus.Pmerea  cum  omnia  hac 
flatis  fideribus  cceloqj  affixis  conflent,  interueniunt  motu  flellaru  grandines,  imbres,  Si 
ipfi  non  leui  eflfedtu  ut  docuimus, turbant^  coceptie  fpei  ordinem.ldq?  ne  nobis  tantum 
putemus  accidere, &  reliqua  fallit  animalia  Tagaciora  circa  hoc, ut  quo  uita  eorum  coflet: 
sftiuasq?  alites pnepofleri  aut  pr^properi  rigores  necant, hybernas  jeftus.  Ideo  Virgili/ 
us  errantium  quoqj  fiderum  rationem  edifeendam  prf  dpit5admonens  obferuandum  fri 
gida:  Saturni  flelta  tranfitum.  Sunt  qui  certififimum  ueris  indicium  arbitretur  ob  infirmi  >• 
te  animalis, papilionis  prouentum.Id  eo  ipfo  anno  cum  comentaremur  hxc ,  notatum 
cfljprouentum  eorum  ter  repetito  frigore  extindum,aduenasep  uolucres  ad  vi  Calend. 
Februarrj  fpem  ueris  attulifie,  mox  fieuifTima  hyeme  coflidatas.  Res  anceps  primum  or 
mnium  a  ccelo  peti  legem, deinde  eam  argumentis  efife  qu#renda,Super  omnia  efl  muti 
di  conuexitatis, terrarum^  globi  differenda, eodem  fidere  alio  tempore  alfjs  aperiente  fe 
gentibus.Quo  fit  ut  caufa  eius  no  rjfdem  diebus  ubiq?  ualeat.  Addidere  difficultatem  Si 
autores,diuerfis  in  locis  obferuado,  mox  etiam  in  rjfdem  dfuerfa  prodendo.  Tres  autem 
fuere  fedtse, Chaldrea,  Aegyptia, Graxa.His  addidit  apud  nos  quartam  Cffar  didator, 
annos  ad  folis  curfum  redigens  fingulos,  Sofigene  perito  fcietia:  eius  adhibito.Et  ea  ipfa 
ratio  poflea  comperto  errore  eorreda  efl :  ita  ut  xii  annis  continuis  non  intercalaretur, 
quia  coeperat  fidera  annus  morari,qui  prius  antecedcbat.Et  Sofigenes  ipfe  trinis  coraen 
tationibus,quan^  diligentior  effet  exteris, no  ceflauit  tamen  addubitare  ipfefemetcorri 
genao.Autores prodidere  ea, quos  praeteximus  uolumini huic,raro  ullius  fentendacum 
alio  congruente.  Minus  hoc  in  reliquis  mirum,quos  diuerfi  excufauerint  tradus.Eorum 
qui  in  eadem  regione  diffidere,unam  difcordiaponemusexepli  gratia,  Occafummatuti 
num  uergiliaru  Hefiodus(nam  huius  quoq?  nomine  extat  Aflro!ogia)tradidit  fieri, eum 
tequinodiutn  autumni  conficeretur ,  Thales  xxv  die  ab  tequinodio,  Anaximander 
xxix,Eudemon  xlviii.  Nos  fequemur  obferuationem  Cidaris,  maximeqjhsc  erit 
Italia  ratio.  Dicemus  tamen  8i  aliorum  piacita.Id  quoniam  no  unius  terrs,fed  totius  na 
tur^  interpretes  fumus, non  autoribus  pofitis(id  enim  uerbofum  efl)  fed  regionibus:utle  ?o 
gentes  tantum  meminerint, breuitatis  gratia, cum  Attica  nominata  fuerit, fimul  intellige/ 
re  Cyclades  infulas:  cum  Macedonia  Magnefiam,  Thraciam:cu  iEgyptus  Phcenicen, 
Cyprum,CiIiciam:  cum  Boetia  Locridem,Phocidem,  8i  finitimos  femper  tradus:  cum 
Heilefpontus  Cherronefum,  &  continentia  ufq$  Atho  montem ;  cum  Ionia  Afiam,&in 
fuias  Afitetcum  Peloponnefus  Achaiam, &  ad  hefperu  iacetes  terras.Chaldfi  Affyriam 
&  Babylonia  demonflrabunt.  Africam,  Hi(panias,GalIias  fileri  non  erit  mirum.  Nemo 
enim  obferuauit  in  qs,  qui  fiderum  proderet  exortus .  Non  tamen  difficili  ratione  digno/ 
feentur  in  illis  quoq?  terris  digeflione  circuloru,quam  in  fexto  uolumine  fecimus:qua  co/ 
gnatio  cceii  no  gentium  modo,  uerum  urbium  quoqj  fingularum  intelligitur  nota  ex  his 
terris  quas  nominauimus,fumptaconuexitatecircuIi  pertinentisadquasquifqjqu£tet  40 
terras, 8C  ad  earum  fideru  exortus, per  omniu  circuloru  pares  umbras.Indicandu  Si  illud, 
tempeftates  ipfas  ardores  fuos  habere  quadrinis  annis :  &  eafdem  no  magna  differentia 
reuerti  ratione  fo!is:odonis  uero  augeri  eafde,centefima  reuoluente  fe  luna.  Omnis  aut  ra 
tio  obferuata  efl  tribus  modis,  exortu  fideru  occafutjp,&  ipfbru  temporu  cardinibus.  Ex 
ortus  occafusq?  binis  modis  intelliguntur.Aut  em  aduentu  folis  occultantur  flells  Si  con 
fpici  definut,aut  eiufdem  abfceffiu  proferut  fe.  Emerfum  hoc  melius  quim  exortum  con 
fuetudo  dixififet:&  illud  occultationem  potius  quam  occafum.AIio  modo  quo  die  incipi/ 
unt  apparere  uel  definunt,  oriente  fole  uel  occidente, matutini  uefpertiniue  cognominati, 
prout  alterutris  eorum  mane  uel  crepufculo  cotingit.Dodrantes  horaru,cum  minimum, 

interualla 


HISTORIAE  LIBER  XVIII 
interuallaea  defixerant  ante  folis  ortum, uel  poft  occafum,ut  afpici  pofsirit.  Praeterea  bis 
qadam  exoriuntur  SC  occidunt .  Omniscp  fermo  de  his  eft  ftellis ,  quas  adheerere  coelo 
diximus.  Cardo  temporii  quadripartita  anni  diftindlione  conflat, per  incrementa  Juris* 
Augetur  hxc  a  bruma ,  &  aquatur  no&ibusuerno  squinocftio  diebus  xc  horis  tribus. 
Deinde fuperat nodtes ad  folftitiu  diebus  xcm  horis  xnufqjad  xquinodliu  autumni* 
Et  tum  aquata  die  procedit  ex  eo  ad  bruma  diebus  lxxxix  horis  m.  Hora  nunc  iti 
omni  accefsione  «quinodliaIes,no  cuiufcuq;  diei  fignificatur:  omnesq^  ex  differetis  fiut 
in  odauis  partibus  fignoru, Bruma  capricorni,ab  vm  Calend.Ianuart)  ferri^quinoffid 
uernum,arieris;folftitium,  cancri:  alterumcp  squinodtium,Iibrx:qui  &  ipfi  dies  raro  noti 
io  aliquos  tempeftatum  fignificatushabent.RurlushicardinesfinguIisetiamnumarticulis 
temporu diuiduntur ,  per  media  omnes  dierum  ipatia .  Quonia  inter  folftitium  &  xqui/ 
noftium  autumni,  fidicuheoccafus  autumnum  inchoat  die  xl  v.  At  ab  asquinodtio  eo 
ad  brumam, uergiliarum  matutinus  occafus  hyemem  die  xliii.  Inter  brumam  &  xqui/ 
noftium  die  xlv  flatus  fauonrj  uernum  tempus.  Ab  «quinodtiouerno  initium  asftatis 
die  xlviii  uergiliarum  exortus  matutinus.Nos  incipiemus  a  (ementibus  frumenti, hoc 
eft, uergiliarum  occafu  matutino .  Nec  deinde  paruorum  fiderum  mentione  concidenda 
ratio  eft,  Si  difficultas  rerum  augenda,  cum  fidus  uehemens  Orionis  rjfdem  diebus  Ion/ 
godecedat  fpatio .  Semettbus  tempora  pleriq?  pnsfomur,&  ab  xi.die  autumnalis  xqui/ 
nocftrj  fruges  ferunt, adueniente  corona  exortu ,  cotinuis  diebus  certo  prope  imbriu  pro/ 
jo  miOTo.  Xenophon  non  antecp  deus  fignum  dederit.Hoc  Cicero  Nouembris  imbre  fieri 
interpretatus  eft, cum  fit  uera  ratio  non  prius  ferendi,quam  folia  coeperint  decidere.Hoc 
ipfo  uergiliarum  occafu  fieri  putant.  Aliqui  ad  m  Idus  Nouembris,ut  diximus, feruant, 
quoniam  id  fidus  etia  ueftis  inftitoris  eft,8i  eft  in  coelo  notatu  facillimum. Ergo  ex  occafu 
eius  de  hpeme  auguratur ,  quibus  eft  cura  infidiadi  negociatoris  auaritia.  Nubilo  occafu 
pluuiofam  hyemem  denunciac,ftarimcB  augCht  lacernarum  pretia:  (e  reno  afpera,&  rei  i/ 
quarum  ueftium  accendut.  Sed  ille  indocilis  coeli  agricola,  hoc  fignum  habeat  inter  fuos 
ueprcs,humumc£  fua  a(piries,cum  folia  uiderit  dccidua.Sic  indicatur  anni  temperies, ali 
bi  tardius,  alibi  maturius.Ita  enim  fenritur, ut  cceli  loricjj  efficit  natura:  idcp  in  hac  ratione 
prjcellit,quod  eade  8C  in  mundo  publica  eft,&  unicuiq?  loco  peculiaris*  Miretur  hoc  qui 
^nonmemmeriripfo  brumali  die  pulegium  in  carnarrjs  florere :  adeo  nihil  occultum  efle 
natura  uoIuit.Et  ferendi  igitur  hoc  dedit  fignu.  Hxc  eft  uera  interpretatio  ^argumentum 
natur$  fecum  afferes.Quippe  fic  terram  peti  fuadet,  promitritep  quanda  ftercoris  uicem, 
&  contra  rigores  terram  flatusq?  operiri  a  fe  nunciat ,&  monet  feftinari .  Varro  in  fabsi 
utiq;  fatu  hanc  obferuatione  cuftodiri  prxeipit  *  Ain  plena  luna  ferendam .  Lentem  uero 
a  xxv  ad  xxx.  Viciam  quoque  rjfdem  lunae  diebus .  Ita  demum  fine  limacibus  fore. 
Quidam  pabuli  caufafic  feri  iubent, feminis  autem  uere .  Eft  &  alia  manifeftior  ratio,mi/ 
tabiliore natura  prouidentia,  in  qua  Ciceronis  fententiam  ipfiusuerbis  fubfignabimus, 
Iam  uero  fempet  uiridis ,  (emperq?  grauata 
Lentifcus,  triplici  folita  eft  grandefcerefcetui 
45  Ter  fruges  fundens,tria  tempora  monftrat  arandi. 

Ex  his  unum  hoc  erit  idem  8C  lino  &  papaueri  ferendo.  Cato  de  papauere  ita  tradit:  Vir/ 
gas  Stfarmenta ,  quee  tibi  in  fatione  fuperant,in  fegete  comburito.  Vbi  eas  combufferis, 
ibi  papauer  ferito  fylueftre :  quod  in  miro  u(u  eft  meile  decotftum  ad  faucium  remedia* 
Visqj  fomnifera  etiam  fatiuo.Et  hadlenus  de  hyberna  femente. 

Replicatio  totius  cultura, &  quid  quoque  menfein  agro  fieri 
oporteat.  Cap.  xxvi 

T  TErura  ut  pariter  omnis  culturas  quoddabreuiariu  peragatur, eode  tepore  conuenit 
V  8  arbores  ftercorate,  accumulare  iteuineas;fuffirit  in  iugeru  opera :  8£  ubi  patietur 

loci 


534  C.  PLINII  NATVRALIS 

loci  ratio,  arbufta  ac  uineas  putare ,  feminarijs  folum  bipalio  praeparare, iticiiiaaperire, a/ 
quam  de  agro  pellere, torcular  lauate  &  recondere.  A  calend.Nouembris  gallinis  oua  fup 
ponere  nolito,  donec  bruma  coficiatur.  In  eum  diem  ternadena  fubijcito  sftate  tota,bye 
me  pauciora, no  tamen  infra  noUena.  Democritus  tale  futura  hyemem  arbitratur,  qualis 
fuerit  brumre  dies,8£  circa  eum  terni:item  folftitio  aeftatem. Circa  brumam  plerifcp  bis  fe/ 
ptem  halcyonum  fcetura  uentoru  quiete  mollius  ccelum :  fed  &  in  his  &  in  alijs  omnibus 
,  ex  euentu  fignificationu  intelligi  fydera  debebunt ,  no  ad  dies  uticp  pr&finitos  expedari 
tempeftatu  ua-dimonia.  Per  brumam  uitem  ne  colito.  Vina  tum  defecari,  uel  etia  diffudi 
Hyginus  fuadet  a  cofeda  ea  feptimo  die,utiq?  fi  feptima  luna  competat.Cetafa  circa  bru 
raam  feri.Bubus  glandem  tunc  afpergi  Couenit  in  iuga  fingula  modios  ccxL.Largior  ua  I0 
letudine  infeftat,&quocunq?  tepore  detur, fi  minus  xxx  diebus  cotinuis  data  fit, narrat 
uerna  ftabie  poenitere.  Materiei  caedenda  tempus  hoc  dedimus.  Reliqua  opera  nodur/ 
na  maxime  uigiliaconftant,cu  fint  nodes  tato  ampliores.  Qualos, crates, fifcinas  texere. 
Faces  incidere. Ridicas  praeparare  interdiu  xxx, palos lX,  In  lucubratione  uefpertina  ri 
dicas  v, palos  X'totide  antelucana.A  bruma  in  fauoniu  Gsfari  nobilia  fydera  fignificat, 
m  calend.  Ianuarrj  matutino  canis  occides.Quo  die  Atticg  8C  finitimis  regionibusaqnila 
uefperi  occidere  traditur.  Pridie  nonas  Ianuarij  C^fari  delphinus  matutino  exoritur, 82 
poftero  die  fidicula, quo  iEgypto  fagitta  uefperi  occiditjtem  ad  vi  Idus  Ianuar.eiufdera 
delphini  uefpertino  occafu  continui  dies  hyemat  Italia:  ,&cumfol  in  aquarium  fentiatur 
tranfire,quod  fere  xvi  calend.  Febr.  euenit:  vm  calend.  ftella  regia  appellata  Tuberoni  2$ 
in  pedore  leonis  occidit  matutino.  Et  pridie  nonas  Feb.  fidicula  uefperi.Huius  temporis 
nouiffimis  diebus ,  ubicuncg  patietur  cceli  ratio ,  terra  ad  rofarum  8C  uinea  fatum  uertere 
bipalio  oportet,  lugeto  opere  XLfufficiut.Foffaspurgare,autnouas  facere.  Antelucanis 
ferramenta  acuere, manubria  aptare, dolia  quafla  farcire, ipforuq?  laminas  fcabendo  pur/ 
gare,aut  nouas  facere,  A  fauonio  in  cequinodiu  uernum  C^fari  fignificat  xvn  calend, 
Martfi  triduu  uarie.Et  viii  calend.hirundinis  uifu,S£  poftero  die  Arduri  exortu  uefper/ 
tino.  Item  m  nonas  Martrj  Crefar  cancri  exortu  id  fieri  obferuauit.  Maior  pars  autorum 
uindemiatoris  emerfu  vm  Idus  aquiloni)  pifcis  exortu,&  poftero  die  Orionis.  In  Attica 
miluium  apparere  obferuatur.Crefar  &Idus  Martias  ferales  fibi  annotauit  fcorpionisoc 
cafruxv  uero  calend. Aprilis  Italia:  miluu  oftendi,  xn  calend.equum  occidere  matutino,  jo 
Hoc  interuallu  temporis  uegetilTimu  agricolis,maximecp  operofum  eft,in  quopmipue 
fallutur.Neq;  enim  eo  die  uocatur  ad  munia, quo  fauonius  flare  debeat, fed  quo  coeperit 
Hoc  acri  intetione  feruandu  eft.  Hoc  illo  menfe  fignu  deus  habet ,  obferuationc  minime 
fallaci  aut  dubia,fi  quis  attendat.  Vnde  fpiret  is  uetus,quacp  parte  ueniat, diximus  fecudo 
uoIumine,&  dicemus  mox  paulo  operofius.Interim  abeo  die(quifquisille  fuerit)quofla 
reoceperit,non  utiq?  vi  Idus  Febr.fed  fiue  antecp  uer  prsuenerit,  Gue  poftcp  hyeflnarit, 
poft  eam  diem, inquam,  innumera  rufticos  curadiftringat,  8C  prima  qu xqp  peragantur, 
qux  differri  nequeunt.Trimeftria  feratur, Vites  putentur, qua  diximus  ratione.  Olete  cu 
rentur.Poma  feratur  inferanturcp.  Vinex  paftinetut.  Semina  digeratur.inftauretur  alia. 
Harundines,falices,geniftre  ferantur  credanturqj.Serantur  uero  ulmi, populi,  platani,uti  49 
didu  eft.Tum  &  fegetes  cSuenit  purgate, farrire  hybernas  fruges,maximecpfar.Lex  cer 
ta  in  eo  cum  quatuor  fibraru  efle  coeperit.  Faba  uero  no  antecp  triu  folioru.  Tunc  quoqj 
Ieui farculo  purgare  uerius  cp  fodere.  Florentem  utiqj  xv  primis  diebus  non  attingere. 
Hordeu  nifi  fit  ficcum,ne  ferito.Putationc  ^quinodio  perada  habeto.  Vine^iugerum 
quaternre  opetf  putant,alligantqpln  arbufto-  fingula  operte  arbores  xv.Eode  hoc  tem 
pore  hortoru  rofarioruratp  cura  eft,qu£  feparatim  proximis  uoluminibus  dicet'',  eodem 
82  topiarioru.Tuc  optime  ferobes  fiut.Terra  in  fututu  profeinditur,  Virgilio  maxime  au 
tore,ut  glebas  fol  coquat.  Vtilior  fentetia^qus  no  nifi  temperatu  fblu  in  medio  uere  arari 
iubet.-quoniain  pingui  ftatim  fulcos  occupat  herb§,  gracili  infecuti  sftiis  exkcat:tu  nanqj 

fuccura 


Historiae  liber  x  viti 
fuccam  uenturis  feminibus  auferunt.Talia  autumno  melius  arari  certum  eft.  Caco  iicrna 
opera  (ic  diffini't:fcrobes  fieri, feminaria  propagari  in  locis  crafsis  Si  humidis:  u!mos,ficos 
poma,oleas, prata  ftercorari  luna  firiete.Qurc  rigua  no  erunt, ab  afflatu  fauonrj  defendi, 
purgari  herbas ,  malas  radicitus  erui,  ficus  interpurgari,  feminaria  fieri,  ST  uetera  farciri. 
Hic  antequam  uinea  florere  incipiat.  Itemcp  piro  florente  arare  incipiat  macrahareno/ 
faq?.Poftea  uticp  grauiffima  &  aquofilsima.Ita  poftremo  arato.Ergo  hax  aratio  has  ha 
bebit  notas, lentifci  primu  frudu  oftendentis,ac  piri  floretis.  Erit  6C  tertia  in  bulboru  fatu 
fcilii .  Item  in  coronamentoru  narcifsi.  Nanq?  Si  hxc  ter  florennprimocp  flore  primam 
arationem  oftendut, medio  fecundam, tertio  nouifsima,quando  inter  fefe  alia  alijs  notas 
io  pribent.Ac  non  in  nouifsimis  cauetur,ne  fabis  florentibus  attingatur  edera.Id  enim  no 
xium  & exitiale  ei  cft  tempus.  Quadam  uero  &  fuas  habent  notas,fi'cuti  ficus. Cum  folia 
pauca  in  cacumine  acetabuli  modo  gcrminet,tuc  maxime  ferendas  ficus.  Aequinoctium 
ucrnumadvm.Calend.  Apriiispcragiuidetur.  Ab  eo  ad  uergiliarum  exortum  matuti/ 
nura,Gefari  fignificant  Calend.  Aprilis,  m  Nonas  Aprilis  in  Attica  uergilice  uefperi  oc/ 
rultantur.Etedem  poftridic  in  Bceotia.Ctefari  aute  8C  Chaldceis  Nonis,  Aegypto  Qrioti 
&  gladius  eius  incipiunt  ablcondi.Cariari  fexto  Idus  fignificatur  imber  librte  occafutdeci 
moquarto  kalend.Mafi  Aegypto  fuculn  occidunt  uefperi,fidus  uehemes  8i  terra  maric^ 
turbidum,  decimofexto  Attica, xv.C^Iari5cotinuoqp  triduo  fignificat.  Aflfyria:  aut  xrr. 
Calend.Hoc  eft  uulgo  appellatu  fidus  Paliliciu,  quonia  xi.Caled.Mafi  urbis  Roms  na 
io. talis, quo  fere  ferenitas  redditur,  claritate  obferuationi  dedit, nimboru  argumeto  hyadas 
appeilantibusGrcecis  has  fteilas.  Quod  noftri  a  fimiiitudine  cognominis  Gr^ci  propter 
fuesimpofitu  arbitrantes, imperitia  appellauerc  fuculas.  Casfariad  vm.  Calend.  notatur 
dies, vn.Calend.  Aegypto  hcedi  exoriuntur,  vi.  Calend.Bceotite  &  Attica  canis  uefperi 
occultatur,fidicuIa  mane  oritur:  v.Calend.Aflyria:  Orion  totus  abfeoditur,  tertio  autem 
canis: vi  Nonas  Mafi  C#fari  foculce  matutino  exoriuntur,#  vm.  Idus  capella  plumalis. 
Aegypto  autem  eodem  die  canis  uefperi  occultatur.Sic  fere  in  vi.Idus  Maii,  qui  eft  uer/ 
giiiaram exortus, decurrunt  fidera.In  hoc  temporis  interuailo,  xv.diebus  primis  agrico 
1$ rapienda  funt  ea,  quibus  peragendis  ante  squinodium  non  fuffecerit,  dum  fciat  inde 
natam  exprobrationem  fcedam  putantium  uites  per  imitationem  cantus  alitis  tempora/ 
?o. rij,quem  cuculum  uocant.Dedecus  enim  habetur ,  opprobriumqp  meritu,  falcem  ab  illa 
uoiucre  in  uite  deprehendi,  ut  ob  id  petulantia  fales  etiam  cum  primo  uere  ludantur.  Au 
fpicio  tamen  deteftabiles  uidentur .  Adeo  minima  quaeqj  in  agro  naturalibus  trahuntur 
argumenris.Extremo  autem  hoc  tempore  panici  milrjqp  fatio  eft.  Iuftum  eft  hoc  feri  ma 
tutato  hordeo, atep  etiam  in  eodem  aruo.  Eftcp  fignum  illius  maturitatis, &  horum  fatio 
niscommune, lucentes  uefpere  per  arua  cicindelce.Ita  appellant  ruftici  ftellantes  uolatus, 
Grici  uero  lampyridas, incredibili  benignitate  naturie. 

Neagricola:  afpiciant  fteilas ,  fed  magis  tempora  ferenda:  frugis, Si  ortas  occafus^ 
fideris, in  quibufda  herbis,#  de  ftellarum  ortu  Si  occafu.  Cap.  xxvii 

IAm  uergilias  in  ccelo  notabiles  caterua  fecerat,  hon  tamen  his  contenta ,  terreftres  fe/ 
cicalias,uelutiuociferans,Cur  ccelum  intueris  agricola^Cur  fidera  qureris  rufticefiam 
te  breuiore  fomno  feflum  premunt  nodes .  Ecce  tibi  inter  herbas  tuas  fpargo  peculiares 
fteilas,  eascp  uefpere ,  Si  ab  opere  difiungenti  oftendo :  ac  ne  pofsis  pneterire ,  miraculo 
folicito .  V  idesne  ut  fulgor  igni  fimilis  alarum  compreflu  tegatur,  fecumcp  lucem  habe/ 
at&noctem?  Dedi  ecce  tibi  herbas  horarum  indices  :8i  ut  ne  fole  quidem  oculos  tuos 
iterra  auoces,heliotropium  ac  lupinum  circumaguntur  cumillo.  Cur  etiam  nuncal/ 
tus  fpeftas ,  ipfumcp  ccelum  ferutaris  C  Habes  ante  pedes  tuos  ecce  uergilias .  In  certis 
ei  diebus  proueniunt,durantcp  foedere  fideris  huiufcc:  partumq;  eas  illius  effe  cer/ 
tum  cft.  Proinde  quifquis  xftiuos  frudus  ante  illas  feuerit,  ipfe  fruftrabitur  fefe.  Hoc  in/ 
teruallo apicula  procedens  fabam  florere  indicar ,  faba<q>  florefeens  eam  cuocat .  Da/ 


C.  Ptnni  «ATVRALIS 


bitur  8C  aliud  finiri  frigoris  indicium.  Cum  germinare  uideris  morum, iniuriam  poftea  Fri 
goris  timere  nolito.  Ergo  opera,  taleas  oliuarum  ponere, ipfasqp  oleas  interradere,rigare 
prata  ^quinodi]  diebus  primis.Cu  herba  creuerit  in  feftucam, arcere  aquas.  Vineaspam 
pinare.  Et  huic  lex  fua,  cu  pampini  quatuor  digitos  longitudine  expleuerint.  Pampinat 
una  opera  iugerum.  Segetes  iterarc.Sarritur  uero  diebus  uiginti.  Ab  jequinodio  fartura 
nocere  8C  uines  &  fegeti  exiftimatur.  Et  oues  lauandi  hoc  idem  tempus  eft.  A  uergiliaru 
exortu  fignificant  Cxfaripoftridie  arduri  occafus  matutini ,  tertio  Idus  Marj  Fidicul* 
exortus,  xii  calend.  Iunrj  capella  ueiperi  occidens  &  in  Attica  canis .  xrcalend.  Cafari 
OrionisgladiusoccidereincipitJtertio  Nonas  Iunrj  Csefari  &  Affyris  aquila  ueiperi  ori/ 
tur,odauo  Idusardurus  matutino  occidit,Italte  iexto,&  quarto  Idus  Delphinus  uefpe  to 
ri  exoritur:  decimofcptimo  calendas  Iulrj  gladius  Orionis  exoritur,  quod  Aegypto  poft 
quatriduum.xi  calend.  eiufdem  Orionis  gladius  Ca:fari  occidere  incipit.vm  Calend.Iu 
lij  uero  longiffima  dies  totius  ann i,8C  nox  breuiflima,folftitium  coficiunt.  In  hoc  tempo/ 
ris  interuallo  uinex  pampinantur,  curaturq?  utuinea  uetus  femel  foiTa  fit, bis  nouella.  0/ 
aes  tondentur, lupinum  ftercorandi  caula  uertitur, terra  proicinditur,uicia  in  pabulum  fc 
catur,faba  metitur,  deinde  concutitur. 

De  pratis  8C  reparatione  prati, Si  cotibus, 8i  falcibus ,  Si  defcriptio  frugum, 

Si  fiderum,  Cap.xxvm 

PRata  circa  calend.  Iunrj  caduntur, quorum  facillima  agricolis  cura,ac  minimi  impeti 
drj,h^c  de  fe  poftulat  dici.Relinqui  debet  in  Ixto  folo,uel  humido,uel  riguo, eacp  a/ 
quapluuia  rigari  uia  publica.  Vriliflimum  fimul  8i  herb^  arare,deinde  cratire,  fe  rereflo/ 
rem  ex  fcenilibus,  atqj  ex  pr^iepibus  foeno  dilapium  fpargere,  prius  quam  cratiantur. 
Nec  primo  anno  rigari,nec  pafci  ante  fecunda  fcenifecia,ne  herbte  uellantur, obtritu^  he 
betentur.Sene(Cunt  prata,reftitui<^  debent  faba  in  his  fata,uel  rapis, uel  milio.Mox  infe 
quente  anno  frumeto,rurfuscj^  in  prata  tertio  relinqui.Pr^ terea  quoties  feda  iint,(icilire, 
hoc  eflr,qu«  foenifeces  pr^tereut  fecari.Eft  enim  in  primis  inutile,nafci  herbas  fementatu 
tas.Herba  optima  in  prato  trifolrj,proxima  graminis,peffima  mimrnuli,fi!iquisetiam  di 
ta  ferendis,  lnuifa  8C equifelis  eft,  i  (imilitudine  equinse  fetx.  Secandi  tempuscum  fpfca 
defloreicere  c  ceperit, atq;  roborari,  iecandumq?  antequam  inarefcat.  Cato  foenu,  inquit, 
ne  iero  feces, prius  quam  feme  maturum  iit  fecato.  Quidam  pridie  rigant  ubi  funt  rigua.  3o 
Nodibus  roicidis  fecari  melius. Qu^da  partes  Italia  poft  meifem  fecat.  Fuithoc  quoq? 
maioris  impendq  apud  priores,  Creticis  tantu  tranfmar/nisq?  cotibus  notis, nec  nifi  oleo 
falcis  aciem  excitantibus .  Igitur  cornu  propter  oleum  ad  crus  ligato  fcienifex  incedebat, 
Italia  aquarias  cotes  deditjimf  uice  imperates  ferro.Sed  aquaria  protinus  uiret.Falcium 
ipfarum  duo  genera.Italicu  breuius,ac  uel  inter  uepres  quoq?  tradabile.Galliaru  latifun 
dia  maioris  copendrj,quippe  medias  casdunt  herbas, breuioresqj  preetereut.Italifcenum 
ex  dextera  una  manu  fecant.  Iuftum  eft  una  opera  iugerum  in  die  refecari,alligariq$  ma/ 
nipulos  tria  mil.cc.quaternorum  pondo.Sedum  uerti  ad  foIem,nec  nifi  ficcum  conftrui 
oportet.Ni  fuerit  hoc  obferuatu  diligeter,exhalare  matutino  nebulam  quanda,metasc^ 
tnoxfole  accendi,&  conflagrare  certum  eft.  Rurfus  rigari  defeda  oportet,  ut  fecetur  au  4? 
tumnale  fcenum ,  quod  uocant  cordum .  Interamna  in  Vmbria  quater  anno  fecantur, 
etiam  non  rigua.  Ter  uero  plerifque  in  locis ,  8C  poftea  in  ipib  pabulo  non  minus  emolu 
menti  eft  qu^m  a  fceno.  Armentorum  id  cura,  iumentorumcp  progeneratio  fuum  cuiqj 
coniilium  dabit  optimum,  maxime  quadrigarum  quseftus.  Softitium  peragi  in  vm 
parte  cancri,  8C  vm  calendas  Iulrj  diximus.  Magnus  hic  anni  cardo,  magna  res  mundi. 

In  hoc  ufque,  i  bruma  dies  creuerunt  fex  menfibus.  Sol  ipfc  ad  aquilonem  fcandens,  ac 
perardua  enifusabca  meta  incipitfledi,&digredi  ad auftrum , audurus  nodes altjs 
lex  menfibus,  ablaturuscp  diei  menfuram.  Ex  hoc  deinde  conuehendi,  rapiendiquefru/ 
dus  alios  at q*  alios  tempus, SC  praqparadi  fe  contra  fieuam  fcramq?  hyemem:decebatqj 

hoc 


hocdifcrimen  indubitatis  notis  fignafte  naturam.  Quam  ob  rem  eas  manibus  ipfis  agri* 
colarum  ingeftit,uerticp  iuflit  ipfa  die  folia, &  cfle  confedi  fideris  fignu.Nec  iyiueftrium 
arborum  remotarum^ ,  ne  in  faltus  deuios  montescp  eundum  eflfet  cju^rentibus  figna: 
non  rurfus  urbanarum  qu xb$  topiario  tantu  coluntur ,  quanquam  Si  in  his  illa  uiiantur* 
Vertit  oleae  ante  pedes  fatx :  uertit  tili£  ad  mille  ufus  petenda :  uertit  populi  albx  etiam 
uitibus  nuptre .  Adhuc  parum  eft,  inquit,  ulmum  uite  dotatam  habes ,  Si  huius  uertam. 
pabulo  folia  eius  ftringis,uitem  deputas.afpice  8i  tenes  fidus.alia  parte  coelum  refpiciuntj 
quam  qua  fpedauere  pridie.  Salice  omnia  alligas, humillima  arboru,  ipfe  toto  capite  al/ 
tior,&  huius  folia  circumaguntur,quid  te  rufticum  quereriscNon  ftat  per  me  quo  minus 
to  coelum  intelligas,&  cceleftia  fcias.Dabo  8i  auribus  fignum.PaJumbum  utique  exaudi  ge 
iriras.TranfilTe  folftitium  caueto putes, nifi  cum  incubantem  uideris  palumbum.  A  fol/ 
ftitioufque  ad  fidicula  occafum  v  i  Calend.  Iunrj  Crefari  Orion  exoritur  ,  trona  autem 
eius  1 1 1 1  nonas  Aflyrice,  Aegypto  uero  procyon  matutino  sftuofus ,  quod  fidus  apud 
Romanos  non  habet  nomen,  nifi  caniculam  hanc  uelimus  intel!igi,hoc  eft  minorem  c a/ 
nem:fane  ut  in  aftris  pingitur.  Eft  autem  magnopere  pertinens,  ficut  paulo  mox  dccebi 
mos:  iii  Nonas  Chaldaeis  corona  occidit  matutino.  Atticx  Orion  totus  eo  die  exoritur. 
Pridie  Idus  Iulii  Si  Aegyptqs  Orion  definit  exoriri:  xvi  Calend.  Augufti  Aflyriiepro/ 
cyonexoritur.Dein  poftridie,fereubiq$  confeflum  inter  omnes  fidus  indicans,  quod  ca/ 
nis  ortum  uocamus ,  foie  partem  primam  leonis  ingreffo .  Hoc  fit  poft  folftitium  xxiii 
io  die.Sentiunt  id  matia  Si  terr^,multm  uero  Si  ferre, ut  fuis  locis  diximus .  Necp  eft  minor 
riu£neratio,cp  defcriptis  in  deos  ftellis.Accenditq?  folem,&  magnam  reftus  obtinet  cau 
fam:  xvm  Calend.  Augufti  Aegypto  aquila  occidit  matutino ,  etefiarumc^  prodromi 
flatus  inciptut, quod  Cariar  x  Calend.fentire  Italiam  exiftimauit.  Aquila  Atticae  matuti 
no  occidit:  1 1 1  Calend.regia  in  pedore  leonis  ftella  matutino  Ccefari  immergitur:  v  1 1  i 
Idus  Aug.  arclurus  medius  occidit :  in  Idus  fidicula  occafu  fuo  autumnum  inchoat,  uti 
isadnotat.  Sedutuera  ratio  id  fieri  inuenit  vi  Iduseiufdem.  In  hoc  temporis  ihtetuallo 
resfumma  uitium  agitur, decretorio  uuis  fidere  illo,  quod  caniculaappeilauimus :  Vnde 
carbunculare  dicuntur,ut  quodam  uredinis  carbone  exuft#.Non  coparantur  huic  malo 
grandinis  procellce,qu£ec£  nuncp  annonae  intulere  caritate.Agroru  quippe  mala  funt  illa* 
jo  Carbunculus  aut  regionum  late  patentium,  no  difficili  remedio, nifi  calumniari  naturam 
rerum  homines  cp  fibi  prodefte  mallent.  Ferunt  Democritu  qui  primus  intellexit  often/ 
ditepeutn  terris  cceii  focietate,fpernentibus  hanc  curam  eius  opulentiftimis  Ciuiu,pr*uifa 
olei  caritate  ex  futuro  uergiliarum  orcu,qua  diximus  ratione,  oftendemusqj  iam  plenius, 
magnatum  uilitate  propter  ipem  olfase  coemiffie  in  toto  tradu  omne  oleum,mirantibus 
qui  paupertatem  Si  quietem  doctrinarum  ei  fciebant  in  primis  cordi  efle.  Atcp  ut  appa/ 
ruiteaufa  &  ingens  diuitiaru  curfus,  reftituifle  mercede  anxix  Si  auida:  dominoru  pceni/ 
tentiae,contentu  ita  probaffe,opes  fibi  in  facili  cu  uellet  fore.Hoc  poftea  Seftius  e  Roma 
nis  lapientia:  feclatoribus  Athenis  fecit  eadem  ratione.  Tanta  literaru  occafio  eft:  Quas 
equide  mifcebo  agreftibus  negoerjs  cj?  potero  dilucide  atep  peripicue .  Pleriqj  dixere  ro * 
4°  rem  inuftum  fole  acri,frugibus  rubiginis  caufam  effe,&  carbunculi  uitibus.Quod  ex  par 
te  falfum  arbitror, omnecp  uredine  frigore  tantu ,  innoxio  coftare  fole.  Id  manifeftu  fiet 
attendentibus.Nam  primu  omnium  no  hoc  euenire,  nifi  nodibus  Si  ante  folis  ardorem, 
deprehenditur, totumcp  lunari  ratione  coftat :  quoniam  talis  iniuria  n5  fit  nifi  interlunio, 
plcnaue  luna, hoc  eft:  prcualentc:utroque  enim  habitu  plena  eft, ut  fepius  diximus.  Sed 
interlunio  omne  lumen  quod  a  fole  accipit, ccelo  regerit.Differentia  utriufq?  habitus  ma 
gna,fed  manifefta.Nanque  interlunio  ceftate  calidiftima  eft,  hyeme  gelida.  E  cotrario  in 
plenilunio  £ftate  gelidas  facit  nodes,  hyeme  tepidas.  Caufe  cuidens,fed  alia  redditur  k 
Fabiano,  Grreciscp  autoribus.  Aeftate  enim  interlunio  neceffeeft  cum  Iole  nobis  pro/ 
ximo  circulo  currat ,  igne  eius  cominus  recepto  candens ;  eadem  interlunio  abiit  hyeme, 

F  quando 


558  C.  P  L  I  N  I  I  NATVRALI  S 

quando  abfcedit  &  fol .  Item  plenilunio  #ftiuo  procul  abeat  aduerfa  foli :  hyc-me  autem 
ad  nos  per  #ftiuum  circulum  accedat .  Ergo  per  fc  rofdda  quoties  alget, infinitum  qtisn/ 
tum  illo  tempore  cadentes  pruinas  congelat.  Ante  omnia  aute  duo  genera  cceleftis  inio/ 
rias  meminirfe  debemus. V num  quod  tcmpeftates  uocamus,  in  quibus  gradines,procel/ 
I#,c#teracpfimiIiaintelIiguntur:qi:£ecumaccidcrint,uismaiorappeliatur.H#cabhorri/ 
dis  {ideribusexeunt3utfa:piusdiximus.ucluti  Arcluro:Orione3hcEdis.Afiafunt  illa,  qux 
filente  ccelo  ferenisq?  notftibus  fiunt, nullo  fentiente  nifi  cu  fada  funt.Publica  h#c,&  ma 
gn#  differentia  a  prioribus, alps  rubiginem,  alrjs  uredinem,alrjs  carbunculum  appellati/ 
busromnibus  uero  ftcrilitatem .  De  his  nunc  dicemus ,  a  nullo  ante  nos  prodita,  priusqp 
caufas  reddemus.  i« 

De  tempeftatibus  utriufq?  temporis, &  remcdqs  fterilitatutiu  Cap.  xxix 

DV#  funt  preeter  lunarem, paucisqs  cceli  locis  conft  ant.Nancp  uergilie  priuatim  atti 
nent  ad  frudlus,  ut  quarum  exortu  reflas  incipiat,  occafu  hyems,femeftri  fpatioin/ 
trafemefTesuindemiasqjK  omnium  maturitatem  complex#.  Eft  praeterea  in  coelo, qui 
uocatur  ladeus  circulus ,  ctia  uifu  facilis .  Huius  deftuuio  uelut  ex  ubere  aliquo  fata  cuti/ 
da  ladefcunt, duorum  fiderum  obfematione,aquil#in  feptentrionali  parte,  &  in  auftri/ 
na canicul#, cuius  mentionem  fuo  loco  fecimus .  Ipfe  circulus  fertur  per  fagittariutr»  atep 
geminos,folis  centro  bis  #quinocftialcm  circulum  fccans,  commiffuras  eorum  obtinente 
hinc  aquila, illinc  canicula .  Ideo  effedus  utriufque  ad  omnes  frugiferas  pertinent  terras: 
quonia  in  his  tantum  locis  foiis  rerr#tp  centra  congruunt.Igitur  horum  fiderum  diebus, 
fi  purus  atep  mitis  aer  genitalem  ilium  iadeumcp  fuccum  trafmiferit  in  terras,  kta  adole/ 
fcunt  fata.Si  luna, qua  didu  eft  ratione,  rofeidu  frigus  afperferit,admixta  amaritudo ,  ut 
in  lade, puerperium  nccat.Modus  in  terris  huius  iniuriar,  que  fecit  in  quacuncp  conuexi/ 
tace  comitatus  utriufq;  cauf# .  Et  ideo  no  pariter  in  toto  orbe  fentitur,ut  nec  dies.  Aquila 
diximus  in  Italia  exoriri  ad  xm  Calend.Ianuarfj.Nec  patitur  ratio  natur#  quicqj  in fatis 
ante  eu  diem  fpei  effe  cert#.  Si  uero  intcrluniu  incidat,omneshybernos  frudus  6£pntco 
ces  l#di  ncceffe  eft.  Rudis  fuit  prifeorum  uita,  atqj  fine  Iiterismon  minus  tamen  ingenio 
fam  fuiffe  in  illis  cbferuadone  apparebit, cpnuc  efle  ratione.Tria  nanq;  tepora  frudibus 
metuebat, propter  quod  inftituerunt  ferias, diesq?  fcftos,rubigalia,floralia,uinalia.Rubi 
galia  Numa  coftituit  anno  regni  fui  xi.qu#  nuc  aguntur  ad  vn  Calend.Marj, quoniam 
tunc  fere  fegetes  rubigo  occupat.Hoc  tepus  Varro  determinat  fole  tauri  parte  decimam 
obtinente,ficut  tunc  ferebat  ratic.Sed  ucra  caufa  eft. quod  poft  dies  undeuiginti  ab  #qui 
-Rodiouerno,perid  quatriduum,uaria  gentium  obferuationein  mi  CalendMat], canis 
occidit,fidus  &  per  fe  uehemens,&  cui  pr#occidere  caniculam  ncceffe  fit.  Iidem  itacp  Flo 
ralia  mi  Calend.  eiufdem  inftitueruc,urbis  anno  quingentefimo  fextodecimo,cxoracu/ 
iis  Sibyll#,ut  omnia  bene  deflorcfceret.Hunc  diem  Varro  detcrminat,fb!e  tauri  partem 
quartamdecimam  obtinente.  Ergo  fi  in  hoc  quatriduum  inciderit  pleni!unium,frugcs& 
omnia  qu#  florebunt  l#dinecefle  erit.  VinaIiaprioraqu#antehosdicsfunt  ix  Caicn. 
Maii  deguftandis  uinis  inftituta,  nihil  ad  frudus attinet.Nec  qu#  adhuc  diximusadui/ 
tes  oleasq?,  quoniam  caru  coceptus  exortu  Vergiliaru  incipit  ad  vi  Idus  Maij,  ut  docui  4« 
mus.  Aliud  hoc  quatriduum  eft, quod  nec^  rorefordere  uclint:ex horrent  enim  frigidum 
fidus  arduri poftridfe  occides:  8C  multo  minus  plenilunium  incidere,  mi  nonas  Iuntj  ite/ 
rum  aquila  exoritur  uefperi ,  decretorio  die  floredbus  oleis  uitibuscp  fi  pleniluniu  in  cum 
incidat .  Equidem  5 i  folftitium  vm  Calend.  Iulij  in  fimili  caufa  duxerim ,  81  canis  ortum 
poft  dies  a  folftitio  xxim.  fed  interlunio  accidente,  quonia  uaporccoftat  culpa,acimqf 
pr#coquuntur  in  callum.Rurfus  plenilunium  nocet  ad  mi  nonas  Iulrj,  cum  Aegypto ca 
nicula  exoritur:ucl  certe  xvi  Calend.  Aug.cu  Itaii#.Item  xm  Calend.  Aug.cum  aquila 
occidit.ufqj  in  x  Calend. eiu fde.Extr a  has  caufas  funt  uinalia  altera, qu#  aguturad  xnr 
Calend.Septcmb.Et  Varro  a  fidicula  incipiete  occidere  mane,  determinat, quod  uultmi 

tium 


his  foriae  trBEft  Xviii 
iiatn  autumni  efle,&  hunc  diem  feftum  tempeftatibus  leniendis  efle  in  Ritu  tum.  Nunc  fi 
diculam  occidere  ad  vi  Idus  Augufti  feruatur.  Intra  h^c  conftatcceleftis  fterilitas.Necg 
negauerim  pofle  ea  permutari  arbitrio  legentiu,  iocoru  aeftimantiu  naturas.  Sed  a  nobis 
ratione  demonftrata  efle  fatis  eft :  reliqua  obferuatione  cuiufqj  conflabunt.  Alterutrum 
quide  fore  in  caula,hoc  eft  pleniluniu  aut  interluniu,  non  erit  dubiu.  Et  in  hoc  mirabilem 
admirari  benignitate  natura:  fuccurrit :  iamprimu  hanc  iniuriam  onmibus  annis  accidere 
non  pofle, propter  flatos  fyderu  curfustnec  nifi  paucis  nocftibusanni,  idq?  quando  futu/ 
rum  (it  facile  nofei.  Ac  ne  per  omnes  menfes  timeretur, earum  quoqp  lege  diuifum,££ftate 
interlunia  prxterquam  biduo  fecura  efle,hyeme  pleniluniatnec  nifi  sftiuis  brcuifsimisq? 
io  noctibus  nrctui, diebus  non  idem  ualere.Prartereatam  facile  intelligi,ut  formica  minima 
animal  interlunio  quiefeat  ,  plenilunio  etiam  nodlibus  operetur .  Auem  parram  oriente 
Strio, ipfo  die  non  apparere,  donec  occidat.  E  diuerfo  uireonem  prodire  ipfo  folftitrj  die. 
Neutrum  uero  lunte  ftatum  noxium  efle, ne  nodlibus  quidem ,  nifi  ferenis,  Si  omni  aura 
c[uiefcente:quoniam  neqj  in  nube,  nec^  in  flatu  cadunt  roresrfic  quocg  non  fine  remedio* 
Sarmenta  aut  palearum  aceruos,  Si  euulfas  herbas  fruticesq?,per  uineas  camposq?  cum 
timebis  incendito,  fumus  medebitur.  Hic  e  paleis  Si  cotra  nebulas  auxiliatur,ubi  nebula: 
nocent  Quidam  tres  cancros  uiuos  cremari  iubent  in  arbuflis,ut  carbunculi  non  nocear. 
Alt)  Biuri  carnem  leuiter  uri  a  uento,ut  per  totam  uineam  fumus  diipergatur .  Varro  au/ 
torcfljfi  fidicula  occafu,quod  eft  initiu  autumni,uua  picta  confecretur  inter  uitcs,minus 
is  nocere  tempeftates .  Archibius  ad  Antiochum  Syrte  regem  fcripfit :  Si  fidlili  nouo  ob/ 
ruatur  rubeta  rana  in  media  fegete,non  efle  noxias  tempeftates.  Opera  ruftica  huius  in/ 
terualli, terram  iterare, arbores  circumfodere, ubi  mftuofa  regio  pofcat,  accumulare, Ger/ 
■minantia  nifi  in  folo  luxuriofo  fodienda  no  funt.Seminaria  purgari farcuIo.Meflem  hor 
(taceam  facere.  Area  ad  meflem  creta  p reparare,  Catonis  fententia  amurca  temperata, 
Vergili)  operofius.Maiore  ex  parte  ^quant  tantum, Si  fimo  bubulo  dilutiore  illinunt.  Id 
fatis  ad  pulueris  remedium  uidetur. 

De  mefle,&  tritico,  &  palea,  SI  frumento  feruando.  Cap.  xxx 

M Effis  ipfius  ratio  uaria .  Galiiaru  latifundfjs  ualli  prargrandes  dentibus  in  margine 
infeflis, duabus  rotis  per  fegetem  impelluntur ,  iumento  in  contrarium  iuncftodta 
i;  i  repte  in  uallu  cadunt  fpicar.Stipute  alibi  medte  falce  pr;eciduntur,atcp  inter  duas  mer 
cires  fpica diffringitur.  Alibi  ab  radice  euellunt.  Quod  qui  faciunt  ,proicindi  ab  fe  obiter 
agrurainterpretantur,cum  extrahant  fuccum.  Differentia  hsc, Vbi  ftipula  domos  cote/ 
gunt,c|  longiisimam  feruant.  Vbi  fceni  inopia  eft,ftramento  palea  qu^runt.Panici  cui/ 
tnonon  tegunt.  Milq  culmum  fere  inurunt .  Hordei  ftipulam  bubus  gratifsima  feruant. 
Panicum  8C  milium  fingillatim  pedline  manuali  legunt  Gallte .  Mefsis  ipfa  alibi  tribulis 
in  area, alibi  equaru  greffibus  exteritur,  alibi  perticis  flagellatur.  Triticum  quo  ferius  me/ 
’titur,copiofius  inuenitur.  Quo  celerius  uero, hoc  fpeciofius  ac  robuftius.  Lex  aptiffima, 
antequa granum  indurefcat,&  cum  iam  traxerit  coIorem.Oraculum  uero, biduo  celerius 
meflem  facere  potius  quam  biduo  ferius .  Siliginis  Si  tritici  etiam  ratio  in  area  horreoc p 
4°  Far, quia  difficulter  excutitur, conuenit  cum  palea  fua  condi, &  ftipula  tantu  Si  ariftis  libe 
ratur.Palea  plures  gentium  pro  fceno  utuntur.Melior  ea  qax  tenuior  minutiorcp,&  pul/ 
ueripropionideo  optima  e  milio,proxima  hordeo,  peffima  ex  tritico, preeterep  iumentis 
opere  laborantibus.Culmum  faxofis  locis  cum  inaruit,baculo  frangunt  fubftratu  anima 
lium.Si  palea  defecit.  Si  culmus  teritur.  Ratio  ha:c :  maturius  defedlus  muria  diu  refper/ 
fus, dehinc  ficcatus  in  manipulos  conuoluitur,  atque  ita  pro  fceno  bubus  datur.  Sunt  qui 
accedunt  in  aruo  SC  ftipulas ,  magno  Vergili)  praxonio .  Summa  autem  ratio,ut  herba/ 
tum  femen  exurant.Ritusdiuerfitatemagnitudofacitmeflium,&caritas  operaru.Con/ 
nexa  eft  ratio  frumenti  feruandi .  Horrea  operofa  tripedali  craflitudine  pariete  lateritio, 
txsdificari  iubent  aIiqui,Pmerea  fuperne  impleri ,  nec  afflatus  admittere,  aut  feneftras 

F  i  habere 


540  C.  PLINII  NATVRALiIS 

habere ullas.  Alrj  ab  exortu  tantum  sftiuo,aut  feptentrione :  eaq?  fine  calce  coftrui,quo/ 
niam  fit  frumeto  inimiciflima.Nam  qus  de  amurca  prsccperint  indicauimus.  Alibi  con/ 
tra  fufpendunt  granaria  lignea  columnis,  &  perflari  undiq?  malunt, atque  etiam  a  fundo. 
Alrj  omnino  pendente  tabulato  extenuari  granu  arbitrantur:  &  fi  tegulis  fubiaceat,cofcr 
uefcere.Multiuentilari  quocp  uetant.Gurgulionem  enim  non  defeendere  infra  quatuor 
digitos,ncc  amplius  periclitari.  Columella  &  fauoniu  uentu  conferre  frumento  prscipit, 
quod  miror  equidem ,  ficcifsimum  alioqui.  Sunt  qui  rubeta  rana  in  limine  horrei  pede  e 
longioribus  fufpenfa,inuehereiubeant.  Nobis  referre  plurimu  teropeftiuitas  condendi 
uidebitur.Nam  fi  parum  toftum  atqj  robuftum  colledlum  fit, aut  ealidu  conditu, initnica 
itinafci  neceflfe  eft.Diuturnitatis  caufte  plures*  Aut  in  ipfius  grani  corio, cum  eft  numero/  io 
fius,ut  milio:aut  fucci  pinguedine,qui  pro  humore  fufficit  tantum,  ut  fefams:  aut  amari/ 
tudinc,uc  lupino  8C  cicerculs.In  tritico  maxime  crefcunt  animalia,quoniam  fpifsitate  fua 
concalelcit,^  furfure  craflo  ueftitur.Tenuior  hordeo  palea ,  exilis  &  legumini,  ideo  non 
generat.Faba  craflloribus  tunicis  operitur, ob  hoc  efferuefcit.Quida  iplum  triticu  diutur 
nitatisgratia  alpergunt  amurca ,  mille  modios  quadrantali .  Ali)  Chalcidica  aut  Carica 
creta,aut  etia  abfinthio.Eft  8Z  Olynthi  ac  Cerinthi  Eubces  terra,qus  corrumpi  no  finat. . 
Nec  fere  condita  in  (pica  laeduntur .  Vtilifsimetamen  feruantur  in  ferobibus,  quosfiros 
uocant,ut  in  Cappadocia, 8Z  in  Thracia.  In  Hilpania  81  Africa ,  ante  omnia  ut  ficco  folo 
fiant  curant-.mox  ut  palea  fubfternatur.Prsterea  cum  (pica  fua  cdduntur  .Ita  frumenta 
fi  nullus  (piritus  penetret,certura  eft  nihil  maleficum  nafti.  Varro  autor  eft,fic  conditum  » 
triticum  durare  annis  quinquaginta,milium  uero  centum.Fabam  8L  legumina  in  oleariis 
cadis  oblita  cinere,  longo  tempore  feruari .  Item  fabam  a  Pyrrhi  regis  state, in  quodam 
fpecu  Ambraeis  ufq?  ad  piraticum  Pompei  Magni  bellum  duraffe,  annis  circiter  cxx. 
Ciceri  tantu  nulls  beftiolf  in  horreis  innafeutur.  Sunt  qui  urceis  cinere  (ubftratis  3£  illitis 
acetum  habentibus ,  leguminum  aceruos  (uperingerant ,  ita  non  nafei  maleficia  creden/ 
tes .  Alrj ,  qui  in  falfamentarrjs  cadis  gypfo  illinant .  Alrj,  qui  lentem  aceto  lafcrpitiato  re/ 
(pergant ,  ficcatamqj  oleo  inungant.  Sed  breuifltma  obferuatio,  quod  uitrjs  carere uelis, 
interlunio  legere .  Quare  plurimum  refert,  condere  quis  malit ,  an  uendere .  Crelcente 
enim  luna  frumenta  grandefcunr. 

Dcuindemia&autumnitemporibus.  Cap.  xxxi3° 

Q  Equitur  ex  diuifione  temporum  autumnus  a  fidiculs  occafu  ad  squinodlium,  ac  de/ 
.Oinde  uergiliarum  occafum ,  initium^  hyemis .  His  interuallis  fignificatur,pr/die  Idus 
Augufti  Atticf  equus  ories,ue(pera  Aegypto  S£  Ctefari Delphinus  occides.xi.Calcnd. 
Septembris  Crefari  8t  Aflyrif  ftella  qus  uindemiator  appellat, exoriri  mane  incipit.uin/ 
demis  maturitatem  promittcns.Eius  argumentum  erunt  acini  colore  mutati .  Affyria  v 
Calen.SC  fagitta  occidit,Se  etefis  definuc.  Vindemiator  Aegypto  nonis  exoritur.  Attica: 
ardlurus  matutino,&  fagitta  occidit  mane. Quinto  Idus  Septemb.  Ctefari  capella  Oritur 
uefperi .  Anfturus  uero  medius  pridie  idus,ueh£tnenti(simo  fignificatu  terra  mariqjper 
dies  quinqj.Ratio  eiushsc  traditur,Si  delphino  occidente  imbres  fuerint, no  futuros  per 
arefturum .  Signum  orientis  eius  fideris  feruetur  hirundinum  abitus ,  nanq^  deprehente  40 
intcreut.Decimofexto  Calen.Ocftobris  Aegypto  (pica,quam  tenet  uirgo,exoriturma/ 
tutino,etefiscp  dcfinutHoc  idem  Csfari  xim  Calen.xm  Aflyris  fignificar,  &  xi  Ca/ 
lend.  Csfari  comiffura pifciu  occidens,  ipfumcj.squinocftfi  fidus  vm  Calcn.O<ftobris. 
Deinde  confentiunt,quod  eft  rarum, Philippus,Callippus,Dofitheus,Parmenifcus,Co 
non, Criton, Democritus, Eudoxus,Ion,im  Calend.Odtobris  capella  matutino  exoriri, 

8C  iii  CaicrLhcedos.Sexto  Nonas  Ocftobris  Attics  corona  exoritur  mane.  Afis  &  Cs 
fari  v  Calend.  heniochus  occidit  matutino.  Tertio  Calen.Csfari  corona  exoriri  incipit, 

8£  poftridie  occidunt  h cedi  uefperi.  vm  Idus  Odlobris  Catfari  fulgens  in  corona  ftella 
oritur, Et  iii  Idusuergilise  uefperi.Idibus  corona  tota.  Sexto  Calen.Nouemb.fucuIarue/ 

fperi 

A 


HISTORIAE  LIBER  XVIIf 
(peri  exoriuntur.  Pridie  Galcnd.Cmfari  Ardlurus  occidit,#  facula  exoriuntur  corh  fole. 
Quarto  Nonas  Ardlurus  occidit  uefperi.  Quinto  Idus  Nouembris  gladius  Oriois  oeci/ 
dercincipit.Deinde  in  Idus  uergilice  occidut.  In  his  temporum  interuallis  opera  tuftica, 
napos, raphanos  ferere,  quibus  diebus  diximus.  Vulgus  agrefte  #  rapa  poft  ciconia:  di/ 
fceOlim  male  feri  putat.  Nos  omnino  poft  Vulcanalia,#  pcxcocia  cum  panico.  A  fidicu/ 
\x  autem  occafu  uiciam,fafeolos,pabuIum.Et  hoc  filente  luna  feri  iubent.Et  frondis  pr:c 
parandm  tempus  hoc  eft.Vnus  frondator  quatuor  frondarias  fifeinas  complere  rn  die  iu 
ftumhabeL  Si  decrefcenteluna  pr.tparetur,non  putrefcit.Aridacolligino  oportet.  Vin/ 
demiam  antiqui  nunquam  exiftimauere  maturam  ante  a:quinocfliu:iam  pafiim  rapi  cer/ 
pno.Quamob  rem  Si  huius  tempora  notis  argumentis^  fignentur.  Leges  itafe  habenf, 
Vuam  calidam  ne  legito,  hoc  eft,in  eius  ficcitate,  acnifi  imber  interuenerit.Hanc  ne  legi/ 
tororuientam,hoc  eft,fi  ros  nodhirnus  fuerit, nec  prius  quam  fole  difeutiatur.  Vindemia 
re  incipito,  cum  ad  palmite  pampinus  procumbere  coeperit ,  aut  cum  exempto  acinoex 
deniitacc  interuallum  non  compleri  apparuerit,  acinum  non  augeri.  Acino  plurimum  re/ 
fert,fi  c5tingat  crefcenteluna  uindemiare.Preflura  una  culeos  xx  implere  debet.Hic  eft 
pesiuftus.Ad  totidem  culeos  8i  lacus  xx  iugeribus  unum  fufficit  torcuIum.Premuncqj 
aliqui (ingulis,  utilius  binis,  licet  magna  fit  uaftitas  fingulis .  Longitudo  in  his  refert, non 
craffitudo.Spatiofa  melius  premunt.  Antiqui  funibus  uittisqs  loreis  ca  detrahebat  #  ue 
ftibusdntra  c  annos  inuenta  Gnecamca,mali  rugis  per  cochleas  bullantibus, palis  affixa 
30  arbori  ftella,  a  palis  arcas  lapidum  attollente  fecu  arbore ,  quod  maxime  probatur.Intra 
xxii  hos  annos  inuentum ,  paruis  prelis, Si  minori  torculari,  mdificio  breuiore,#  malo 
in  medio  decreto, tympana  impofita  uinaceis,fuperne  toto  pondere  urgere.#  fuper  ptx 
laconfeucre  congericm.Hoc  #poma  colligendi  tempus  &  obferuatio,cum  aliquod  ma 
turitate  non  tempeftate  deciderit :  hoc  Si  feces  exprimendi:  hoc  Si  defrutum  coquedi,fi/ 
lente  luna  nocluiaut  fi  interdiu,plena.  Ceteris  diebus  aut  ante  exortu  lunar,  aut  poft  o  c/ 
cafum.  Nec  de  nouellauiteaut  paluftri,  nec  nifi  e  matura  uua ,  nec  nifi  folr]s  defpuman/ 
dum:quia  fi  ligno  contingatur  uas,  aduftum  ac  fumofum  fieri  putant.Iuftu  m  uindemi# 
tempus  ab  mquinodlio  ad  uergiliarumoccafum  dies  xliiii.  Ab  eo  die  oraculum  occur/ 
rit/rigidum  picari  pro  nihilo  ducentium.Sed  iam  Si  Calendis  Ianuarq  defedtu  uaforum 
ia  uindemiantes  uidi,  pifcinistp  mufta  condi,aut  uina  effundi  priora, ut  dubia  reciperentur. 
Hoc  non  tam  fiepe  prouentu  nimio  euenit,quam  faruitia  infidiantiu  caritati  ciuili.Sed  ae/ 
qui  patrisfamilias  modus  eft  annonre,  cuiufqj  anni  utilitate.Id  perceque  Iucrofiftimu.Re 
liqua  de  urnis  affatim  di  dia  funt.Item  uindemia  fadla  oliuam  effe  rapiendam ,  St  qute  ad 
oleum  pertinent,  quceqs  d  uergiliarum  occafu  agi  debent. 

De  lunari  ratione.  Cap.  xxxii 

His  qme  funt  neceffaria  adqdentur  de  luna ,  uentisq?  8t  prmfagqs,  ut  fit  tota  fideralis 
ratio  perfedta .  Nanque  Virgilius  etiam  in  numeros  lanx  quadam  digerenda  pu/ 
tauit,Democriti  fecutus  oftentatione.  Nos  legum  utilitas,  qu§  in  toto  opere, in  hac  quo/ 
que  mouet  parte .  Omnia  que  caeduntur,  carpuntur,tonduntur, innocentius  decrelcente 
40  luna  quam  crefcente  fiunt.  Stercus  nifi  decrelcete  luna  ne  tagito.Maxime  /ntermenftrua 
dimidiaqs  ftercorato.  Verres, iuuencos, arietes,  hcedos  decrefcente  luna  caftrato.Qua  Iu 
nanoua  fupponito.Scrobes  luna  plena  nodtu  facito.Arborum  radicesluna  plena  operi/ 
to.Humidis  locis  interlunio  ferito.  St  circa  interlunium  quatriduo.  Ventilari  quoque  fru/ 
menta  ac  legumina,#  codi  circa  extremam  lunam  iubent.Seminaria  cum  luna  fupra  ter 
ram  fit,ficri :  Calcari  mufta, cum  luna  fub  terra.Item  materies  cardi ,  qu xcp  alia  locis  fuis 
diximus .  Neqj facilior  eft  obferuatio  ac  iam  didla  a  nobis  fecundo  uolumine:  fed  quod 
kelligere  uel  ruftici  poftlnt.Quoties  ab  occidente  fole  eernetur,prioribus<^  nodlis  horis 
lucebit, crefcens  erit ,  #  oculis  dimidiata  iudicabitur.  Cum  uero  occidente  fole  orietur  ex 
aduerfo ,  ita  utpariter  afpiciantur , tunc  erit  plenilunium .  Quoties  ab  ortu  folis  orietur, 

F  3  priori 


14* 


C.  rumi  NATVHAU5 


prioribuscp  nodis  horis  detrahet  lumen,&  in  diurnas  extendet, decrefcens  erit, iterum^ 
dimidia.In  coitu  uero,  quod  interlunium  uocant,cum  apparere  defierir.Supra  terras  au/ 
tem  erit,quamdiu  &  fol,interlunio,&  prima  tota  die, fecunda  hora  nodis  unius  dcxtan/ 
te  ficilico,ac  deinde  tertia  uique  ad  quintamdecimam, multiplicatis  horarum  ijfdcm  per/ 
tionibus ;  quintadecima  tota  fupra  terras  nodu  erit ,  eadetnq?  fub  terris  tota  die .  Dcci/ 
roafexta  ad  prim#  hora  nodurn#  dextantem  (icilieum  fub  terra  agcr,eafdetncp  portio 
nes  horarum  per  (ingulos  dies  adijeiet  ufque  ad  interlunium.  Et  quantum  primisparti/ 
bus  nodis  detraxerit,  quod  fub  terris  agat,  tantundem  nouiflimisexdie  adijcietfuper 
terram.  Alternis  autem  menfibus  xxx  implebit  numeros, alternis  uero  detrahet  iingu 
los.  Hac  erit  ratio  lunaris,  io. 

De  uentorum  ratione.  Gap*  xxxin 

"V  TEntoru  paulo  flrupulofior .  Obferuato  folisortu  quocuqs  libeat  die,ftantibusho/ 

V  ra  diei  fexta, fic  ut  ortum  eum  a  finiflro  humero  habeat,contra  media  faciem  meri/ 
dies, a  uerticc  feptentrio  erit.  Qui  ita  limes  per  agru  currit,  cardo  appcllatur.Circuagi  dc/ 
inde  melius  eft,ut  umbram  fuam  quifep  cernat,  ahoquipoft  hominem  erit.Ergoperrou/ 
tatis  lateribus, ut  ortus  illius  diei  a  dextro  humero  fiat,occafus  a  Gniftro,tuc  erit  hora  vr. 
cum  minima  umbra  cotra  medium  fiat  hominem.  Per  huius  mediam  longitudinem  du/ 
ci  farculo  fulcum,uel  cinere  lineam,  uerbi  gratia  pedu  xx  couenietimediaq?  menfuram, 
hoc  efl:  in  x  pede,  circufcribi  circulo  paruo,qui  uocetur  umbilicus.Qu#  pars  fuerit  i  ucr/ 
tice  umbra, h#c  erit  uentus  feptentrionalis.Iilo  tibi  putator  arborum  plaga:  ne  Ipedent,  20: 
neue  arbufta uine#ue,niG  in  Africa,  Cyrenis, Aegypto .  Illinc  flantene  aratoqu#<^aha 
pr#cepimus.Qu#parsline#fuerit  a  pcdibusumbra,meridiem  (pedans, h#cuentuau/ 
ftrum  dabit, quem  d  Gracis  notum  diximus uocari.Illinc  flatu  ueniente,  materiam uine/ 
amcp  agricola  ne  trades.Hurmdus  aut  #ftuofus  Italice  cft.  Afric#  quidem  incendia  cum 
ierenitate  alfert.In  hunc  Itali#  palmites  fpedent,fed  non  plag#  arboru  uitiumuc.Hunc 
oliueti  metator  uergiliarum  quatriduo,  huc  eaueat  infiror  calamis,gemmisq?  inoculator. 
De  ipfa  regionis  eius  hora  pramonuifle  coueniet.  Frondem  medio  die  arborator  ne  cx/ 
dito.Cum  meridiem  adefle  fenn'espaflor,#ftate  contrahente  fe  umbra, pecudem  afole 
in  opaca  cogito.Cum  #flatepafces,in  occidentem  fpeda  ante  meridiem,poft  meridiem 
in  orientem.  Aliter  noxiu,  ficut  hyeme  SC  ucre  G  in  rorulentum  ducercs.Ntccctra  fepten/  j<j; 


trionem  paueris  fupra  diclum ,  Cloduntita ,  lippiuntue  ab  afflatu ,  aluo  cita  pereunt. 
Qui  fosminas  concipi  uoies,  in  hunc  uentum  (pedantes  iniri  cogito. 

De  limitatione  agrorum.  Cap.  xxxiiii 

Diximus  ut  in  media  linea  defignaretur  umbilicus.  Per  hunc  mediu  tranfuerfa  currat 
alia.H#c  erit  ab  exortu  #quinodia!i  ad  occafum  #quinodialcm.Et  limes  qui  itafe 
cabit  agrum, decumanus  uocabitur.Ducatur  deinde  ali#  du#  line# in  dccufleis oblique, 
ita  ut  a  feptentrionis  dextera  l#uaqp  ad  auftri  dextra  l#u atnCp  dcfccndant .  Omnes  per 
eundem  currant  umbiIicum,omnes  inter  fe  pares  fint,  omnium  interua!laparfa,Qu#rai 
tio  (emel  in  quoqj  agro  ineunda  erit :  uel  fi  firpius  libeat  uti ,  e  ligr.o  facienda ,  regulis  pa/ 
ribus  in  tympanum  exiguum ,  (ed  circinatum  adadis.  Ratione  qua  doceo, occurrendum  4* 
ingeniis  quocp  imperitorum  eft.Meridiem  excuti  placet,  quoma  femper  efl  idcm,fol  au 
tem  quotidie  ex  alio  coeli  momento  qudm  pridie  oritur:  ne  quis  forte  ad  exortum  eapien 
dam  putet  lincam.Ita  coeli  exada  parte, quod  fuerit  linee  caput  feptentrioni  proximum 
aparte  exortiua,  folftitiale  habebit  exortu, hoc  efl  longifsimi  dici, uentum^  aquilonem, 
boream  a  Gracis  didu.  In  huc  ponito  arbores'uitescp.  Sed  hoc  flante  ne  arato, frugem 
ne  ferito, femen  nc  iadto.Praflringit  enim  atqj  percellit  hic  radices  arborum, quas  politu 
ras  afferes.  Premonitus  cft  o:alia  robuftis  profont,alia  infantibus.Ncc  furo  oblitus  in  hac 
parte  uentum  a  Gracis  poni, que  c#ciam  uocat.  Sed  idem  Ariftoteles  uir  immenf#  fub/ 
tiiitatis,qui  idipfum  fecit,  rationem  cduexitatis  mundi  reddt,  quia  cctrarius  aquiloafrico 


HISTORIAE  LIBER  ScVUt  $4$ 

fiat. N&tafetten eum  totoanno  in  pr»didis  timet  agricola .  Mollit  (TcJera  ceflate  media, 
mutatcp  nomen, &ctefias  uocatur.Ergo  cum  frigidum  fenties,caucto,ac  quacunepaqui/ 
loprsdicitur,  tanto  pcrniciofior  feptentrio  efhln  hucAfi»,Gr»ci£,  Hifpani»,mar:tim» 
ItaKse,  Campani»,  Apulis  arbufta  uine*cp  fpedent.  Qui  mares  concipi  uoles,  in  hune 
pafdto ,  ut  (ic  in  eundem  ineant .  Ex  aduerfo  aquilonis  ab  occafu  brumali  Africus  flabir, 
quem  Graeci  Liba  uocant .  In  hunc  d  coitu  cum  fe  pecus  circumegerit,  fceminas  coceptas 
eflefcito.  Tertia  d  (eptentrione  linea, quam  per  latitudinem  umbr»  duximus,  &  decuma 
nam  uocauimus, exortum  habebit  »quinodiaIcm,ucntumq;  fubfolanum,  Grscis  Ape/ 
liotendidum.In  hunc  falubribus  locis  uill»  uinesq^  fpedenr.Ipfe  leniterpluuius,tamca 
10  eftliccior  fauonius, ex  aduerfo  eius  ab  »quinodiali  occalu, zephyrus  d  Grscis  nomina/ 
tus.In  hunc  (pedare  oliueta  Caco  iu(sit.Hic  uer  inchoat,  aperitcp  terras  tenui  frigore  (a/ 
luber.Hic  uites  putandi,frugesq?  curandi, arbores  ferendi, poma  inferendi,  oleas  tradati 
di iusdabit, afflatuqj  nutricium  exercebit.  Quarta  d  feptentrione  linea, eadem  auftro  ab 
exortiua  parte  proxima,  brumalem  habebit  exortum,  uentumqjuulturnum,  eurum  a 
Grscis  didum ,  ficciorem  81  ipfum  tepidioremq? .  In  hunc  apiaria  8C  uine»  Itali» ,  Gal/ 
liarumqj  fpedare  debent.  Ex  aduerfo  uulturni  flabit  corus,  ab  occafu  folftitiali  &  oeci/ 
dentali  latere  feptentrionis ,  a  Grscis  didus  argefles,  ex  frigidiflimis  &  ipfe  (icut  omnes 
quiafeptcntrionis  partefpirant.Hic&grandinesinfert.  Cauendus8i ipfenonfecusac 
feptentrio .  Vulturnus  fi  a  ferena  cceli  parte  cctperit  flare, non  durabit  in  nodem:  at  (ub/ 
jafolanus  in  maiorem  partem  nodis  extenditur.Quifquis  erkuentus,fi  feruidus  fentietur, 
pluribus  diebus  permanebit.  Aquilonem  prsnunciat  terra  ficcefcens  repente?auftru  hu/ 
mefeens  rore  occulto. 

Prognoftica  tempeftatum,  Cap^  xxx? 

YJ1  Tcnim  pr»dida  ratione  uentorum ,  ne  fiepius  eadem  dicatur ,  tranfire  conuenit  ad 
jj/reliqua  tempeftatum  prsfagia,  quoniam  &  hoc  piatuiffe  Virgilio  magnopere  ui/ 
deo.Siquidem  in  ipfam  meifem  fepe  concurrere  pr»lia  uentorum  damnofa  imperitis  re 
fert.Tradunteundem  Dcmocritu  metente  fratre  eiusDamafoardentiffimo  »ftu  oraffe, 
ot reliqua:  fegeti parceret, raperetqj  defeda  fub  tedu ,  paucis  mox  horis  f»uo  imbre  ua/ 
tidnadoneapprobata.Quinimo  8L  harundine  non  nifi  impendente  pluuia  feri  iubent,SC 
P  (ruges infecuturo  imbre. Qua  ob  rem  &  hsc  breuiter  attingemus, fcrutati  maxime  perti/ 
nentia,  primum^  a  (ole  capiemus  pr»(agia.  Purus  oriens  atqj  non  feruens  ferenu  diem 
nunciat:at  hybernam  pallidus  grandinem.  Si  & occidit  pridie  ferCnus,&  oritur,tanto  cec 
riorfidesferenitatis.Ccncauusorienspluuias  prsdicit:  Item  uentos,cu  ante  exorientem 
eam  nubes  rubsfcunt.  Quod  fi &  nigra:  rubentibus  interuencrtnr,&piuuias.Cum  orien 
tisatqj  occidentis  radrj  rubent,coire  pluuias.Si  circa  occidentem  rubefeunt  nubes, fereni/ 
tatem  futur»  diei  fpondent.  Si  in  exortu  fpargentur,parrim  ad  auftru,parrim  ad  aquilo 
nem, pura  circa  eum  ferenitas  fit  iicet,pSuuia  tamen  uenroscp  fignificabunt.Siin  ortu  aut 
in  occafu  cotradi  cernetur  radq,tmbrem. Si  in  occafu  eius  pluet, aut  radrjsn  fe  nubem  tra 
hent,afpera  in  proximu  diem  tempeftate  fignificabut.Cum  ortete  radi]  no  iliuftres  emi/ 
4»  nebunt, quamuis  circudati  nube  nen  fint.pluuia  portctident.Si  ante  exortu  nubes  globa 
buntur,hycmem  afperam  denunciabut.Siab  exortu  repellentur, 8C  ad  occafum  sbibur, 
ferenitacem.Si  nubes  folem  ctrcucludcnt,quato  minus  luminis  relinquet, tanto  turbidior 
tcmpeftaserit.Si  uero  etiam  duplex  orbis  fuerit,eo  atrocior.Quod  fi  in  exortu  fiet  ita  ut 
rubefeatit  nubes,  maxima  oftendetur  tempeftas.  Si  non  abibunt,fcd  incumbent,  d  quo/ 
cunque  uento  fuerint, eum  portendent.  Si  a  meridie, &imbrem.Si  oriens  cingetur  orbe, 
ex  qua  parte  is  fe  aperit, expedetur  uentus.Sitotus  defluxerit  »qualiter,(erenitatem  da/ 
bit.Si  in  exortu  longe  radios  per  nubes  porriget,  &  medius  erit  inanis,pluuiam  fignifica/ 
bit.Si  ante  ortum  radi)  fe  oftendent, aquam  &  uentum.Si  circa  occidentem  candidus  cir/ 
culus  erit, nodis  leuem  tempeftatem,Si  nebula, aehementiore.Si  candente  fole,uentum. 

F  4  Siacet 


544  e.  rtimxi  natvralis 

Si  acer  circulus  fuerit,ex  qua  regione  is  ruperit  fe  uentum  magnum. Proxima  funt  iure  Iu 
na;  praTagia.  Quartam  eam  maxime  obieruat  iEgyptus.Si  fplendens  exorta  puro  nito/ 
re  fulferit,ferenitatem:fi  rubicunda, uentostfi  nigra, pluuiasportedere  creditur.In  quinta, 
cornua  eius  obtufa,  pluuia-.eredta  Si  infefta  uentos  feroper  fignificant,quarta  tamen  ma/ 
xime.Cornu  cius  fcptentrionale  acuminatum  atcp  rigidum,  illum  prsfagit  uentum.Infe/ 
rius  auftrum :  utracp  redla,nodlem  uentofam.  Si  quartam  orbis  rutilus  cingit,  uentos  & 
imbres  premonebik  Apud  Varronem  ita  eft,Si  quarto  die  luna  erit  redla, magnam  tem 
peftatem  in  mari  prcefagiet,nifi  fi  coronam  circa  fe  habebit,  Si  eam  fynceram:  quoniaillo 
modo  non  ante  plenam  lunam  hiematurum  oftendit,Si  plenilunio  per  dimidium  pura 
erit,  dies  fetcnos  fignificabit;  fi  rutila,  uentos,  nigrefcens, imbres .  Si  caligo  orbis  nubem  l0 
inclulerit,uentos  qua  (e  ruperit:fi  geminiorbescinxerint,maiorem  tempeftatem,  Et  ma/ 
gis  fi  tres  erunt, aut  nigri, aut  interrupti  atcp  diftradti.  Nafcens  luna, fi  cornu  fuperiore  ob 
atro  furget,pluuias  decrefcens  dabit;G  inferiore, ante  plenilunium:fi  in  media  nigritia  illa 
fuerit, imbrem  in  plenilunio.Si  plena  circa  fe  habebit  orbe,  ex  qua  parte  is  maxime  fplen 
debit,ex  ea  uentum  oftendet .  Si  in  ottum  cornua  craffiora  fuerint, horridam  tempefta/ 
tem.  Si  ante  quattam  non  apparuerit, uento  fauonio  flante, hyemalis  toto  menfe  erit.  Si 
Xvi  uehementius  flammea  apparuerit,  alperas  tempeftates  prafagiet.Sunt  Si  ipfius  lu 
nx  odio  articuli,  quoties  in  angulos  folis  incidit,  plerifcp  inter  eos  tantum  obfcruantibus 
prasfagia  eius, hoc  eft  tertia,feptima,undccima,decimaquinta,dccimanona,uigefimatet/ 
tia,uigefimafeptima,5J  interlunium .  Tertio  loco  ftellarum  obferuationem  efle  oportet.  Z(J 
Dilcurrere  ex  uidentur  interdum,uentiq?  protinus  fequuntur.ln  quarum  parte  ita  prafa 
giuere,  Ccelum  cum  ^qualiter  totum  erit  fplendidum ,  articulis  temporum  quos  propo/ 
fuimus,:  autumnum  ferenum  pnefagibunt  Si  frigidum .  Si  uer  Si  «flas  non  fine  riguo  ali/ 
quo  tranfierint, autumnum  ferenumSd  denlitm  minusqp  uentofum  facient.  Autumni  fere 
nkas  uentofam  hyememfacit.Cum  repente  ftellarum  fulgor  obfcuratur,&  idncqjnubi 
io,neque  caligine,pluuia  aut  graues  denunciantur  tempeftates.Si  uolitare  pluresftellf  ui 
debuntur,quo  ferentur  a!befcentes,uentos  ex  rjs  partibus  nunciabunt.Aut  fi  curikabur.r, 
certos.  Si  id  in.pluribus  partibus  fiet,  inconftantes  uentos  effundent.  Si  ftellarum  erran/ 
fium  aliqua  orbes  incluferint,  imbres.  Sunt  in  figno  cancri  dux  ftelte  paruf,  afelli  appel/ 
Iat«,  exiguu  inter  illas  (patiu  obtinente  nubecula,quam  prafepia  appellat.  Hxc  cu  ccelo  x> 
fereno  apparere  defierit, atrox  hyems  fequitur.  Si  altera  earu  aquiloniam  caligo  abftulit, 
aufter  fieuit.Si  auftrina, aquilo.  Arquus  cum  funt  duplices, pluuias  nunciant, A  pluuijs  fe 
renkate  no  perinde  certam.Circuli  noui  circa  fidera  aliqua, pluuia.Cum  teftate  uehetnen 
tius  tonuit  cp  fulfit,  uentos  cx  ea  parte  denunciat. Contra  fi  minus  tonuit, imbrem.Cum 
fereno  ccelo  fulget, pluute  erunt  Si  tonitrua,&  hyemabit.Atrociffime  aut,  cum  ex  cpni/ 
bus  quatuor  partibus  cceli  fulgurabit.Cum  ab  aquilone  tanturo,in  pofteru  diem  aquam 
pcrtendit.Cu  a  feptcntrione,uentu  eum.Cum  ab  auftro  uel  coro,  aut  fauonio  nodtefe/ 
rena  fulgurauerit,uentu  Si  imbre  ex  rjfdem  regionibus  demoftrabit.  T onitrua  matutina 
uentum  fignifi'cant,imbre  meridiana.Nubes  cum  fereno  ccelo  ferutur ,  d  quacunq;  parte 
id  fiet, expedientur  uentitfi  eodem  loco  globabuntur,  appropinquante  fole  difcutientur.  40 
Et  hoc  fi  ab  Aquilone  fiat, uentos;  fi  ab  auftro,imbres  portedent.SoIe  occidete,fi  ex  utra 
que  parte  eius  ccelum  petent, tempeftatem  fignificabut.  Vehementius  attx  ab  oriente, in 
nodlem  aquam  minantunab  occidente, in  poftetum  diem.  Si  nubes  ut  uellera  lanx  fpar/ 
gentur  mult^ab  oriente, aquam  in  triduum  prariagient.  Cum  in  cacuminibus  montium 
nubes  confident,  hyemabit.  Si  cacumina  pura  fient*  differenabit .  Nube  grauida  candi/ 
cante,  quod  uocant  tempeftatem  albam, grando  imminebit.  Ccelo.quamuis  fereno, nu/ 
becula  quamuisparua,  uentum  procellofum  dabit.  Nebuhe d  montibus  defcenden/ 
tes,  aut  ccelo  cadentes,  uel  in  uallibus  fedentes ,  ferenitatem  promittunt .  Ab  his  terreni 
ignes  proxime  fignificant ;  pallidi  nanqj  murmurantes^  tempeftatum  nuncq  fentiutur, 


historiae  LIBER  XVIII  545 

pium'#  etiam ,  in  lucernis  fungi .  Si  flexuofe  uolicet  flamma ,  ucntum.  Et  lumina  cum  cx 
fefe  flammas  elidunt,  aut  uix  accenduntur .  Item  cum  in  eo  pendentes  coaceruantur  fcin 
tills,  uel  cum  tollentibus  ollas  carbo  adh^refcit:aut  cum  contectus  ignis  e  fe  fauilla  difcu 
Bt/cintiliamue  emittit:uel  cum  cinis  in  foco  cocrcfcit,  &  cum  carbo  uehementer  perlucet, 
Eft  81  aquarum  fignificatio.  Mare  fi  in  tranquillo  portu  a  curfu  flabit,  SC  murmuraue/ 
rit  intra  fe,  uentum  prodicit.  Si  identidem,  8C  hyemem,& imbrem. Litoris  ripcecp  fi  refo/ 
nabant  tranquilla,  aipera  tempeftatem ,  Item  maris  ipfius  tranquillus  fonitus,fpumceue 
difperfa:,autaqu«bullantes.  Pulmones  marini  in  pelago,plurium  dierum  hyemem  por 
tendant .  Saepe  &  Glentio  intumefcit,  flatuq?  altius  folito  iam  intra  fe  efife  uentos  fatetur 

10  Equidem  8C  montium  fonitus ,  nemorumcj?  mugitus  prcedicunt.Etfine  aura  qum  fentia/ 
tur,folia  ludentia. Lanugo  populi  aut  (pinte  uolitans, aquisq?  pluma  innatans.  Atq?  etiam 
in  campis  tempeftatem  uenturam  procedens  fuus  fragortcceli  quidem  murmur, non  du 
biam  habet  fignificationem.Prcefagiunt  &  animalia .  Delphini  tranquillo  mari  lafciuien/ 
tes, flatum,  ex  qua  ueniunt  parte :  item  (pargentes  aquam  turbato,  tranquillitatem.Loli/ 
go  uolitans,  concha  adhxrefccntes,  echini  affigentes  fefe, aut  harena  faburrantes,tempe 
(latis flgna  funt.Ranx  quoqj  ultra  folitu  uocales.Et  fulicf  matutino  clangore.  Item  mer/ 
gianatesi^,  pennas  roftro  purgantes, uentu.C^tersq?  aquatic^aueScocuriantes.Grues 
in  mediterranea  feftinantes .  Mergi  maria  aut  ftagna  fugientes,  Grues  filentio  per  fubli/ 
me uokntes/erenitatem ,  Sic  nocftuain  imbre  garrularat  fereno, tempeftatem.  Coruiqj 

11  Gngultu  quodam  Iatrantes,fecp  concuttentes,  fi  continuabunt, uentos:fi  uero  carptim  uo 
ccmreforbebuntjuentofum  imbrem.Graculiftro  a  pabulis  recedetes,hyemem.Etalb:c 
aues  cum  congregabuntur.Et  cum  terreftres  uolucres  cotra  aqua  clangores  dabunt, per/ 
fundentes  fefafed  maxime  cornix.Hirundo  tam  iuxta  aqua  uolitans, ut  penna  fiepe  per/ 
cutiatkQuEqj  in  arboribus  habitant, fugitantes  in  nidis  fuis .  Et  anferes  continuo  clango 
rciatempeftiui.  Ardea  in  medris  harenis  triftis.  Nec  mirum, aquaticas, aut  in  totum  uola 
cresprsfagia  aeris  fentire.Pecora  exultantia,& indecora  Iafciuia  ludentia,eandem  figniff 
rationem  habent.Etboues coelum  olfatftantes ,  feq?  lambentes  contra  pilum.Turpesqj 
porci  alienos  fibi  manipulos  foeni  lacerantes ,  Segniterq;  8i  contra  induftriam  iuam  ab/ 
'fconditse  Formic^,uel  cocurfantes  aut  oua  progerentes .  Item  uermes  terreni  erumpetes. 

jo  Trifolia  quoq?  inhorrefeere ,  &  folia  contra  tempeftatem  fubrigere  certum  eft .  Necnca 
&incouiut]s  menfisqj  noftris,uafa  quibus  efcuientum  additursfudorem  repofitortjs  iin/ 
qusntia,  diras  tempeftates  prcenunciant» 

C.  PLINII  SECVNDI  NATVRALIS 
HISTORIAE  LIBER  XIX* 


PRO  OE  H  i  V  ii. 

idervm  quoque  tempeftatumq?  ratio, uel  imperitis  facili, 
atqj  indubitato  modo  monftrata  eft:  uereq?  inteliigetibusRon 
minus  coferunt  rura  deprehendendo  ccelo ,  cp  fideralis  fckntia 
:  agro  colendo.Proximam  multi  hortorum  curam  fecere.Nobis 
non  protinus  tranfire  adifta  tempeftiuum  uidetur,Miramurq^ 

;  quofdam  fcientice  gratia,  eruditionis  fuce  gloria  ex  his  petentes, 
tam  multa  prxterqfte,nulla  mentione  habita  tot  reru  (ponte  cu 
raue  proueniendfi ,  pr^fertim  cum  plerifqj  earum  pretio  ufuq^ 
oifce  maior  etia  quam  frugibus  perhibeatur  autoritas.  Atcp  ut  a  confefsis  ordiamur  utili/ 
tadbu5,qu^  non  folum  terras  oes,uerum  etia  maria  repleuere, feritur, ac  dici  neq?  inter 
fruges,necp  inter  hortenfia  poteft,Iinum.  Sed  in  qua  no  occurret  uitaz  parte, quodue  mi/ 
raculum  maius, herba  efle  qu^admoueat  Aegyptum  Italice:  intantu,ut  Galerius  a  freto 
SirilisAlexandriam  feptima  die  peruenerit,  Babillius  fexta,ambo  prcefedi.-ceftate  uero 

proxima 


54$  PLINII  NATVRALIS 

proxima  Valerius  Marianus  ex  prxtorqs  fenatoribus,  a  Puteolis  nono  die  Ieniffirnofla 
cuCherba  eflfe  qux  Gadeis  ab  Herculis  colunis  feptimo  die  Oflia  afferat, &  citeriore  Hi/ 
fpaniam  quarto, prouincia  Narbonenfem  tertio,  Africa  altero:quod  etia  moliiflfimo  flatu 
contigit  C.Flacco  legato  Vibi]  Crifpi  procofuIisCAudax  uita,  fceleru  plena,  aliquid  feri, 
ut  uentos  procellascp  recipiat;&  paru  eflfe  fludtibus  folis  uchi.Iam  uero  nec  uela  fatis  eife 
maiora  nauigrjs.  Sed  quamuis  amplitudini  antemnaru  fingulx  arbores  fufficiant,  fuper 
eas  tamen  addi  uelorum  alia  uela:pr$terc|>  alia  in  proris, St  alia  in  puppibus  pandi,ac  tot 
modis  prouocari  morte.  Denicp  ta  paruo  femine  nafd ,  quod  orbe  terraru  ultro  citroq^ 
portetjtam  gracili  auena,tam  no  alte  a  terra  tolluneqj  id  uiribus  fuis  nedti,fed  paflfum  tu/ 
fum^  St  in  mollitie  lanx  coad:u,iniuria  natur^,  ac  furnma  audacia,  St  qub  peruenire  nui  i<* 
la  execratio  fuflPicit,cotra  inuentore  dicflu  fuo  loco  a  nobis:  cui  fatis  no  fuit  homine  inter/ 
ra  mori,nifi  periret  St  infepuItus.At  nos  priore  libro  imbres  St  flatus  cauedos,frugu  cau/ 
fa  frudtusq^,prf  monebamus, Ecce  feritur  hominis  manu,medtur  eiufdem  hominis  iuge/ 
nio,quod  uentos  in  mari  optet.Prxterea  ut  fciamus  fauiflfe  pcenas,  nihil  gignitur  facilius: 
ut  fentiamus  nolente  id  fieri  natura,urit  agrum,  deteriorem^  ipfum  facit. 

De  lini  fatione,&  generibus  eius.  St  quomodo  perficiatur, &  de  mappis, St  lino 
non  ardente,&  quando  primum  in  theatris  uela.  Cap.i 

SEritur  fabulofis  maxime, unocp  fulco,nec  magis  feflinat  aliud. Vere  fatum  xflate  uel/ 
iitur,&  hanc  quoqj  terrx  iniuriam  facit.Ignofcat  tamen  aliquis  Aegypto  ferenti, ut  A/ 
rabig  Indif  cp  merces  im  porter, itane  et  Gailix  cefentur  hoc  redituC  montesq?  marioppo  19 
fitos  eflfe  non  eft  fatis,S£  a  latere  Oceani  obflare  ipfum  quod  uocant  inaneCCadurci,Ca 
leti, Ruteni, Bituriges, ultimiq^  hominu  exiflimati  Morini,  imo  uero  Gailix  uniuerfe  ue/ 
la  texunt.  Iam  quidem  St  tranfrhenanihoftcs,necpulchriorem  aliam  ueflem  eorum  fce 
tirinx  nouere.Qua  admonitione  fuccurrit  quod  M.  Varro  tradit,in  Serranorum  familia 
gentilicia  eflfe,  fceminas  linea  uefle  non  uti.  In  Germania  autedefoflfi  atq$  fub  terra  id  o / 
pus  agunt.Similiter  in  Italia  ratione  alia  inter  Padum  T icinumcp  amnes, ubi  a  Setabi  ter 
tia  in  Europa  lino  palma:fecunda  enim  in  uicino  allianis  capeflfunt  retouina,&  in  Aemilia 
uia  Fauentina .  Candore  allianis  femper  crudis  Fauentina  prxferuntur :  retouinis  tenui/ 
tas  fumma  denfitascp, candor  .-eque  ut  Fauentinis,fed  lanugo  nulla:  quod  apud  alios  gra 
tiam,apud  alios  oflfenfionem  habet.  Neruofitas  filo  xqualior  pene  qu  dm  araneis  tinni/ 
tuscp,cum  dente  libeat  experiri :  ideo  duplex  quam  exteris  pretium.  Et  Hifpania  citerior 
habet  fplendorem  lini  prgeipuum, torretis  in  quo  politur  natura ,  qui  alluit  Tarraconem; 

Et  tenuitas  mira ,  ibi  primum  carbafls  repertis:riam  dudum  ex  eadem  Hifpania  Zceli/ 
cum  uenit  in  Italiam,  plagis  utiliflfimum.  Curitas  ea  Callxcix  St  Oceano  propinqua.Efl: 
fua  gloria  St  Cumano  in  Campania, ad  pifeium  et  alitum  capturam.  Eadem  St  plagis  ma 
teria.Neqj  enim  minores  cundlis  animalibus  infidias,cp  nobifmetipfis  lino  tedimus.Sed 
Cumanxplagx  concidunt  apros, &hx  caflfesue  ferri  aciem  uincunt.  Vidimus^  iamtan 
txtenuitattSjUt  anulum  hominis  cum  epidromis  tranflrent,uno  portante  multitudinem 
qua  faltus  cingcrentur.Nec  id  maxime  mirum, fed  fingula  earu  flamina  centeno  quinqua 
geno  filo  conflare, ficut  paulo  ante  Iulio  Lupo,quiin  prxfedlura  ABgypti  obfit.  Miretur  4« 
hoc, ignorantes  in  Aegyptrj  quondaregis,quem  Amafim  uocat, thorace  in  Rhodiorum 
infulaoflendiintemplo  Minerux  ccclxv  filis  fingula  fila  conflare.  Quod  exemplum 
perfe  expertum  nuper  Romx  prodidit  Mutianusterconfufparuascp  iam  reliquias  eius 
fupereffe  hac  experientium  iniuria .  Italia  ex  Pelignis  etiamnum  linis  honorem  habet, 
fed  fullonum  tantum  in  ufu .  Nullum  efl  cadidius,lanxue  fimilius,  ficut  in  culcitris  prxei/ 
puam  gloriam  Cadurci  obtinent. Galliarum  hoc  St  tomenta  pariter  inuentum.Itaiixqui 
dem  mos  etiam  nunc  durat  in  appellatione  flrameti.  Aegyptio  liao  minimum  firmitatis, 
plurimu  lucri.  Quatuor  ibi  genera.Taniticum,ac  Pelufiacu,Buricum,Tentyriricum,cum 
regionum  nominibus  in  quibus  nafcuntur»  Superior  pars  Aegypti  in  Arabiam  uergens, 

gignit 


H  I  S  T  O  R  I  AE  LIBER  XVIII 


547 


oigmt  fruticem,  que  aliqui  golsipion  UQcant5plures  xylon,  Si  idco  lina  inde  fscfta  xylina. 
Paruus  eft,(imilemcp  barbata:  nucis  defert  frutftum, cuius  ex  interiore  bombyce  lanugo 
netur.Nct  ulla  funt  eis  in  candore  moliitiaue  prafereda.  Veftes  inde  facerdotibus  Acgy 
ptigratifsim*’.  Quartu  genus  Orchomenium  appellant;  Fit  e  paluftri  uelut  harundine, 
duntaxat  panicula  eius .  Afia  e  genifta  facit  lina  ad  retia  pracipua ,  in  pifcando  durantia, 
frutice  madefacito  x  diebus.  Althiopes  Indiq?  e  malis,  Arabes  cucurbitis,in  arboribus, ut 
diximus, genitis .  Apud  nos  maturitas  eius  duobus  argumentis  intdligitur,intumefcente 
femine, aut  colore  flauefcente.  Tunc  euulfum,&  in  fafciculos  manuales  coIligatu,ficcatui: 
in  fole  pendens  conuerfis  fuperne  radicibus  uno  die :  mox  quinqj  alrjs,in  cotrarium  inter 
io  feuerfisfafeium  cacuminibus ,  ut  femen  in  medium  cadat.  Inter  medicamina  huic  uis,  SC 
in  quodam  ruftico  ac  pradulri  Italia:  tranfpadana:  cibo ,  fed  iampridem  facrorumtan/ 
tum  gratia .  Deinde  poft  meflem  triticeam  uirgsipfe  merguntur  in  aquam  folibusce/ 
pefacta, pondere  aliquo  deprefife.  Nulli  enim  leuitasmaior.Maceratasindicio  eft  mem/ 
brana  laxatior.  Iterumcp  inuerfe,ut  prius, (oie  ficcantur.  Mox  arefacite  in  iaxo  tundun/ 
cluatur  ftupario  malleo. Quod  proximum  cortici  fuit, ftupa  appellatur,dcten'oris  lini,Iu/ 
ccrnarum  fere  luminibus  aptior.Et  ipfa  tamen  pecftitur  ferreis  hamis, donec  omnis  mem 
brana  decorticetur .  Medulice  numerofior  diftindtio,  candore,  mollitia.  Linumq?  nere  &C 
uiris  decorum  eft.  Cortices  quoqp  decufsi  clibanis  8£  furnis  prabent  ufum.Ars  depedten- 
di  digerendi^:  Iuftum  eft  e  quinquagenis  fafeium  libris  quinas  denas  carminari.  Iterum 
10  deinde  in  filo  politur,illifum  crebro  in  filice  ex  aqua :  textucp  rurfus  tundit  dauis,  femper 
iniuria melius.  Inuentu  iam  eft  etiam  quod  ignibusnon  abfiimeretur.  Viuum  id  uocant, 
ardentesc^  in  focis  conuiuiorum  ex  couidimusmappas,fordibus  exuftis  fplcndefccri/ 
tes  igni  magis  quam  poffent  aquis.  Regum  inde  funebres  tunica: ,  corporis  tauiilam  ab 
reliquo  feparant  cinere.  Nafeitur  in  defertis  aduftisqj  fole  Indice, ubi  non  cadunt  imbres, 
inter  diras  fcrpentes:affuefeitqj  uiucre  ardendo,raru  inuentu,  difficile  textu  propter  bre/ 
uitatem.Ruftus  de  cetero  colos,  fplendefrit  igni.Cum  inuentum  eft,a:quat  pretia  excel/ 
lentium  margaritarum.  Vocatur  autem  a  Gracis  afbeftinu  ex  argumento  naturce.  Ana/ 
xiiausautor  eft, linteo  eo  circundata  arborem, furdis  idtibus,&  qui  non  exaudiatur  tedi. 
Ergohuic  lino  principatus  in  toto  orbe.Proximus  bylsino,mulieru  maxime  delitrjs  circa 
}*  Elim  in  Achaia  genito.-quaternis  denarrjs  fcripula  eius  permutata  quondam, ut  auri, repe 
tio. Linteorum  lanugo,  euclis  nauium  maritimaru  maxime, in  magno  ufu  medicinaieft, 
Scinis  fpodrj  uim  habet.Eft  SC  inter  papauera  geftus  quodda,quo  candore  lintea  praei/ 
pmttit  trahunt.  Tentatum  eft  tingi  linum  quoque, &ueftium  infaniaaccipere  in  Alexan/ 
dri  Magni  primum  clafsibus,  Indo  amne  nauigantis,cum  duces  eiusacprafccfti  in  certa/ 
mine,  quoda  uariaffent  infignia  nauium,  ftupueruntcp  littora  flatu  uerficoloria  impiente. 
Velo  purpureo  ad  Adiu  cum  M.  Antonio  Cleopatra  uenit,  eodemcp  effugit.  Hoc  fuit 
iffiperatoricenauisinGgne.Pofteain  theatris  tantu  umbra  fecere:  quod  primus  omnium 
inucnitQ.  Catulus, cum  Capitoliu  dedicaret.  Carbafina  deinde  uda  primus  in  theatro 
duxifte  traditur  LentulusSpinter  Apollinaribus  ludis.Mox  Cadar  didtator  totu  forum 
4°  Romanum  intexit, utamcp  facram  ab  domo  fua  ad  cliuum  ufq?  Capitolinum,  quod  mu/ 
nere ipfo gladiatorio  mirabilius  uifum  tradunt  .Deinde  &  fine  ludis  Marcellus  Oclauia 
fotore  Augufti  genitus, in  aedilitate  fua,  auunculo  xi  confule  Calendis  Augufti,uclis  fo/ 
wmumbrauit ,  ut  falubrius  litigantes  confifterent :  quantum  mutatis  moribus  Catonis 
Cenforrj,qui  fternendum  quocp  forum  muricibus  cenfuerat.  Vela  nuper  colore  cceli  ftel 
lataper  rudentes,  terra  etia  in  amphitheatris  principis  Neronis  rubente:  in  cauis  a:dium, 
Ktnufcum  a  fole  defendunt.Ccetero  manfit  candori  pertinax  gratia.Honor  etia  SC  Tro/ 
iano bello.  Cur  enim  non  8C pralr}s  interflt,  utnaufragrjs  C" Thoracibus  lineis  paucos  ta/ 
men  pugnaile,teftis  eft  Homerus.Hinc  fuiffe  &  nauium  armameta  apud  eundem  inter/ 
petantur  eruditiorestquoniam  cum  fparta  dixit,  fignificauerit  fata. 

De 


54»  C.  PLIH  Ii  'NATTA  ALIS 

De  (parti  natura*&  quando  primum  ufus  eius,8£  quomodo  perficiatur,#  quas 
fine  radice  nafcantur,&  uiuant.  Cap.n 

SParti  quide  ufus  multa  poft  fecula  coeptus  eft :  nec  ante  Pcenoru  arma,  quas  primum 
Hifpania:  intuIerunt.Herba  SL  h^c  fponte  nafcens,&  qua:  no  queat  feri,  iuncusqp  pro 
prie  aridi  foli,uni  terra:  dato  uitio.  Nanq?  id  malum  telluris  eft,  nec  aliud  ibi  feri  aut  nafci 
poteft.  In  Africa  exiguum  8t  inutile  gignitur.  Carthaginienfis  Hifpania  citerioris  portio, 
nec  hac  tota,fed  quatenus  parit, montes  quoq?  fparto  operit. Hinc  ftrata  rufticis  eorum, 
hinc  ignes  faces^jhinc  calciamina,&  paftorum  ueftis,animalibus  noxium  praterquam 
cacuminum  teneritate.  Ad  reliquos  ufus  Iaboriofe  euellitur,  ocreatis  cruribus, manibuscp 
tecftis  manicis,conuoIutum  ofleis  ligneisue  conamentis.Nunc  iam  in  hycmem  uix.Facil/  ro 
lime  tamen  ab  Idibus  Marjs  in  Iunias:hoc  maturitatis  tempus .  Vulfum  fafcibus  in  acer/ 
dw, minutu  uo  ^  adunatum  biduo,  tertio  refolutumj  fpargitur  in  foIe,ficcaturq?,  &  rurfus  in  fafcibus 
redit  fub  tedla.Poftca  maceratur  aqua  marina  optime,fed  8C  dulci  fi  marina  defit.  Sicca/ 
tumcp  fole  iterum  rigatur,fi  repente  urgeat  defiderium,perfufum  calida  in  folio,  ac  ficca/ 
tum  ftans  copendium  opera:  fatetur.Hoc  autem  tunditur,  ut  fiat  utile, pracipue  in  aquis 
mari^jj  inuiclum.In  ficco  prasferunt  e  cannabi  funes.  At  fpartum  alitur  etiam  demerfum, 
ueluti  natalium  fitim  penfans.Eft  quidem  eius  natura  interpollis,rurfasq?  quam  libeat  ue 
tuftum  nouo  mifcetur.  Veruntamen  complecftetur  animo,  qui  uolet  miraculum  aftima/ 
re, quanto  fit  in  ufu  omnibus  terris  naulum  armamentis, machinis  mdificationum,alrjsqj 
defiderqs  uitm.  Ad  hos  omnes  ufus  qu^  fufficiant ,  minus  XXX  m  paftuum  in  latitudi/  20 
nem  a  Iittore  Carthaginis  noum,  minuscp  in  longitudinem  efle  repedentur.  Longius  ue/ 
hi  impendia  prohibent.  Iunco  Grscos  ad  funes  ufos  nomini  credamus,  quo  herba  catn 
appellant:  poftea  palmarum  folqs  philuraq? ,  manifeftum  eft:8£  inde  translatum  i  Pce/ 
nis  fparti  ufum,per  cp  fimile  ueri  eft.Theophraftus  autor  eft,eflc  bulbi  genus  circa  ripas 
amnium  nafcens, cuius  inter  fummum  corticem  eam cp  partem  qua  uefcutur,  efle  laneam 
naturam, ex  qua  mapalia  ueftescp  quadam  conficiantur.Sed  neq?  regione  in  qua  id  fiat, 
necp  quicquam  diligentius,pra:tercp  criophoron  id  appellari, in  exemplaribus,  quiequi/ 
dem  inuenerim,  tradit :  necp  omnino  ullam  mentionem  habet  fparti, cuncfta  cura  magna 
perfecutus  ccccxc  annis  ante  nos ,  ut  alio  loco  iam  diximus,quo  apparet,  poft  idtem/ 
poris  fpatium  in  ufum  uenifle  fpartum.Et  quoniam  a  miraculis  reru  ccepimus,fequemur 
eorum  ordinem, in  quibus  uel  maximum  eft, aliquid  nafci  aut  uiuere  fine  ulla  radicc.Tu/ 
bera  uocantur  hxc,undtc^  terra  circumdata, nuliiscp  fibris  nixa, aut  faltem  capillamentis, 
nec  udq;  extuberante  loco  in  quo  gignuntur ,  aut  rima  agente,  necp  ipfa  tense  coharent. 
Cortice  etia  includuntur, ut  plane  nec  terram  efle  poflimus  diccre,neq?  aliud  cp  terra  cal 
lu.Siccis  hxc  fere  &  fabulofis  locis  frutedtofiscp  nafcutur .  Excedut  fiepe  magnitudinem 
mali  cotonei,etiam  librali  pondere.Duo  eoru  genera,  harenofa  dentibus  inimica,&alte/ 
ra  fyncera.Diftinguuntur  &  colore, ruffo  nigrocp,&  intus  candido,  laudatiflima  Africa 
Crefcant,an  ne  uitium  id  terra(neq?  enim  aliud  intelligi  poteft)ea  protinus  globetur  ma 
gnitudine  qua  futuru  eft:  &  uiuantne ,  an  non,  haud  facile  arbitror  intelligi  pofle.  Putre/ 
Icendi  enim  ratio  comunis  eft  ijs  cum  ligno .  Lartio  Licinio  prmtorio  uiro  iura  reddenti  in  40 
Hifpania  Carthagine,  paucis  his  annis fcimus  accidiffe,  mordenti  tuber, ut  dcptehenfus 
intus  denarius  primos  dentes  infletfteret.  Quo  manifeftum  erit,  terra  naturam  in  feglo/ 
bariiquod  certum  eft:  ex  rjs,quas  nafcuntur  5i  feri  nott  poflunt. 

De  mify,&  tuberibusrde  fungis  pezicisjaferpitio  &  magydari3& rubia, 

8£  radicula,  Cap.  ni 

Simile  eft  quod  in  Cyrenaica  prouinciauocant  mify, praecipuum  fuauitate, odore  acia 
pore,fed  carnofius:&  quod  in  Thracia  ceraunium.De  tuberibus  htec  traduntur  pecu/ 
liariter:  Cum  fuerint  imbres  autumnales, ac  tonitrua  crebra,  tunc  nafci, &  maxime  e  toni/ 
tribus, nec  ultra  annum  durare, tenerrima  autem  uerno  elfoQuibufdam  locis  acceptatur 

riguis 


JFTS  T'  OH.I  HB:  -’L  1BTR'  ’XXI,  545 

riguis  &  feruntUE,  ficut  Mityfcnis ,  Negat  nafci  nifi  exundatione  fl umSu  inuedto  femine 
ab  Tiaris.Eft  aute  is  locus  in  quo  plurima  nafcuntur.  Afte  nobiliftima  circa  Lampfacutn 
Si  AbpeconefumjGr^cte  uero  circa  Elin.Sunt&in  fungoru  genere  a  Graecis  didi  pt&i/ 
c&qui  fine  radice  aut  pediculo  nafcuntur.  Ab  his  proximu  dicetur  autoritate  clariffimuna 
laferpitium,quod  Grarci  filphion  uocant,in  Cyrenaica  prouincia  rcpertutnicuius  fuccum 
uocantlafer,magnificum  in  ufu  medicamentisc^,&  ad  pondus  argentei  denarii  penfum, 
Multisiam  annis  in  ea  terra  non  inuenitunquoniam  publicani.quipafcua  coducunr,ma/ 
jus  ita  lucrum  fentientes,depopulantur  pecorum  pabulo.  Vnus  omnino  caulis  noftra  re/ 
pertus  memoria,  Neroni  principi  miffus  eft .  Si  quando  incidit  pecus  in  fpem  nafcentis, 
fo  hoc  deprehenditur  fignotoue  cum  comederit  dormiere  protinus,  capra  fternutatc.Diuq? 
iam  no  aliud  ad  nos  inuehitur,quam  quod  in  Perfide  aut  Media  di  Armenia  nafeitur  lar 
ge/ed  multo  infra  Cyrenaicuad  quoqj  adulteratu  gumi,aut  fagopenio,  aut  faba  fraeia. 
Quominus  omittenduuidetur,C.Valerio,M.Hcrenio  cos  s.  Cyrenis  aduedta  Roma 
publice  laferpitq  pondo  xxx.C^farem  uero  didlatorem  initio  belli  ciuilis,inter  auru  ar 
gentumc^protulifle  ex  orario  lafcrpiti)  pondo  cxr.  Id  apud  autores  Grarci^  euidentiflt 
mos  inuenimus  natum  imbre  piceo  repente  madefadla  tellure, circa  Hefperidum  hortos 
Syrtinq?  maiorem, fepte  annis  ante  oppidu  Cyrenarum,  quod  conditu  eft  urbis  noftra: 
anno  cxl  iri.  Vim  autem  illam  per  quatuor  milia  ftadium  Africa:  ualuifle.  In  ea  lafer 
pitium  gigni  folitum,rem  feram  accontumacem:&  fi  coleretur,in  deferta  fugientem :  ra/ 
to  dice  multa  cralfacjj, caule  ferulaceo,haud  fimili  craffitudine .  Huius  folia mafpetum  uoca/ 
bant  apio  maxime  fimilia.Semen  erat  foliaceum, folium  ipfum  uere  deciduum.Vefri  pc/ 
cora folica ,p r i m otq^  purgari,mox  pinguefcere,carne  mirabilem  in  modum  iucunda.Poft: 
folia  amifia, caule  ipfo  &  homines  ueicebatur  decodlo,afto,elixot^:eorum  quocp  corpo 
ra  XL.primis  diebus  purgante  a  uirrjs  omnibus  .  Succus  duobus  modis  capiebatur,  e  ra/ 
diceatq;  caule.Et  hrsc  duoerant  nomina, ihisias,atcp  caulias,uilior  ille  ac putrefcens.Ra/ 
dire  cortex  niger,  5£  ad  mercis  adulteria.Succum  ipfum  in  uafa  coniedlum,admixto  furfu 
re/ubinde  concutiendo  ad  maturitatem  perducebamini  ita  feciflent,  putrefeente  .  Argu/ 
mentum  erat  maturitatis, color, ficcitascp  fudore  finito.  Alrj  tradunt  laferpitn  radicem  fu/ 
iife maiorem  cubitaiijtubercp  in  ea  fuper  terram.  Hoc  incilo,  profluere  folitutn  fuccu  ceu 
}olaclis3fupernato  caule, quem  magydarin  uocarunt ,  Folia  aurei  coloris  pro  femine  fuifle, 
eadetia a  canis  ortu,auftro  flante.Ex  his  lafcrpirium  nafci  folitu, annuo  fpacio  81  radice  8C 
caulecofummatibus  fefe.Hoc  ST  circufodi  folitu  prodidere.Nec  purgari  pecora, fed  aegra 
fanari, aut  protinus  mori, quod  iri  paucis  accidere .  Perfico  filphio  prior  opinio  congruir. 
Alteru  genus  eft  quod  magydaris  uocatur, tenerius  8i  minus  uehemens,fine  fuccmquod 
circa  Syriam  nafeitur, no  proueniens  iri  Cy  renaica  regione.  Gignitur&  in  Parnafo  moti 
tecopiofius,  quibufda  Iaferpitium  uocaritibus,  perr^  omnia  adulteratur  rei  faluberrims 
uriliffimsqsautoritas .  Probatio  fynceri  prima  iri  colore  modiceruffo,  8i  cum  frangitur; 
candido  intus, mox  translueenteegutta  aquar  faliuaqj  liquefcit.Vfus  in  multis  medicami/ 
nibus.Suot  etiamnu  duo  genera, n5  nifi  fordido  nota  Uulgo,cum  queftu  nullo  polleant. 
43  In  primis  rubia,  tingendis  lanis  &corqs  neceffaria.Laudariffima  Italica, &  maxime  fubur 
kna,&onmes  pcneprouincice  fcatent  ea.  Spote  proucnit,  feriturep  fimilitridinc  eruilire. 
Verum  fpinofus  ci  caulis :  geniculatus  hic  eft,  quinis  circa  articulos  in  orbe  folrjs.  Semen 
eius  rubrum  eft.  Quos  in  medicina  ufus  habeat, fuo  dicemus  loco.  At  quee  uocatur  radiat 
lajauandis  demum  lanis  fuccum  habet:mirum,quantum  conferens  candori  mollitiae^* 
Nafeitur  fatiua  ubiq;,fed  fponte  praecipua  in  Afia  Syriae^,  faxofis  8i  afperis  locis.  Trans 
Euphratem  tamen  laudatiflima,  caule  ferulaceo  tenui,  8i  ipfo  cibis  indigenarum  expeti/ 
to$ tingenti quicquidfic, cum  quo  decoquatur, folio  olea.  Struthion  Grsci  uocant,flo/ 
ret$ftate, grata  afpecturueru  fine  odore, fpinofa,&  caule  lariuginofo .  Semen  ei  nullum; 
radix  magna, qua:  conciditur  ad  quem  dictum  eft  ufurn.  , 

G  Dehor/ 


5 5»  C.  PLINII  NATVRAtIS 

De  hortorum  cura,#  digeftio  terra  nafcentiura  prater 
fruges  #  frutices.  Cap.  1 1 1 1. 

A  B  his  fupereft  reuerti  ad  hortorum  curam, &  fuapte  natura  memorandam;# quo/ 
JLXniaro  Antiquitas  nihil  prius  mirata  eft,  quamHeipcridum  hortos, ac  regum  Ado/ 
nis  &  Alcinoijitemqs  penfiles,fiuc  illos  Semiramis,fiue  Afly rix  rex  Cyrus  fecit,  de  quo/ 
rum  opere  alio  uolumine  dicemus.Romani  quidem  reges  ipfi  coluere.  Quippe  etiam  fu/ 
perbus  Tarquinius  nunciu  illu  fie uu  atq?  fanguinariu  filio  remifit  ex  horto.In  x  i  i.tabu/ 
lis  legum  noftraru  nufqua  nominatur  uiiia,femper  in  fignificatione  ea  hortus:in  horti ue 
ro  hteredium.Quam  rem  comitata  eft  #  religio  qusedam :  hortosc^  #  fores  tantum  con 
tra  inuidentium  effafeinationes  dicari  uidemus-In  remedio  fatyrica  figna,  quanqua  hor/ 10 
tos  tutehe  Veneris  aflignante  Plauto .  Iam  quidam  hortorum  nomine  in  ipfa  urbe  deli/ 
cias,  agros,  uiliasq?  pcfiidcnt .  Primus  hoc  inftituit  Athenis  Epicurus  hortoru  magifter, 
Vfq?  ad  eum, moris  non  fuerat  in  oppidishaberi  rura.Ronra  quidem  per  fe  hortusager 
pauperis  erar.  Ex  horto  piebei  macellum, quanto  innocentiore  uitftuCMergi enim  credo 
in  profunda  fatius  eft,#  oftrearu  genera  naufragio  exquiri,  aues  ultra  Phafide  amnem 
peti,#  fabulofo  quidem  terrore  tutas, imo  fic  pretiofiores,alias  in  Numidia  atq?  iEthio/ 
pite  fepu!chra:aut  pugnare  cum  feris, mandicp  capientem  quod  mandat  alius .  At  hercti/ 
lequarn  uilia  h^c,quam  parata  uoluptati  fatictatic^,  nifi  eadem  qira  ubique  indignatio 
occurreret;  Ferendum  fane  fuerit  exquifita  nafei  poma, alia  faporc,alia  magnitudine.alia 
moftro,  pauperibus  interdidla :  inueterari  uina,  faecis^  caft  rari.ncc  culcp  adeo  longaeffe  20 
uitam,ut  non  ante  fe  genita  potef.e  frugibus quocg  quodda  aiimentu  fibi  excogitaflelu/ 
xuriam,  ac  medullam  tantum  earu,fuperq?  piftrinarum  operibus  #  calaturis  uiuere,al!o 
pane  procerum ,  aiio  uulgi,tor  generibus ukj  ad  infimam  plebem  defeendente  annona, 
Etiimne  in  herbis  diferimen  inuentum  eft,opescp  differentiam  fecere  in  cibo,  etiam  uno 
affe  uenalidn  his  quoq?  aliqua  fibi  nafei  tribus  negant, caule  in  tantum  faginato ,  ut  pau/ 
peris  mela  no  capiat.Sylueftres  fecerat  natura  corrudas,ut  quifqj  demereret  pafiim.Ecce 
altiles  fpctftantur  afparagi.Et  Rauenna  ternos  libris  rependit.Heu  prodigia  uentris.  Mi» 
rum  effet  non  licere  pecori  carduis  uefci,non  licet  plebei.  Aqu^  quoq?  feparantur :  #  ipfa 
natura  elementa  ui  pecuni^  difereta  funt.Hi  niues,i]li glaciem  potant, poenascp  montium 
in  uoluptatem  guta  uertut.jS eruatur  algor  gftibus, excogitature^  ut  alienis  menfibus  nix  ja 
algeat.Dccoquunt  ali)  aquas.mox  #  illas  hyemant.  Nihil  itacp  homini  fic,  quomodo  re 
rum  natura  placet.  Etiamne  herba  aliqua  diuitijs  tantu  nafeitur  C  Nemo  Sacros  Auenti» 
nosdj?  montes,#  irata:  plebis  fecefifus  circufpexerit .  Mors  enim  certe  «quabit  quos  pecu/ 
nia  fuperauerir.Itaq?  herculenuilu  macelli  uedigal  maius  fuit  Romg,  clamore plebisim 
cufantis  apud  omnes  principes,  donec  remiffum  eft  porroriu  mercis  huius :  copertumq^ 
non  aliter  qu^ftuofius  cenfcm  haberi  aut  tutius, ac  minore  fortunx  iure,cu  credaturpen/ 
fio  ea  pauperum .  Is  in  folo  fponfor  eft,  #  fub  dio  reditus,  fuperficiesq?  ralo  quocunque 
gaudens.Hortorum  Cato  prodicat  caules.Hinc  primum  agricolae  ^ftimabatur  ptifei,  K 
fic  ftatim  faciebant  iudicium,nequam  efle  in  domo  matremfamilias(etenim  baccura  fce 
minedicebatur)ubi  indiliges  efTcthortus.  Quippe  e  carnario  aut  macebo  uiuendumelle.4# 
Nec  caules  ut  nuc  maxime  probabant,  danantes  pulmentaria  qua:  egeret  alio  puimenra 
rio.  Id  erat  oleo  parcere .  Nam  gari  defideria  etiam  erant  in  exprobratione .  Horti  maxi/ 
me  placebant, quia  non  egerent  igni, parcerent^  ligno, expedita  res  #  parata  fempenun/ 
de# acetaria  appellantur, facilia  concoqui, nec  oneratura  fcnfumeibo,#qu£  minime 
accenderent  defiderium  panis .  Pars  eorum  ad  condimenta  pertinens,  fatetur  domi  uer/ 
furam  fieri  folitam, atque  non  Indicum  piper  qu£fitum,quKq>  trans  maria  petimus.Iam 
infeneftris  fuisplebsurbana  in  imagine  hortorum  quotidiana  oculis  rura  prabebanr, 
antequam  prafigi  profpcdtus  omnis  coegit  multitudinis  innumera  faua  latrocinatio. 
Quam  ob  rem  fit  aliquis  #  his  honos,  neue  autoritatem  rebus  uilitas  adimat,  cum  pra;/ 

fertim 


fertim  etiam  cognomina  procerum  inde  nata  uideamus :  Laducinosqj  in  Valeria  Fami/ 
lia  no  puduifie  appellarim  cotingat  aliqua  gratia  opera:  cura:c^  noftra:,  Virgilio  quocjj 
confeffo,quam  fit  difficile  uerborum  honorem  tam  paruis  perhibere.  Hortos  aillx  iuri 
gcndos  non  eft  dubium,riguosc£  maxime  habendos,  fi  contingat  profluo  amne.  Si  mi/ 
nus,e  puteo  pertica, organisue  neumaticis,uel  tollenonum  hauftu  rigandos.SoIum  pro/ 
fcindendum  a  fauonio,in  autumnum  praeparandum  eft  poft  xim.dies,iterandumcp  an 
tebrumam.Odo  iugerum  operis  palari  iuftum  eft.Fimum  tres  pedes  alte  cum  terra  mi/ 
fceri,  areis  diftinguieas^refupinispuluinorura  toris,  ambire  fingulas  tramitum  fulcis, 
qua  detur  accefifus  homini,  fcatebriscjp  decurfus.  In  hortis  nafcentium  alia  bulbo  com/ 
10  mendantur,alia  capite,alia  caule, alia  folio, alia  utroque,  alia  femine,  alia  cortice,alia  cute* 
aut  cartilagine, alia  carne, alia  tunicis  carnofis.  Aliorum  frudus  in  terra  eft,  aliorum  St  ex/ 
tra,aliorum  no  nifi  extra. Quadam  iacentcrefcunt^,ut  cucurbita  St  cucumis .  Eadem  St 
pendent,  quanquam  grauiora  multo  etiam  qsqu*  in  arboribus  gignuntur.  Sed  cucumis 
cartilagine. Cortex  huic  uni  maturitate  tranfit  in  Iignum.Terra  conduntur  rhaphan»,  na/ 
piq$,&  rapa, atque  alio  modo  inuI«,fifer,paftinac^.Qu^da  uocabimus  ferulacea,ut  ane 
thum,maIuas.Nanq?  tradunt  autores, in  Arabia  maluas  feptimo  menfe  arborefccre,ba 
culoru  ufum  prxbere  exteplo .  Sed  8t  arbor  eft  malua  in  Mauritania  Lixi  oppidi  aeftua/ 
rio,ubi  Hefperidum  horti  fuifte  produntur  cc.paf.ab  Oceano,  iuxta  delubra  Herculis* 
antiquius  Gaditano,ut  ferut.Ipfa  altitudinis  pedu  xx.  craflfitudinis  quam  circupledi  ne/ 
20  tnopoilit.  In  fimili  genere  habebitur  8t  cannabis .  Nec  non  St  carnoia  aliqua  appellabi/ 
mus,ut  fpongias  in  humore  pratorum  enafcentes.Fungorum  enim  callum,  ia  ligni  arbo/ 
rumq;  natura  diximus,8C  alio  genere  tuberum  paulo  ante* 

Natura  &  generat  hiftetianafcetitium  in  hortis  rerum.  Cap.  v 
Artilaginei  generis, extraqj  terra  eft  cucumis, mira  uoluptate  Tiberio  principi  expe 
titus, Nullo  quippe  non  die  contigit  ei,penfiles  eorum  hortos  promouentibus  in  Co 
les  rotis  olitoribus :  rurfusq?  hybernis  diebus  intra  fpecularium  munimenta  reuocanti/ 
bus.Quin  St  lade  mulfo, femine  eorum  biduo  macerato, apud  antiquos  Gtxcix  autores 
fcriptum  eft  feri  oportere, ut  dulciores  fiant.Crefcut  qua  cogutur  forma.  In  Italia  uirides 
&  quam  minimi,in  prouincrjs  quam  maximi  St  citrini  aut  nigri.  Placet  copiofiflfimi  Afri/ 
io  c^grandiflfimi  Mcefimccum  magnitudineexceflfere,peponesuocantur .  Viuunt  haufti 
inftomacho  in  pofterum  diem,  nec  perfici  queunt  in  cibis,  non  infalubres  tamen  pluri/ 
mum.Natura  oleum  odere  mire, nec  minus  aquas  diligunt.  Defedi  quocp,ad  eas  modi/ 
cediftantes  adrepunt, contra  oleum  refugiuntsaut  fi  quid  obftet,uel  fi  pendeant,  curuan/ 
turJdq*  uel  una  node  deprehenditur,  fi  uas  cum  aqua  fubqciatur  a  quatuor  digitorum 
interuallo  defcendentibus  ante  pofterum  diem:at  fi  oleum  eode  modo  fit,  in  hamos  cur/ 
uatis  .Iidem  in  fiftula  flore  demiflo,rnira  longitudine  crefcunt.Ecce  cu  maxime  noua  for 
ma  eorum  in  Campania  prouenit ,  mali  cotonei  effigie .  Forte  primo  natu  ita  audio  unu, 
mox  femine  ex  illo  genus  fadum,meldpeponas  uocat.  Noti  pcrident  hi,fed  humi  rotuti 
daatur.Mirum  in  his,prxter  figuram  coloremqj, 8t  odorem,  quod  maturitatem  adepti, 
40  quanquam  non  pendentes, ftatim  a  pediculo  recedunt.  Columella  fuum  tradit  commcti 
tum, ut  toto  anno  contingant:Fruticem  rubi  quam  uaftiffimum  in  apricum  locum  trans/ 
ferre, &  recidere,  duum  digitorum  reiida  ftirpe,  circa  uernum  atquinodium:ita  in  medul 
Ia  rubi  femine  cucumeris  infito,  terra  minuta  fimoqpcircumaggeratas  refiftere  frigori  ra/ 
dices.  Cucumerum  Graci  tria  genera  fecere:Laconicum,Scy  taIicu,Bceoticu.Ex  his  tan 
tum  Laconicu  aqua  gaudere.Sunt  qui  herba,qua:  uocatur  culix  nomine, trita,  femen  eo/ 
rum  maceratum  feri  iubcant,ut  fine  femine  nafcantur.  Similis&cucurbitis  natura, dun/ 
taxat  in  nafcertdo.Alque  hyemem  odere.  Amant  rigua  ac  fimum .  Seruntur  ambo  femi/ 
ne  in  terra  fefquipedali  foflura,  inter  mquinodiura  uernu  St  folftitium :  Parilibus  tamen 
aptiilime, Aliqui  malut  ex  Calen.Marti)  cucurbitas, St  Nonis  cucumeres, &  per  quinqua/ 

G  2  trtis  fe 


552  C.  PLINII  NATVRALIS 

trus  ferere,fimili  modo  reptantibus  flagellis,  fcandcntcs  parietum  afpera  in  trdnm  ufqt, 
natura  fublimitatisauida .  Vires  fine  adminiculo  flandi  non  funt ,  ueIocitaspernix,leui 
umbra  camerasac  pergulas  operiens.  Inde  hsc  duo  prima  genera :  Camerarium, &  ple/ 
beium,quod  humi  repit.  In  priore  mire  tenui  pediculo  libratur  pondus  immobile2urs. 
Cucurbita  quoq;  omni  modo  faftigiatur,uaginis  maxime  uiriIibus,conicda  in  eas  poft/ 
quam  defloruit.Crefcit  qua  cogitur  forma, plerunqp  SC  draconis  intorti  figura .  Libertate 
uero  penfili  concefla,iam  uifa  eft  ix  pedum  logitudinis .  Particulatim  cucumis  floret, Obi 
ipfe  fuperflorefirens,  8C  ficciores  locos  patitur ,  candida  lanugine  obdudus,  magisq  cum 
crefcit.Cucurbitarum  numero fior  ufus.  Et  primus  caulis  in  cibo.  Atcp  ex  eo  in  totum  na/ 
tura  diuerfa .  Nuper  in  balinearum  ufum  uenere  urceorum  uicc.  Iampridem  uero  etiaca/  io 
dorum  ad  uinacondenda.Cortexuiriditcner.Deraditur  nihilominus  in  cibis.  Cibos  fa/ 
iubres  ac  leues  pluribus  modis  exiftimanr,qui  perfici  humano  uentre  no  queant, fed  non 
intumcfcant.Scmina  qus  proxima  collo  fuerint, proceras  pariunt :  item  ab  imis,  fed  non 
comparandas  fupradidis:qu£e  in  medio, rotudasrquas  lateribus, eradas  brcuiorescp.Sic/ 
cantur  in  umbra, 8C  cum  libeat  fercre, in  aqua  macerantur.Cibis  qUo  longiores  tenuiores/ 
que, eo  gratiores.Et  ob  id  falubriores  qus  pendendo  ereuere,minimuq?  feminis  tales  ha 
bent, duritia  eius  in  cibis  gratiam  terminante.Eas  qus  femini  feruentur,  ante  hyemeprs/ 
eidi  non  eft  mos.  Poftea  fumo  ficcantur, condendis  hortenfiorum  feminibus  ruftiae  fu/ 
pelledili.Inuenta  eft  ratio, qua  cibis  quoque  feruarentur,eodcmt^  modo  cucumis, ufque 
ad  alios  peneprouentus,&  id  quidt  in  muria  fit.  Sed  &  ferobe, opaco  in  loco  harena  fub 20 
ftratoTcenocj  ficco  opertos,  ac  deinde  terra, uirides  feruari  tradunt.  Sunt  8i  fylueftresin 
utroqj  genere, &  omnibus  ferehortenfibus.Sed  6t  his  medica  tantum  natura  eft.Quam 
ob  rem  differentur  in  fuauolumina.  Reliqua  cartilaginum  natura  terra  occulcantur 

omnia.In  quibus  de  rapis  abunde  dixiffe  poteramus  uiderfnifi  medici  mafculinifexusfa 
cerem  in  his  rotundadatiora  uero  &  concaua  fceminini,prsftanriora  fuauitatc,  &  ad  con 
diendum  faciliora, qus  fiepius  fata  tranfeunt  in  marem.  Iidem  naporum  vt.  genera  fe/ 

cere:Ccnnthium,Cleonsum,Liothafium.Bceoricum,&quodperfeuiride  dixerunt.Ex 
rjs  in  amplitudinem  adolelcit  Corinthium,nuda  fere  radice.Soiu  enim  hoc  genus  fuper/ 
ne  tendit, non  ut  cetera  in  terram .  Liothafium  quidam  Thracium  appellant,  frigorupa/ 
rientiffimum.Ab  eo  Boeoticum  dulce  eft, rotunditate  etiam  breui  notabile,necp  ut  Cleo/ 5° 
nsum  prsiongum.  In  totum  quidem, quorum  tenuiorafoliadpfi  quocp  dulcioresiquo/ 
ru  fcabra  &  angulofa  81  horrida,amaricres.  Eft  prsterea  genus  fylueftrc, cuius  folia  funt 
erues  fimiiia .  Palma  Roms  Amiterninis  datur, inde  Nurfinis, tertia  noftratibus.  Cxw 
ra  de  fatu  coram  in  rapis  dida  funt.  Cortice  &  cartilagine  conflant  raphani :  tnultisqj 
eorum  cortex  craftior  etiam  quam  quibufdam  arborum.  Amaritudo  plurima  illi  eft, K 
pro  craflitudine  corticis.Cstera  quoqj  aliquando  Iignofa.  Et  uis  mira  colligedi  fpiritum, 
laxandicg  rudum.Ob  id  cibus  ilHbcralis,utiq  fi  proxime  olus  mandatur:  fi  uero  cum  oli 
uis  drupis, rarior  rudus  fit,  minusqj  foetidus .  jEgypto  mire  celebratur  propter  olei  ferti/ 
liratcm,quod  e  femine  eius  faciunt.Hoc  maxime  cupiunt  fercre, fi  liceatrquoniam  &  que/ 
ftus  plus  quam  e  frumento, 8C  minus  tributi  eft,nu!lumq?  copiofius  oleum.  Genera  rha/  4° 
phani  Grsci  fecere  tria  foliorum  differentia,  crifpi,atq  leuis,8£  tertium  fylucftre.  Atque 
huic  leuia  quidem, fed  breuiora  ac  rotunda, copiolaq?  atque  fruricofa.fapor  autem  afpcr, 

&  medicamenti  inftar  ad  eliciendas  aluos .  Et  in  prioribus  tamen  differentia  fcminiscft, 
quoniam  aliqua  peius, aliqua  admodum  exiguum  ferunt.  Hsc  uiria  non  cadunt  nifi 
in  crifpa  folia.Noftrialia  fecere  genera.  Algidcnfe  a  loco ,  longum  atque  translucidum. 
Alterum  rapi  figura,  quod  uocat  Syriacum,  fuauifllmum  fere  ac  tenerrimum,  hyemisq 
patiens.Prscipuum  tamen  eft,  quod  e  Syria  non  pridem  aduedum  apparet,  quoniam 
apud  autores  non  repetitur,  id  autem  tota  hyeme  durat .  Etiamnum  unu  fylueflre  Grs/ 
ci  agrion  uocant,  Pontici  armon,  alq  Ieucen,  noftri  armoraciam,  fronde  copiofius  quam 

corpore 


eorpore.In  omnibus  aut  probandis  maxime  fpedacur  caules.Immitium  enim  rotundio/ 
Tcscraflioresqj,  ac  longis  canalibus. Folia  ipfa  triftiora,  8C  anguiis  horrida*  Seri  uultrha/ 
phanus  terra  foIuta3humida.Fimum  odit, palea  cotentus.  Frigore  adeogaudet,utinGer 
mania  infantiu  pueroru  magnitudine  £quet*Seritur  poft  Idus  Feb.ut  uernus  fit,  iteruqj 
circa  Vulcanalia, qus  fatio  melior.MuIti  #  Martio  #  Aprili  ferunt, #  Septebri.Incipien/ 
teincrementojconfert  alterna  folia  circuobru^re,ipfos  uero  accumulare.  Na  qui  extra  ter 
ram  cmerfit, durus  fit  atq?  fungofus*  Ariftomachus  detrahi  folia  per  hyeme  iubet,#ne 
lacuns  ftagnent  accumulamita  in  ceftatem  gtartdefcere.Quidam  prodidere,  fi  palo  ada/ 
ftocauerna  palea  infternatur  fex  digitorum  altitudine,  deinde  in  femen  fimuqj  6i  terra 
io  congeratur, ad  magnitudine  (crobis  crefcere. Praecipue  tamen  falfis  alutur.Itaqj  etiam  tali 
bus  aquis  irrigantur,#  in  iEgypto  nitro  fpargutur,ubi  funt  fuauitate  praecipui.In  totum 
quoq;  falfugine  amaritudo  eoru  eximicur,fiuntqj  coctis  fimiles.Naqj  #  codi  dulcefcut, 
&in  naporum  uicem  tranfeunt.Crudos  medici  fuadent  ad  colligenda  acria  uifcerum  dati 
dos  cum  fale  ieiunis  e(Te,atq?  ita  uomitionibus  pneparant  meatu.  Tradunt  &  pracordfis 
ceceflariu  hunc  fuccu, quando  phthifin  cordi  intus  inh^rente,  no  alio  potuiflfe  depelli  co 
pertu  (It  in  iEgypto, regibus  corpora  mortuoru  ad  fcrutandos  morbos  infecatibus.  Atqj 
ut  cft  Grsca  uanitas, fertur  in  templo  Apollinis  Delphis  adeo  ceteris  cibis  praelatus  rha/ 
phanus  ut  ex  auro  dicaretur, beta  ex  argeto,rapu  epIumbo.Scircs  nort  ibi  genitu  M.Cu 
rium  imperatorem, quem  in  hofpitio, legatis  auru  repudiaturo  affcrentibus,rapu  torren/ 
to  teminfocoinuetum  annales  noftriprodidere.Scripfit#Mo(chion  Grcecusunudcrha/ 
phano  uolume.  Vtiliftimi  in  cibis  hyberno  tepore  cxiftimatunrjdecjp:  detibus  (emper  ini/ 
miciquoniaatterat.Ebora  certe  poliunt.Odiu  hiscu  uite  maximu,  refugit^  iiixta  (atos. 
LignoOora  funt  reliqua, in  cartilaginu  genere  a  nobis  pofita.Miruqj,  omnibus  uehemeri 
tiam  faporisinefie.  Ex  tjs  paftinacce  unum  genus  agrefte  (ponte  prouenit,  ftapbilinos 
Grsce  dicitur.  Alterum  feritur  radice  uel  feminc,primo  ucre  uel  autumno,  ut  Hygino  pia 
cet  februario, augufto,feptebri,  octobri,  folo  quam  altiffimc  refofTo.  Annicula  utilis  cfie 
incipit, bima  utilior, gratior  autumno, patinisc^  maxime.  Et  fic  quoqj  uirus  illi  intradiabi/ 
leeft.  Hibifcua  paftinaca gracilitate diftat, damnatum  in  cibis, fed  medicin^ utile.  Eft# 
quartum  genus  in  eadem  fimilitudine  paftinacae,qua  noftri  gallicam  uocant .  Graxi  uero 
fo  dauconrcuius  genera  edam  quatuor  fecere.  Inter  medica  dicendum  fifer,#  ipfum  Tibe/ 
rius  princeps  nobilitauit,  flagitans  omnibus  annis  a  Germania.  Gelduba  appellatur  ca/ 
ilellum  Rheno  impofitu,  ubi  generofitas  pracipua  *  Ex  quo  apparet  frigidis  locis  conue 
nire.Ineft  longitudine  neruus,  qui  decodlis  extrahitur  amaritudinis  tamen  magna  parte 
telicia.-qus  mulfo  in  cibis  temperata,etiam  in  gratiam  uertitar.  Neruus  idem  &  paftina/ 
a  maiori, duntaxat  annicute-Siferis  fatus  metibus, februario, roartio,aprili,augufto,fep/ 
tetnbri, octobri.  Breuior  his  eft,fed  torofior  amariorq?, inula,  per  fe  ftomacho  inimicif 
fimaieadem  dulcibus  mixtis  (aluberrima.Pluribus  modis  aufteritate  uicfa  gratiam  inue/ 
nit.Nanq?  #in  polline  tunditur  arida, liquidoqp  dulci  temperatur :  #  decodta  polea,  aut 
a(Teruata,uel  macerata  pluribus  modis,  #  tunc  mixta  defruto,  aut  fubacfta  meile,  uuistie 
P  pa(Tis,aut  pinguibus  caryotis. Alio  rurfus  modo  cotoneis, malis, uel  forbis,aut  prunis, ali/ 
quando  pipere  aut  thymo  uariata,defedlus  pr^cipue  ftomachi  excitat, illuftrata  maxime 
Iulis  Augufta  quotidiano  cibo.Superuacuu  eius  femen, quonia  oculis  ex  radice  excifis* 
utbarundo  feritur.Et  hxc  autem  feritur,  #  fifer,#  paftinaca  utroqi  tempore,  ucre  #  au/ 
tumno.magnis  feminu  interuallis,nullaue  minus  quam  ternorum  pedum,  quoniam  (pa> 
tiofe  fruticat. Sifcr  autem  transferre  melius.  Proximabis  eft  bulboru  natura  quos  Cato 
in  primis  ferendos  praecipit,  celebrans  Megaricos.  Veru  nobiliffima  eft  fcil'a,quancj5  me 
dicamini  nata,  acetodp  exacuendo.  Nec  ulli  amplitudo  maior, ficut  ncc  uis  afperior.  Duo 
genera  medica:Mafculus albis  folfis,fceminanigris:Ettertiu  genus  eft  cibis  gratutmEpi/ 
menidium  uocatur  anguftius  folio, ac  minus  afpero.Seminis  plurimum  omnibus.  Cei  e/ 

G  s  rius 


354  C.  PLINII  NAfVRAlIS 

rius  tamen  prouetiiunt  fats  bulbis  circa  latera  natis.  Et  ut  crefcant,  folia  qus  funt  bis  ara/ 
pia, deflexa  circa  obruuntur  .Ita  fuccum  omnem  in  fe  trahunt  capita.  Sponte  nafcuntur 
copiofiffime  in  Balearibus  Ebufoqj  infulis, ac  per  Hifpanias.  Vnum  de  tjs  uolumen  con/ 
didit  Pythagoras philofophus,  colligens  medicasuires,quas  proximo  reddemus  libro. 
Reliqua  bulborum  genera  differut  colore, magnitudine, fuauitate.Quippe  cum  quidam 
crudi  mandantur, ut  in  Cherronefo  Taurica.Poft  hos  in  Africa  nati  maxime  laudantur, 
mox  Apuli.Genera  Grsci  hsc  fecere:Bulbinen,fetanion,  pythion,acrocorion,  sgilopa, 
fifyrinchion.In  hoc  mirum,imas  eius  radices  crefiere  hyeme:uerno  autem  cum  apparue/ 
rit  uiola ,  minui  ac  contrahi,  tum  deinde  bulbum  pinguefcere.Eft  inter  genera ,  quod  in 
iEgypto  aron  uocant,  fiylls  proximum  amplitudine,foltjs  lapathi, caule  recto  duumcu  I(> 
bito rum, baculi  craffitudine, radice  mollioris  naturs,  qute  edatur  8C  cruda.Effodiuturbul 
bi  ante  uer, aut  deteriores  ilico  fiunuSignum  maturitatis, folia  inarefcentia  ab  imo.Vetu/ 
ftiores  improbant .  Item  patuos  St  longos .  Contra  rubicundis  rotundioribus^  laus,  8£ 
grandiflimis .  Amaritudo  plerifq?  in  uertice  eft.  Media  eorum  dulcia  .  Bulbos  non  nafci, 
nifi  ex  femine,  priores  tradiderunt .  Sed  St  Prsneftinis  campis  fponte  nafcuntur,  ac  fine 
modo  etiam  in  Remorum  aruis. 

De  hortenfium  herbarum  radicibus,folns,floribus,coloribus.  Cap.  vi 

T  T Ortenfibus  omnibus  fere  fingul^  radices, ut  rhaphano,bet^,apio;malu*.Ampli{fi 
JTlffla  aut  lapatho, ut  qus  defiendat  ad  tria  cubita.Sylueftri  minores,tumids.Eftofla 
quocp  diu  uiuir.Quibufdam  tamen  capillata,  ut  apio,  malus .  Quibufdam  furculofe,ut 20 
ocimo.  Alqs  carnofs  ut  beta: ,  aut  magis  etiamnum  croco .  Aliquibus  ex  cortice  St  carne 
conflant, ut  rhapbano,6C  rapis.  Quorundam  geniculata  funt  ut  graminis.  Qus  redam 
non  habent  radicem, ftatim  plurimis  nituntur  capillamentis,  ut  atriplex, &  blitum .  Scilla 
autem  St  bulbi, St  cepe,8C  allium,non  nifi  in  reclum  radicantur.Sponte  nafcentium  qua/ 
dam  numerofiora  (unt  radice  quam  folio,ut  afpalax, perdicium, crocum.  Florent  cum  fra 
xino  ferpylIum,abrotanum,  napi,  rhaphani,menta,  ruta,  Si  cstera  quidem  cum  coepere 
deflorefiunt .  Ocimum  autem  particulatim  Si  ab  imo  incipit:qua  de  caufa  diutiffimeflo/ 
ret.Hoc  Si  ia  heliotropio  herba  euenit.Fios  alrjs  candidus, alqs  luteus,  alrjs  purpureus.Fo 
lia  cadunt  a  cacuminibus,origano,inuls,&:  aliquando  ruts  iniuria  Isfe.  Maxime  conca/ 
ua  funt  ceps,gethyo.  Allium  cepascp  inter  deos  iureiurado  habet  Algyptus.Cepe  gene/ 
ra  apud  Grscos,fardia,famothracia,  alfidcna,  fetania,  fchifta,  Afiaionia,ab  oppido  Iu/ 
des  nominata.  Omnibus  etiaodor  lachrymofus,  Si  prscipue  Cyprqs,  minime  Gnfdrjs. 
Omnibus  corpus  tutum  pinguitudinis  earum  cartilagine.E  eundis  fetania  minima  exce/ 
pta  tufculana,fcd  dukis.Schifta  autem  Si  afcalonia  condiuntur.Schiftam  hyeme  cum  co 
ma  fua  relinquunt,uere  folia  detrahunt,  Si  alia  fubnafiuntur  rjfdem  diuifuris:  unde  Si  no/ 
men.  Hoc  exemplo  reliquis  quot£  generibus  detrahi  iubent,  ut  in  capita  crefcant  potius 
quam  in  femina.  Afcaloniarum  propria  natura.Etenim  uelut  fteriles  funt  ab  radice, 8i  ob 
id  femine  feri  illas, non  deponi  iuflere  Grsci.Prsterea  ferius  circa  uer  cum  germinat  tras/ 
ferri,ita  craffefccre,&  tunc  properare  prsteriti  temporis  penfitatione.  Feftinandu  autem 
in  his  eft,quoniam  maturs  celeriter  putrefiunt.  Si  deponantur.  Si  caulem  emittunt  &  fe/  40 
men,ipfst^  euanefiunt.  Eft  St  coloru  differentia .  Samo  enim  St  Sardibus  candidifiims 
proueniunt.Sunt  in  honore  Si  Cretics,de  quibus  dubitant  an  esde  fint  qus  Afialonix: 
quonia  fatis  capita  craffeftut:depofitis,cauIes&fimina.  Diftat  fapore  tantu  dulci.  Apud 
nos  duo  prima  genera.  Vnum  condimentarium,quod  illi  gethyon,  noftri  paliacanauo/ 
cant.Seriturmenfibusmartio,aprili,maio.  Alterum  capitatum,  squeab  squinodioau/ 
tumni,uel  fauonio.Genera  eius  aufteritatis  ordine,  Africana,  Gallica,  Tufculana,  Ami/ 
ternina.Optimaautemquf  rotundiffima.Iteruffaacriorquamcandida,ficca,quamuiri/ 
dis,&  cruda  quam  coda,ficca  quam  condita .  Seritur  Amiternina  frigidis  &  humidislo/ 
cis, Si  folaalltj  modo  capite, reliquae  femine.  Proxima^  «flate  nullfi  femen  emittunt,  fed 

caput 


HISTORIAE  LIBER  XTX  555 

capiit  tantum  quod  inare(cit.Sequenriautem  anno  permutata  ratione  femen  gignitur,  ca 
put  ipfum  corrumpitur.Ergo  omnibus  annis  feparatim  femen  cepe  caufa  feritur,  fepara/ 
tira  cepe  feminis.  Seruantur  autem  optime  in  paleis. Getbyum  pene  fine  capite  eft,cerui/ 
cis  tantum  long#,82  ideo  totum  in  fronde, fepiusq?  re(ecatur,utporrum.Ideo  82  illud  fe/ 
mnt,no  deponunt.C#tero  cepas  ter  foffo  folo  (eri  iubent,extirpatis  radicibus  herbarum 
in  iugera  denas  libras.  Inter mifceri  fatureia,quonia  melius  proueniat.  Runcari  pr#terea, 
Kfarririjfi  non  f#pius, quater.  Afialonia  menfe  Februario  ferunt  noftri.Semen  ceparum 
nigrefeere  incipiens,antequam  marcefcat  metunt.  Ht  de  porro  in  hanc  cognationem  di/ 
ci  conueniat,pr#fertim  cum  fediuo  nuper  autoritatem  dederit  princeps  Nero,uocis  gra/ 
10  tia,  ex  oleo  ftatis  menfium  omnium  diebus,  nihilqj  aliud, ac  ne  pane  quidem  uelcendo; 
Seritur  (emine  ab  #quinodio  autumnoifi  fediuum  facere  libuit, denfius.  In  eadem  area 
fecatur  donec  deficiar, ftercotaturq?  femper  fi  nutritur  in  capita  antequam  fecetur .  Cum 
increuit  in  aliam  arcam  transfertur,  fummis  folrjs  leuiter  recifis  ante  medullam ,  82  capiti/ 
bus  retradis,tunicisue  extremis.  Antiqui  filice  uel  tegula  fubiedia  capita  dilatabant.Hoc 
item  in  bulbis.Nunc  farculo  leuiter  conuelluntur  radices, ut  delumbat#  alant, neqj  diftra/ 
hant.  Infigne  quod  cum  fimo  I#toc£  folo  gaudeat, rigua  odit,  82  tamen  proprietate  qua/ 
dam  foli  conftat.Laudatiffimus  in  i£gypto,mox  orchi#  ateg  arici#.Sediui  duo  genera* 
Herbaceum  folio  incifuris  eius  euidentibus,  quo  utuntur  medicametarq  .Alterum  genus 
(bauioris  folrj,rotundioriscp,incifuris  leuioribus*  Fama  eft:*  Mela  equeftris  ordinis  reum 
w,ex  procuratione  a  Tiberio  principe  accerfitu,  in  fumma  defperatioe  fucco  porri  ad  trium 
denariorum  argenteorum  pondus  haufto,confeftim  expiraffe  fine  cruciatu.Ampliorem 
modum  negant  noxium  eflfe.  Allium  ad  multa  ruris  pr#cipue  medicamenta  prodeffe 

creditur.Tenuiflfimis  82  qu#  feparantur  in  uniuerfum  uelatur  membranis,mox  pluribus 
coagmentatur  nucleis,  82  his  feparatim  ueftitis.  A  (peri  faporis,quopluresnuclei  fuere, 
hoceftafperius.Tedium  huic  quoq?  halitu, ut  cepis, nullum  tamen  codis .  Generudiffe/ 
rentiain  tempore.Prgcox  maturefeit  LX.diebus.Tum  in  magnitudine.  VIpicum  quoque 
io  hoc  genere  Gr#ci  appellauere  allium  Cyprium, ali)  antifcorodon,pr#cipue  Afric#  ce/ 
lebratum  inter  pulmentaria  ruris, grandius  alio.Tritum  in  oleo  82  aceco,mirum  quantum 
krefcat  fpuma.  Quidam  ulpicum  82  allium  in  plano  feri  uetant,  caftellatimc^  grumulis 
p  imponi, diftantibus  inter  fe  pedes  ternos .  Inter  grana  digiti  intereffe  debent,  fimulatque 
tria  folia  eruperint,  farriri .  Grande(cunt  quo  f#pius  farriuntur.  Maturefcentium  caules 
depreffi  in  terram  obruuntur,  ita  cauetur  ne  in  frondem  luxurient .  In  frigidis  utilius  uere 
feti  quam  autumno .  C#terum  ut  odore  careatit,  omnia  h#c  iubentur  feri  eum  luna  fub 
terra  (it, colligi  cum  in  coitu.Sine  his  Menader  e  Gr#cis  autof  eft,allium  edenttbus,fi  ra/ 
dicem  bet#  in  pruna  toftam  fuperederint, odore  extingui .  Sunt  qui  82  allium  82  ulpicum 
inter  Capitalia  ac  Saturnalia  feri  aptiffime  putet.  Alliu  82  femine  prouenit,fed  tatde.PriV 
tuo  enim  anno  porri  craffitudine  capite  efficitur :  fcquenti  diuiditur,tertio  confummaturi 
pulchriusq?  taleexiftimant  quidam.In  femen  exire  no  debet  :  (ed  intorqueri  caulis  fatio/ 
nisgratia,uti  caput  ualidius  fiat .  Quod  (i  diutius  allium  cepeqj  inueterari  libeat, aqua  fal/ 
40  fa  tepida  capita  intingenda  funt .  Ita  diuturniora  fient,  melioraqj  ufui,  fed  in  fatu  ftcrilia* 
Alt)  contenti  funt  primo  fuper  prunas  fufpendiffe,abundec£  ita  profici  arbitratur  ne  ger 
minent.Quod  facere  allium  cepamcp  extra  terra  quoqj  certum  eft, 82  cauliculo  ado  eua/ 
nefeere .  Aliqui  82  allium  palea  optime  feruari  putant.  Allium  eft  82  in  aruis  (ponte  na/ 
fcens,  alum  hoc  uocant:  quod  aduerfus  improbitatem  alitum  depafcenttum  femina  co/ 
ftam,ne  renafei  poffit, aboritur » ftatimq?  qu#  deuorauere  aues,ftupentes  manu  capiun/ 
tur,82  fi  paulum  commorauete  fopit#,Eft  82  fylueftre,  quod  urfinum  uocant  odore  mol/ 
li, capite  pr#tenui,foltjs  grandibus. 


55  6  C.  PLINII  NATVRALIS 

Quoto  die  quarqj  herbs  nafcuntur  fat s,Si  quomodo  qusq*  formentur  uel  digcran 
tur,Si  quorum  fingula  genera  funt,8i quorum  plura.  Cap.  vn 

IN  horto  fatorum  celerrime  nafcutur  ocimum, blitu,napus,eruca:tertio  enim  die  en- tu/ 
puntianethutn  quarto, laduca  quinto, rhaphanus  fexto,cucumis8i  cucurbit?  feptimo, 
prior  cucumis, nafturtiu  acOnapi  quinto, beta  sftate  fexto,hycme  decimo, atriplex  cfta/ 
uojccpe  xix.aut  xx.gcthyum  x.aut  xn.Contumacius  coriandru.Cunila  quide  St  ori/ 
ganum  poft  xxx.diem.Omnium  aute  difficillime  apium, quadragefimo  enim  dic  cura 
celerrime, quinquagefiroo  maiore  ex  parte  emergit.  Aliquid  8i  feminu  f  tas  confert, quo/ 
niam  recentiora  maturius  gignunturrin  porro, gethyo, cucumere, cucurbita.Ex  uetere  aut 
celerius proueniunt apium, beta, cardamum, cunila, origanum, coriadrum. Mirum inbe/  w 
ts  feminemen  enim  totum  eode  anno  gignit, fed  aliquid  fequente, aliquid  tertio.Itacp  ex 
copia  feminis,modice  nafcitur.Qusdaanno  tantu  fuo  pariunt,qusdafspius,Gcutapiu, 
porrum, gethyum.Hsc  enim  femel  fata, pluribus  annis  reflabili  fertilitate  proueniunt.Se 
mina  plurimis  rotunda, aliquibus  obloga, paucis  foliacea  8i  Iata,ut  atriplici.  Quibufdsm 
angufta  8i  canaliculata, ut  cumino.Differunt  8i  colore, nigro  candidoqjiitem  duritie.Sur 
culacea  in  folliculo  funt  rhaphano,finapi,rapo.Nudu  femen  aprj, coriandri, anethi, forni/ 
culi,cumini.Cortice  obdudta  bliti, bets, atriplicis, ocimi.  At  ladtucis  in  lanugine.  Nihil oci 
ffio  fcecundius,cum  maledidlis  ac  probris  ferendum  prarcipiunt,  ut  latius  ptoueniat:  fato 
pauitur  terra.  Et  cuminum  qui  ferunt  precantur  ne  exeat.  Qua:  in  cortice  funt, difficillime 
marefeunt,  maximeqj  ocimum, Si  gith.  Siccantur  omnia, ac  funt  fcecunda.Vtique  melio  2« 
ra  nafcuntur  aceruatim  fato  femine,quam  fparfo .  Ita  certe  porrum  Si  allium  ferunt  inia/ 
emfis  colligatum.  Apium  etiam  paxillo  cauerna  fadta,  ac  fimo  ingefto.Nafcuntur  autem 
cmnia  aut  femine,  aut  auulfione.  Qua:da  femine  Si  furculo,ut  ruta ,  origanum, ocimum: 
praecidunt  enim  Si  hoc  cum  peruenitad  palms  altitudinem .  Quadam  8i  radiceSifemi/ 
ne,  ut  cepa, allium, bulbi, Si  fi  quorum  radicem  anniferorum  relinquunt.Eorum  ueroqu? 
a  radice  nafcuntur.radix  diuturna8i  fruticofa  cfl,ut  bulbi,  gethyi,fcil!s.  Fruticant  alia  Si 
non  capite,  ut  apium  Si  bcta.Caule  recifo  fere  quidem  omnia  regerminant, exceptis qus 
non  fcabrum  caulem  habent :  Si  in  ufum  uero  ocimum,  rhaphanus, lacluc2.  Hanc  etiam 
fuauiore  putat  a  regcrminatione.Rhapbanus  utiqj  iucundior  detractis  folrjs  antequam 
decaulefcat.Hoc  Si  in  rapis.Nam  8i  eadem  direptis  folqs  cooperta  terra  crefcunt,duratqf 
in  sftatc.Singula  genera  funt  ocimo,  lapatho,blito,nafturrio,erucs,atriplici,  coriandro, 
anetbo:Hsc  enim  ubicp  eadem  funt, neque  aliud  alio  melius  ufquam .  Rutam  furtiuam 
tantum  prouenire  fertilius  putant, ficut  apes  furtiuas  peffime.Nafcuntur  etiam  non  fata, 
mentaftrum,ncpeta,intubum,pulegium.Contra  plura  genera  funt  eorum  qus  diximus 
dicemusq?,Si  in  primis  apio. 

Natura  Si  genera,  Si  hiftoris  ad  condimenta  in  horto  fatarum 
rerum  xxxvi.  Cap.  vm 

ID  enim  qd {pote in  humidis  nafcitur,heliofelinu  uocatur,uno  folio, nec  hirfutu.Rur/ 
fus  in  ficcis  hippofclinu, pluribus  foIqs,fimile  heliofelino.  Tertiueft  oreofelinu,  cicuts 
folqs,radice  tenui, femine  anethi, minutiore  tantu.  Et  fatiuiaut  differetis  in  folio,  denfo,  40 
crifpo,aut  rariore  Si  leuiore.Ite  caule  tenuiore, aut  crafliore.  Et  caulis  alioru  cadidus  cft,ali 
orum  purpureus, alioru  uarius.Lad ucs  Grsci  tria  fecere  genera :  Vnu  lati  caulis, adeo  ut 
hoftiola  olitoria  ex  his  fadIitari,pdiderint.Foliu  his  paulo  matus  herbaceo  Si  anguftiffi/ 
mum,ut  alibi  cofumpto  incremento.  Alteru  rotundi  caulis.  Tertiufcfiile,quod!aconiccn 
uocac.Alf)  colore  Si  tepore  fatus  genera  difcreuere.Effe  em  nigras, quaru  femen  mefe  Ia/ 
nuario  feratur:aibas, quarum  Marcioirubentes, quarum  Aprili.  At  omnium  earum  plan/ 
tas  poft  binos  menfes  differri.Diligetiores  plura  genera  faciur, purpureas,  crifpas,cappa/ 
docas,Grscas.Longioris  has  foli],caulisc£  lati,  prsterea  longi  Si  angufti,  intubisfimilis. 
PefTimu  aut  genus  cu  exprobratione  amaritudinis  appellauere  picrida.Eft  etianum  alia 

diffindito 


H  r  S  T  0  R  flE  '  'LIBER  XIX  5$? 

diftinclio  atr®,qu®  meconis  uocatur, a  copia  Iacflfs  (bporifcrfiquanqua  omnes  fomnum 
parere  creduntur. Apud  antiquos  Italia:  hoc  fblu  genus  caru  fuit,  &  ideo  Iacftuc®  nomen 
adepp.Putpnrcam  maximp  radicis,  C®ciliana  nocanr.Rotundam  uero  ac  minimasradi 
ris, latis  folfjs,aftylida .  Quidamqj  eunuchion,  quoniam  h®c  maxime  refragetur  ueneri. 
Eft  quidem  natura  omnibus  refrigeratrix, Si  ideo  ®ftate  grata:  ftomacho  fafticlium  aufe 
runt,cibiqj  appetentiam  faciunt.Diuus  certe  Auguftus  ladluca  coferuatusin  aegritudine 
fertur, prudentia  Muf?  medici,cum  priores  eam  ob  religione  minime  comanducarentiin 
tantu  recepta  comendatione,ut  feruari  etiam  in  alienos  menfes  eas  oxy melite  repertu  fit. 
Sanguinem  quoq?  augere  credutur.Eft  etianum  qu®  uocatur  caprina  iadtuca,  de  qua  di 
10  cemus inter  medicas.Et  ecce  cum  maxime  coepit  irrepere  fatiuis  admodum  probata,  quis 
cilicia  uocatur,  folio  cappadoc®,nifi  crifpum  latiusq?  effet.  Nec  ex  eodem  genere  pol) 
funt  dici,neqj  ex  alio  intubi,hyemis  impaticntiores,uirusq?  pr®ferentes,fcd  caule  no  mi 
nus  grati.Seruntur  uerno  piat®  eorum, ultimo  uere  transferuntur .  Eft  Si  erraticum  inru/ 
bum,quod  in  Aegypto  cichoriu  uocat,de  quo  plura  alias.  Inuentu  omnes  thyrfos  uel  fo 
lia  lactucarum  prorogare  urceis  conditos,ac  recentes  in  patinis  coquere .  Seruntur  lactu/ 
a  anno  toto  Icetis  Si  riguis  ftercoratisqj,  binis  menfibus  inter  femen  plantamq?  Si  ma/ 
turitatcmXegitimum  tamen, a  bruma  (eme  iacere, plantam  fauonio  trasferre:aut  femen 
fauoniojplanram  ®quino<ftio  uerno.  Alb®  maxime  byemem  tolerant.  Humore  omnia 
hortenfta  gaudent, Si  ftercorc,pr®cipue  Iacftuc®,&  magis  intubi.Seri  etiam  radices  illitas 
jo  Emo  intereft, Si  repleri  ablaqueata  humo.Quida  5 i  aliter  amplitudine  auget, recifis  cuna 
adfemipedem  exercuerint, fimocp  fuillo  recenti  illitis.  Candorem  uero  putant  cotingere 
ijsdutaxat  qu®  fint  feminis  albi,fi  harena  de  littore  a  primo  incremento  cogeratur  in  me 
<jias,atqj  increfcentia  folia  contra  ipfas  religentur,  Beca  hortenfioru  Ieuiffima  eft.  Eius 
quoc^  4  colore  duo  genera  Gr®ci  faciunt, nigrum, 81  candidum,quod  pr®ferunt,parciffi 
mi  feminis, appellantq?  ficulu, candoris  fane  clifcrimitte  pr®ferentes  Si  la<ftuc®.Noftri  be 
t®  genera  faciunt  uernu  &  autumnale,a  teporibus  fatiuis,quancf$  Si  lunio  feritur.Trasfe/ 
ruatur  aut  in  planta  quoqj,3i  oblini  fimo  radices  fuas,!ocumcp  fijnilitcr  roadidu  amant. 
Vfus  qsSi  cu  lente  ac  faba,idecp  qui  oleristSi  pr®cipuus,  ut  lenitas  excitetur  acrimonia  fi 
napis.Medici  nocentiore  quam  olus  efte  iudicauere.Quatn  ob  rem  appofiras  no  nemini 
jo  deguftare  etia  religio  eft, ut  ualidis  potius  in  ci bo  flnr.  Gemina  rjs  natura,  &  oleris  Si  capi 
teipfo exilientis  bulbi.  Species  fumma  in  latitudine.  Ea  cotingit  ut  in  Iatftucis,  cum  ccepe/ 
rint colore  trahere  impolito  leui  pondere.  Necp  alq  hortenfioru  latitudo  maior.In  binos 
pedes  aliquado  fe  pandut,multu  Sifoli  natura  coferente  eis.Et  in  Circeiefi  agro  ampliffi/ 
m^proueniunt.Sunt  qui  betas  punico  malo  florete  optime  feri  exiftimet, transferri  aut, 
cuquinqj  folioru  efte  cceperinr.Mira  differetia,fi  uera  eft, candidis  folui  afuos  modice,ni 
gris  inhiberi.Et  cu  brafiica  corrupatur  in  dolio  uini  fapor,  odore  bet®  foliis  demerfis  re/ 
ftitai.01us  caulesep  quibus  nuc  principatus  hortoru,  apud  Grmcos  in  honore  fuifle  non 
repedo.  Sed  Cato  braflic®  miras  canit  laudes, quas  in  medendi  loco  reddemus.Genera 
eius  facit  tria:  Vnam  extentis  folrjs, caule  magno.  Alteram  crifpo  folio,  qua  apianam  uo/ 
40  cat.Tertiam  minutis  caulibus, lenem, teneram, minimeq?  probat .  Braftica  toto  anno  feri/ 
turquonia  Si  toto  fecatur.  V ciliflime  tame  ab  ®quinocftio  autuni.  Transfertur  cu  quinqj 
folioru  eft. Cymas  a  prima  fedlione  pr®ftat  proximo  uereddic  eft  quida  ipforucauiium 
delicatior  teneriorcp  cauliculus,  Apicii  luxuria, Si  per  eu  Drufo  C®fari  faftiditus,  no  fine 
caftigationeTiberi]  patris.Poft  Cyma  ex  eadem  brafifica  cotingunt  ®ftiui  autumnales^ 
cauliculi, mox  hyberni,iteruc£  cyme, nullo  ^que  genere  multifero, donec  foa  fertilitate  co 
fumatur.Tertia  circa  folftitiu,ex  qua  fi  b  umidior  locus  eft  ®  ftate,ficcior  autuno  placatur. 
Humor  fimusq?  fi  defuere, maior  faporis  gratia  eft:fi  abudauere,l®tior  fertilitas.  Fimum 
afininum  maxime  conuenit.Eft  h®cquoqj  res  inter  opera  gane^quapropter  no  pigebit 
uerboiiusperfequi.Prgcipuus  fit  caulis  fapore  ac  magnitudine, primu  omniu  fi  in  rep2fti 

natd 


353  C.  PLINII  NATVRALIS 

nato  feras, dein  fi  terra  fugientes  cauliculos  feces,  aterraCp  proceritate  Iuxuriofa  attoilen/ 
tes  fe,exaggcrado  aliam  accumules  ita, ne  plus  qudm  cacumen  emineat.Tritianu  hoc  ge/ 
dus  uocatur,bis  coputabili  impendio  txdio^.Cstera  genera  coplura  funt.Cumanu  feO 
fili  folio, capite  patulu»  aricinu  altitudine  non  excelfius,  folio  numerofius  q?  tenuius.  Hoc 
utiliffimu  exiftiraatur,quia  fub  omnibus  pene  foli)s  fruticat  cauliculis  peculiartbus.Ponv 
peianum  procerius, caule  ab  radice  tenuijintra  folia  craflefcit.  Rariora  hxc  anguftioraq?, 
fed  teneritas  in  dote, fi  frigora  non  tolerattquibus etia  aluntur  brutiani,  prcegrades  folqs, 
caule  tenues, fapore  acuti .  Sabellico  ufq;  in  admiratione  crifpa  funt  folia,  quoru  craflitu/ 
do  caule  ipfum  extenuat,fed  dulciffimi  perhibetur  ex  omnibus.Nuper  fubiere lacuturres 
ex  coualle  Aricina,  ubi  quonda  fuit  lacus  turris^  qu®  remanet, capite  praegrandes, folio  io 
innumeri.  Ali)  in  orbem  porrecti, alij  in  latitudine  torofi.  Nec  plus  ullis  capitis  poft  tritia 
num,cui  pedale  aliquado  cofpicitur,&  cyma  nullis  ferior .  Cuicuqj  autem  generi  pruina 
plurimum  fuauitatis  conferunt:^  nifi  obliquo  uulnere  defendatur  medulla,  plurimuno/ 
cent.  Semini  deftinati  non  fecantur .  Eft  etiam  lua  gratia  nunquam  planta:  habitum  ex/ 
cellentibus,  halmyridia  uocant,  quoniam  nifi  in  maritimis  non  proueniunt,  nauigatione 
quoq;  longinqua  uiridibus  adferuatis.  Statim  defedti  ita  ne  humum  attingant,  in  cados 
olei  quam  proxime  ficcatos,obturatosq5  conduntur  omni  fpiritu  exdufo.Suntquiplan/ 
tam  in  transferendo  alga  fubdira  pediculo  nitroue  trito, quod  tribus  digitis  capiatur,  cele 
riorem  ad  maturitatem  fieri  putent.  Sunt  qui  femen  trifolii  nitrumcp  fimul  tritum  afper/ 
gant  folfis .  Nitrum  in  coquendo  etiam  uiriditatem  cuflodit .  Aut  Apiciana  codtura  oleo  2« 
ac  fale  prius  quam  coquantur  maceratis.Eft  inter  herbas  genus  inferendi,  pracifis  germi/ 
nibus  caulis, 8C  in  medullam  femine  ex  alfis  addito.Hoc  Sd  in  cucumere  fylueftri .  Necnen 
olus  quoq?  fylueftre  eft  triu  folioru,diui  Iulrj  carminibus  pracipueiocisqj  militaribus  ce/ 
lebratu.  Alternis  quippe  uerfibus  exprobrauere  lapfana  fe  uixifle  apud  Dyrrhadmprs 
miorum  parfimoniam  cauillates.Eft  autem  id  cyma  fylucftris .  Omnium  hortenfiorum 
lautiffima  cura  afparagis.  Deo  origine  eorum  in  fylueftribus  curis  ab  ude  diclum,&  quo 
modo  eos  iuberet  Cato  in  harundinetis  feri.Eft  &  aliud  genus  incultius  afparago,  mitius 
corruda, paftim  etiam  montibus  nafcens  refertis  fuperioris  Germania:  campis,  noninfei' 
to  Tibertj  Cafarisdidto ,  herbam  ibi  quandam  nafei  fimillimam  alparago.  Nam  quod 
in  Nefide  Campania  infula  fponte  nafcitur,longe  optimum  exiftimatur .  Hortenfiufe/  }o 
ritur  fpogrjs.  Eft  enim  plurima  radicis, alrifiimeq?  germinat.  Viret  thyrfo  primu  emicati/ 
te:qui  caulem  educes, tepore  ipfo  faftigatus  in  toros  ftringitur.Poreft  SC  femine  feri.  Ni/ 
hil  diligentius  comprehendit  Cato,nouifli'mucp  libri  eft,  ut  appareat  repentinam  2010/ 
uitia  uiro  curam  fuifte.  Locu  fubigi  iubet  humidu  aut  craffum .  Semipedali  undiqj  inter/ 
uallo  feri,ne  calcetur.Praterea  ad  lineam  grana  bina  aut  terna  paxillo  dimitti,uidelicet,fe 
mine  tum  tantu  ferebatur.Id  fieri  fecundu  aquinotftiu  uernu.Stercore  fatiari,crebro  pur/ 
gari,caueri  ne  cu  herbis  euellatur  afparagi.Primo  anno  ftraroento  ab  hyeme  protegi.  Ve 
re  aperiri, farriri,runcari.Tertio  incedi  uerno.Quo  maturius  incenfus  eft, hoc  meliuspro/ 
uenit.Itacp,  harundinetis  maxime  couenit,qua  feftinat  incendi.Sarriri  iubet  ide  non  ante 
quam  afparagus  natus  fuerit,  nc  in  farriedo  radices  uexetur.Ex  eo  uellialparagum  abra/  40 
dice.Na  fi  defringatur, ftirpefccre,&  intermori.  Velli  donec  in  feme  eat.Id  aut  maturefee 
re  ad  ucr,inccndic[?:ac  rurfus  cu  apparuerint  alparagi,farriri, ac  ftercorari.  Ac  poftannos 
noue,cu  iam  uetus  fit,digeri  fubacfto  folo  ftercoratoq? ,  Tum  Ipongqs  feri,GnguIoru  pe/ 
dum  interuallo.Quin&ouillofimonominatim  uti, quoniam  aliud  herbafcerct  Nec  quic 
quam  poftea  tentatum  utilius  apparuit ,  nifi  quod  circa  Idus  Februari)  defoflo  femine 
aceruatisparuulis  ferobibus  ferunt, plurimum  maceratum  fimo .  Dcin  nexis  inter  fe  radi/ 
cibus,  fpongias  fatftas  poft  aquinocftium  autumni  difponunt  pedalibus  interuallis,fer/ 
tilitate  in  denos  annos  durante .  Nullum  gratius  his  folum  quam  Rauennatium  horto/ 
rum.Indicauimus  corruda, Hunc  enim  intelligimus  fylueftre  alparagu,que  Graci  or/ 

minum 


minum  aut  myacantHon  uocant,  alqsfie  nominibus .  Inuenio  nafci  St arietis  cornibus  ru^ 
Gsatq$  defodis .  Poterant  uideri  dida  omnia  qu»  in  pretio  font,  nifi  reftaret  res  maximi 
qudlus,non  fine  pudore  dicenda.  Certum  eft  quippe  carduos  apud  Carthaginem  ma/ 
gnam,Cordubamq?  pr»cipue,feftertia  fena  milia  ex  qs  aruis  reddere,quoniam  porteta 
quoq?  terrarum  in  ganeam  uertimus, etiam  ea  qu»  refugiunt  quadrupedes  confci».Car 
duos  ergo  duobus  modis  feruntcautumno  planta, &  femine  ante  Nonas  Martias.  Plan/ 
txq;  ex  eo  difponuntur  ante  Idus  Nouembris,  aut  in  locis  frigidis  circa  fauonium.  Ster/ 
corantur  etiam3fi  dtjs  placet, Ifctiuscgproaeniunt  .*  condiunturqj  aceto3melIe  diiuto,addi/ 
talaferis  radice,  &  cumini,  ne  quis  dies  fine  carduo  fit.  Cetera  in  tranicurfu  dici poffunk 
io  Ocimum  Parilibus  optime  feri  ferunt. Quidam  St  autumnonubentcp,  cum  hyeme  fe 
ratur, aceto  femen  perfundi.Eruca  quoq?  St  nafturtium,uel  »ftate  uel  hyeme  facillime  na 
fcuntur.  Eruca  praecipue  frigorum  contemptrix, diuerf»  eft  qudm  Iaduca  natur», conci/ 
tatrix  uencris ;  idcirco  iungitur  illi  fere  in  cibis,  ut  nimio  frigori  par  feruor  immixtus  tem/ 
peramentum  »quer.Nafturtium  nomen  accepit  a  narium  tormeto.Er  inde  uigoris  figni 
ficatio  prouerbio  id  uocabulum  ufurpauit,  ueluti  torpore  excitantis.In  Arabia  mir»  ara 
plitudinis  dicitur  gigni.  Ruta  quoq?  feritur  fauonio,  St  ab  »quinodioautuni,odithye 
tnem&  humore  ac  fimum.  Apricis  gaudet  &ficcis, terra  cp  maxime  lateraria.  Cinere  uulc 
nutriri.Hic  St  femini  mifcetur,ut  careat  erucis.  Autoricas  etiam  peculiaris  apud  antiquos 
eifuir.Inuenio  muftu  rutatum  populo  datum  d  Cornelio  Cethego*  in  confulatu  collega 
20  Quintij  FlamininijComitqs  pera  Ais.  Amicitia  eft  ei  St  cu  fico, in  tantu,ut  nufcp  if  dor  pro 
aeniatquam  fub  hac  arbore.Seritur  &t  furculo, melius  in  perforata  faba  indito,  qu»  fuc/ 
conutrit  comprehendendo  furculu.Seritur  St  a  feipfa.  Naqj  incuruato  cacumine  alicuius 
rami,cum  attigerit  terra, ftatim  radicatur.  Eadem  St  in  ocimo  natura,  nifi  quod  difficilius 
crefcit.Sed  durata  runcatur  no  fine  difficultate, prouenientibus  ulceribus,  ni  munitis  ma/ 
oibusid  fiaqoleoue  defenfis .  Conduntur  autem  St  eius  folia,  feruanturcp  fafciculis.  Ab 
fcquinodio  uerno  feritur  apium, femine  paululum  in  pila  pulfeto.Crifpius  ficputant  fie/ 
ti,aut  G  fatum  calcetur  cylindro  pedibusiie.  Proprium  ei  quod  colore  mutat .  Honos  ipft 
in  Achaia, coronare  uidores  facri  certaminis  Nemea1.  Eodem  tempore  feritur  menta 
plantamel  fi  nondum  germinat,fpongia.Minus  h»c  humido  gaudet.  Adftate  uiret,  hye/ 
)3  raeflaueicit.Genus  eius  fylueftre,mentaftrum  eft.Ec  hoc  propagatur  ut  uitis,  uel  fi  inuer 
Gramiferantur.Ment»  nomen  fuaukas  odoris  apudGr»cos  mutauir,  cum  alioqui  roin/ 
thauocaretur,unde  ueteres  noftri  nomen  declinauerut.Grato  menta  menfas  odore  per/ 
currit  in  rufticis  dapibus.Semel  fata, diutina  »tate  durat.Congruit  pulegio,  cuius  natura 
incaraarrjs  reflorefcens  f»pius  dida  eft.  H»c  quocp  feruantur  fimili  genere,  menta  dico 
pulegiumq?  St  nepitam.  Condimentoru  tamen  omniu  faftidqs  cy  minu  amiciftimum* 
Nafcitur  in  fumma  tellure  uix  hcerens, &  in  fublime  tendes.In  putridis  8t  calidis  maxime 
locis, medio  ferendu  uere.  Alteru  eius  genus  fylueftre,quod  rufticu  uocac,  alq  Thebaicus 
G  tritu  ex  aqua  potetur, in  dolore  ftomachi  prodeft .  In  Carpetania  noftri  orbis  maxime 
laudatur, alioqui  Adhiopico  Africoq?  palma  eft.  Quidahuic  Adgyptium  prfferunt.Sed 
43  przcipue  olufatru  mir»  natur»  eft.Hippofclinu  Gr»ci  uocant, alq  feny  rneu.E  lachry  ma 
caudicisfuinafeitur.Seritur  St  radice.Succu  eius  qui  colliguqmyrrh»  faporem  habere  di 
cuntAutorq?  eft  Theophraftus,myrrha  fata  natu .  Hippofelinu  ueteres  pr»ccperant  in 
locis  incultis, lapidofis,iuxtamaceriam  feri.Nunc  St  repaftinato  feritur, 8t  a  fauonio  poft 
aquinodium  autumni.  Quippe  cu  capparis  quoqj  feratur  ficcis  maxime, area  in  defoftii 
cauata,ripis<£undiq3circunftrudis  Iapide:alias  euagatur  per  agros, 8t  cogit  folum  fteri/ 
lefcere.  Floret  »ftate.  Viret  ufqj  ad  uergiliarum  occafum,  fabulofis  familiariffimu.  Vitia 
eius  quod  trans  maria  nafcitur,diximus  inter  peregrinos  frutices.  Peregrinum  St  care/ 
um, gentis  fu»  nomine  appellatum,  culinis  principale.  In  quacunque  terra  feri  uult, ratio/ 
ce  eadem  qua  olufatru  m.Laudatiffimum  tamen  ia  Catta, proximum  Phrygia .  Liguftt/ 

cum 


cum  fyfueftre  eft  Jn  Liguris  fus  montibus  feritur.  Vbim  fuauius  fatiuu,  fed  Gncniribut 
Panacem  aliqui  uocat.Crateuas  apud  Grscos  cunilam  bubula  eo  nomine  appellat. Caj/ 
teri  fere  conizoides,cunilaginem.  Thymbram  uero  qus  fit  cunila .  Hsc  apud  nos  habet 
uocabulum  8£  aliud, fatureia  dida  in  condimentario  gencre.Seritur  menfe  Februario, ori 
gano  amula.Nufquam  utfuncjj  additur,  quippe  fimilis  effc&us.Sed  cunila  iEgyptiotn 
origanum  tantum  prafertuh  Peregrinum  fuit  8C  lepidium.  Seritur  a  fauonio.Dein  cut* 
fruticauitjiuxta  terram  prociditur.  Tunc  runcatur, ftercoraturqj.Per  biennium  hoc.  Pq/ 
ftea  fildcm  fruticibus  utuntur, fi  non  fsuitia  hyemis  ingrauat, quando  impatientiflimum 
.eft  frigorum.Exit  &  in  cubitale  altitudinem, folrjs  laurinis,  fed  mollibus :  ufusq*  eius  non 
•fine  lade.  Gith piftrinis,  anifum  &  anethum  culinis  &  medicis  nafcantur.Sagapcnuma 
££  ipfum  in  hortis  quidem, fed  medicino  tantum .  Sunt  quodam  comitantia  aliorum  fa/ 
tus,ut  papa uet.Nancp  cum  braffica  feritur,ac  portulaca, &  eruca  cum  laCtuca.  Papaue/ 
ris  fatiui  tria  genera:Candidum, cuius  femen  toftu  in  fecunda  menfa  cum  melleapudan/ 
tiquosdabatur.Hoc&panisrufticicrufta  infpergitur  affufo  ouo  inhsrens,  ubi  inferio/ 
tem  crufta  apium  githq?  cerealifapore  condiunt.  Alteru  genus  eft  papaueris  nigrum, cu/ 
aus  (capo  incilo  ladteus  fuccus  excipitur .  Tertium  genus  rheeam  uocant  Groci,  id  rioftri 
rerraticuro.  Sponte  quide,fed  inaruis  cum  hordeo  maxime  nafcitur,eruco  fimile, cubitali 
altitudine,  flore  rufo  &  protinus  deciduo,  unde  &  nomen  a  Grscis  accepit .  De  reliquis 
generibus  papaueris  Iponte  nafcentis  dicemus  in  medicino  loco .  Fuifife  autem  in  hono/ 
-te  apud  Romanos  femper, indicio  eft  Tarquinius  Superbus, qui  legatis  a  filio  mifiis  de/  :? 
^cutiendo  papaucra  in  horto  altiflima ,  fanguinarium  illud  refponfum  hac  fa&i  ambage 
fcddidit.RurluS  alio  comitatu  oquinocftio  autumni  fetuntut  coriandrum,anethum,atri/ 
p!ex,malua, lapathum, ccrephyllon, quod  poderota  Groci  uocant:& acerrimum  laporc, 
ignei  effe&us  ac  falubefrimum  corpori,  finapi, nulla  cultura,  melius  tamen  planta  tralata. 
cQuin  ediuetfo  uix  eft  fato  femcl  eo  liberare  locum, quonia  femen  cadens  protinus  uiret, 
Vfus  eius  etiam  pro  pulmentario  in  patellis  decodto, citra  intelledu  acrimonif.Coquun 
fur  &  folia  ficut  reliquorum  o!erum.Sunt  aute  trium  generum :  Vnum  gracile,  alterum 
fimile  rapi  fc!i}s, tertium  eruco.  Semen  optimum  Algyptium .  Athenienfes  napy  appel/ 
lauerunt,alq  thapfi,alt}faurion.SerpylIo  &  fifymbrio  motespleriq*  fcatent, ficut  in  Thra 
tia,ubi  aquo  deferunt  ex  rjs  auulfos  ramos  feruntq? .  Item  Sicyone  ex  fuis  montibus, &  ja 
Athenis  ex  Hymctto.Simili  modo  &  fifymbrium  ferunt.  Lstiflimum  nafeitur  in  puteo/ 
tum. parietibus, &  circa  pifcinas,ac  ftagna. 

De  foenicuIoSC  cannabe.  Cap.  ix. 

Eliqua  funt  ferulacei  generis  ceu  fceniculum,  anguibus  (utdiximus)gratiffimum,ad 
JL  veondienda  plurima  cum  inaruit.Eic^  perquam  fimilis  thapfia,  de  qua  diximus  intet 
externos  frutices.Defndeutiliflimafunibus  cannabis  feritur  a  fauonio.  Quo  denfioreft, 
eo  tenerior.Semen  eius  cum  eft  maturu,  ab  aequinoctio  autumni  diffringitur,  &  foleaut 
nento  aut  fumo  ficcatur.Ipfa  cannabis  uellitur  poft  uindemia,ac  lucubrationibus  decor/ 
ticata  purgatur.  Optima  Alabadica, plagarum  praecipue  ufibus.Tria  eius  ibi  genera.-Im 
probatur  cortid  proximum, aut  medullaedaudatiftimum  eft  e  medio, qua:  mela  uocatur.  48 
Secunda  mylafea.Quod  ad  proceritate  quidem  attinet ,  rofea  agri  Sabini  arborum  alti/ 
tudinem  mquat.Ferute  duo  genera  in  peregrinis  fruticibus  diximus.Semen  eius  in  Italia 
cibus  eft. Conditur  quippe  duratcp  in  urceis, uel  anni  Ipacio.Duoea  genera.Caules,5ira 
ccmi.Corymbiam  hanc  uocant,corymboscp  quos  condiunt. 

De  morbis  hortorum, & remedia  circa  formicas, erucas, SC  culices.  Cap.  x 

MOrbos  hortenfia  quoque  fentiunt,  ficut  reliqua  terra:  fata.  Nanque  8t  ocimum 
fenetfta  degenerat  in  ferpyllum,&  filymbrium  in  calamintham.  Et  ex  femine 
braffica;  ueteris  rapa  fiunt, atque  inuicem  ♦.  Et  necatur  cyminum  ab  imo  dorfo,niG 
*  •"  repurgetur 


H  I  S  TO  R  I  AE  LIBER 


repurgetur .  Hft  autem  unicaule,  radice  bulbo  fimili  non  nifi  in  Colo  gracili  nafcetis  *  Alias 
priuatim  cymini  morbusicabies.Ec  ocimum  fub  canis  ortu  pallefcit.  Omnia  uero  acceflu 
mulieris  menftrualis  flauefcunt.BeftioIarum  quoque  genera  innafcuntur.  Napis  Culices, 
rhaphano  erucx,&  uermiculi.  Item  laducis  6C  oleri.  Vtrifque  hoc  amplius  limaces  8i  co/ 
cblexPorro  uero  priuatim  animalia  qux  facillime  ftercore  iniedo  capiuntur,  condentia 
in  id  fe.Ferro  quoq?  non  expedire  tangi  rutam,  cunilam  *  mentam,  ocimum, autor  eft  Sa/ 
binus  Tyro  in  libro  cepuricon,quem  Maecenati  dicauit.Idem  contra  formicas  non  mini/ 
mum  hortorum  exitium  fi  no  fint  rigui,remedium  monftrauit,  limu  marinu  aucrineretn 
obturandis  earu  foraminibus.Sed  efficaciflime  heliotropio  herba  necantur.  Quidam  8C 
io  aquatu  diluto  latere  crudo  inimicam  eis  putant.Naporum  medicina  eft,filiquas  uni  feri, 
(icut  oleru  cicer,  Arcet  enim  erucas.Quo  fi  o  miffo  iam  nata:  fint,  remedium  abfinthrj  fiiC/ 
cusdecodi  infperfus,&  fedi  quam  aizou  uocant,genus  hoc  herbx  diximus.  Semen  ole/ 
rura  (i  fucco  eius  madefadlum  feratur ,  olera  nulli  animalium  obnoxia  futura  tradunt.In 
totum  uero  nec  erucas,  fi  palo  imponantur  in  hortis  offa  capitis  ex  equino  genere  fcemi/ 
nxduntaxat.Aduerfus  erucas  &  cancrum  fluuiatilem  in  medio  horto  fufpenfum  auxilia 
ri  narrant.  Sunt  qui  fanguineisuirgis  tangant  ea,  qux  nolunt  his  obnoxia  effe.Infeftant 
&  culices  hortos,riguos  prxcipue,  fi  fint  arbufculx  alique.Higalbano  accenfo  fugantur. 

Qux  magis  fint  fortia  uel  minus, &  quibus  falfx  aqua  profint.  Cap.  xi 

NAm  quod  ad  permutationem  feminu  attinet ,  quibufdam  ex  qs  firmitas  maior  eft, 
utcoriandro,betx,porro,nafturtio,finapi,erucx,cunilx,&  fere  acribus.  Infirmiora 
autfunt  atriplici,ocimo,  cucurbita, cucumi :  &  xftiua  omnia  hybernis  magis  durant,mi/ 
nimeaut  gethyum.Sed  ex  his  qux  lunt  fortiffima,nullu  ultra  quadrimatu  utile  eft,  dun/ 
taxat  ferendo.CunilisSC  ultra  tepeftiua  funt.  Peculiarismedicina  rhaphano,betx,rutx, 
cunilcCjin  falfis  aquis,qux  5 C  aiioqui  plurimu  fuauitati  Si  fertilitati  conferunt.  Cxreris  dul 
cium  aquaru  rigua  profunt .  Vtiliflimx  ex  fjs  qua:  frigidiffimx,  Si  qux  potu  fuamflimx. 
Minus  utiles  e  ftagno,&  quas  elices  inducunt, quoniam  herbarum  femina  inuehutJPrx/ 
cipue  tamen  imbres  alunt.Nam  &  beftiol*  innafcentes  necantur. 

Ratio  rigandoru  hortorum ,  Si  qux  translata  meliora  fiant, 

&de  fuccishortenfiorum&faporibus.  Cap.  xii 

Jo  TTls  horx  rigandi  matutina  atqj  uefpera ,  ne  inferuefcat  aqua  fole.  Ocimo  tantum  Si 
il  meridiana, etiam  fatum  celerrime  erumpere  putant, inter  initia  feruentiaquaafper/ 
fum.Omnia  autem  translata  meliora  grandioracp  fiunt, maxime  porri  napiqj.In  transla 
tione  8C  medicina  eft, definuntcp  fentire  iniurias,  ut  gethyum,porrum,rhaphani, apium, 
lacta, rapx,cucumis.Omnia  autem  fylueftria  fere  funt  Kfolqs  minora  Si  caulibus,fuc/ 
co  acriora, ficut  cunila, origanu,ruta.Solum  uero  ex  omnibus  lapathum  fylueftre  melius, 
hoc  in  fatiuis  rumex  uocatur ,  nafctturqj  forriffimum :  traditur  certe  femel  fatum  durare, 
nccuinciunquam  a  terra, maxime  iuxta  aquam.  Vfus  eius  cum  ptifana  tantum  in  cibis  Ie 
uiorem  gratioremq?  faporem  prxftat.Sylueftre  ad  multa  medicamina  utile  eft.Adeocp 
nihil  omifit  cura ,  ut  carmine  quoqj  comprehenfum  reperia,  in  fabis  caprini  fimi  fingulis 
45  cauatis,fi  porri,eruc£,laduc£  ,apq,  intubi,nafturtrj  femina  indufa  ferantur, mire  proueni/ 
re.Quf  funt&  fylueftria,eadem  in  fatiuis  ficciora  intelligutur  Si  acutiora.Nanq^  Si  fucco 
tum  faporumqp  dicenda  differetia  eft, uel  maior  in  his  cp  pomis.  Sunt  autem  acres cuni/ 
te)ongani,nafturtrj,finapis.Amari,ab(]nthi),centaurex.Aquatiles,cucumeris,cucurbit^, 
laducx, Acuti  tantum  cunilx.  Acuti  81  odorati, apq,  anethi, foenicuIi.Salfustantu  e  fapo 
ribus  non  nafcitur,  aliquando  extra  infidit  pulueris  modo,  &  circulis  tantuaqux,utintel/ 
lioatur  uana,ceu  pleruncp  uitx  perfuafio.Panax  piperis  faporem  reddit,magis  etiam  fili/ 
quaftrum,  ob  id  piperitidis  nomine  accepto .  Libanotis  odorem  thuris,  murra  myrrhx. 


s$l  C.  PLINII  NA  TfR  ALIS 

luberrimus.Quidam  eam  nomine  alio  rofmarinum  appellant :  Et  fmyrnium  olus  ferito* 
ijfdem  loris, myrrhamiqj  radice  refipit.Eade  &  filiquaflro  fatio.Reliqua  a  ceteris  Si  odo/ 
re  Si  fapore  differunt,  ut  anethum .  Tantacj?  efb  diuerfitas  atq?  uis,ut  no  folum  aliud  alio 
mutetur, fed  etiam  in  totum  auferatur.  Apio  eximunt  coqui  obfonrjs  acetum, eodem  cel 
larq  in  faecis  odorem  uino  grauem.Et  hadlenus  hortenfia  didla  fint, ciborum  gratia  dun 
taxat.Maximum  quidem  opus  in  qfdcm  natur*  reffat,  quoniam  prouentus  tantum  ad/ 
hucjfummasq?  quafdam  tradlauimus.  Vera  autem  cuiufqj  natura  non  nifi  medico  effe/ 
d:u  pernofei  poteft,  opus  ingens  occultumcp  diuinitatis ,  &  quo  nullu  reperiri  poflit  ma/ 
ius .  Ne  fingulis  id  rebus  contexeremus  iufta  fecit  ratio,  cum  ad  alios  medendi  defideria 
pertinerent, longius  utriufq?  dilatiombusfuturisfi  mifcuiflemus .  Nuncfuis  qu*q?  parti/ 1» 
bus  conflabunt, poterunt^  a  uolentibus  iungi. 

c.  PLINII  SECVNDI  NATVRALIS 
HISTORIAE  LIBER  XX, 


f  ROOE/iiVM, 

|  a  x  i  m  v  m.  hinc  opus  naturas  ordiemur ,  &  cibos  (uos  homini 
J  narrabimus ,  fatericp  cogemus  ignota  effcperquceuiuat.Ne/ 

1  mo  id  paruu  ac  modicum  exiflimauerit ,  nominu  uilitate  dece/ 

I  ptus.  Pax  (imul  in  his  aut  bellu  natur*  dicetur,  odia  amicitteqj 
§  rerum  fordarum  ac  fenfo  carentium.  Et  quo  magis  miremur,  o/  2« 
il  mnia  ea  hominum  caufa  (quod  Gr*ci  fympathiam  appeliaue/ 

B!  re)quibus  cundla  conflant, ignes  aquis  reflinguentibus,  aquam 
foiedeuorante, luna pariente,  altero  alterius iniuria  deficiente 
Gdere.  Atqj  ut  i  fublimioribus  recedamus,  ferrum  ad  fe  trahente  magnete  lapide,  Si  alio 
rurfus  abigente  i  fefe:  Adamantem  opum  gaudiu ,  infragilem  omni  ccetera  ui  Si  inuidlu, 
(anguine  hircino  rumpente,  qu*cp  alia  in  fuis  dicemus  locis,  paria  uel  maiora  mira *  Tan/ 
tum  uenia  fit, a  minimis,fed  a  falutaribus  ordiemur, primumc^  ab  hortenfibus. 

De  cucumere  fylueflri  Si  elaterio.  Cap.  1 

/"''t  Vcumim  fylueflrem  efle  diximus  multo  infra  magnitudinem  fariui.  Ex  eo  fit  medi 
camentum,quod  uocatur  elatcrium,focco  expreflo  e  femine.Cuius  caufa  tiiG  mata  jo 
tius  incidatur, femen  exilit,oculorum  etiapericulo.Seruaturautem  decerptus  una  notfe, 
poflero  die  inciditur  h arundine .  Semen  quoqj  cinere  confpergitur,  ad  coercendam  fuc/ 
ciabundantiam:qui  expreffus  fofeipitur  aqua  ccelefli,  atque  fubfidit,  deinde  fole  cogitur 
inpaflillos,  ad  magnos  mortalium  ufus.  Obfcuritates  &  uitia  oculoru  fanat, genarumq? 
ulcera .  Tradunt  hoc  fucco  catffis  radicibus  uitium ,  non  attingi  uuas  ab  auibus.  Radix 
autem  ex  aceto  codla  podagris  illinitur,  foccrique  dentium  dolori  medetur.  Aridaeum 
refina  impetiginem  &  fcabiem ,  qu*  pforam  Si  lichenas  uocant ,  parotidas  Si  panos  fa/ 
nat, &  cicatricibus  colorem  reddit .  Et  folioru  fuccus  auribus  fordis  cum  aceto  infliliatur. 
Elaterium  tempefliuum  efl  autumno.  Nec  ullum  ex  medicamentis  longiore  *uo  durat. 
Incipit  a  triroatu.Si  quis  recentiore  uti  uelit,paflilIos  in  nouo  fi&ili  igne  lento  in  aceto  do  49 
met.  Melius  quo  uetuflius :  fuitqj  iam  ducentis  annis  feruatum,  ut  autor  efl  Theephra/ 
ftus .  Et  ufque  ad  quinquagefimum  lucernarum  lumina  extinguit .  Hoc  enim  ueri expe/ 
rimentum  efl ,  fi  admotum  prius  quam  extinguat ,  fcintillare  forfom  ac  deorfom  cogat. 
Pallidum  ac  leue  herbaceo  aefeabro  melius, ac  leniter  amarum.  Putant  conceptus  adalli/ 
gato  femine  adiuuari ,  fi  terram  non  attigerit .  Partus  uero ,  fi  in  arietis  lana  alligatum  in/ 
fcientis  lumbis  fuerit ,  ita  ut  protinus  ab  exitu  rapiatur  extra  domum .  Ipfom  cucumim 
qui  magnificant,nafci pr*cipuum  in  Arabia, mox  Cyrenis, ali)  in  Arcadia  tradunt,fimi/ 
lem  heliotropio ,  cuius  inter  folia  Si  ramos  prouenire  magnitudine  nucis  iuglandisfe/ 
mcn.Effe  autem  ad  fpeciem  fcorpionis  cauda  reflexa, fed  candida.  Aliqui  etia  ab  eo  fcor/ 

pioniutn 


H  I  S  T  ORI  /E  LIBER  XX  %G% 

pioniutn  cucumim  liocant ,  efficacilTimum  contra  fcorpionfi  idus  8i  femine  8i  eIaterio,& 
ad  purgandum  uterum, aluostp.Modus  portione  uirium  ab  dimidio  obolo  ad  folidum* 
Copiolius  necat .  Sic  Si  contra  phthiriafin  bibitur  Si  hydropifes .Illitum  anginas  &  arte/ 
rias  cum  meile  8i  oleo  uetere  fanat. 

De  anguino  cucumere, (lue  erratico,#  de  fatiuo,& de  pepone.  Cap.  n 

MVIti  hunc  eife  apud  nos  qui  anguinus  uocatur,ab  alrjs  erraticus5arbitrantur.  Quo 
decodo  fparfa  mures  de  eius  medicina  non  attingunt.  Iidem  podagris  cu  articulo 
rum  morbis  decodu  in  aceto, illinunt  prtefentaneo  remedio.Lumboruuero  dolori  femi/ 
nefbleficcato,dein  trito  xxx.  denarioru  pondere  in  hemina  dato  aqu^.Sanat  &  tumo 
iq  res fubitos  illitu  cum  Iade  mulierum.Purgat  eas  elateriu.Sed  grauidis  abortu  facit.Suipi 
rioiis  prodeft.Morbo  uero  regio  in  nares  coniedu.Lentigines  ac  maculas  e  facie  tollit  in 
fole illitu.  Multi  eadem  omnia  latiuiS  attribuut.  Magnum  etia  in  eis  momentu.Nanqj  Si 
eoru  femen  quantu  tres  digiti  apprehenderint, cu  cumino  tritu,  potumcp  in  uino  tufiien/ 
cibus  auxiliatur.Sed  Si  phreneticis  in  lacie  mulieris.Et  dyfentericis  acetabuli  mefura.Pu/ 
rulentaguteexpuentibus  cum  cumino  pari  pondere, &  iocineris  uitrjs  in  aqua  mulfa.  Vri/ 
oam  mouet  ex  uino  dulci, 8C  in  renu  dolore  clyfteribus  fimul  cu  cumino  infunditur.Pepo 
nes  qui  uocantur, refrigerat  maxime  in  cibo,&  emolliunt  aluu.  Caro  eoru  epiphoris  ocu/ 
lorum  aut  doloribus  imponitur.Radix  fanat  ulcera  cocretain  modum  faui,qua:  ceria  uo 
cant.Eade  contra  uomitiones  ficcatur,in  farina  tufa  datur  quatuor  obolis  in  aqua  mulla, 
jo  ita  ut  qur  biberit ,  quingentos  poftea  palfus  ambulet.  Hxc  farina  &in  fmegmata  adfjciV 
tur.  Cortex  quocp  uomitione  mouet, faciem  purgat .  Hoc  Si  folia  cuiufcunq?  fatiui  illita. 
Eadem  cu  meile  epinydidas  fanant: cum  uino, canis  morfus.Item  millepeda, lepa  Grxct 
□ocant,  oblonga,  pilbfis  pedibus ,  pecori  pnecipue  nociuam.Morlum  tumor  inlequituf, 
Kputrefcit  locus.  Ipfe  cucumis  odore  defedu  animi .  Codos  derafo  cortice, ex  o!eo,acc 
to,S  meile, iucundiores  elfe  certu  eft.  De  cucurbita  fyluefhri,&  rapo.  Cap.  iii 

Vcurbita  lylueftris  quoc^  inuenit,fomphos  a  Gr^cis  appellata,  inanis,  unde  8C  no/ 
VJ  men, digitali  craffitudine,  no  nifi  in  faxofis  nafcens.Huius  comanducat^  fuccus  Ilo 
macho  admodu  prodeft.Colocynthis  uocatur  alia,ipfa  plena,  led  minor  qj  fatiua.  Vtili/ 
orpallida,quado  eius  funt  medicinas.  Herbacea  arefada  per  fe  inanit  aluu.Infufa  quoq? 
*>  clyfteribus, intcftinoru  omniu  uitrjs  medetur  Si  renu,&  lumborum, Si  paralyfi.Eiedo  fe/ 
mine, aqua  mulla  in  ea  decoquitur  ad  dimidias ,  fic  tuflienti  infunditur  obolis  quatuor. 
Ptodeft  Si  ftomacho,  farime  aridre  pilulis  cu  decodo  meile  fumptis.In  morbo  regio  uti/ 
liter  femina  eius  lumuntur,&  protinus  aqua  mulla.  Carnes  eius  cum  abfinthio  Si  lale 
dentium  dolorem  tollunt.Succus  uero  cum  aceto  calefadus  mobiles  fillit .Item  Ipin^  & 
lumborum  ac  coxendicum  dolores, cum  oleo  fi  infricetur.Prsterea  mirum  didu:femina 
eius  fi  fuerint  pari  numero  adalligata  febribus, fanare  dicutur  quas  Graci  periodicas  uo/ 
tant.Satiua  quoq?  rafie  fuccus  tepefadus  auribus  medetur.Caro  eius  interior  fine  femi/ 
Ae, danis  pedu,8£  fuppurationibus  qua:  Grxci  uocant  apollemata.Decod£  aut  uniuer/ 
fe  fuccus, dentium  motus  ftabilit  8i  dolores  inhibet.  Vinum  cum  ea  feruefadum,  oculo/ 
4“  rum  etiam  impetus.Foliaeiuscum  recentibus  cuprelIi,contufa,5dmpofita,ipfa  quoqj  to 
fta  in  argilla, ac  trita  cum  adipe  anferis  uulneribus  medetur.  Necnon  ramentis  corticis  re/ 
centes podagras  refrigerat,^  ardores  capitis,  infantium  maxime .  Et  ignes  facros, deliri/ 
gmentis,uel  his  impofitis,uel  leminibus.Succus  ex  llrigmentis  illitus  cu  rofaceo  Si  aceto, 
febrium  ardores  refrigerat.  Arida:  cinis  impofitus  mire  cobufla  fanat.Chryfippus  medi 
cus  damnabat  eas  in  cibis.Sed  omnium  c6fcnlu,ftomacho  utilillimas  iudicantur,  &inte/ 
raneorum  ueficarumq?  exulcerationibus.Efi:  Si  rapo  uis  medica.Perniones  ferues  impo/ 
Otum  fanat.Item  frigus  pellit  e  pedibus  aqua  decodum.Et  ius ferues  podagris  etiam  fri/ 
gidismedetur.Et  crudum  tufum  cum  (ale  cuicuqj  uitio  pedum.Semen  illitum  Si  potum 
in  ultio ,  contra  ferpentes  Si  toxica  lalutare  elfe  proditur  .  A  multis  uero  antidoti  uim  ha/ 

H  x  berein 


5.64  C»  PLINII  KATV.RALIS 

bere  in  uitio  82  oleo.  Democritus  in  totum  abdicauit  in  cibis,propter  inflationes.Diodes 
magnis  laudibus  extulit,etiam  Venerem  ftimulariabeis  profeflusrltem  Dionyfius.Ma 
gis q?  fi  eruca  condirentur.Tofta  quoque  articuiorum  dolori  cum  adipe  prodefle.Sylue/ 
ftre  rapum  in  aruis  maxime  nafcitur ,  fruticofum,  femine  candido ,  duplo  maiore  cp  pa/ 
paucris .  Hoc  ad  Ieuigandam  cutem  in  facie ,  totoq^  corpore ,  utuntur ,  mixta  urina  pari 
menfura.Erui,hordei,tritici,82  lupini  radix  ad  omnia  inutilis. 

De  naporu  differentiis,  82  rhaphano  fylueftri,  62  de  rhapha/ 
no  fatiuo, 82  paftinaca.  Cap.  mi 

NAporum  duas  differentias  82  in  medicina  Grsci  fcruant .  Angulofis  foliorum  cau/ 
libus  florentis ,  quod  bunion  uocant,  purgationibus  fceminarum,  82  ueficx,  52uri/ 
nx  utile  decodum,  potu  ex  aqua  mulfa,uel  fucci  drachma .  Semen  dyfentericis  toftum, 
tritum  in  aqua  calida , e  cyathis  quatuor.  Sed  urinam  inhibet,fi  non  lini  femen  unabiba/ 
tur.  Alterum  genus  buniada  appellant,  82  rhaphano  82  rapo  fimile:  feminis  praclaricon/ 
tra  uenena,ob  id  82  in  antidotis  utuntur  illo.Rhaphanu  82  fylueftrcm  effe  diximus.Lau/ 
datifiOmum  in  Arcadia, quanquam  82  alibi  nafcitur, utilior  urina:  duntaxat  cienda:.  Cxte/ 
ro  bilem  detrahunt.  Praeterea  cortices  in  uino.Pr^ter  ea  quce  circa  eosdida  funt,ftoma/ 
chum  purgant,pituitam  extenuant, urinam  concitant.  Eft  82  fatiui  ufus  in  Italia, 62  armo/ 
raciam  uocant  fatiuam .  Satiui  uero  decodi  mane  poti  ad  ternos  cyathos ,  comminuunt 
52  erjciunt  calculos.Iidem  in  pofca  decodi,contra  ferpentiu  morfus  illinuntur.  Ad  tuffirn 
etiam  mane  ieiunis  rhaphanus  prodeft  cum  meile:  Semen  eorum  toftum  ipfumcp  com/  20 
manducatum, ad  lagonoponon :  Aquam  Folrjs  eius  decodis  bibere, uel  fuccu  ipGuscya/ 
this  binis  contra  phthiriafes:  phlegmoniipfosiiliniretufos,liuoriuero  recenti  corticem 
cum  meile  tueternofis  autem  cp  acerrimos  mandere,femenq^toftum,deincotritumcum 
meile, fufpirfofis.Iidem  82  contra  uenena  proluntCstero  82  fcorpionibus  aduerfatursuel 
ipfo  uel  femine  infedis  manibus  impune  tradabis:  Impofitoq?  rhaphano  fcorpioes  mo 
riuntur.Salutares  82  contra  fungorum  authyofcyami  uenena  .'eque,  ut  Nicander  tradit. 

Et  contra  uifcu  quoq?  dari  Apollodori  duo  iubent,fed  Citieus  femen  ex  aqua  tritum,Ta 
rentinus  fuccu.Liene  item  extenuantriocineri  profunt, 82  Iumboru  doloribus.Hydropicis 
quocp  ex  aceto  aut  finapi  fumpti,  82  lethargicis.Praxagoras  82  iliofis  dados  cenfet,Pltfto 
nicus  82  colicis.Inteftinoru  ulcera  fanat.*at  purulenta  pr^cordioru,fi  cu  meile  edatur. Qul/  ja 
dam  ad  hxc  coquere  eos  in  luto  illitos  malunt ,  fic  82  fceminas  purgari.Ex  aceto  82  meile 
fumpti,  inteftinoru  animalia  detrahut.Ite  ad  tertias  decodo  eoru  poto  cu  uino,enteroce 
lisprofunt:fanguine  quoq?  inutile  fic  extrahut.Medius  ad  h^c  82  fanguine  excreantibus 
coctos  dari iubet :  82  puerperis  ad  ladis  copia  augenda.  Hippocrates  capitis  mulieru  de/ 
fluuia  fricari  rhaphanis:82  fuper  umbiiicu  imponi,cotra  tormeta  uuIu^.Reducut  82  cica/ 
trice  ad  coIore.Semen  quocp  ex  aqua  impofitu,fiftit  ulcera  qua:  phagedtenas  uocat.De 
mocritus  uenere  hoc  cibo  ftimulari  putat, ob  id  fortaflis  uoci  nocere  aliqui  tradiderut.Fo 
lia  qux  in  ob!5gis  duntaxat  nafcutur,excitare  oculoru  acie  dicutur.  Vbi  uero  acrior  rha/ 
phani  medicina  admota  fit,hyffopu  dari  ptinus  imperat.  Haec  antipathia  eft.Et  aurium 
grauitati  fuccu  rhaphani  inftillant.Na  uomituris,  fummo  cibo  effe  eos,utiliflimu  eft.Pa/  40 
ftinaca:  fimile  hibifcu,quod  molochen  agrian  uocat,  82  aliqui  pliftolochia,  ulceribus  car/ 
tilaginis  82  offibus  fradis  medetur.Folia  eius  ex  aqua  pota  aluu  foIuut,ferpentes  abigut. 
Apum,uefparu,crabronu  idibus  illita  medentur.Radice  eius  ante  folis  ortu  eruta  inuol/ 
uunt  lana  coloris  que  natiuu  uocat, prxterea  ouis  qua:  fceminapeperit,ftrumisc£  uel  fup 
puratis  alligant .  Quida  ad  h uc  ufum  auro  effodienda  cenfent,cauenduq?  ne  terra  attin/ 
gat.Celfus  82  podagris  quae  fine  tumore  fint, radice  eius  in  uino  decodam  imponiiubet. 
De  ftaphylino  Gue  paftinaca ,  82  gingidio,82  fifere,82  fefeli,S2 

A  inula, 82  de  cepe.  Cap.  v 

Lterum  genus  eft  ftaphyIinqs,quod  paftioacam  erraticam  uocat.Eius  femen  con/ 


fi  t  S  7  0  R  I AE  UBER  3j's  $6$ 

tritum  St  in  uino  potu ,  tumente  aluu ,  St  fuffocationes  mulierfi  dolorestp  Icnit,in  tantum 
ut  uuluas  corrigat,  illitu  quoq?  e.paffo  uentri  earu  ptofit:uiris  uero  prodeft,  cu  panis  por/ 
ttoneaqua  tritum ,  ex  uino  potum  cotra  uentris  dolores .  Pellit  St  urinam, &  phageda:/ 
nas  ulcerum  fiftit  recens  cum  meile  impolTtum,uel  aridum  Farina  infperfum.  Radice  eius 
Dieuches  contra  iocineris  ac  lienis,tlium,  Iumboru,  Si  renum  uitia,  ex  aqua  mulfa  dari  iu/ 
bet. Cleophantus St dyfentericis ueteribus .  Philiftio in  Iade coquit ,  St ad  ftranguriam 
dat  radicis  uncias  quatuor:Ex  aqua  hydropicis,(imiliter  St  opifthotonicis,SipIeuriticis,S£ 
comitialibus.  Habentes  eam,  feriri  a  ferpentibus  rtegantunaut  qui  ante  guftauerir,t,nori 
Idi.  Percuflis  imponitur  cu  axungia.  Folia  contra  cruditates  manduntur.Orpheus  ama 
18  torium  ineffe  ftaphylino  dixit,  fortaffis  quoniam  Venerem  ftimulari  hoc  cibo  certu  eft: 
ideo  conceptus  adiuuare  aliqui  prodiderunt.  Ad  reliqua  St  fatiua  pollet.Efficacior  tamen 
fyiueftris,magisqj  in  petrofis  nata.Semen  fatiua:  quoque  contra  Icorpionutii  idus,ex  ui 
no  aut  polea, falutare  eft.Radice  eius  circulcalpti  dentes,dolore  liberantur.  Syria  in  hor/ 
tis  operofiflima.Indeq?  eft  prouerbiu  Grtfccis.-Multa  Syrorum  olera.Simillima  ftaphy/ 
lino  herbam  ferit ,  quam  alq  gingidiott  uOCant ,  tenuius  tantum  Si  amarius ,  eiufdemqj 
effectus .  Eftur  codu  cruducp  ftomachi  magna  utilitate .  Siccat  enim  ex  alto  omnes  eius 
humores.Sifer  erraticum  fatiuo  fimile  eft  St  effedutftomachu  excitat/aftidiu  abfterget, 
Exaceto  laferpitiato  lumptum,aut  ex  pipere  Si  muIfo,uel  ex  garo, urinam  ciet, ut  Opion 
crediti  Venerem.In  eadem  fentetiaeft  8i  Diodes.Pmerea  cordi  couenire  coualefcen/ 
to  tium ,  autpoft  multas  uomitiones  percp  utile.  Heraclides  contra  argentum  uiuu  dedit, St 
Veneri  fubinde  offenfanti,  segrisq?  fe  rccolligentibus.Hicefus  ideo  ftomacho  utile  uide/ 
ti dixit, quoniam  nemo  tres  fifcres  edendo  continuarct:cfte  tamen  utile  conualeicentibuS 
aduinum  tranfeuntibus .  Satiui  priuatim  fuccus  cum  Iade  caprino  potus  fiftit  aluum* 
Et  quoniam  plerofque  fimilitudo  nominum  Grtecorum  confundit,  contexemus  Si  de 
fili,  fedhoc  eft  uulgaris  notitia.  Optimum  Maffilienfe:  lato  enim  grano  St  fuluo  eft.  Se 
eundum  ZEthiopicu,  nigrius .  Creticum  odoratiffimum  omnium.  Radix  iucundi  odoris 
eflSemen  eius  effe  St  uultures  dicuntur.Prodeft  homini  ad  tuffim  uetere, rupta,  conuul 
fa,in  uino  albo  potum.Item  opifthotonicis,8i  iocinerum  uitijs, 8i torminibus, 5t  ftrangu 
tis, duarum  aut  trium  ligularum  menfura.Sunt  St  folia  utilia,ut  qute  partus  adiuuent  eti 
Jo  am  quadrupedu.Hoc  maxime  pafei  dicuntur  ceru*paritura:.lllinitur  8C  igni  (aero .  Mul/ 
tutncp  in  furamo  cibo  cocodionibus  conferr,uel  folio, uel  femine.Quadrupedu  quocp  al 
utiro  fiftit, fiue  tritu  potui  infufum,  fiue  mandendo  comanducatum  e  fale.Boum  morbis 
tritum  infunditur.  Inula  quoqj  a  ieiunis  commanducata, dentes  confirmat, fi  ut  eruta  eft 
terram  non  attingat:  condita  tuffim  emendat.  Radicis  uero  decodte  fuccus  tineas  pellit: 
ficcata  autem  in  umbra  farina  tuffi, 8i  conuulfis,&  inflationibus.  St  arterqs  medetur.  Ve/ 
nenatorum  morfus  abigit.  Folia  ex  uino  lumborum  dolori  illinuntur .  Ceprc  lylueftreS 
non  funt.Satiuie  olfadu  ipfo  St  delachrymatione  caligini  medentur, magis  uero  lucci  in/ 
unitione .  Somnum  etiam  facere  traduntur ,  5 1  ulcera  oris  fanare ,  commanducata  cum 
pane.Et  canis  morfus,uirides  ex  aceto  illita,aut  (iccx  cum  meile  St  uino,ita  ut  poft  diem 
4«  tertium  foluantur.  Sic  St  tritte  fanat.  Toftam  in  cinere  epiphoris  multi impofuere  cu  fari 
na  hordeacea ,  8igenitaliu  ulceribus.  Succo  St  cicatricesoculoru  Si  albugines,8i  argerna 
inunxere:8i  ferpentium  morfus, St  omnia  ulcera  cu  melle.Item  auriculam  cu  Iade  mulie/ 
rum:8i  in  qfdem  fonitu  ac  grauitatem  emendantes,cu  adipe  anferino,  aut  cu  meile  ftilla/ 
nere:Et  ex  aqua  bibendu  dederunt  repente  obmutefcentibus:In  dolore  quorn  ad  dentes 
colluendos  inftillauere,  Si  plagis  beftiaru  omnium, priuatim  fcorpionum.  Alopecias  fr it 
tuere  Si  pforas  tufis  cepis, Codas  dyfentericis  uefcendas  dedere, St  cotra  Iumboru  dolo/ 
res,  purgamenta  quocg  earum  cremata  in  cinerem  illinentes  ex  aceto  ferpentium  morfi/ 
bus,ipfasq?  multipeda:  ex  aceto.  Reliqua  inter  medicos  mira  diuerfitas.Proximi  inutilia 
elfe  pr^cordrjs  Si  concodioni,  inflationem^  St  fitim  facere  dixerunt:  AFclepiadis  fcho/ 


5 66  C.  PLINII  KATVRALIS 

ia, ad  ualidu  quoq*  colore  profici  hoc  cibo.  Et  fi  ieiuni  quotidie  edant, firmitate  ualetudi/ 
nis  cuftodirijftomacho  utilia  effe,fpiritus  agitatione:  uentre  mollire, hattnorrhoidas  pel/ 
Iere  fubditas  pro  balaniscfuccum  cum  fucco  fceniculi  contra  incipientes  bydropifes  mire 
proficere.  Item  cotra  anginas,cum  ruta  Si  melle.Excitari  eifdem  lethargicos,Varro,qus 
iale  aut  aceto  pifa  eft  arefadaqp,  uermiculis  non  infcftari,autor  eft. 

De  porro  fediuo,  Si  capitato, 8i  de  allio.  Cap.  y  r 

POrru  fediuu  profluuia  fanguinis  fiftic  in  naribus, contrito  eo  obturatis,  uel  galls  mi 
xto,aut  mentf.Item  ex  abortu  profluuia, poto  fucco  cum  lade  mulieru.  Tulfi  etiam 
ueteri  ac  pedoris  Si  pulmonis uitqs  medetur.  IllitisfoIr)sfanantur8iambuftaSiepiny/ 
dides-.ita  uocatur  ulcus  aciem  hebetas, Si  in  angulo  oculi  perpetui  humore  manas.  Qui  1« 
dam  eodem  nomine  appellant  puftulas  liuentes ,  ac  nodibus  inquietantes.  Et  alia  ulcera 
cum  meile  trito.  Vel  beftiarum  morfus  ex  acetotltem  ferpentiu.  Aurium  uero  uitiacu  Fel/ 
le  caprino,uel  pari  meniura  mulfi:Stridores,culade  mulieris:Capitisdolores,fi  in  nares 
fundatur:dormiturisue,  in  aurem  duobus  fucci  cochlearibus  uno  mellis.Succus  Si  ad  fer 
pentium  fcorpionumq?  idusin  potu  bibitur  cu  mero,  8i  ad  lumboru  dolores  cuuinihe/ 
mina  potus.Sanguincm  uero  excreatibus  Si  phthificis,diftillationibus  longis, uel  laccas, 
uel  ex  ipfo  cibus  prodeft.  Item  morbo  regio,  uel  hydropicis :  Et  ad  renum  dolores,  cum 
ptifan^  fucco  acetabuli  menfura.Idem  modus  cu  meile,  uuiuas  purgat.Toftus  uero  edi 
tur  8i  cotra  fungoru  uenena,impontmr  3d*ulneribus.  Venere  ftimuiatTtim  fedat,  ebrie 
tates  difeutit,  Sed  oculoru  aciem  hebetare  traditurdnflationem  quoq,  facere,  qug  tamen  20 
ftomacho  no  noceat,uentremcp  molliat.  Voci  fplendorem  affert. Capitato  maior efl:  ad 
eadem  effedus.  Sanguine  reqcientibus  fuccus  eius  cum  gall^  aut  thuris  farina  uel  acacia 
dacur.HippocracesSi  fiae  alia  mixtura  dari  iubet:VuIuascj?  cotradas  aperiri  putat,  Fce/ 
cunditatem  etia  fceminarum  hoc  cibo  augeri.Contritum  cx  meile  ulcera  purgat.Tuffim 
8C  diftillationes  thoracis ,  pulmonis  &  arter  ice  uitia  lanat, datum  in  forbitione  ptifameuel 
crudum,pra:ter  capita,fine  pane,ita  ut  alternis  diebus  fumatur:  uel  fi  puruleta  excreetur: 
Sic  8C  uoci  uel  Veneri, famnoqj.multu  cofert .  Capita  bis  aqua  mutata  coda,  aluu  fiftur, 
inflationes  ueteres .  Cortex  decoctus  illituscp  inficit  canos .  Allio  magna  uis ,  magnas 
utilitates  contra  aquarum  &  iocoru  mutationes. Serpentes  abigit,  &  fcorpiones  odore: 
atquc,u  t  aliqui  tradidere,  $C  beftiarum  omnium  idibusmedetur,  potu  uel  cibo, uel  illitu:  io 
priuarim  contra  h^morrhoidas  prodeft ,  cum  uino  redditum  uomitu.  Ac  ne  contra  ara/ 
neorum  murum  uenenatum  morfum  uaiere  miremur,  aconitam,quod  alio  nomine  par/ 
dalianches uocatur ,  debellat : Item hyoicyamum : canum  morfus,  fn  qaaz  uulnera  cum 
meile  imponitur.  Ad  ferpentium  quidem  ictus  potum  cum  reftibus  fuis,  efficaciffimeex 
o|eo  illinitur,  Attridscf?  corpora  partibus,  uel  fi  in  ueficas  intumuerint.Quin  &  fuffitu  eo, 
fecudas  partus  euocari  exiftimanit  Hippocrates:  cinere  eoru  cum  o!eo,capitis  ulcera  ma 
nantia  fanitati  reftituens.Sufpiriofiscodum,  aliqui  crudum  id  dedere.Diodes  hydropi/ 
cis  cum  ccntaurfa,aut  in  fico  duplici  ad  euacuandam  aluum:quod  efficacius  proflat  uiri/ 
de, cum  coriandro  in  mero  petum.  Sufpiriofis  aliqui  6c  tritum  in  lade  dederunt.  Praxa/ 
goras  5 i  contra  morbum  regium  uino  mifcuit:  8i  contra  ileum  in  oleo  &  pulte, fic  illinens  40 
ftrumis  quoq*.  Antiqui  S£  infa  aientibus  dabant  crudu.Diodes  phreneticis  elixum .  Coa 
tra  anginas  tritum  imponit  gargarizare  prodcft.Dcntium  dolorem  tribus  capitibus  in 
aceto  tritis  inminuit,  uel  fi  decodi  aqua  colluantur,  addaturcj?  iplum  incaua  dentium. 
Auribus  etiam  inftiilatur  fuccus  cum  adipe  anferino,  phthiriafes  8C  prurigines  potum, 
tufum  irem  cum  aceto  & ..nitro  c5pefcit,diftillationes  cum  lade  codum ,  uel  tritum  per/ 
rnixtumue  cafeo  molli :  quo  genere  &  raucitatem  extenuat :  Velphthifin  ,in  fabxfor/ 
bitione .  In  totum  autem  codum  utilius  eft  crudo,  elixumcp  tofto:  fic  8C  uoci  con/ 
fert .  Tineas  S£  reliqua  animalia  interaneorum  pellit ,  in  aceto  mulfo  codum .  Tenafmo 
inpulte  medetur:  Temporum  doloribus  illitum ,  elixum  &puftulis  codum  cum  meile, 

deinde 


dcitidc  trittffn:Ta(Tl  cum  adipe  uetuflo  decodlu,  uel  cum  ladle :  Aut  fi  (anguis  etiam  ex/ 
creetur, uci  purulenta, fub  pruna  codlum,&  cum  mellis  pari  modo  fumptum :  Conuulfis 
&  ruptis  cum  fale  Si  oleo.  Nam  cu  adipe  tumores  fufpe&ros  (anat .  Extrahit  fiflulis  utria 
cum  fulphure  Si  refina ,  etiam  harund/nes  cum  pice .  Lepras, Iichenas ,  lentigines  exuke/ 
rat,fanat^  cum  origano, uel  cinis  eius  ex  oleo  Si  garo  illitus:Sic  Si  facros  ignes.Sugillata 
aut  liuentia  ad  colorem  reducit,  combuflum  ex  meile.  Credunt  &  comitialem  morbum 
fanare  j  (i  quis  eo  in  cibo  utatur  ac  potione.  Quartanas  quoque  excutere  potum  caput 
unumcum  laferpitri  obolo  in  uino  auflero.Tuffim&  alio  modo  ac  pedorum  fuppu/ 
rationes  quantaslibet  fanat,  fradlaincodtum  fabm,  atque  ita  in  cibo  fumptum,donec  fa/ 
io  nitatem  reftituat.  Facit  &  fomnos,  atep  in  totum  rubicundiora  corpora.  Venerem  quoqj 
(Hmulatcum  coriandro  uiridi  tricum  ,potumc^  e  mero.  Vitia  eius  iunt ,  quod  oculos  he/ 
betat:inflationes  facit,ftomachuth  ladit  copiofius  fumptum, fitim  gignit.Caterum  con/ 
tra  pituitam  Si  gallinis  Si  gallinaceis  prodell  mixtum  farre  in  cibo.  Iumenta  urinam  red/ 
dere,atq?  non  torqueri  tradunt,  fi  trito  natura  tangatur. 

De  Iaduca  fyluatica,fiue  caprina,^ cfopo,K  ifati,&  laduca  fatiua*  Cap.  vir 
T  Aclucafponte  nafcentis  prirou  cfl  genus  eius  quam  caprinam  uocant,  quapifees  in 
.Limare  deieda  protinus  necatur,qui  funt  in  proximo.Huius  lac  (pifTatum,mox  in  ace 
to  pondere  obolorum  duum,  adiedo  aqua  uno  cyatho ,  hydropicis  datur.  Caule  Si  fo/ 
lijs  contufis,a(perfo  fale,  nerui  incifi  fanantur.Eadcm  trita  ex  aceto,  colluta  matutinis  bis 
io  raenfe,dentiu  dolorem  prohibet.  Alterum  efl:  genus  quod  Grarci  efopon  uocant .  Huius 
folia  trita, Si  cum  polent3  illita,ulceribus  medentur.Hac  in  aruis  nafcitur.Tertium  genus 
eftinfyluisnafcens,  ifatinuocant.  Huius  folia  trita  cum  polenta,  uulneribus  profunt. 
Quarto  infedores  lanarum  utuntur,  quod  glaftum  uocant:  firoile  erat  lapatho  (ylueftri 
fo!ijs,mfi  quod  plura  habet  Si  nigriora .  Sanguinem  fiflit .  Phagedaenas  Si  putrefeentia 
ulcera  qua  ferpunt,fanat:Item  tumores  ante  fupputadonem.Contra  ignem  facrum  radi 
ceuel  foltjs prodeffiuel  ad  lienes  pota.  Hac  ptopria  finguhs.Gornrau  oia  aute  (ponte  na 
fcentibus,candor,caulis  interdum  cubitali  longitudine,^  ipfo,&  folrjs  fcabricia.Ex  his  ro 
tunda  folia  Si  breuia  habentem ,  funt  qui  hieraciam  uocentrquonia  accipitres  icalpcndo 
eamfaccocp  oculos  tingendo, obfcuritatem  cum  fenlerc  difcutiant.Succus  omnibus  can  t 
?o  didus,uiribus  quoque  papaueri  fimilis :  carpitur  per  mefifes  incifo  caule, conditur  in  fidlili 
nouo,ad  multa  praelatus .  Sanat  omnia  oculorum  uitia  cura  lacie  mulieru .  Arcet  nube/ 
ralasjcicatrices  aduftionesqp  omnes, ptacipue  caligines.Imponitur  etia  oculis  in  lana  con 
tra  epiphoras. Idem  fuccus  aluum  purgat, in  pofca  potus  adduosobolos.Serpentiu  idli/ 
bus  medetur  in  uino  potus.Et  folia  tofta  thyrfiqj  triti  ex  aceto  bibuntur.  Vulneri  illinun/ 
turmaxime  contra  (corpionum  iclus.  Verum  contra  phaiangia,  comixto  uino  ex  aceto, 
Aii)squoq3  uencnisrefiftunt,  exceptis  quaflrangulando  necant,  autrjs  qua  ueficano/ 
cent.  Item  pfimmythio  excepto:  Imponutur  Si  uentri  ex  meile  atqj  aceto, ad  detraheda 
uitia  abi.  Vrina  difficultates  fuccus  emendat.  Crateuas  cu  Si  hydropicis  obolis  duobus 
:naccto& cyatho  uini  dari  iubet.Quida  Si  e  fatiuis  colligut  fuccu  minus  efficace.Peculia/ 
43  rescaru  uirespartim  iam  didtafunr,  fomnum  f2dendi,Veneremt^inhibcndi,aflum  re/ 
frigerandi,ftomachu  purgandi, fanguinem  augendi:Non  pauca: reflant, quoniam  8i  in/ 
flationesdifcutiunt,rud:usqp  lenes  faciunt,  concocfliones  adiuuant.Cruditatem  ipfa  ne/ 
quaquam  faciunt .  Nec  ulla  res  in  cibis  auiditatem  incitat  inhibetep  eadem:  in  caufa  alter 
utrac^  modus  effi  Sic  Si  aluum  copiofiores  foluunt, modica  fftunt.Lentitiam  pituita  di 
gcront.atq?  ut aliqui  tradiderunt,fenfuspurgant.  Stomachi  diffioluti  utiliffime  adiuuan/ 
tur,  in  eo  ufu  Si  oxypori  obolis  alperitatern  addito  dulci  ad  intindlum  aceti  temperan/ 
tes  j  fi  craffior  pituita  fit.fciliite  aut  uino  abfinthite ,  fi  Si  tuffis  fentiatur  hyffiopite  admi/ 
xto.Dantur  cceliacis  cu  intubo  erratico, Si  ad  duritiam  pracordiorum.Dantur  &  melan/ 
cholicis candida  copiofiores, 6C  ad  uefica  uitia.  Praxagoras  Si  dyfentericis  dedit.  Arabii 


5$8  C.  PLINII  NATVRALIS 

ftis  quoq?  profunt  recentibus,priuscp  puftuhs  fiant,cum  fale  illira.  VIcera  etiam  quiefer 
punt  coercent, initio  cu  aphronitro,mox  in  uino.Trira  igni  (aero  illinutur.  Couulfa  8i  Iu/ 
xata  caulibus  tritis  cu  polenta  ex  aqua  frigida  leniunt.Eruptiones  papularu  ex  uino  &  po 
lenta.In  cholera  quoq?  codas  patellis  dederut,ad  quod  utiliflimf  quam  maximi  caulis  et 
amara :  Quida  lade  infundunt.  Deferuefadi  hi  caules  Si  ftomacho  utiliflimi  tradutur, 
ficut  fomno  fatiua  maxime  laduca,8i  amara  ladens^,  qua  meconide  uocauimus.  Hoc 
lac  Si  oculoru  claritati  cu  muliebri  lade  utiliffimu  effe  pracipitur ,  dum  tempeftiue  capiti 
inunguntur:Oculoru  quocg  uicrjs  quas  frigore  in  i)s  fada  funt.Miras  &  alias  inueniolau/ 
des.Thoracis  etia  uitqs  prodefle  no  fecus  cp  abrotonu,cum  meile  Attico.  Purgari  &fce/ 
minas  hoc  cibo.Seme  fatiuarum  cotra  fcorpiones  dari.Semine  trito  ex  uino  poto  Si  libi/  ta 
dinum  imaginationes  in  fomno  compefa.  Tentantes  aquas  non  nocere  Iaducam  edenti 
bus.  Quidam  tamen  frequentiores  in  cibo  officere  claritati  oculorum  tradiderunt. 

De  generibus  bera,  8i  intubis,  8i  cichorio,8iferi,gcnera  duo.  Cap.  vm 
TVTEc  beta  fine  remedio  eftutraq^.Siue  candida, fiue  nigra  radix  rcces,Si  madefada, 
jLN  fufpenfa  funiculo,  contra  ferpentium  morfus efficax  effe  dicitur. Candida  beta  co/ 
da,8i  cum  allio  crudo  fumpta, cotra  tineas.Nigraradices  ita  in  aqua  cod#,  porriginem 
tollunt:  atq?  in  totum  efficacior  effe  traditur  nigra.  Succus  eius  capitis  dolores  ueteres  5i 
uertigines:item  fonitum  aurium  fedat,  infufus  rjs:ciet  urinam .  Medetur  dyfentericisinie/ 
da,  Si  morbo  regio .  Dolores  quoq?  dentium  fedat  illitus  fuccus .  Et  contra  ferpentium 
idus  ualet,fed  huius  radici  duntaxat  expreflus.Ipfa  uero  decocla,pernionibus  occurrit,  2® 
Alba:  fuccus  epiphoras  fedat,fronte  illita.AIuminis  pauco  admixto, ignem  facrum.Sine 
oleo  trita  licet, aduftis  medetur.Et  contra  eruptiones  papularum  coda,eadem  contra  ul/ 
cera  qax  ferpunt  illinitur:8i  alopecrjs  cruda,  Si  ulceribus  qux  in  capite  manantSuccus  e/ 
ius  cum  meile  naribus  inditur ,  caput  purgat .  Coquitur  8i  cum  lenticula  addito  aceto, ut 
uentrem  molliat.  Validius  coda  fluduationesftomachififtit  Si  uentris.Eft  Si  beta  lylue 
ftris,  quam  limonion  uocant, alrjneuroides,  multum  minoribustenuioribusqp  aedenfio 
ribus  folrjs, undecim  faspe  caulium.  Huius  folia  ambuftis  utilia,  guttantia  aftringunt.Sc/ 
men  acetabuli  menfura  dyfentericis  prodeft .  Aqua  8i  e  radice  coda:  maculas  ueftium  e/ 

Iui  dicunt ,  itemq?  membranarum .  Intubi  quoque  non  extra  remedia  funt :  Succus  eo/ 
rum  cum  rofaceo  &  aceto  capitis  dolores  lenit.Idemqj  cum  uino  potus,iocineribusSiue/  jo 
fica: ,  Si  epiphoris  imponitur.  Erraticum  apud  nos  quidam  ambugiamappellauere.In 
Aegypto  cichorium  uocant,  quod  fylueftre  fit.  Satiuum  autem  ferin,  quod  eft  minus  8i 
uenolius.  Cichorium  refrigerat.  In  cibo  fumptum  8t  illitum  coliediones,  fuccuscp  deco/ 
di  uentrem  foluit.Iocineri  Si  renibus,  8i  ftomacho  prodeft .  Item  fi  in  aceto  decoquatur 
uritra  tormina  difcutitjtem  morbum  regium  £  mulfo,  fi  fine  febre  fit.  Veficam  adiuuat. 
Mulierum  quidem  decodum  purgationibus  in  aqua  adeo  prodeft,  ut  emortuos  partus 
trahat.  Adqciunt  magi,  fucco  totius  cum  oleo perundos  fauorabiliores  fieri,  Si  qua:  ue/ 
lint  facilius  impetrare.  Quod  quidem  propter  fingularem  falubritate  aliqui  chreftonap/ 
pellant,alri  pancration. Et  fylueftre  genus, alrj  hedypnoida  uocant, latioris  folrj.  Stoma/ 
chum  diflfolututu  aftringit  coda :  crudaq?  fiftit  aluu.  Et  dyfentericis  prodeft,  magis  cum  4° 
lente.  Rupta  Si  conuulfa  utroq?  genere  iuuantur.  Item  quibus  genitura  ualetudinis  mor/ 
bo  effluat.Seris  Si  ipfa  laducf  fimillima,duoru  generum  eft,fylueftris  melior.Nigra  ifta 
8i  mftiua.Deterior  hyberna  81  candidior.  Vtraque  tamen  ftomacho  utiliflima,pracipue 
quem  humor  uexat .  Cum  aceto  in  cibo  refrigerant  uel  illita:,  difcutiuntcp  Si  alios  quam 
ftomachi.  Cum  polenta  fylueftrium  radices  ftomachicaufa  forbentur,  8i  cardiacis  illi/ 
nuntur  fuper  finiftram  mammam  ex  aceto.  Omnes  hx  Si  podagricis  utiles.  Si  fangui/ 
nem  rerjcienribus.item  quibus  genitura  fluit, alterno  dierum  potu.Petronius  Diodotus, 
qui  antilegomena  fcripfit ,  in  totum  damnauic  ferin  multis  modis  arguens,  Sed  aliorum 
omnium  opinio  refiftit. 

De  braflica 


De  braflica  ,&  lapfena,  di  de  braflica  marina ,  &  (cilia,  Sicle 
bulbis, Si  bulbine.  Cap.  ix 

T)  Raflicx  laudes  Iongu  eft  exequi,  cum  &  Chryfippus  medicus  priuatim  uolumen  ei 
JDdicauerit  per  fingula  membra  hominis  digeftu,&  Dieuches.-ante  omnes  autem  Py/ 
thagoras  St  Cato  non  parcius  celebrarint .  Cuius  fententiam  uel  eo  diligentius  perfequi 
pareft ,  ut  noicatur  qua  medicina  ufus  fit  annis  d  c.  In  tres  (pccies  diuifere  ea  Gneci  an/ 
tquiffimuCrifpam ,  quam  (elinada  uocauerunt,  a  fimilitudine  apfi  foliorum ,  ftomacho  j 
utilem, aluu  modice  mollientem.  Alteram  leam,  latis  folfjs  h  caule  exeuntibus.  Vndecau 
!odemquidauocauere,nulliusin  medicina  momenti. Tertia  eft  proprie  appellata  eram/ 
10  be,tenuioribus  folfis,&  fimplicibus  denfifllmfsq^,amarior,fed  emcaciffima .  Cato  crtfpa 
maxime  probat, dein  leucm  grandibus  folfis, caule  magno.Prodefle  tradit  capitisdolori 
bus,  oculorum  caligini  (cintillationibusq?,ueI  ftomacho,  prtecordfis, crudam  ex  aceto  Si 
meOe,  coriandro, ruta, menta, laferis  radicula  fumptam  acetabulis  duobus  matutino:tan/ 
tamqs  eflfe  uim, ut  qui  terant  h$c,ua!idiores  fieri  fe  fentiant.  Ergo  uel  cum  his  tritam, for/ 
bendam,uel  ex  hoc  intindu  fumendam.Podagra  autem,morbisc^  articularfis  illini  cum 
ruc^coriandri,^  falis  mica,  hordei  farina.  Aqua  quocp  eius  decoda,neruos  articulosqj 
mireiuuarirSi  foueantur  uulnera,&  recentia  St  uetera, etiam  carcinomata, quas  nullis  alfis 
medicamentis  fanari  po(Tint.Foueri  prius  aqua  calida  iubet,  ac  bis  die  tritam  imponi.  Sic 
etiam  fiftulas  eluxatas,  Si  tumores  cuocari ,  qaxcp  difeuti  opus  fit.  Infomnia  etiam, uigi/ 
:o  liasejj  tollere  decodam ,  fi  ieiuni  edant  quamplurima  ex  oleo  St  fale.  Tormina  fi  decoda 
iterum  decoquatur ,  addito  oleo,  fale,  cumino,  polenta .  Si  ita  fumatur  fine  pane ,  magis 
profuturam .  Inter  reliqua  bilem  detrahi  per  uinum  nigrum  pota .  Quin  St  urinam  eius 
qaibrafficam  efitauerit,  afleruari,  calefadamq?  neruis  remedio  efife .  Verba  ipfius  fubfi/ 
ciam ,  ad  exprimendam  fententiam :  Pueros  pufillos  fi laues  ea  urina ,  nunquam  debiles 
feti.  Auribus  quoque  ex  uino  (iiccum  brafllca:  tepidum  inftillari  fuadet.  Idcfp  etiam  tar/ 
ditati  audientium  prodefle  affeuerat.Et  impetigines  eadem  fanari  fine  ulcere.  Cnecorum 
quoq$  opiniones  iam  St  Catonis  caufa  poni  conuenit,  in  fis  duntaxat  qux  ille  prtetermiie 
rit.Biles  detrahere  non  percodam  putant .  Item  aluum  foluere, eandemcp  bis  codam  fi/ 
ftere.  Vino  aduerfari,ut  inimicam  uitibus .  Antecedente  in  cibis  caueri  ebrietatem.  Poft/ 
J3  eafumpta  crapulam  difeuti.  Hunc  cibum  St  oculorum  claritati  conferre  multutfuccu  ue/ 
ro  trude  angulis  uel  tantu  tadis  cum  Attico  meile,  plurimum.Facillime  coCoqui,ciboq? 
eofenfus  purgari.Erafi  Atrati  fcholadamat,  nihil  efle  utilius  ftomacho  neruisq? ,  ideo  pa/ 
ralytiefs  St  tremulis  dari  iubet, St  fanguinem excreatibus.Hippocrates  cceliacis  St  dyfente 
ricis  bis  codam  cum  fale.  Item  ad  tenafmon  Si  renum  caufas ,  ladis  quoque  ubertatem 
puerperis  hoc  cibo  fieri  iudicans,& purgatione  foeminis.Crudus  quidem  caulis  fi  manda 
tur, partus  quoqj  emortuos  pelli.  Apollodorus  aduerius  fungoru  uenena  femen  aut  fuc/ 
cum  bibendum  ceniet.Philiftion  opifthotonicis  (iiccum  ex  lade  caprino  cum  fale  St  mei 
k.Inuenio  St  a  podagra  liberatos  edendo  eam,  decodteqj  ius  bibendo.Hoc  St  cardiacis 
datum  St  comitialibus  morbis  addito  fale.Item  (pleneticis  in  uino  albo  per  dies  xl.  Ide/ 
4;  ricis,  necnon  Si  phreneticis  radicis  crud$  (uccum  gargarizandum  bibendumcp  demon/ 
ftrat.  Contra  uero  fingultus  cum  coriandro  Si  anetho ,  St  meile  ac  pipere ,  ex  aceto.IUi/ 
tam  quoque  prodefle  inflationibus  ftomachi.  Item  ferpentium  idibus ,  &  fordidisul/ 
ceribus , ac  uetuftis,uel  ipfam  aquam  cum  hordeacea  farina.  Succum  ex  aceto,  uel 
cam  fano  Gneco.  Sic  aliqui  &  articulis ,  podagrisq5  imponunt .  Epinydidas  ac  quic/ 
quid  aliud  ferpitin  corpore,  impofitaleuat.  Item  repentinas  caligines:  has  St  fi  man/ 
ditur  ex  aceto.  Sugillata  uero  Salios  Iiuores  pura  illita.  Lepras ,  St  pforas  cumalumi/ 
ne  rotundo  ex  aceto.  Sic  afluentes  capillos  retinet.  Epicharmus  teftium  &  genitalium 
malis  hanc  utiliflime  imponiaflerit.Efficacius  eandem  cum  faba  trita.  Item  conuulfis 
rata  ruta ,  Contra  ardorem  febrium  St  ftomachi  uitia  cum  rut*  femine:  St  ad  fecundas. 

Et  muris 


57®  C.  PLINII  NAT  VR  ALIS 

Et  muris  aranei  morfus, foliorum  aridorum  farina  alterutra  parte  exinanit .  Ex  omnibus 
braffic^  generibus  fuauiflima  eft  cyma,  86  fi  inutilis  habetur,  difficilis  in  coquendo, &  re/ 
nibus  cotraria.Illud  quoqjno  eft  omittendum, aquam  decotffifc  ad  tot  ufus  laudatam  fce 
tere  humi  effufam.Stirpiu  braflica  aridoru  cinis,inter  cauftica  intelligitur.  Ad  coxendkti 
dolores  cu  adipe  peruetufto.  At  cum  lafere  86  aceto  in  uice  pfiloth  ri  euulfis  illitus  pilis,na/ 
fci  alios  prohibet.  Bibitur  86  cum  oleo  fubferucfadus,  uel  per  fe  elixus  ad  conuulfa  86  ru/ 
pta  intus,  lapfumqj  ex  alto.Nulla  ergo  funt  crimina  braflicteCimb  uero  apud  eofdem  ani 
vax  grauitatem  facere, dentibus  &  gingiuis  nocere,&  in  Aegypto  propter  amaritudinem 
n5  eftur.  Sylueftris,fiue  erratica  immenfo  plus  effecftus  laudat  Cato, adeo  ut  at idz  quo 
que  farinam  in  olfacftorio  colIe<5ta,uel  odore  tantum  naribus  rapto, uitia  earum  graueo/ 10 
lentiamq?  fanare  affirmet.  Hac  ait)  petream  uocant,inimiciffimam  uino,quam  pracipue 
uitis  fugiatraut  fi  non  poffit  fugere  motiatur.Folia  habet  bina,  parua, rotunda, leuia;plan 
tis  oleris  fimilior, candidior  fatiua&  hirfutior.Hanc  inflationibus  mederi,  Melancholicis 
,quoc£  acuulneribus  recetibus,cum  meile, ita  ne  foluantur  ante  diem  feptimuro, Strumis, 
fiftulis,in  aqua  cotrita,Chryfippusautor  eft.Et  alrj  uero  copefcere  mala  corporis  quf  fer 
pant:nomas  uocant.Item  excrefcentia  abiumere.Cicatrices  ad  planum  reducere.  Oris ul 
cera  86  tonfillas  manducata  86  cocftam  fucco  gargarizato  cum  meile  tollere .  Ite  pforas  & 
lepras  ueteres,  ipfius  tribus  partibus  cu  duabus  aluminis  in  aceto  acri  illitis.  Epicharmus 
fatis  efife  eam  cotra  canis  rabiofi  morfum  imponi.  Melius  fi  cu  lafere  86  aceto  acri .  Necari 
quo qj  canes  ea,fi  detur  ex  carne.Seme  eius  toftu  auxiliatur  cotra  ferpentes, fungorum^  z0 
uenena, tauri  fanguinem.  Folia  cocfta  fpleniticis  in  cibo  data ,  86  cruda  illita  cum  fulphure 
86  nitro  profunt.  Item  mammaru  duritia.  Radicu  cinis  uu:e  in  faucibus  tumeti  tatftu  me/ 
detur,  &  parotidas  cu  meile  illitus  reprimit,ferpetium  morius  fanat.  Viriu  braflica;  unum 
86  magnu  argumetum  addemus  86  mirabile.  Cruft  x  fi  occupet  intus  uafa  omnia  in  qui/ 
bus  aqute  feruent,in  tantum, ut  n5  fit  eas  auellere,fi  braflica  in  rjs  decoquatur  abfcedunt. 
Inter  fylueftres  braflicas  86  lapfana  eft, pedalis  altitudinis,hirfutis  foliis, napi  fimillimis,ni 
fi  candidior  effet  flore.Coquitur  in  cibo.  Aluu  leniter  emollit.  Marina  braflica  uehemeti/ 
tiflime  ex  omnibus  aluum  ciet.Coquitur  propter  acrimoniam  cum  pinguicarne,ftoma/ 
cho  inimicitTima.Scillarum  in  medicina  alba  eft  qute  mafculus,fcemina  nigra.Scilla  quz 
candidiffima  fuerit ,  utiliffima  erit .  Huic  aridis  tunicis  direptis,  quod  reliquum  e  uiuo  eft,  j0 
confutum  fufpenditur  lino  modicis  inreruallis .  Poftea  arida  frufta  in  cadu  aceti  cp  afper 
rimi  pendentia  immerguntur,ita  ne  ulla  parte  uas  contingant.Hoc  fit  ante  folftitium  die/ 
bus  XLvm.  Gypfo  deinde  oblitus  cadus  ponitur  fub  tegulis, totius  diei  folem  accipienti 
busrPoft  eum  numeru  dierum  tollitur  uas,fciila  eximitur,acetum  transfunditur.  Hoc  da 
riorem  oculorum  aciem  facit.  Salutare  eft  ftomachi  laterumqj  doloribus,  parum  funi/ 
ptum  binis  diebus.  Sed  tanta  uis  eft,utauidius  hauftum  extincfbe  anima;  momento  ali/ 
quo  fpeciem  pr^beat.Prodeft  Si  gingiuis  8C  dentibus,  uel  per  fe  commanducata.Tineas 
86  reliqua  uentris  animalia  pellit  ex  aceto  &  meile  fumpta .  Lingua  quoq?  recens  fubie/ 
dta  praeftat,  ne  hydropici  fitim  fentiant.  Coquitur  plurimis  modis  in  olla,  quaeconqcia/ 
tur  in  clibanum  aut  furnum, uel  adipe  aut  luto  illita, aut  fruftatim  in  patinis.Etcrudaficca  49 
tur,  deinde  conciditur  ,coquiturque in  aceto  ,tum  ferpentium  idlibusimponitur.  Tofta 
quoque  purgatur,  &  medium  eius  iterum  in  aqua  coquitur.  Vfusficeodte  ad  hydropi/ 
cos .  Ad  urinam  ciendam  tribus  obolis  cum  meile  86  aceto  potte .  Item  ad  fplenericos  & 
ftomachicos,  fi  non  fentiant  ulcus,  quibus  innatet  cibus.  Ad  tormina,  regios  morbos, 
tuflim  ueterem  cum  fufpirio.  Difcutit  86  folrjsftrumas,  quadrinis  diebus  foluta.Furfurcs 
capitis,  86  ulcera  manantia  illita  ex  oleo  cocfta .  Coquitur  86  in  meile  cibi  gratia,  maxime 
uti  coiftionem  facias.  Sic  86 interiora  purgat.  Rimas  pedum  fanat  in  oleo  cocfta,  &  mixta 
refince.  Semen  eius  lumborum  dolori  ex  meile  imponitur .  Pythagoras  fcillam  in  limine 
quoque  ianuce  fufpenfam  malorum  medicamentorum  introitum  pellere  tradit  ,  Gaxe/ 

rura  bul 


h  r  s  r o R’  eae  liber  x±  $-?i 

jhffm bulbi  ex  aceto  &fulphureuu!neribus  in  facie  medentur .  Per  (c  uero  triti  neruorum 
tonttaftioni,&exuinoporrigini:cum  meile  canum  morfibus.Erafiftrato  placet  cum  p i/ 
ee.Sanguinem  idem  eos  fiftere  tradit  illitos  cum  meile.  Alrj  fi  e  naribus  fluat,  coriandrum 
&  farinam  adrjciunt.Theodorus  8C  Iichenas  ex  aceto  bulbis  curat, &  erumpentia  in  capi/ 
te  cum  uino  auftero  aut  ouo .  Et  bulbos  epiphoris  idem  iliinit ,  &  fic  lippitudini  medetur* 
/Eque  uitia  qum  funt  in  facie, eorum  rubentes  maxime,  in  fole  illiti,  cum  meile  &  nitro  e/ 
metidandentigtnem  cum  uino,  aut  cucumi  codlo.  Vulneribus  quoque  mire  profunt  per 
fe,aut(ut  Damion)  ex  mulfo,  fi  quinto  die  foluantur.  Iifdem  8C  auriculas  fradtas  curat,  di 
teftium  pituitas.  In  articulorum  doloribus  mifcent  farinam.In  uino  codfi  illitiuentri,duri 
io  tiem  prmcordioru  emolliunt.  Dyfentericis  in  uino  ex  aqua  ccelefti  temperato  dantur.  Ad 
couulfa  intus, cum  filphio  pilulis  faba:  magnitudine.  Ad  fudorem  tufi  illinuntur.  Neruis 
utilestideo  &  paralyticis  dantur.  Luxata  in  pedibus  qui  funt  ruffi ,  ex  his  citiflime  fanant 
cum  meile  &  fale.  Venerem  maxime  Megarici  ftimulant.Hortenfrj  partum  cum  fapa  aut 
paOfo  fumpriSylueftres  interaneoru  plagas  &  uitia  cum  filphio  pilulis  deuoratis  fedant. 
Etfatiuoru  femen  contra  phalangia  bibitur  in  uino.Ipfi  ex  aceto  illinuntur  contra  ferpeti 
tium  idus.Semen  antiqui  bibendum  infanientibus  dabant.Fios  bulboru  tritus  crurfi  ma 
culas uarietatescj^  igne  fadtas  emendat.  Diocles  oculos  hebetari ab  rjsputat.  Elixos  aflis 
minus  utiles  eflfe  adrjcit,  &  difficile  concoqui  ex  ui  uniufcuiufq;  naturs.  Bulbinem  Grmci 
uocant  herbam  porraceis  folrjs ,  rubicundo  bulbo .  Has  traditur  uulneribus  mire  utilis 
io  duntaxat  rccentibus.BuIbus,quem  uomitoriu  uocant  ab  effecftu,folia  habet  nigra>c£te/ 
rislongiora.  De afparagisSJ corruda, Sdibycoj&orminio.  Gap.  x 

yTilifsimus  ftomacho  cibus  afparagi,  ut  traditur .  Cumino  quidem  addito  inflatio/' 
nes  ftomachi  colicp  difcutiunt,iidem  oculis  claritatem  afrerut.  Ventrem  leniter  mol 
liunt.Pedoris  S£  fpin?  doloribus  inteft  inorumq^  uitrjs  pro  funt,  uino  cum  coquutur  addi 
to.Ad  lumborum  5C  renu  dolores,  femen  trium  obolorum  pondere, pari  cumini  bibitur. 
Venerem  ftimulanc .  Vrinam  cient  utiliflime,pmercp  quod  ueficam  exulcerant.Radix 
quoqjplurimorupraedicadoe  trita.SC  in  uino  albo  pota, calculos  quoq?  exturbat,  lumbo 
tum  &  rcnu  dolores  fedat.  Quidam  &  ad  uuluse  dolorem  radicem  cum  uino  dulci  propi 
nant.Eadem  in  aceto  decodfa  cotra  elephantiafin  proficit.  Afparago  trito  cu  oleo  peruti 
jo  cfom  pungi  ab  apibus  negant.Sylucftrem  afparagum  aliqui  corrudam,  aliqui  Libycum 
uocant,  Attici  orminium.Huius  ad  fupradidta  omnia  efficacior  uis ,  8£  candidiorimaior. 
Regium  morbum  extenuat.Veneriscaufa  aquam  eorum  decoctam  bibiiubet  ad  hem* 
nam. Ad  idem  8C  femen  ualet  cum  anetho, ternis  utrunqs  obohs.Datur  8C  ad  ferpentium 
ictus  fuccusdecodfus.  Radix  quocp  mifcetar  radici  marathri  inter  efficaciflima  auxilia/. 
Si fanguis  per  uriaa  reddatur,  femen  afparagi,  &  apti,  8C  cumini  ternis  obolis  in  uini  cya/ 
this duobus,  quinis  diebus  Chryfippus  dari  iubet.  Sic  §£  hydropicis  contrarium efle, 
quamuis  urinam  moueat,docet:Item  Veneri :  Vefic#  quocp  nifi  dccodlum.-quceaqua  fi 
canibus  detur, occidi  eos.In  uino  decodf?  radicis  fuccu  fi  ore  cotineatur, dentibus  mederi* 
De  apio,  8C  apiaff  ro,  &  heltofelino,&  oreofelino.  Cap.  xi 

4»  A  Pio  gratia  uulgo  eft,  Nanc^  rami  largis  portionibus  per  iura  innatant,  8C  in  condi/ 
Amentis  peculiarem  gratia  habent.  Praeterea  oculis  illitu  cum  melle,ita  utfubinde  fo 
ueantur  ferueti  fucco  decodti,  alrjscp  membroru  epiphoris  per  fe  tritu, aut  cum  pane,uel 
polenta  impofitu, mire  auxiliatur.Pifces  quoqjfi  JEgrotent  in  pifcinis,  apio  uiridi  recreati 
tur.  Verum  apud  eruditos  non  aliud  erutum  terra  in  maiore  fententiarutn  uarietate  eft* 
Diftinguitur  fexu.  Chryfippus  fcemina  efte  dicit  crifpioribus  folijs  &  duris, craflo  caule, 
fapore  acri  &  feraido .  Dionyfius  nigriorem ,  breuioris  radicis ,  uermiculos  gignentem. 
Ambo  neutrum  ad  cibos  admittendum,  imo  omnino  nefas:  nam  id  defundi  orum  epu/ 
lis  feralibus  dicatum  efle,uifus  quoque  claritati  inimicum.  Caule  fcemina  uermiculos* 
gigni.  Ideo^  eos  qui  ederint  fterilefcere mares  fceminasqp.In  puerperqs  uero  ab  eo  cibo 

comitiales 


Y7 1  C.  PLINII  NATVRALJS 

comitiales  fieri  qui  ubera  hauriunt.  Innocentiorem  tamen  effe  marem.  Eaqj  caufa  eft, ne 
inter  nefaftos  frutices  damnetur.Mammarum  duritiam  impofitis  folrjs  emollit.Suauio/ 
res  aquas  potui  incotftum  pr^ftat.Succo  maxime  radiciscum  uino  lumboru  dolores  mi 
tigat.Eodem  iure  inftiilato  grauitatem  aurium.Semine  urinam  ciet,menftrua  acfecudos 
partus.Etfi  foueantur  femine  deco<fto,fuggillata  reddit  colori. Cum  ouialbo  illitum, aut 
ex  aqua  codtum  potumcp  renibus  medetur.  In  frigida  tritu  oris  ulceribus.Seme  cum  ui/ 
no,ueI  tadix  cum  ueteri  uino  ueficiE  calculos  frangunt.  Semen  datur  Sd  arquatis  ex  uino 
albo.  Apiaftrum  Hyginus  quide  meliffophyllon  appellat.Sed  in  cofeffa  damnatione  eft 
uenenatu  in  Sardinia.  Contexeda  enim  funt  omnia,ex  eode  nomine  apud  Grscospen/ 
dentia.Olufatrum  quod  hippofelinum  uocant,aduerfatur  fcorpionibus.Poto  femine  tot  i» 
minibus  interaneis  medetur.Itemcp  difficultatibus  urins  femen  eius  decodtum  ex  mulfo 
potum.Radix  eius  in  uino  decocfta  calculos  pellit, 8d  lumborum  ac  lateris  dolores. Canis 
rabiofi  morfibus  potum  8d  illitum  medetunSuccus  eiusalgetes  calefacit  potus.Quartum 
genus  ex  eodem  faciunt  aliqui  oreofeIinon,paImum  alto  frutice  ac  tccfto,  femine  cumino 
fimile,urinas  &  menftruis  efficax.Heliofelino  uispriuata  contra  araneos.  Sed  &  oreofeli/ 
no  fceminiE  purgantur  e  uino. 

De  petrofelino  8C  ocimo;  Cap.xir 

Lio  genere  petrofelinon  quidam  appellant  in  faxis  natum ,  prscipuum  ad  uomi/ 
-c\.cas,cochIearibusbinisfucciadditisin  cyathum  marrubqfucci,atqj  ita  aquxcalidx 
tribus  Cyathis  .  Addidere  quidam  bufelinon ,  differens  breuitate  caulis  a  fatiuo  &  radicis  » 
colore  ruffo,eiufdem  effecius.Praeu alere  contra  ferpentes  potum  &  litum.Ocimuquocjj 
Chryfippus  grauiter  increpuit,  inutile  ftomacho,urin^,  oculorum  quocg  claritati.  Prate/ 
rea  infaniam  facere  &  lethargos  8C  iocirtorisuitia.Ideoq?  capras  id  afpernari:hominibus 
auoqj  fugiendum  cenfet.Adrjciunt  quidam, tritum  fi  operiatur  lapide,  fcorpione  gigne/ 
re :  commanducatum  8d  in  fole  pofitum ,  uermes  afferre.  Afri  uero,  fi  eo  die  feriatur  qui/ 
fpiam  a  fcorpione,  quo  ederit  ocimum, feraari  non  poffe.  Quinimo  tradunt  aliqui  mani/ 
pulo  ocimi  cum  cancris  decem  marinis  uel  fluuiatilibus  trito,  conueniread  id  fcorpiones 
a  proximo  omnes.Diodotus  in  empiricis,etiam  pediculos  facere  ocimi  cibum.Sccutas/ 
tas  acriter  defendit,nam  id  effe  capras.  Nec  minus  cp  mentam  8i  rutam  fcorpionum  ter/ 
reftrium  id:ibus,marinorumcp  uenenis  mederi  ex  uino, addito  aceto  exiguo.  Vfu  queqj  Jo 
compertum,deficientibus  ex  aceto  odpratu  falutare  effe.  Item  lethargicis  &  inflammatis 
refrigerationi.IHitum  capitis  doloribus  cu  rolaceo,  auc  myrteo,aut  aceto.  Item  oculorum 
epiphoris  impofitum  ex  uino, Stomacho  quoqj  effe  utile,inflationes  &  ru<ftum  ex  aceto 
diffoluere  fumptum.  Aluum  fiftere  impofitum ,  urinam  ciere.  Sic  &  morbo  regio  &  hy/ 
dropicis  prodeffe.ChoIeras  eo  8C  diftillationes  ftomachi  inhiberi.Ergo  etia  coeliacis  Phi 
liftio  dediti  coctum  dyfentericis ,  &  colicis  Pliftonicus.  Aliqui  &  in  tenafmo  6C  fangui/ 
nem  excreantibus  in  uino,duritia  quocp  pr^cordiorum.Illinitur  mammis,extinguitcp  Ia/ 
dtis  prouentum.  Auribus  utiliffimum  infantium, pr§ cipue  cum  adipe  anferino.Semen  tri 
tum  &  hauftum  naribus, fternutamenta  mouet,6£  diftillationes  quocp  capiti.Illitum  uul/ 
uas  purgat  in  cibo  ex  aceto.  Verrucas  mixto  atramento  futorio  tollit,  Venerem  ftimufet,  43 
Ideo  etiam  equis  afiniscp  admiffur^  tempore  ingeritur. 

De  fylueftri  ocimo, &  eruca, &  nafturtio,&  ruta.  Cap.xm 

SYlueftri  ocimo  uis  efficacior  ad  eadem  omnia ,  peculiaris  ad  uitia  qux  uomitionibus 
crebris  contrahuntur.  Vomicisc^  uulu$,contraqp  beftiarum  morfus  radix  ia  uinoe  ft 
cfficaciffima.Eructe  femen  fcorpionu  uenenis  8C  muris  aranei  medetur.  Beftiolas  omnes 
innafeentes  corpori  arcet.  Vitia  cutis  in  facie  cum  meile  illitum.Lentigines  ex  aceto.  Cica 
trices  nigras  reducit  adeandorem  cum  felle  bubulo.  Aiut  uerbera  fubituris  potum  ex  ai/ 
no, duritiam  quandam  contra  fenfum  induere .  In  codiendis  obfonrjs  tanta  eft  fuauitas, 
ut  Gtxci  euzomon  appellauerint.Putam  fubtrita  eruca  fi  foueatur  oculi, claritatem  refti 

tui.Tuflim 


filSTORTAE  LIBER.  XX 

tui.Tuflu»  infafltium  fedari  *  Radix  eius  in  aqua  decoda  fradaoflfa  extratiit.  Nam  de 
penere  ftimulanda  diximus:tria  folia  fylueftri  erue#  Gniftra  manu  decerpta  ,&  trita  in 
aqua  mulfa  fi  bibantur.E  contrario  nafturtiu  ucnerem  inh ibet, animum  exacuit.  Vt  dixi/ 
mus, duo  eius  genera.  Album  purgat, detrahit  bilem  potum  in  aqua  x.pondere.Cum  Io 
mento  ftrumis  illitum  opertumqj  braffica  praeclare  medetur .  Alterum  eft  nigrius,  quod 
capitis  uitia  purgat.  V ifum  clarificat.  Comotas  mentes  fedat  ex  aceto  fumptum.Lienem 
ex  uino  potum, uel  cum  fico.  Tuffim  ex  meile,  fi  quotidie  ieiuni  fumant .  Semen  ex  uino 
omnia  inceftinorum  animalia  pellit,  efficacius  addito  mentaftro.Prodeft  8i  contra  fufpi/ 
ria&tuflim  cum  origano  8C  uino  dulci.  Pedoris  doloribus  decodum  in  lade  caprino» 
lo  Panos  difeutit  cum  pice,  extrahitqj  corpori  aculeos.  Et  maculas  illitum  ex  aceto.Contra 
carcinomata  adtjcitur  ouoru  album.  Et  lenibus  illinitur  ex  aceto .  Infantibus  uero  e  meile 
utiliffime.Seftius  adqcit  uftum  ferpentes  fugare,  fcorpionibus  refiftere .  Capitis  dolores 
contrito  8i  alopecias  emendari  addito  finapi ,  grauitatem  aurium  trito  impofito  auribus 
cum  fico.Dentium  dolores  infufo  in  aureis  fucco.Porriginem  8i  ulcera  capitis  cum  adipe 
anferino.  Furunculos  concoquit  cum  fermento.Carbunculos  ad  fuppuratione  perducir* 
&rumpit.Phaged^nas  ulcerum  expurgat  cum  meile.  Coxendicibus  8C  lumbis  cu  poleti 
ta  ex  aceto  illinitur :  Item  licheni :  Item  unguibus  fcabris,  quippe  natura  eius  cauffica  eft» 
Optimum  autem  Babylonium.Sylueftri  uero  ad  omnia  ea  effedus  maior.  In  praecipuis 
aute  medicaminibus  ruta  eft.  Latioraiatiuas  folia,  rami  fruticofiores.  Sylueftris  horrida 
*o  ad  effedum  eft,&  ad  omnia  acrior.Succus  exprimitur,tufa  ea  81  afperfa  modice  aqua,8£ 
in  pyxide  Cypria  afleruatur.  Hic  copiofior  datus  ueneni  noxiam  obtinet, in  Macedonia 
maxime  iuxta  flumen  Alyacmon.  Mirumc^, cicuta  fucco  extinguitur,  adeo  etiam  uene/ 
norum  uenena  funt,  quando  cicuta  fuccusprodeft  manibus  colligentium  rutam .  Cacte/ 
rum  inter  prima  immifeetur  antidotis,  pr^cipueq?  Galattca.Qua^cunqj  aut  ruta  8i  per  fe 
proantidoto  ualet ,  foli)  tritis,  81  ex  uino  fumptis .  Contra  aconitum  maxime  &  uifcutm 
Item  fungos, flue  in  potu  detur, fiue  in  cibo.Simili  modo  contra  ferpentium  idus,utpote 
cum  muftete  dimicatura  cum  his, rutam  prius  edendo  fe  muniant.  Valent  8C  contra  fcor 
pionum  idus,&  araneorum,  apum, crabronum, uefparum  aculeos, &  cantharidas, ac  fala 
mandras,  canisue  rabiofi  morfus:  acetabuli  menfura  fuccus  e  uino  bibitur,  &  folia  trita 
lo  uel  comanducata  imponutur  cum  meile  8i  fale,  uel  cu  aceto  81  pice  decoda .  Succo  uero 
perundos  aut  eam  habentes,  negant  feriri  ab  his  maleficrjs .  Serpentesq?,fi  uratur  ruta, 
nidorem  fugere.Efficaciftima  tamen  eft  fylueftris  radix  cum  uino  fumpta,eande  adiiciut 
efficacioremeflfe  fub  dio  potam. Pythagoras  8i  in  hac  marem  minoribus  herbaceiqj  co/ 
loris  folrjs  a  fceminadifcreuit:eam  latioribus  folrjs  8i  colore. Idem  oculis  noxiam  putauit 
falfo,quoniam  fcalptores  8i  pictores  hoc  cibo  ututur  oculorum  caufa.  Cum  pane  quoc£ 
uelnafturtiofatiuas  atqj  fylueftris  propter  uifum,  Vt  aiunt ,  multi  fucco  eiuscum  meile 
Attico  inudi  difcufterunt  caligines ,  uel  cum  lade  mulieris  puerum  enix£e,uel  puro  fucco 
angulis  oculorum  tadis.  Epiphoras  cum  polenta  impofito.  Lenit  autem  capitis  dolores 
pota  cum  uino ,  aut  cum  aceto  8i  rofaceo  illita.  Si  uero  fit  cephalea,  cum  farina  hordea/ 
4«  cea,ueIaceto.Eadem  cruditates  difcutit,mox  inflationes,dolores  ftomachiueteres.  Vul/ 
uas  aperit,  corrigite^  couerfas  illita  in  meile  toto  uentre  &  pedore.  Hydropicis  cu  ficu,S2 
decoda  ad  dimidias  partes, potac^  ex  uino.Sic  bibitur,&:  ad  pedoris  dolores,  laterum^ 
Plumborum,  tuftes,  fufpiria:  pulmonum,  iocinerum,renumuitia:horrorcs  frigidos.  Ad 
ctaputegrauedines,  decoquuntur  folia  poturissEt  in  cibo  uel  cruda, uel  decoda  coditaue 
prodeft.Ite  torminibus  in  hyflopo  decoda,  &  cum  uino.  Sic  8i  fanguine  fiftit  interiore. 
Si  narium  indita,  fic  8i  collutis  dentibus  prodeft.  Auribus  quoqj  in  dolore  fuccus  infutt/ 
ditur,  cuftodito  ut  diximus  modo.  E  filueft  ri  uero  contra  tarditatem  8i  fonitum  cum  ro/ 
faceo,uelcum  laureo  oleo, aut  cumino  8i  meile.  Succus  8i  phreneticis  ex  aceto  trita:  inftil/ 
latur  ia  tempora  di  cerebrum,  Adiecerunt  aliqui  8i  ferpyIiu,5C  lauru,  illinentes  capita,  8i 

I  colla 


574  C»  PLINII  NAT  VR  AI  IS 

colla.Dederunt  & lethargicis  ex  aceto  olfaciendum .  Dederut  &  comitialibus  bibendum 
decocftx  fuccum  in  cyathis  quatuor  ante  acceftiones,  quaru  frigus  intolerabile  cibANio/ 
fisq?  crudam  in  cibo.  Vrinam  quoq?  uel  cruentam  pellit.  Fceminaru  etiam  purgationes, 
fccundasep,etiam  emortuos  partus, ut  Hippocrati  uidetur,ex  uino  dulci  nigro  pota.Itaqj 
illitam  Si  uuluarum  caufa  etia  fuffireiubet.  Diodes  Si  cardiacis  imponit  ex  aceto  &  meile 
cum  farina  hordeacea.Et  contra  ileum  decodla  farina  in  oIeo,&  ueileribus  colleda.  Mul/ 
tiuero&  contra  purulentas  excreationes  ficcxdrachmas  duas,  fulphurisunamSidimi/ 
diam  fumi  cenfent:Et  contra  cruentas,rafiios  tres  in  uino  decoctos .  Datur  &  dyfenterids 
cum  cafeo  in  uinocctrita.Dederut  Si  cum  bitumine  infracfta  potioni  propter  anhelitum: 
Ex  alto  lapfis  feminis  tres  uncias.Olei  libra,  uinicp  fextario  illinitur  cum  oleo  codis  folijs  ,0 
partibus  quas  frigus  aduflerif.Si  urinam  mouet(ut  Hippocrati  uidetur)  mirum  eft  quof/ 
dam  dare  uelut  inhibentem  potui  contra  incontinentia  urina?.  Pfbras  Si  lepras  cum  meile 
Si  alumine  illita  emendat.Item  uitiligincs,uerrucas,ftrumas,&  (imilia,cum  ftrychno  Sia/ 
dipe  fuillo  ac  taurino  feuo.Item  ignem  facrum  ex  aceto  di  oleo, uel  pfimmythio-.Carbun 
culum  ex  aceto.Nonnulli  laferpitium  una  illini  iubent,fine  quo  epinydtidas  puftulascu/ 
rant. Imponunt  8i  mamis  turgetibus  decocfta,&pituitx  eruptionibus  cum  cera.  Teftiutn 
uero  epiphoris  cum  ramis  laurex  teneris,adeo  peculiari  in  uifceribus  his  effedu,ut  fylue 
ftri  ruta  cum  axungia  ueteri  illitos  ramices  fanari  prodant.Fracfta  quocp  membra  femine 
trito  cum  cera  impolito.  Radix  rutx  fanguinem  oculis  fuffufum,  Si  in  toto  corpore  cica/ 
trices  aut  maculas  illita  emendat .  Ex  reliquis  qux  traduntur,mirum  eft,  cum  feruence  ru/  20 
tx  naturam  efte  conueniat,  fafciculum  eius  in  rofaceo  deco&um  addita  uncia  aloes,  per/ 
undis  fudore  reprimere.Itemop  generationes  impediri  hoc  cibo,  ideo  profiuuio  genitali 
datur,  &uenerem crebro  per  fomnia  imaginantibus .  Prxcauendum  eft  grauidis,  abfti/ 
neant  hoc  cibo, necari  enim  partus  inucnio.Eadem  ex  omnibus  fatis  quadrupedu  quoqj 
morbis  in  maximo  ufu  eft,  fiue  difficile  fpirantibus ,  fiue  contra  maleficorum  animalium 
idusnnfufa  per  nares  ex  uinoraut  fi  fanguifuga  exhauferit,ex  aceto:&  quocuncp  in  (imili 
morborum  genere,utin  homine  temperato. 

De  mentaftro,&  menta, Si  pulegio, 8i  nepeta, Si  de  cumino.  Cap.  xim. 

TV  >T  Entaftrum  fylueftris  menta  cft,differesfpeciefoIiorum  quafi  figura  ocimi.pulegij 
JL.V  JLcolorc.Propter  quod  quida  fylueftre  pulegium  uocant.Its  comanducatis  Si  impo/  50 
firis  fanari  elcphanriafin,Magni  Pomperj^tatc, fortuito  cuiufdam  experimento  propter 
pudorem  facie  illita, compertum  eft.  Eadem  illinuntur  bibuturq?  aducrfusfcolopendras, 

Si  ferpentium  itftus,  drachmis  duabus  in  uim  cyathis  duobus.  Aduerfus  fcorpionu  idus 
cum  fale,oleo  8i  aceto.Item  aduerfus  fcolopendras  ius  decocti.  Adueriusqj  omnia  uene/ 
na  feruantur  folia  arida,  ad  farinx  modum .  Subftratum  uel  accenfum  fugat  fcorpiones. 
Potu  feminas  purgat  a  partu,  fed  partus  necat.  Orthopnoicis,  torminibus  cholericisef/ 
ficaciflimum :  Item  lumbis,podagris  impolitum .  Succus  auribus  uerminofis  inftiilatuL 
in  regio  morbo  bibitur.  Strumis  illinitur.  Somnia  ueneris  inhibet.  Tineas  pellit  ex  aceto 
potum  .  Contra  porriginem  ex  aceto  infunditur  capiti  in  fole .  Mentx  ipfius  odor  ani/ 
mum  excitat,&  (apor  auiditatem  in  cibis,ideo  embammatum  mixturx  familiaris.Ipfa  ace  40 
fcere  aut  coire  denferitfp  lac  non  patitur .  Quare  laedis  potionibus  additur,  ne  huius  coa/ 
gulati  potu  ftrangulentur .  Data  in  aqua  aut  mulfo,  eadem  ui  refiftere  Si  generationi  cre 
ditur,cohibendo  genitalia  denfari.  Alque  maribus  ac  feminis  fiftit  fangumem.  Si  purga 
tiones  feminarum  inhibet.  Cum  amylo  ex  aqua  pota,  cceliacorum  impetus .  Syriation 
Si  uomicas  uulux  curauit.Ille  Si  iocinerum  uitia  ternis  obolis  ex  mulfo  datis  .Item  fangoi 
nem  excreantibus  in  forbitionem.  Vlcera  in  capite  infantium  mire  fanat.  Arterias  humi/ 
das  ficcat,ficcas  aftringit.Pituitas  corruptas  purgat  in  mulfo  Si  aqua.Voci  fuccus  fubcer/ 
tamine  utilis  duntaxat,qui  Si  gargarizatur  uua  tumete,adicdla  ruta  8i  coriadro  ex  Iade. 
Vtilis  Si  contra  tonfillas  cum  alumine,  linguxafperx  cum  meile ,  Ad  conuulfa  intusper 


-  HISTORIAE  LIBER,  XX 
(e,uitijs^puImoii'3.Smgultus  SC  uomitus  fiftit  cum  fucco  granati ,  ut  Democritus  mon/ 
ftrat.Recentis  fuccus  narium  uitia  (piritu  fubdudus  emendat.Ipfa  trica  choleras  in  aceto 
quidem  pota .  Sanguinis  fluxiones  intus  *  Ileum  etiam  impolita  cum  polenta, ctfi  mam/ 
mx  tendantuf.Illinitur  8i  temporibus  in  capitis  dolore.Sumitut  8i  contra  (colopendras, 
Xfcorpiones  marinos, SC  ad  ferpentes  *  Epiphoris  illinitur ,  Si  omnibus  in  capite  eruptio/ 
nibus,item  fedis uitijs.Intertrigines  quocp,uel  fi  teneatur  tantum,prohibet.  Auribus  eum 
mulfo  inftillatur .  Aiunt  SC  lieni  mederi  eam  in  horto  guftatam ,  ita  ne  uellatur :  fi  js  qui 
mordeat, dicat  (e  lieni  mederi  per  dies  ix.  Arida;  quoq?  farinam  tribus  digitis  apprehen 
fam,&  ftomachi  dolorem  fedare  in  aqua :  SC  fimiliter  aiperfa  inpotione,  uentris  animalia 
io  expellere*  Magna  focietas  cum  hac  ad  recreandos  defedos  animo  pulegio, cum  furculis 
fuis  in  ampulas  uitreas  aceti  utriiqj  deiedis .  Qua  de  caufa  dignior  £  pulegio  corona  uer 
tigini  quam  e  rofis,cubiculis  noftris  pronunciata  eft.  Nam  SC  capitis  dolores  impofita  di/ 
cirurleuare .  Quin  SC  olfadu  capita  tueri  contra  frigorum  &ftusc£  iniuriam,&  ab  fiti  tra/ 
ditur:  aeq$  mftuare  eos ,  qui  duos  e  pulegio  furculos  impofitos  auribus  in  folc  habeant. 
Illinitur  etiam  in  doloribus  cum  polenta  8Caceto.Fceminaefficacior.Efl:  autem .hscflore 
purpureo.Mas  candidum  habet.  Naufeascum  fale  8C  polenta  in  frigida  aqua  pota  inhi/ 
bet.  Sic  8C  pedoris  ac  uentris  dolorem.Stomachi  aute  ex  aqua  item  rofiones  fiftit,  &  uo 
mitiones  cu  aceto  SC  polenta.Inteftinoru  uitia  meile  decoda  SC  nitro  fanat,  Vrinam  pellit 
cxuino:&  fiaminmum  fit,&  calculos, SC  interiores  omnes  dolores, Ex  meile  SC  aceto  fedat 
jo  mcnftrua,&  fecundas.  Vuluas  conuerfas  corrigit.Defundos  partus  etjcit.Semen  obmu 
tefcentibus  olfadu  admouetur.  Comitialibus  in  aceto  cyathi  menlura  datur.Si  aqu£in/ 
(alubresbibendie  fint,  tritu  inlpergitur.  Salfitudines  corporis, fi  cu  uino  tradatur,minuit. 
Neruoru  caufa  SC  in  cotradione  cu  fale  SC  aceto  SC  meile  cofricatur  opifthotono.  Bibitur 
ad  ferpentium  idus  decodum:Ad  fcorpionum  in  uino  tritum, maxime  quod  in  ficcis  na 
fdtur.  Ad  oris  exulcerationes, ad  tuffim  efficax  habetur.Flos  recentis  incen(us,pu.Iices  ne/ 
catodore.Xcnocrates  pulegq  ramum  lana  inuolutum,in  tertianis  ante  acceflionem  olfa 
flandu  dari, aut  {tragulis  fubrjci,&  ita  collocari  mgru, inter  remedia  tradit.Sylueftri  eade 
□is efficacior  eft  quod  fimile  eft  origano,minoribus  folijs  cp  (atiuum,8i a  quibufdam  di/ 
damnus  uocatur.  Guftatu  a  pecore  caprisqi,  balatum  concitat.  Vnde  quidam  Grced  li/ 
» teras  mutantes  blechon  uocauerunt .  Natura  tam  feruens  eft ,  ut  illitas  partes  exulceret, 
In  tufti  ex  perfrictione  fricari  ante  balnea  conuenit ,  SC  ante  acceffionum  horrorem  con/ 
uulfis  SC  torminibus.Podagris  mire  prodeft.  Epaticis  cum  meile  SC  fale  bibendum  datur, 
pulmonu  uitia  excreabiliafacit.  Ad  lienem  cum  fale  utile  eft,8£  uefica z,SC  fu(pirqs,&  infla 
tionibus  decodum  fucco  tequaliter,8C  uuluas  corrigit;^  contra  fcolopendram  terreftem 
nel  marinam, item  fiorpiones ,  priuatimqj  ualet  contra  hominis  morfum .  Radix  contra 
increfcentia  ulcera  recens  potentiffima.  Arida  uero  cicatricibus  decorem  affert .  Itero  pu/ 
legio  eft  nepet^q?  focietas.  Decoda  enim  in  aqua  ad  tertias  diffutiunt  frigora ,  mulie/ 
rumqj  menftruis  profunt.  Et  «ftate  fedant  caIores.Nepeta  quoque  uires  contra  ferpen/ 
tes  habet  .Fumum  ex  ea  nidoremq?  fugiunt ,  quam  SC  fubfternere  in  metu  obdormitu/ 
43  ris  utile  eft .  Tufa  mgilopis  imponitur ,  SC  capitis  doloribus  recens  cum  tertia  parte  panis 
temperata  aceto  illinitur .  Succus  eius  inftillatus  naribus  lupinis ,  profluuium  (anguinis 
Gftit .  Item  radix ,  qum  cum  myrti  femine  in  paffo  tepido  gargarizata  anginis  medetur. 
Cuminum  fylueftre  eft  pratenue,  quaternis  aut  quinis  folqs ,  ueluti (erratis.  Sed  fatiuo 
magnus  ufus,  in  ftomachi  pnecipue  remedrjs .  Difcutit  pituitas  SC  inflationes ,  tritum  Si 
cum  pane  fumptu ,  uel  potum  ex  aqua  uinocjp :  tormina  quocg  Si  inteftinorum  dolores. 
Veruntamen  omne  pallorem  bibentibus  gignit.  Ita  certe  ferunt  Porti)  Latronis  dari 
inter  magiftros  dicendi  adfedatores  fimilitudinem  coloris  ftudrjs  contradi  imitatos  :  8i 
paulo  ante  Iuliu  Vindicem  adfertorem  illum  a  Nerone  libertatis, captatione  teftamenti 


$?$  "  C*  linm  N  A  TV  RAITS 

Gc  lenocinatum.  Natium  fanguinem  paftillis  inditum, uel  ex  aceto  rcces  fiftit.Et  oculottf 
epiphoris  per  fe  tmpofitum, tumentibus  cum  meile  prodeft.Infantibus  imponi  inuentre 
fatis  eft.  Morbo  regio  in  uino  albo  i  balineis  datur. 

De  cumino  Aethiopico,  quod  urinam  ftringit,  Si  de  cappari,  &  de  Ii/ 
guftico  Gue  panace, St  cunila  bubula.  Cap.  xv 

A  Ethtopicum  maxime  in  pofca  illinitur  cum  meile.  Africano  priuatim  urin*  inconri/ 
.XX  nentiam  cohiberi  putant.  Satiuum  datur  ad  iocinerisuitiatoftum,  tritum  in  aceto. 
Item  ad  uertiginem.Iis  uero  quos  acriore  ui  urina  mordeat ,  in  dulci  tritum  uino.  Ad  uul/ 
uarum  uitia  in  uino:  prteterc p  impofitisuellere  folqs :  teftium  tumoribus, toftu, tritumqj 
cum  meile, aut  rofaceo  Si  cera.Sylueftre  ad  omnia  eadem  efficacius.  Praeterea  ad  ferpen/  io 
tes  cum  oleo ,  ad  fcorpiones ,  ad  fcolopendras .  Sift it  8i  uomitionem  naufeascp  ex  uino, 
quantum  apprehenderint  tresdigidPropter  colum  quoq*  bibitur,illiniturc^,uel  penicil/ 
lisferuensadprimitur  fafcrjs.Strangulationes  uuluaspotu  in  uino  aperit, tribusdrachmis 
in  tribus  cyathis  uini .  Auribus  inft illatur  ad  fonitus  atque  tinnitus  cum  feuo  uitulino,uel 
meile .  Sugillatis  illinitur  cum  meile ,  Si  uua  pafia,  8i  aceto.  Lentigini  nigr*  ex  aceto.  Eft 
cumino  (imillimum,quod  Gr*ci  uocant  ammi.Quidam  uero  Aethiopicum  cuminum  id 
efie  exiftimat.  Hippocrates  regium  appellat, uidelicet, quia  efficacius  in  Aegypto  tudica/ 
uit.  Pleriqj  alterius  natur*  in  totum  putant,  quoniam  fit  exilius  Si  candidius.  Similisau/ 
tem  Si  huic  ufus.Nancp  Si  panibus  Alexandrinis  fubigitur,&  condimentis  interponitur. 
Inflationes  Si  tormina  difeutit.  Vrinam&menftrua  ciet.  Sugillata  Si  oculorum  epipho/ » 
ras  mitigat.  Cum  lini  femine  fcorpionum  icftus  in  uino  potum  drachmis  duabusrpriua/ 
rimc£ceraftaru,  cum  pari  portione  myrrhee .  Colorem  quocp  bibentium  fimilitermutat 
in  pallorem.  Suffitum  cum  uua  pafia  aut  refina,uuluas  purgat.Tradunt  facilius  cocipere 
eas, quas  odorentur  id  per  coitu.  De  cappari  fatis  diximus  inter  peregrinos  frutices.Non 
utendum  trafmarino .  Innocentius  Italicum  eft .  Ferunt,  eos  qui  quotidie  id  edunt, para/ 
lyfi  non  periclitari, ncc  lienis  doloribus.  Radix  eius  uitiligines  albas  toliic,G  trita  in  fole  frt/ 
centar.Spleneticis  prodeft  in  uino  potu  radicis  cortex  duabus  drachmis, dempto  balnea 
rum  ufu.Ferutq?  xxxv.  diebus  per  urinam  8i  aluum  totu  lienem  emitti.Bibitur  in  lum/ 
borum  doloribus  ac  paralyfi.Dentium  dolores  fedat  tritum  ex  aceto  femen  decodu,uel 
manducata  radix.Infunditur  &  auriu  dolori  decodu  oleo.Vlcera  qu*  phaged*nas  uo/  $o 
cant,folia  Si  radix  recens  cum  meile  fanatrSic  &ftrumasdifcutitradix.Paroridasuermi/ 
culosqs  cocla  in  aqua.Iorineris  quocp  malis  medetur.  Dant  Si  ad  tineas  in  aceto  Si  meile. 
Oris  exulcerationes  in  aceto  decocfta  tolIit,ftomacho  inutiles  eflfe  inter  autores  conuenit. 
Ligufticum  aliqui  panacem  uocant,  ftomacho  utile  eft.Item  conuulfionibus  Si  inflatio/ 
cibus.  Sunt  Si  qui  cunilam  bubulam  appellauerint,ut  diximus ,  falfo. 

Item  de  cunila  bubula, gallinacea  fiue  origano  heracleotico,cunilagine  mol 
li, libanotide, cunila  fatiua  Si  montana/  Cap.  xvi 

Vnil*  pr*ter  fatiua  plura  (unt  in  medicina  genera.  Qu*  bubula  appellatur, femen 
V_>  pulegrj  habet, utile  ad  uulnera  comanducatum  impofitumqp,ut  quin  to  poft  die  fol 
uatur.Contra  ferpentes  quocp  in  uino  bibitur,ac  tritum  plagf  imponitur.  Vulnera  ab  rjs  40 
fatfta  perfricantur.Item  teftudines  cu  ferpentibus  pugnatur*  hac  fc  muniunt:quidamq? 
in  hunc  ufum  panacem  uocant.  Sedat  Si  tumores, &  uirilium  mala  ficca,uel  foirjs  tritis, in 
omni  ulu  mire  congruens  ex  uino.Eft  alia  cunila, gallinacea  appellata  nofttis,  Gr*cis  ori 
ganum  heradeoticum.  Prodeft  oculis  trita  addito  fale .  Tuflim  quoque  emendat  8£ioci/ 
nerum  uitia. Laterum  dolores  cum  farina,oleo  Si  aceto  in  forbitionem  temperata.  Praxi 
pue  uero  ferpentium  morfus.Tertium  genus  eft  eius, quas  d  Graxis  mafcula,a  noftris  cu 
mlago  uocatur, odoris  fcedi,  radicis  lignof*,folio  afpero.  Vires  eius  uehementiftimas  in 
omnibus  generibus  earum  tradunt .  Manipulo  quocp  eius  abiecfto,  omnes  e  fota  domo 
blattas  conuenit c  ad  eam.  Priuatim  aduerfus  fcorpiones  ex  pofca  pollere .  Tribus  foliis 

ex  oleo 


HISTORIAE  libe».  XX  $77 

ex  oleo  peruttdo  h  omine, fugari  ferpentes .  Econtrario  qua:  mollis  uoeatur,pilofioribus 
fossae  ramis, 83  aculeatis,  trita  mellis  odorem  habet, digitis taedu  eius  coh^refcentibus. 
Altera  thuris ,  quam  libanotidem  appellamus , Medetur  utra cg  contra  ferpentes  ex  uino 
uel  aceto.Pulices  ctia  contrita  cum  aqua  fparfie  necant.  Satiua  quoque  fuos  ufus  habet* 
Succuseiuscum  rofaceo  auriculas  iuuat.Ipfa  ad  idlus  bibitur.Fit  ex  ea  montana,ferpyllo 
(imilis, efficax  contra  ferpentes.  Vrinam  mouct,  purgat  83  a  partu  mulieres.  Concoctio/ 
nem  mire  adiuuat, 83  ad  cibos  auiditatem*  Vtraq;  uel  in  cruditate  ieiunis  in  potione  afper 
fa.Luxatis  quocp  utilis*  Contra  uefparum  83  fimiles  i&us,ex  farina  hordeacea  53  poica, 
utilififima.Libanotidis  alia  genera  fuis  dicentur  locis, 
io  De  piperiti  33  origano,S3 oniti  prafio, 83  tragorigano,83  heraclio, 83  lepidio, 

Side  gith,  fiue  melanthio.  Si  anifo.  Cap.  xvrr 

T)  Iperitis  quam  Si  filiquaffrum  appellauimus, contra  morbos  comitiales  bibitur ,  Ca/ 
X  ftore taliter demonftrante.Caule  tubro  Si longo,denfis geniculis/olrjs lauri, (emine 
albo,  tenui,  guftu  piperis.  Vtilis  gingiuis,dentibus,  oris  fuauitati  8i  rudibus.  Origanum 
quod  in  fapore  cunilam  ^mulatur,ut  diximus,  plura  genera  ia  medicina  habec,Si  onitin 
uelprafion  appellant,non  difTimile  hyffopo.Priuatim  eius  ufus  contra  torfiones  ftoma/ 
chiin  tepida  aqua ,  Si  cruditates  *  Contra  araneos  fcorpionesq?  in  uino  albo .  Luxata  Si 
incalla  in  aceto,Si  oleo.  Si  lana,  Tragoriganon  fimilius  eff  ferpyllo  fylueff  ri.  Vrina  ciet, 
tumores  difiutit,  contra  uifcum  potum  uiper^qj  idum  efficacifTimum,fi:omachoq5  aci/ 
jo  da  ructanti  Si  pnecordrjs.Tuffientibus  quoque  cum  melie  datur,  8i  pleuriticis  ,8i  peri/ 
pneumonicis .  Heraclium  quoqj  tria  genera  habet ,  nigrius  latioribus  folrjs,  glutinofum. 
Alteru  exilioribus,molliusqj ,  fampfucho  non  diffimile,  quod  aliqui  prafion  uocare  ma/ 
lunt.  Terdum  eft  inter  h*c  medium,  minus  quam  cetera  efficax.  Optimum  autem 
Creticum.Nam  8i  iucunde  olet.  Proximum  Scnyrnteum.  Deinde  heracleodcum  ad  po/ 
tum  utilius,  quod  onitin  uocant.  Communis  autem  ufus  ferpentes  fugare.  Percudis  efui 
dare  decodum,Potu  urinam  ciere,Ruptis,conuulfis  mederi  cum  panacis  radice,Hydro 
picis  cum  fico, aut  cum  hydopo, acetabuli  menfuris  decoctu  ad  fextam.Item  ad  Icabiem, 
pruriginem, ploras  in  defcenfione  balnearum.Succus  auribus  infunditurcum  lade  mu/ 
1'eris.Tonfiilis  quocp  83  uuis  medetur,Capitis  ulceribus.  Venena  oprj  83  gypfi  extinguic 
j?  decodum,  fi  cum  cinere  83  uino  bibatur.  Aluum  mollit  acetabuli  menfura .  Sugillatis  illi/ 
nitur.Item  dentium  dolori, quibus  etiam  83  candorem  facit, cu  meile  83  nitro.Sanguinem 
narium  fiftit.  Ad  parotidas  decoquitur  cum  hordeacea  farina.  Ad  arterias  afperas  cu  gal 
la  S  meile  teritur.  Ad  lienem  folia  cu  meile  83  fale.  Craffiores  pituitas  83  nigras  extenuat 
coducum  aceto  83  fale  fumptum  paulatim.  Regio  morbo  tritu  cum  oleo  innares  infun/ 
ditur.Lafll  perunguntur  ex  eo, ita  ut  ne  uenter  attingatur.Epinydlidas  cum  pice  fanat.Fu 
runculos  aperit  cum  fico  trita.Strumas  cum  oleo  63  aceto  S3  farina  hordeacea. Lateris  do 
lores cutp  fico  illitum.  Fluxiones  fanguinis  in  genitalibus  tufum,ex  aceto  illitu.  Reliquias 
purgationum  a  partu .  Lepidium  inter  urentia  intelligitur.  Sic  63  in  facie  cutem  emendat 
exulcerado,ut  tamen  cera  63  rofaceo  facile  lanetur.Sic  63  lepras  83  pforas  tollit  femper  fa 
4®  cile,63  cicatricum  ulcera.Tradunt  in  dolore  dentium  adalligatu  brachio  qua  doleat,  com 
pefcere  dolorem.Gith  ex  Graecis, alrj  meIanthion,alrj  melafpermon  uocant,  Optimum 
quam  excitatiflimi  odoris,  83  qudm  nigerrimum.Medetur  ferpentium  plagis  83  fcorpio/ 
num.Illini  ex  aceto  ac  meile  reperio,  inccnfcqp  ferpetes  fugari.Bibitur  drachma  una  con 
tra  araneos.  Dift illationem  narium  difeutit  tufum  in  linteolo  olfa&um .  Capitis  dolores 
illitum  ex  aceto  83  infufiim  naribus.Cum  irino  oculoru  epiphoras  83  tumores. Dentium 
dolores  codtum  cum  aceto.  VIcera  oris  tritum  aut  commanducatum.  Item  lepras  53  len 
tigines  ex  aceto .  Difficultates  fpirandi  addito  uino  potum .  Duritias  tumoresqj  ueteres 
&fuppurationcs  illitum.Lac  mulierum  auget  continuis  diebus  fumptum.Colligitur  fuc/ 

I  $  ais 


>?8  C.  t  UNII  SATVRAL» 

cus  eiu£,uthyolcyami.  Similiter  largius  uenenum  eft, quod  miremur,c'um  femen  gratifli 
me  panes  etiam  condiat, Oculos  quoque  purgat, urinam  8C  mcnfes  ciet, Quinimo  linteo/ 
lo  alligatis  tantum  granis  x  x  x.  fecundas  trahi  rcperio .  Aiunt  8C  dauis  in  pedibus  me/ 
deri  tritum  in  urina:culices  fuffitu  necare.Item  mufcas,Etanifum  aduerfusfcorpionesex 
uino  bibitur ,  Pythagora:  inter  pauca  laudatum,  fiuecrudum,fiue  decocftum.Item  uiride 
aridumue,  omnibus  qu£  condiuntur,  quxcp  intinguntur  defidcratum.  Panis  etiam  cru/ 
ftis  inferioribus  fubdicum.  Saccis  quoque  additur.  Cum  amaris  nucibus  uina  commen/ 
dat.  Quin  ipfum  oris  halitum  iucundiorem  facit,  fcetoremc^  tollit  manducatum  matu/ 
tinis  cum  fmyrneo,  &  meile  exiguo ,  mox  uino  collutum.  Vultum  iuniorem  pneftat.In/ 
fomnia  leuat  fuipenfumin  puluino,ut  dormientes  olfaciant.  Appetentiam  ciborum  prs  io 
ftat,quando  id  quoque  inter  artificia  delicia  fecere,  ex  quo  labor  defrjt  cibos  pofcere.Ob 
has  caufas  quidam  anicetum  id  uocauere.  Laudatiflimum  eft  Creticum, proximu  iEgy/ 
ptium.Hoc  liguftici  uicem  prceftat  incodimentis.Dolores  capitis  leuat  fuffitum  naribus. 
Epiphoris  oculorum  e  uino  radicem  eius  tufam  imponit  Iollasripfum  cum  croco  pari  mo 
do  8Z  uino,&  per  fe  tritum  cum  polenta  ad  magnas  fluxiones  extrahendae^, fi  qua  in  ocu 
lis  inciderint .  Narium  quoque  carcinodes  confumit  illitum  ex  aqua.  Sedat  anginas  cum 
meile  &  hyffopo  ex  aceto  gargarizatum.  Auribus  infunditur  cum  rofaceo.  Thoracis  pi/ 
tuitas  purgat  toftum  ,cum  meile  fumptum  melius.Cum  acetabulo  anifi  nuces  amaras  l. 
purgatas  tere  in  meile  ad  tuffim .  Facillime  uero  anifi  drachma  tres ,  papaueris  dua  mi/ 
Icentur  meile  ad  faba  magnitudinem,  81  ternis  diebus  fumuntur.Pracipuum  autem  eft  2» 
ad  ructus,  ideo  inflationibus  ftomachi,  8C  inteftinorum  torminibus, &  coeliacis  medetur. 
Singultus  81  olfactum  decocftum  potumq?  inhibet.  Folfis  decodtis  digerit  cruditates. 
Succus  decodti  cum  apio  olfadtus  fternutameta  inhibet.  Potum  fomnum  concitat, Cal/ 
culos  pellit.  Vomitiones  cohibet,  81  pracordiorum  tumores .  Et  pedtorum  uitrjs,neruis 
quoque  quibus  fuccindtum  eft  corpus,utilifllmum .  Prodeft  eius  &  capitis  doloribus  in/ 
ftillari  fuccum  cum  oleo  decodti.  Non  aliud  utilius  uentri  81  inteftinis  putant, ideo  dyfen/ 
tericis  8C  in  tenafmo  datur  toftum.  Aliqui  addunt  &opium, pilulis  in  die  ternis  lupini  ma 
gnitudine  in  uini  cyatho  dilutis .  Dieuches  8t  ad  lumborum  dolores  luceo  ufus  eft .  Se/ 
tnen  hydropicis  &  coeliacis  dedit  tritum  cum  menta  e  uino,  radicem  8t  ad  renes.  Dalion 
herbarius  parturientibus  ex  eo  cataplafma  impofuiteumopio  :Item  uuluarum  dolori. 
Deditqj  bibendum  cum  anetho  parturientibus.Phreneticis  quoq?  illinut  uel  recens  cum 
polenta .  Sic  8C  infantibus  comitiale  uitium  aut  contradtiones  fentientibus .  Pythagoras 
quidem  negat  corripi  uitio  comitialiin  manu  habentes .  Ideocp  quamplurimumdomi 
ferendum.  Parere  quoque  facilius  olfadtantes .  Et  ftatim  a  partu  dandum  potui  polenta  ( 
alperfa .  Sofimenes  contra  omnes  duritias  ex  aceto  ufus  eft  ec:&  contra  laffitudines,  in 
oleo  decoquens  addito  nitro.Semineeius  poto,laflfitudinis  auxilium  uiatoribus  fpopon 
dit.  Heraclides  ad  inflationes  ftomachi  femen  tribus  digitis  cum  caftorei  oboiig  duobus 
ex  mulfo  dedit .  Similiter  ad  uentris  aut  inteftinorum  inflationes.Et  orthopnoicis,  quod 
ternis  digitis  prehenderit  feminis,  tantundem  hyofcyami  cum  lacfte  afinino.MuIti  uomi 
turis  acetabula  eius  &  folia  lauri  decem  trita  in  aqua, bibenda  inter  ccena  fuadent.  Stran/  4« 
gulationes  uuluse,  fi  manducetur  8C  linatur  calidum,uel  fi  bibatur  cum  caftoreoin  aceto 
8t  meile, fedat .  Vertigines  a  partu  cum  femine  cucumeris  81  lini  pari  menfura  trinum  di/ 
gitorum,  uini  albi  tribus  cyathis  difeutit.  Tlepolemus  ad  quartanas  trinis  digitis  femi/ 
riis  anifi  &  foeniculiufus  eft, in  aceto  &  mellis  cyatho  uno.Lenit  articulares  morbos ,  cum 
amaris  nucibus  illitum.Sunt  qui  8Z  afpidum  uenenis  aduerlari  naturam  eius  putent.  Vri 
nam  ciet.Sitim  cohibet.  Venerem  ftimulat.  Cum  uino  fudorem  leniter  praftat.  Veftes 
quoque  a  tineis  defendit.  Efficacius  femper  recens  8t  quo  nigrius. Stomacho  tamen  inu/ 
tiie  eft  praeterquam  inflato. . 

De  anetho 


HISTORIAE  LIBER  -  XX  }J9 

De  anetho  Si  fagapeno,&  de  papauere  albo  5 i  nigro}8i  quomodo  Iliceus 
herbarum  colligendus  eft,&  de  opio.  Cap.  xvnr 

A  Nethum  quocp rudius  mouet,8C  tormina  fedat. Aluu  fiftit .  Ephiphoris  radices ii/ 
XX  linuntur  ex  aqua  uel  uino.SinguItus  cohibet  femen  feruens,olfad:u.Sumptum  ex 
aqua,fedat  cruditates.Cinis  eius  uuam  in  faucibus  Ieuat:  oculos  &  genitura  hebetat.  Sa/ 
copenium  quod  apud  nos  gignitur ,  in  totu  tranfmarino  alienatur .  Illud  enim  ammonia 
ci  lachrymg  fimilc,fagapcnorf  uocatur.Prodeft  lateru  Si  pecloris  doloribus,couuIfis,tuI/ 
(ibusueteribusexcreationibusq?,pr;ecordioru  tumonbuSiSanat&uertigines,tremulos, 
opifthotonicoSjlienes3lumbos,perfridliones.Datur  8C  olfadtandu  ex  aceto  in  ftrangula/ 
k>  tu  uulute. Ceteris  Si  potu  datur,K  cu  oleo  infricatur.Prodeft  Si  contra  mala  medicamen 
ta.  Papaueris  fatiui  diximus  genera  Si  fponte  nafcentis  alia  promifimus.  Sed  fatiui  albi 
calyxiplereritur,&  e  uino  bibit'1  fomni  caufa.Semen  elephatiafi  medef.E  nigro  papauere 
fap°r  gignitur  (capo  incifo3ut  Diagoras  fuadet,cu  turgelcit:ut  lollas,  cum  deflorelcit  ho/ 
ra  diei  fereni,  hoc  eft,  cum  ros  in  eo  exaruerit.Incidi  iubet  fub  capite  &caIyce.Nec  in  alio 
genere  iplum  inciditur  caput.  Succus  8i  hic,  Si  hetbx  cuiufcuqj,  lana  excipitur:aut  fi  exi/ 
guus  eft3ungue  pollicis  ut  Iactucis,&  poftero  die  magis  quod  inaruit.  Papaueris  uero  lar 
gus  denfatur,  Si  in  paftillos  tritus  in  umbra  ficcatur,no  ui  foporifera  modo,ueru  fi  copio 
fior  hauriatur  etiam  mortifera  per  lomnum:  opton  uocant.Sic  Icimus  interemptum  Lici 
nrj  Cednna:  pnetorfj  uiripatre  inHifpaniaBauili,cumuaietudoimpatibilis  odiuuitse 
*>. feriffetjtem  plerofq*  alios.Qua  de  caufa  magna  cocertatio  extitit.  Diagoras  8C  Erafiftra 
tus  in  totum  damnauere,ut  mortiferum ,  infundi  uetantes.  Prseterea  quonia  uifui  noce/ 
ret.  Addidit  Andreas,ideo  non  protinus  excreari  eo, quoniam  adulteraretur  Alexadrig, 
Sed  poftea  ulus  eius  non  improbatus  eft  medicamento  nobili,  quod  diacodton  uocanr» 
Semine  quocp  eius  trito  in  paftillos ,  e  ladle  utuntur  ad  fomnum .Item  ad  capitis  dolores 
cum  rofaceo.  Cum  hoc  Si  auriu  dolori  inftillatur .  Podagris  illinitur  cu  Iadle  mulieru.Sic 
&  folrjs  ipfis  ututur.Item  ad  facros  ignes  &  uulnera  ex  aceto.Ego  tamen  danauerim  coi/ 
lyrrjs  addi:  multocp  magis  quas  uocat  lexipyretas, quascp  pepticas  &  coeliacas .  Nigrum 
tamen  coeliacis  in  uino  datur.  Satiuu  omne  magis  rotundateapita.  At  lyiueftri  Ionguac 
pufiilum,&ad  oeseffedlus  ualentius.  Decoquitur  8i  bibitur  contra  uigilias,  eadetp  aqua 
fouent  ora.Optimu  in  ficcis,&ubi  raro  pluit. Cu  capita  ipfa  &  folia  decoquuntur,  fuccus 
meconiumuocatur, multum  opio  ignauior.Experimentum  oprjeftprimu  odore:  fynce/ 
rum  enim  perpeti  non  eft,  mox  in  lucernis,  ut  pura  luceat  flamma ,  aut  extindru  demum 
oleat, quf  in  fucato  no  eueniut.  Accenditur  quocp  difficilius,&  crebro  extinguitur.Eft  fyn 
ceriexperimentu  8i  in  aqua ,  quia  nebula  innatat:fid:u  in  puftulascoit.  Sed  maxime  mi/ 
rumjgftiuo  foledeprehendi,Syncerum  enim  fudat,&  fe  diluit, donec  lucco  recenti  fimile 
fiat.Mnefic!es  optime  leruari  putat  hyolcyami  femine  adiedto.  Alij  in  faba. 

De  erratico  8C  cerat iti.  Si  glaucio  fiue  paralio,  Si  heradio  fiueaphro. 

Si  de  diacodio,&  tithymalo.  Cap.  xix 

TNterfatiua&fylueftria  mediumgenus,  quoniam  inaruis  fed  Ipontenafceretur,  rhee/ 
4°  lam  uocauimus  8i  erraticum .  Quidam  id  decerptum  protinus  cum  toto  calyce  man/ 
dunt,  Aluum  exinaniunt  capita  quincp  decodla  in  uini  tribus  heminis  pota3&  fomnu  fa/ 
cumt.Sylueftrium  unum  genus5ceratitin  uocat, nigru,  cubitali  altitudine,radice  cralfaSi 
corticola,  calyculo  inflexo  ut  cornicula.  Folia  minora  Si  tenuiora  cp  ceteris  lylueftribus, 
femenexile.Tempeftiuu  eft  melfibuSi  Aluu  purgat  dimidio  acetabulo  in  muilb.FoIiatri 
ta  cum  oleo,argema  iumentorum  fanat .  Radix  acetabuli  menfura  codta  in  duobus  fex/ 
tarrjs  ad  dimidias,datur  ad  lumborum  uitia  Si  iocineris.Carbunculis  medentur  ex  meile 
folia.  Quidam  hoc  genus  glaucion  uocant,  ali)  paralion.  Nafcitur  enim  in  afflatu  ma/ 
ris, aut nitrofo loco»  Alterum £fylueftribus  genus heradion uocatur , ab alrjs  aphron, 
-  I  4  folrjs 


5S®  C.  PLINII  NATVfcAL!  $ 

folrjs(fi  procul  intuearis)fpeciem  pafleruprafentantibus, radice  in  fumma  terr&  cute,  fe/ 
mine  fptimeo.Ex  hoc  lina  (plendore  trahunt  £ ftate.  Tunditur  in  pila  comitialibus  mot/ 
bis3acetabuli  menfura  in  uino  albo.  Vomitiones  enim  facit.Medicamento,quod  diaco/ 
dion  Si  arteriace  uocatur,utili(Timum .  Fit  autem  huius  papaueris  aut  cuiufcunq^  fylue/ 
ftris  capitibus  cxx.  in  aquscoeleftis  fcxtarqs  tribus  biduo  maceratis, in  eademqj  difco/ 
effis, deinde  faccatis3iterumcp  cum  meile  decodlis  ad  dimidias  partes  uapore  tenui.  Addi/ 
dere  poftea  drachmas  fenas  croci, hyporifthidis,thuris3acaci5,&  padi  Cretici  fextarium. 
H«c  oftentatione ,  fimplex  quidem  Si  antiqua  illa  (alubtitas,  papauere  &  meile  conflat. 
Tertium  genus eft  tithymalon,mecona  uocat,alrj  paralion*  folio  leui,a!bo, capite  magni 
tudinis  fab£C.Colligituruuaflorente.Siccaturinumbra.Semenpotum  purgat aluu3di/ 1» 
midio  acetabulo  in  mulfo.Cuiufcunq?  autem  papaueris  caput  uiride,uel  ficcum, illitu  epi 
ph oras  oculorum  lenit.  Opium  ex  uino  meraculo  (i  protinus  detur, fcorpionumi&ibus 
refiftit.  Aliqui  hoc  tantum  nigro  tribuunt,fi  capita  eius  uel  folia  terantur. 

De  portulaca  (lue  pepIio3coriandro  & atriplici.  Cap.  xx 

TJ'  St  81  portulaca  quam  peplion  uocant,non  multum  fatiuaefficacior. Cuius  memora 
SI/ biles  ufus  traduntur.  Sagittarum  uenena,  81  ferpentium  hsmorrhoidum  &preftc/ 
rum  reftringi3pro  cibo  fumpta,&  plagis  impofita  extrahi.  Item  hyo(cyami3pota  epaflo 
expreflfo  fucco.Cum  ipia  non  eft, femen  eius  fimili  effecftu  prodeft.Refiftit  &  aquaru  ui/ 
tqs3capitis  dolori,  ulceribuscp  in  uino  tufa  8i  impofita .  Reliqua  ulcera  comanducata  cum 
meile  fanat.Sic  Si  infantium  cerebro  imponitur ,  umbilicoque  prociduo.In  epiphoris  ue  u 
to  omnium,  fronte  temporibus^  cum  polenta.  Sed  rpfis  oculis,e  Iacffe  Si  melle.Eadem, 
fi  procident,prodeft,folrjs  tritis  Cum  corticibus  fab^.Puftulis  cum  polenta  Si  Cale,  &  ace/ 
to.  Vlcera  oris,  tumoremque  gingiuarum  Commanducata  cruda  fedat,Item  dentium  do 
iores.  Tonfillarum  ulcera ,  fuccus  decocffte .  Quidam  adiecere paulum  murra;.  Nam  & 
mobiles  dentes  ftabilit  commanducata.Cruditates  fedat,uOcemq?  firmat, &  fititn  arcet, 
Ceruicis  dolores ,  cum  galla  Sdlini  femine  pari  menfura  fedat.  Mammarum  uitia,  cum 
meile  aut  cimolia  creta .  Salutaris  8i  fulpiriofis,  (emine  cum  meile  haufto .  Stomachum 
inacetarrjs  (umpta  corroborat .  Ardentibus  febribus  imponitur  cum  polenta.  Et  alias 
manducata  refrigerat  etiam  inteftina .  Vomitiones  fiftit.  Dy  (enterim  8i  uomicis  eftur 
ex  aceto ,  uel  bibitur  cum  cumino .  Tenafmis  autem  co<ffa,&  comitialibus  cibo  uel  potu  ?o 
prodeft.  Purgationibusmulierum ,  acetabuli  menfura  in  fapa .  Podagris  calidis ,  cum 
(ale  illita ,  8i  facro  igni.  Succus  eius  potus  renes  iuuat ,  ac  ueficas .  Ventris  animalia 
pellit.  Aduulnerum  dolores,  ex  oleo  cum  polenta  imponitur.  Neruorum  duritiase/ 
mollit.  Metrodorus, qui  i7TiJo(ifip ^orofiovfiii/ooit  fcripfit,purgationibusapartu 
dandam cenluit.  Venerem  inhibet.  Venerisque  fomnia.  Prstorq  uiripatereft3Hi/ 
fpanim  princeps ,  quem  fcio  propter  impatibiles  uux  morbos ,  radicem  eius  filo  fufpen/ 
fam  e  collo  gerere ,  pmerquam  in  balneis ,  8i  ita  liberatum  incommodo  omni.  Quine/ 
tiaminucni  apud  autores ,  caput  illitumea  diftillationem  anno  toto  non  fentire.Ocu/ 
los  tamen  hebetare  putatur.  Coriandrum  inter  (ylueftria  noninuenitur.  Prtecipuum 
tamen  effeconftat  Aegyptium .  Valet  contra  ferpentium  genus  unum ,  quod  amphis/  4« 
b^nas  uocant,  potum  impoficumqj.  Sanat  8i  alia  uulnera.  Epinydidas3puftulas  tritum. 
Sic  Si  omnes  tumores  coIlecffionesc£,cum  meile  aut  uuapafla»  Panos  uero  ex  aceto 
tritum.  Seminis  grana  tria  in  tertianis  deuorariiubentaliqui  ante  accefltonem:  uel  plu/ 
ra  illini  fronti.  Sunt  qui  &  ante  (olis  ortum  ceruicalibus  fubijci  efficaciter  putent.  Vis 
magna  ad  refrigerandos  ardores  uiridi.  Vlcera  quoque  qu£(erpunt,(anatcummel/ 
le,  uel  uua  paffa:  item  teftes,  ambufta,  carbunculos, aurestcum  Iacffe  mulieris  epiphoras 
oculorum :  uentris  &  inteftinorum  fluxiones  (emen  ex  aqua  potum.  Bibitur&incho/ 
Ieris  cum  ruta.Pellit  animalia  interaneorum, cum  mali punici  fucco  8i  oleo  femen  potum. 

Xenocra 


Hf  STO  R  lAE  L  IB51  XX  H» 

Xenoctftes  tradit  rem  miram ,  fi  uera  efi:  Menftrua  contineri  uno  die ,  fi  unum  granum 
biberint  fcemin#,  biduo  fi  duo,&  totidem  diebus  quot  grana  fumpferint.M.  Varro,  co/ 
riandro  fubtrito  cum  aceto, carnem  incorruptam  xftate  feruari  putat .  Atriplex  &  fylue/ 
ftreeft3dfatiuum,accufatum  d  Pythagora,  tancp  faceret  hydropicos, morboscp  regios 
^pallorem ,  coqueretur  difficillime :  ac  ne  in  hortis  quidem  iuxta  id  naici  quicquam  nifi 
languidum  culpauit.  Addidere  Dionyfius  8C  Diodes,  plurimos  gigni  ex  eo  morbcs.Nec 
nifi  mutata  fiepius  aqua  coquendum  tfiomacho  contrarium  eiTe,  lentigines  &  papulas 
gignere.  Miror ,  quare  difficulter  in  Italia  id  nafei  tradiderit  Solon  Smyrn*us ,  Hippo/ 
crates  uuluarum  uitijs  id  infundit  cum  beta*.  Lycus  Neapolitanus  contra  cantharidas  b i/ 
|o  bendum  dedit.  Panos,  furunculos  incipientes,  duritias  omnes ,  uel  codto ,  uel  crudo  uti/ 
liter  illini  putauit.Item  ignem  facrum,cum  meile, aceto,nitroq? :  Similiter  podagris .  Vn/ 
gaesfcabros  detrahere  dicitur  fine  ulcere.  Sunt  qui  8C  morbo  regio  dent  femen  eius  cum 
meile, arterias  8C  tonfillas  nitro  addito  perfricent ,  aluum  moueant ,  codto  uel  per  fe ,  uel 
cum  malua  aut  lenticula ,  concitantes  uomitiones:  Sylueftri  capillos  tingunt, 5C  ad  fupra/ 
dicta  utuntur. 

De  malua,  malope,  &  althea,  &  lapatho, &  oxylapatho,& hydrolapatho, 
&hippolapatho,&bulapatho,  Gap,  xxr 

E  Contrario  in  magnis  laudibus  malua  efl  utraque ,  &  fatiua  &  (ylueftris.  Duo  gene/ 
raearum  amplitudine  folrj  difeernuntur,  Maiorem  Cneci  malopen  uocant  in  fati/ 
?a  uis.  Alteram  ab  emolliendo  uentre ,  didi  am  putant  malachen.  E  fylueftribus,  cui  grande 
folium 8£ radices albae,  althea  uocatur,ab  excellentia  effectus  d  quibufdam  ariftalthea» 
Omne  folum  in  quo  ferantur, pinguius  faciunt .  Huic  contra  omnes  aculeatos  icffcus  effi/ 
cactoruis,pra:cipue  fcorpionum ,  uefparum ,  fimiliumcp ,  &  muris  aranei.  Quin  ddtrita 
cum  oleo  qualibet  earum  perundti  ante ,  uel  habentes  eas ,  non  feriuntur .  Folium  impo/ 
(itum  fcorptonibus  torporem  affert.  Valent  contra  uenena.  Aculeos  omnis  excrahunt  ii/ 
litecrudae  cum  nitro ,  potceuero  decodfce  cum  radice  fua  ,  leporis  mariniuenena  reftria/ 
gunc:  &  ut  quidam  dicunt, fi  uomatur .  De  eifdem  miraSC  alia  traduntur .  Sed  maxime, 
fiquotidiequisfucciex  qualibet  earum  forbeat  cyathum  dimidium ,  omnibus  morbis 
taricurum.  VIcera  manantia  in  capite  fanant  in  urina  putrefadlae ,  lichenas  8C  ulcera  oris 
,0  cum  meile.  Radix  deccdla,  furfures  capitis  Sidentium  mobilitates.Eius  qu^unumcau/ 
lem  habet  ,  radice  circa  dentem  qui  doleat  punge ,  donec  definat  dolor .  Eadem  ftrumas 
Si  parotidas  panosq? ,  addita  hominis  faliua,  purgat  citra  uulnus.  Semen  in  uino  ni/ 
gto  potum ,  a  pituita  6C  naufeis  liberat .  Radix  mammarum  uitijs  occurrit,  adalligata  in 
hna  nigra .  TulTim  in  Iadle  codla ,  Si  forbitionis  modo  fumpta ,  quinis  diebus  emendat. 
Stomacho  inutiles  Sextius  Niger  dicit  .  Olympias  Thebana ,  abortiuas  effe  cum  adipe 
anferis.  Aliqui  purgari  feminas,  folrjs  earum  manus  plen^  menfura,in  oleo  Si  uino 
fumptis .  Vtique  conflat  parturientes  folrjs  fubftratis  celerius  folui ,  protinus  a  partu  re/ 
uocanda,neuuIua  fequatur.Dant8ifuccum  bibendum  parturientibus  ieiunis ,  in  uino 
decocta  hemina.  Quin  Si  femen  tritum  adalligant  brachio  ,  genitale  non  continen/ 
45  dum.  Adeoque  eceuenerinafcuntur,  ut  femen  unicaulisafperfum  genitali,  foeminarum 
auidirates  augere  ad  infinitum  Xenocrates  tradat .  Item  tres  radices  iuxta  adalligatas. 
Tenafmo &dyfentericis  utiliff ime  infundi .  Item  fedis  uitijs,  uel  fi  foueantur.Melancho/ 
licis  quoque  fuccus  datur  cyathis  ternis  tepidus,  8i  infanientibus  quaternis.  Decodla: 
comitialibus  heminx  fucci .  Hic  8C  calculofis ,  &  inflatione  &  torminibus,  aut  opifthoto/ 
nico laborantibus ,  tepidus  illinitur .  Et  facrisignibus  8C  ambuftis ,  decodta  in  oleum  fo/ 
lia  imponuntur  :8C  ad  uulnerum  impetus  cruda  cum  pane.  Succus  decodteneruis  pro/ 
deft,8C  uefic£,&  inteftinorum  rofionibus.  Vuluas  8C  cibo  S£  infufione  mollit  in  oleo,fuc/ 
tus  decocte  pori  meatus  fuaues  facit,  Alchex  in  omnibus  fupradidlis  efficacior  radix: 

prscipue 


-  C.  PLINII  NAT  VR.  ALIS 

praecipuccohuuIGs  ruptisqf.Codla  in  aqua  aluum  fiftit.Exuino  albo  ftrumas  #paroti/ 
das,#  mammarum  inflammationes,#  panos  in  uino  folia  decotta  #  illita  tollut.Eadem 
drida  in  la&edecocfta, quamlibet  pernitiofetufficitiflime  medentur.  Hippocrates  uulne 
raris, Gticntibuscp  defectu  fanguinis,radicts  decodte  fiiccu  bibedum  dedit.  Etipfam  uul/ 
neribus  cum  meile  #refina, item  contufis, luxatis, tumentibus,#  mufculis,neruis  articulis 
impoiuit.Et  afmaticis  ac  dy  (entericis  in  uinofcibendam  dedit.  Mirum ,  aquam  radice  ea 
addita  addetifari  fub  dio,arq}  ladtefcere.Efficacior  aut  quo  recentior.Nec  lapathum  difll 
miles  effedtus  habet.Eft  aut  #  fylueftre, quod  ali)  oxalidem  appellat,fatiuo  proximum, 
folrjs  acutis,colorebet«  candid«,radice  minima:noftriuero  rumicem,  alq  lapathum  can 
therinu,ad  ftrumas  cum  axungia  efficaciflimum.Eft  #  alterum  genus,fere  oxylapathon  ro 
uocatjlatiuo  ide  fimilius,#  acutiora  habet  folia  ac  rubriora ,  no  nifi  in  paluftribus  nafces. 
Sunt  qui  hydrolapathon  tradutin  aqua  natu.  Eft  #  aliud  hippolapathon, maius  fatiuo, 
candidiusqp  ac  fpiffius.  Sylueftria  fcorpionum  id:ibus  medentur,  #  ferire  prohibent  ha/ 
bentes.Radix  aceto  decodla  G  coIetur,fuccus  dentibus  auxiliatur:  G  uero  bibatur, morbo 
regio.Semen  flomachi  inextricabilia  uitia  fanat.  Hippolapathi  radices  priuatim  ungues 
fcabrofos  detrahut.  Dyientericos, femen  duabus  drachmis  in  uino  potum, libcrat.Oxy/ 
lapathi lernen  lotum  in  aqua  ccelefti,fanguinem  rescientibus  adiedta  acacia  lentis  magni/ 
tudine  prodeft .  Prf  ftantiffimos  paftillos  faciunt  exfolrjs  &  radice ,  addito  nitro  #  fure 
exiguo.  In  ufu  aceto  diluunt.Sed  fatiuum  in  epiphoris  oculorum  illinunt  frondibus.  Ra/ 
dice  melicerias  #  lepras  curant .  In  uino  uero  decodta,  ftrumas  #  parotidas,  #  calculos:  29 
Poto  uino  #  lienes,  coeliacos  «que  #  dyfentericos,#  tenafmos.  Ad  eademqj  omnia  effi/ 
cacius  ius  lapathi:#  rudus  facit,#  urinam  ciet,#  caliginem  oculorum  difeutit:  Item  pru/ 
ritum  corporis, in  folia  balinearum  additum ,  aut  prius  ipfum  illitum  Gne  oleo .  Firmat  & 
commanducata  radix  dentes.Eadem  decoda  cum  uino,Gftit  aluum-.folia  foluunt.  Adie/ 
c  it  Solon(ne  quid  omittamus)  buIapathon:radicis  tantu  altitudine  differens,  et  erga  dy/ 
(entericos  effedu,  potu  ex  uino. 

De  Gnapis  tribus  generibus,# marrubio,#  ferpyllo,#  fi(ymbrio,fiue  thym/ 

breo,#  de  lini  femine,#  blito.  Cap.  xxn. 

Qlnapfcuius  in  fatiuistria  genera  diximus,Pythagoras  principatu  habere  ex  his, quo/ 
Mrum  (ublime  uis  feratur, iudicauit,quoniam  non  aliud  magis  in  nares  #  cerebrum  pe/  jo 
netret.Ad  ferpentium  idus  #  fcorpionum  tritum  cum  aceto  illinitur .  Fungorum  uenena 
difcutit.Contra  pituita  tenetur  in  ore  donec  liquefeat,  aut  gargarizatur  cum  aqua  mulfa. 
Ad  dentium  dolorem  manditur.  Ad  uuam  gargarizatur  cum  aceto  #  meile .  Stomacho 
utiiiftimum  contra  omnia  uitia,puImonibus<^.Excreariones  faciles  facit  in  cibo  fumptu, 
datur  #  fu fpirioGs.  Item  comitialibus  tepidum  cum  fucco  cucumerum.  Senfus  atcjftef/ 
nutamentis  caput  purgat, aluu  mollit, menftrua  #  urinam  ciet.  Et  hydropicis  imponitur. 
Cum  fico  #  cumino  tufum  ternis  partibus  comitiali  morbo .  Etuuluaru  conuerfionefuf/ 
focatas  excitat  odore, aceto  mixto: Ite  lethargicos.  Adtjcitf  tordilion.Eft  aut  id  femeexfe 
feli.Et  fi  uehementior  fomnus  lethargicos  premat,  cruribus  aut  etia  capiti  illinitur  cu  fico 
ex  aceto.  Veteres  dolores, thoracis, Iumboru,coxendicu,humeroru,  &  in  quacunq?  parte  40 
corporis  ex  alto  uitia  extrahenda  funt,illitum  cauftica  ui  emendat  puftulas  faciedo.Atin 
magna  duritia  fine  fico  impofituoiel  fi  uehemetior  urigo  timeatur,  per  duplices  pannos. 
Vtuntur  ad  alopecias  cum  rubrica, pforas,  lepras, phthiriafes,lithanicos,opifthotonicos. 
Inungut  quoqj  fcabras  genas,  aut  caligantes  oculos  cu  meile. Succusq?  tribus  modis  ex/ 
primitur  in  fidili,calefcitq?  itl  eo  in  fole  modice.Exit  #  e  cauliculo  fuccus  ladcus,  qui ita 
cum  ihduruit, dentiu  dolori  medetur.  Semen  ac  radix  cu  immaduere  mufto,coteruntur, 
manusq?  plena:  menfura  forbentur  ad  firmandas  fauces, ftomachum,oculos,  caput/en/ 
fusqp  omnes:mulieru  etiam  laflitudines,  (afuberrimo  genere  medicins.  Calculos  quoq; 


HISTORIAE  ..  .  XX  585 

difcutit  potum  ex  aceto ,  Illinitur  &  Iiuoribus  fugillatisq?  cum  meile  &  adipe  anferino,  uc 
cera  Cypria.Fit  8£  oleum  ex  femine  madefado  in  oleo  expreffotp,quo  utatur  ad  neruo/ 
rum  rigores, lumborumqj  &  coxendicum  perfridiones.Sinapis  naturam  efreduscg  eofi 
dem  habere  traditur  adarca,  inter  fyluas  tada,in  cortice  calamoru  fub  ipfa  coma  nafces. 
Marrubium  plerique  inter  primas  herbas  commendauere,  quod  Gtxci  prafion  uocant, 
alrjlinoftrophon,  nonnulli  philopeda,  aut  philochares ,  notius  quam  ut  indicandum  fit. 
Huius  folia  femencp  contrita  profunt  contra  ferpcntes,  pedoru  6C  lateris  dolores,  tuffitn 
ueterem.Et  fjs  qui  fanguinem  erjciunt,eximie  utiie,fcapis  eius  cum  panico  aqua  decodis, 
ut  afperttas  fucci  mitigetur.  Imponitur  ftrurois  cum  adipe .  Sunt  qui  uiridis  femen  quan/ 
io  tum  duobus  digitis  capiant,  cum  farris  pugillo  deco&um,  addito  exiguo  olei  &  falis,  for/ 
bereieiunosad  tuffim  iubeant.AIrj  nihilcomparantineadem  caufa  marrubij  8i  fceniculi 
fueris  ad  fextarios  ternos  expreffis,decodiscp  ad  fextarios  duos,  cum  addito  mellisfexta 
riojrurfus  decodo  ad  fextarios  duos,  fi  cochleari)  menfura  in  die  forbeatur  in  aqu^  cya/ 
tho.Etuirilium  uitrjs  tufum  cu  meile  mire  prodeft.Lichenas  purgat  ex  aceto. Ruptis, coti 
uulfis , Ipaflicis neruis  falutare. Potum aluum foluitcumfale& aceto. Item  menftrua& 
fecundas  mulierum.  Arida  farina  cum  meile  ad  tuffim  ficca  efficaciffima  eft.  Item  ad  gan/ 
grenas  Sipterygia.Succus  uero  auriculis  8C  naribus  &  morbo  regio  minuendfq?  bili  cutn 
meile  prodeftjtem  contra  uenena  inter  pauca  potens.  Ipfa  herba  ftomachum  8 i  excrea/ 
dones  pectoris  purgat.  Cum  iride  SL  meile  urinam  ciet.Cauenda  tamen  exulceratae  uefi/ 
t9  a  Si  renum  uitrjs.Dicitur  fuccus  claritatem  oculorum  adiuuare.  Caftor  matrubrj  duo  ge 
nera  tradit,  Nigrum, 81  quod  magis  probat, candidum .  In  ouum  inane  fuccum  addit  is, 
ipfumqj  ouum  infundit  meile  cequis  portionibus  tepefadum,  uomicas  rumpere,  purga/ 
re.perfanare  promittens :  illitis  etiam  uulneribus  a  cane  factis  tufo  cum  axungia  ueteri. 
Serpyllum  a  ferpendo  putant  didum .  Quod  in  fylueftri  euenit,in  petris  maxime .  Sati/ 
uum  non  ferpit,fed  ad  palmi  altitudinem  increfcit.  Pinguius  uoluntarium,  &  candidiori/ 
basfolqs  ramisq?  aduerfusferpentes  efficax ,  maxime  cenchrin  8C  fcolopedras  terreftres 
ac  marinas, 8C  fcorpides, decodis  in  uino  ramis  folrjscp.  Fugae  8t  odore  omnes  fi  uratur. 
Eccontra  marinorum  uenena  prscipue  ualet .  Capitis  doloribus  decoctum  in  aceto  ilii/ 
nitur temporibus  ac  fronti  cum  rofaceo.  Item  phreneticis,lechargicis :  contra  tormina,8£ 
j3  urins  difficultatem,  anginas  uomitiones  drachmis  quatuor  datur .  Ex  aqua  bibitur  8i  ad 
iocinerum  dolores.Folia  obolis  quatuor  dantur  ad  lienem  ex  aceto.  Ad  cruentas  excrea/ 
dones  teritur  in  cyathis  duobus  aceri  &  mellis.  Silymbrium  fylueftre  a  quibufdam  thym 
brnrn  appellatum, pedali  non  amplius  altitudine. Quod  in  riguis  nafcitur,fimile  naftur/ 
rioeft.  Vtrunq)  efficax  aduerfus  aculeata  animalia,ut  crabrones  &  fimilia.  Quod  in  ficcc 
ortum  odoratum  eft,  81  inferitur  coronis  anguftiore  folio.  Sedant  utraque  capitis  dolo/ 
rem.Irem  epiphoras.  Ali)  panem  addunt:  Ali)  per  fe  decoquunt  in  uino .  Sanat  81  epiny/ 
didas, curisdj  utria  in  facie  mulierum  intra  quartum  diem  nodibus  impofitum,diebusq? 
detra&um.  Vomitiones,  fingultus,  tormina,  ftomachi  diffolutiones  cohibet  fiue  in  cibo 
fumptum,fiue  fucco  potum.Non  edendu  gtauiais  nifi  mortuo  conceptu .  Quippe  etiam 
40  impofitu  eijcit.Mouet  urina  cum  uino  potum.  Sylueftre  81  calculos .  Quos  uigilare  opus 
(itexcitatinfufum  capiti  cum  aceto.  Lini  femen  cum  alrjs  quidem  in  ufo  eft.  Et  per  Ce  mu 
lierum  cutis  utria  emedat  in  facie.OcuIoru  aciem  fucco  adiuuat.  Epiphoras  cum  thure  8t 
aqua, aut  cum  myrrha  ac  uino  fedat;  Parotidas  cum  meile  aut  adipe,autcera:Stomachi 
jfolutiones  infperfum  polenta  modo. Anginas  in  aqua  8i  oleo  decodum,&:  cum  anifo  il/ 
litum.Torretur  ut  aluum  fiftat.Cceliacis,&  dyfentericis  imponitur  ex  aceto.  Ad  iocineris 
dolores  eftur  cum  uua  paffa .  Ad  phthifin  utiltffime  e  femine  fiunt  ecligmata .  Mafculo/ 
rum,neruorum,articulorum,ceruicumduririas,cerebri  membranas  mitigat  farina femi/ 
nis,nitro  aut  fale,aut  cinere  additis.Eadem  cum  fico  item  concoquit  ac  maturat.  Cum  ra/ 
diceuero  cucumeris  fylueftris  extrahit  quacunque  corpori  inhsreant.  Sic  &  frada  offa. 

Serpere 


384  C.  PLINII  NATVRALIS 

Serpere  ulcas  in  uino  decoda  prohibetreruptiones  pituita  cum  melle.Emendat  ungues 
fcabros  cum  pari  modo  naft  urtr) :  &  teftium  uitia  8t  ramices  cum  refina  Si  murra,  &  gan/ 
grenas  ex  aqua.  Stomachi  dolores  cum  fceno  Graco  fextartjs  utriufcp  decodis  in  aqua 
mulfa.  Inteftinorum  Si  thoracis  perniciofa  uitia ,  clyftere  in  oleo  Si  meile.  Blitum  iners 
uideturaefine  fapore,  aut  acrimonia  ulla.  Vndeconuitium  feminis  apud  Menandrum 
faciunt  mariti.Stomacho  inutile  eft.  Ventrem  adeo  turbat,  ut  choleram  faciat  aliquibus. 
Dicitur  tamen  aduerfus  fcorpiones  potum  e  uino  prodeffe  Si  dauis  pedu  illinidtem  lieni 
6i  temporum  dolori  ex  oleo.Hippocrates  menftrua  fifti  eo  cibo  putat. 

De  meu,  8i  feniculo, &  hippomarathro  uel  myrfineo,&  cannabi, 8i  de  ferula, 

Si  carduis.  Cap.  xxiii  io 

MEu  in  Italia  non  nifi  a  medicis  feritur,&  rjs  admodu  paucis.Duo  genera  eius,  No/ 
bilius  athamanticum  uocan t,illi  tanqua  ab  Athamante  inuentum,hi  quoniam  lau 
datiflimum  in  Athamania  repedatur, foliis  anifo  Gmile,&  caule  aliquando  bicubitali,  ra/ 
dicibusmultis  Si  obnigris,quibufdamaltiflimis.Minus  ruffum  quam  illud  alterum .  Ciet 
urina  in  aqua  potum, radice  trita  uel  decodta.  Inflationes  ftomachi  mire  difeutit.  Ite,  tor/; 
mina  Si  uedex  uitia :  uuluarumqj  articulis  cum  meile,  infantibus  cum  apio  illitu  imo  ucnu 
tri urinas  mouet.  Fceniculum  nobilitauere  ferpentes,guftatu,ut  diximus,fenedam  em 
endo,oculorumq^  aciem  fucco  eius  reficiendo.Vnde  intelledum  eft,hominu  quoq*  cali> 
ginem  prtecipue  eo  releuari.  Colligitur  hic  caule  turgefcente.In  fole  ficcatur,  inungitur  ex 
melle.Vbiqj  hoc  eft.Laudatiffimus  in  Iberia  e  Iachrymis  fit,&  ex  femine  recenti.Ht etiam  je 
e  radicibus,prima  germinatione  incifis.Eft  &  in  hoc  genere  fylueftre,quod  ait]  hippoma 
rathron,alfj  myrfineumuocatjfolqs  maioribus  guftu  acriore,  procerius  brachiali  craflitu 
dine, radice  cadida.Nafcitur  in  calidis,fed  faxofls.Diocles  Si  aliud  hippomarathrigenus 
tradit, longo  Si  angufto  folio, femine  coriandri.  Medicina  ia  fatiuo,ad  fcorpionum  iftus 
Si  ferpentiu,femine  in  uino  poto.Succus  Si  auribus  inftillatur,  uermiculosq?  in  his  necat. 
Ipfum  condimentis  prope  omnibus  inleritur.  Oxyporis  etiam  aptiftime .  Quin  Si  panis 
cruftis  fubditur.Semen  ftomachu  diflolutu  aftringit,  uel  in  febribus  fumptu .  Naufeam 
ex  aqua  tritum  fedat.PuImonibus  Si  iocineribus  laudatifllmum. Ventrem  fiftitcum  mo/ 
dice  fumitur, urina  excitat,&  torminamitigat  deccdum,ladisc£  defcdu  potu  mammas 
replet .  Radix  cum  ptifana  fumpta  renes  purgat,  flue  decodo  fucco, flue  femine  fumpto, 
Prodeft  Si  hydropicis  radix  ex  uino  coda:Ite  conuulfis.lllinutur  folia  tumoribus  ardea/ 
tibus  exaceto.CalcuIosueficee  peIlut.Geniturae  abundantia  quoquo  modo  hauftumfa/ 
cit.  Verendis  amiciftimum,fiue  ad  fouendum  radice  cum  uino  coda,  flue  contrita  in  oleo 
iIIitum.MuIti  tumoribus  &fugillatis  cum  cera  illinunt.Et  radice  in  fucco  uel  cum  melieco 
tra  canis  morfum  utuntur, Si  contra  multipedem  ex  uino.  Hippomarathron  ad  omnia 
uchementius.Calcu!os  prxeipue  pellit.  Prodeft  uefies  cum  uino  leni.  Si  feminaru  men/ 
ftruis  h^rentibus.Efficacius  in  eo  femen  cp  radix.Modus  in  utrocp  quod  duobus  digitis 
tritu  additur  in  potione.Petridius,  qui  ophiaca  fcripflt,  8i  Midion  qui  rhizotomumena, 
aduerfus  ferpentes  nihil  hippomarathro  efficacius  putauere.Sane  8i  Nicander  no  in  no/ 
uiflimispofuit.Cannabis  in  fyluis  primu  nata  eft, nigriore  folio  &afperiore.  Semen  eius  40 
extinguere  genitura  uiroru  dicitur.Succus  ex  eo  uermiculos  aurium, Si  quodeuep  animal 
intrauerit  eqcit,fed  cu  dolore  capitis.Tataq?  uis  ei  eft, ut  aque  infufa, coagulare  ea  dicatur. 

Et  ideo  iumentoru  aluo  fuccurritpota  inaqua.Radix  cotrados  articulos  emollit  in  aqua 
coda:Item  podagras  8i  fimiles  impetus.  Ambuftis  cruda  illinitur,fed  fepius  mutatur  pri 
ufquam  arefeat.  Ferula  femen  fimile  anetho  habet .  Qu^  ab  uno  caule  diuiditur  in  cacu 
mine, femina  putatur.Caules  eduntur  decodi,commendanturcj?  mufto  ac  meile, ftoma 
cho  utiles.Sin  plures  fumpti,capitis  dolores  faciut .  Radix  denarij  podere  in  uini  cyathis 
duobus, bibitur  aduerfus  ferpentes:  Et  ipfa  radix  imponitur .  Sic  8i  torminibus  medetur. 
Ex  oleo  aut  Si  aceto, contra  fudores  immodiccs,uel  in  febribus  proficit, Succus  fcrul^al/ 

uum 


HISTORIAE  LIBER  XXI  5S| 

tium  fiditjfabx  magnitudine  deuoratus.  E  uiridi  ferula  ramufculus,utilis  efl:  ad  omnia  ea 
uida.Adfanguinem  Aftendum  decem  grana  feminis  bibuntur, in  uino  trita, uel  medulla. 
Sunt  qui  comitialibus  morbis  dandum  putant  luna  quarta, feXta,  feptima,ligulse  menfu 
ra.  Natura  ferularum  murenis  infeftiflima  eft,tacffce  Aquidem  ea  moriuntur.Caftor  radi 
cisfuccum  &  oculorum  claritati  conferre  multum  putauit.  Et  de  carduorum  fatu  inter 

horteniia  diximus,quapropter  &  medicinam  ex  qs  non  differamus.Sylueftrium  genera 
funt  duo.  Vnum  fruticofius  a  terra  ftatim.  Alterum  unicaule  craflius.  Vtriq?  folia  pauca, 
fpinofa,muricatis  cacuminibus.Sed  alter  florem  purpureum  mittit  inter  medios  aculeos, 
celeriter  canefcentem,  &  abeuntem  cum  aura:fcoIymon  Graci  uocant.Hic  antequam  flo 
io  reat  cotufus  atqj  expreflus, illito  fucco  alopecias  replet.Radix  cuiufcuq;  ex  aqua  decodla, 
potoribus  (itim  facere  narratur.Stomachum  corroborat:  SJ  uuIuis(A  credimus)etia  cctt' 
ferrealiquidtraditur,utmaresgignatur.Itaenim  Choreas  AthenienAslcripAt,&  Glau/ 
cias,  qui  circa  carduos  diligentiffimus  uidetur.  Manducatus  carduus,odorem  commett/ 
datoris. 

Confedlio  theriacar,copoAtio  medicaminis  Antiochi.  Cap.  xxmi 

SEd  dilceffuri  ab  hortenfibus ,  unam  compofitionem  ex  his  dariflimam  fubtexemus, 
aduerfus  uenenata  animalia,incifam  lapide  uerfibus  in  limine  xdis  A:fcu!apq.SerpyI 
lidaum  denarioru  pondus :  opopanacis  &  mflrj  tantundem  Angulorum ,  trifolq  pondus 
denarq :  anethi  8C  feniculi  feminis,  8t  aniA,&  ammq,&  apii  >  denariorum  fenum  Angulis 
w  generibus,  erui  farina  duodecim.  Hxc  tufa  cribrataq^  uino  cp  poflit  excellenti, digerun/ 
cur  in  paftiIlos}uicloriati  pondere.Ex  his  Anguli  dantur  ex  uini  mixticyathis  ternis.  Hac 
tberiaca  magnus  Antiochus  rex  aduerfus  omnia  uenena  ufus  traditur. 

C.  PLINII  SECVNDI  NATVRALIS 
HISTORIAE  LIBER  XXI. 

De  natura  floru  &  coronamentorum. 


JO 


mmi 


De  mira  florum  uarietate.  Cap.  i 

ggf  N  hortis  feri  &  coronamenta  iuflit  Cato,  inenarrabili  floru  ma/ 
|||  xime  fubtilitaterquando  nulli potefl:  facilius  efle  loqui, quam  re/ 
ru  naturce  pingere,  lafciuienti  prcefertim  &  in  magno  gaudio  fer 
ptj  tilitatis  tam  uarie  ludenti .  Quippe  reliqua ,  ufus  aiimentiq;  gra/ 
tia  genuit :  ideoq?  fecula  anosqj  tribuit  ijs.Flores  uero  odoresq^ 
ry%  in  diem  gignit:magna(utpalam  eft)admonitione  hominu,qua2 
H8  (pectatiifime  floreat,  celerrime  marcefcere .  Sed  ne  pictura  qui/ 


fpeclatifTime  floreat,  celerrime  marcefcere .  Sed  ne  piclura  qi 
dem  fufficiente  imagini  colorum  reddenda ,  mixturaru  uarieta/ 
ti,  fiue  alterni  atcp  multiplices  inter  fe  ne&antur ,  Aue  priuatis  generu  funiculis  in  orbem, 
ia  obliquum, in  ambitum, quadam  corona  per  coronas  currunt. 

De ftroph iolo  ferto,  S£  qui  primum  flores  mifcere  coeperint,  &  quando  pri/ 
mum  corolla  inuenta  uel  appellata,  8C  quare.  Cap.  ii 

^Enuioribus  utebantur  antiqui,ftrophia  appellantes ,  unde  nata  ftrophiola.  Quin  & 
1  uocabulum  ipfum  tarde  communicatum  eft, inter  facra  tantum  &  bellicos  honores 
coronis  fuum  nomen  uindtcantibus .  Cum  uero  e  floribus  Herent  ferta,  a  ferendo  feruia; 


appellabantur :  quod  apud  Grcecosquoqj  non  adeo  antiquitusplacuit.  Arborum  enim 
ramis  coronari  in  facris  certaminibus,  mos  erat  primum:Poftea  uariari  ceptum  mixtura 
uerficolori.FIorumcjj  inuice  odores  colores^  accendere  Sicyonrj,ex  ingenio  Pau*  A  pi/ 
ftorisatqj  Glycerae  coronarie,dilecte  admodum  illi,cum  opera  eius  pictura  imitaretur, 
ftilla  prouocans  uariaret, effete^  certamen  artis  ac  natura:  quales  etiam  nunc  extant  arti 
ficis  illius  tabellae,  atq?  in  primis  appelIataStephanop!ocos,qua  pinxit  ipfam.Idcg  fadtu 
tft  poft  olympiadem  centeAma,  Sic  coronis  e  floribus  receptis,  paulo  moxfubierequie 

K  uocantur 


C.  PLINII  NATVRALIS 

uocatur  Aigyptio,ac  deinde  hyberno,  cu  terra  flores  negat, ramento  £  cornibus  tinfto, 
Paulatimqj  Si  Romo  fabrepfit  appella tio, corollis  inter  initia  propter  gracilitatem  nomi 
natis:mox  8i  corollarrjs ,  poftcp  e  lamina  orea  tenui  inaurata  aut  inargentata  dabantur. 
Quis  primum  coronam  folrjs  aureis  &  argenteis  dedit ,  &  de  honore  coro/ 
narum  apud  antiquos ,  Si  de  Scipionis  honore,  &  dc  pactilibus  coronis,  8C 
Cleopatrae  reginofacfto.  Cap.  iii 

/""I  Raflus  diues, primus  argento  auroqj  folia  imitatus ,  ludis  fuis  coronas  dedit.  Acccf/ 
feruntq?  81  lemnifei ,  quos  adrjci  ipfarum  coronarum  honos  erat  propter  Hetru/ 
fcas ,  quibus  iungi  nifi  aurei  non  debebant .  Puri  diu  fuere  fi.  Caelare  eos  primus  inflituit 
P.Claudius  Pulcher ,  bradteasq^  etiam  philyra:  dedit .  Semper  tamen  autoritas  uel  ludi/ 1« 
cro  quofitarum  fuit.  Naticp  ad  certamina  in  circum  per  ludos  8i  ipii  defcendebant,&  fer/ 
uosfuosquifcp  mittebant.  Inde  illa  xn.tabularumlex:Qui  coronam  parit,ipfepecunia/ 
ue  eius ,  uirtutis  ergo  arguitur .  Quam  (erui  equiue  meruiflent,  pecunia  partam  lege  dici, 
nemo  dubitauit.  Quis  ergo  honosCut  ipfi  mortuo,  parentibusq^  eius, dum  intus  pofitus 
eflet, forisue  ferretur, fine  fraude  eflet  impofita.  Alias  in  ufu  promifcuo  ne  ludicrg  quidem 
erant.Ingensqj  &hinc  feueritas.LFuluius  argentarius,  bello  Punico  fecundo, cu  corona 
rofacea  interdiu  e  pergula  fua  in  forum  prolpexifle  didtus,ex  autoritate  fenatus  in  carce/ 
rem  addudtus,non  ante  finem  belli emiflus  eft.P.Munatius3cum  demptam  Marfysco/ 
ronam  e  floribus  capiti  fuo  impofuiflet,  atque  ob  id  duci  eum  in  uincula  triumuiri  iufiif/ 
fent,appellauit  Trib.PIeb.  Nec  interceflere  illi,aliter  quam  Athenis,  ubicomeffabudiiu/  29 
uenes  ante  meridiem  conuentus  fapientium  quoque  dodirino  frequentabat.  Apud  nos 
exemplum  licentis  huius  non  eft  aliud  qudm  filia  diui  Augufti ,  cuius  luxuria  nodibus 
coronatu  Marfyam,  litero  illius  dei  gemunt.  Florum  quidem  Pop.  Romanus  honorem 
Scipionitantu  habuit.Serapio  cognominabatur, propter  fimilitudinem  fuarfi  cuiufdam 
negociatoris.  Ob  id  erat  in  tribunatu  plebei  admodum  gratus,  dignusq?  Africanoru  fa/ 
milia.  Nec  erat  in  bonis  funeris  impenfa.  Afles  ergo  contulit  populus,  ac  funus  elocauit: 
quaqu^  proferebatur,  flores  e  profpedlu  omni  fpayrfit .  Et  iam  tunc  corono  deorum  ho/ 
nos  erant,  8C  larium  publicorum  priuatorumq?,  ac  fepulchrorum  8C  manium .  Summii/ 
que  autoritas  padlili  corono.  Sutiles  falioru  facris  inuenimus  8C  folennes  ccenis.  Tranfie/ 
re  deinde  ad  rofariaieoc^  luxuria  proceflit,ut  no  eflet  gratia  nifi  mero  folio.-futilibus  mox  jo 
petitis  ab  [ndia,aut  ultra  Indos.  Lautiflim  u  quippe  habetur  e  nardi  folio  eas  dari,aut  ue/ 
fle  ferica  uerficolores  unguentis  madidas .  Hunc  habet  nouiffime  exitum  luxuria  fremi/ 
narum.Et  apud  Grocos  quide  de  coronis  priuatim  fcripfcre  Mneflheus  atque  Callima/ 
chus  medici,quo  nocerent  capiti :  quoniam  &  in  hoc  eft  aliqua  ualetudinis  portio, in  po/ 
tu  atque  hilaritate  procipue ,  odoru  ui  furrepente  fallaciter,fcelerata  Cleopatro  folertia. 
Nanqj  apparatu  belli  Acftiaci  gratificatione  ipfius  regino  Antonio  timente,nec  nifi  pro/ 
guftatos  cibos  fumente,  fertur  pauore  eius  lufifle,extremis  coronf  floribus  ueneno  illitis, 
ipfaqj  capiti  impofita ,  mox  procedente  hilaritate  inuitauit  Antonium  ut  coronas  bibe/ 
rent .  Quis  ita  timeret  infidias  C  Ergo  concerpta  in  fcyphum  incipiente  haurire  oppofita 
"manu :  En  ego  fum ,  inquit ,  illa  chare  Antoni ,  quam  tu  noua  progu  flantium  diligentia  40 
caues,  adeo  mihi ,  fi  poflim  fine  te  uiuere ,  occafio  aut  ratio  deeft .  Inde  edudlum  cufto/ 
dia  bibere  iuflit  ilico  expirantem .  De  floribus  extra  fupraditftos  fcripfit  Theophrafius 
apud  Grocos .  Ex  noftris  autem  infcripfere  aliqui  libros  anthologicon :  flores  uero  per/ 
fecutuseft  nemo,  quod  equidem  inueniam .  Nec  nos  nunc  fcilicet  coronas  nedlemus: 
id  enim  friuolum  efbfedde  floribus  quo  uidebuntur  digna,  memorabimus.  Paudf/ 
fima  noftri  genera  coronamentorum  inter  hortenfia  nouere ,  ac  pene  uiolas  rofasqj 
tantum. 

De  rofa 


«  I  S  T  0  R  I  AE  LIBER  XXI 


De  rola  in  coronis,8£  de  generibus  eius,&  ubi  feratur.  Cap*  nii 

ROfanafcitur  fpina  uerius  quam  frutice,in  rubo  quoq;  proueniens,  illic  etiam  iucun/ 
di  odoris,  quamuis  angufti .  Germinat  omnis  primo  incluia  granofo  cortice .  Quo 
mox  intumefcente ,  &  in  uirides  alabaftros  faftigiato,  paulatim  rubefces  dehiicit,  ac  fefe 
pandit, in  calycis  medio  fui  flantis  coplexa  luteos  apices.  Vfus  eius  in  coronis  prope  mi/ 
nimus  eft.  Oleo  maceratur, idqj  iam  a  Troianistemporibus,  Homero  tefte.Prceterea  in 
unguenta  traniit,  ut  diximus.Per  fe  medicas  artes  prarbet.Emplaftris  atqj  collyrrjs  inferi 
tur  mordaci  fubtilitate .  Menfarum  etia  delicrjs  inunguendis  minime  noxia .  Genera  eius 
noftri  fecere  celeberrima  Prreneftina  &  Campanam. Addidere  alfj  Milefiam,cuiuS  fit  ar 
,0  dentiffimus  colos ,  non  excedentis  duodena  folia .  Proximam  ei  Trachiniam  minus  ru/ 
bentem.Mox  Alabandicam ,  uiliorem  albicantibus  folrjs.  Viliflimam  uero  plurimis,fed 
minutiffimis  fpineolam .  Differunt  enim  multitudine  foliorum,  aiperitate,leuore,colore, 
odore.  Pauciffima  quina  folia,ac  deinde  numerofiora ,  cum  fit  genus  eius  quam  centifo/ 
liam  uocat:qu£  eft  in  Campania  lta\ix,Grxdx  uero  circa  Philippos:(ed  ibi  non  fuae  ter/ 
rzprouentu.Pangmus  mons  in  uicino  fert,numerofis  folrjs  ac  paruis, unde  accola  tranf/ 
ferentes  conferunt ,  tpfaqp  plantatione  proficiunt.  Non  autem  talis  odoratiffima  eft, nec 
caikifiimum  tnaximumcp  folium. Breuiterqj  indicium  eft  odoris,fcabritia  corticis.Ce/ 
pio  Tiberii  Cadaris  principatu,  negauit  centifoliam  in  coronas  addi,  prteterquam  extre/ 
mosuelut  ad  cardines,nec  odore, nec  (pecie  probabilem.Eft  8C  cpx  Gtxca  appellatur  a 
io  noftris ,  a  Graecis  lychnis,  non  nifi  in  humidis  locis  proueniens,  nec  unquam  excedens 
quinc^  folia, uiolg  magnitudine,odore  nullo.Eft  8C  alia  grscula  appellata, couolutis  folio 
rum  paniculis,  nec  dehifcens  nifi  manu  coatfta,  femperqj  naffenti  fimilisj  latiffimis  folrjs. 
Alia  funditur  e  caule  maluaceo ,  folia  oleacea  habens,  mofceuton  uocant.Atqj  inter  has 
media  magnitudine  autumnalis,qua  coroneolam  uocat.Omnes  fine  odore,  pneter  coro 
neolam& in  rubo  natam  :tot  modis  adulterantur.  Etaliasuera  quoque  plurimum  folo 
pr&ialet .  Cyrenis  odoratiffima  eft ,  ideocp  ibi  unguentum  pulcherrimum .  Carthagi/ 
neHifpanire,hyeme  tota  prcecox.Refert  81  coeli  temperies,  Quibufdaenim  annis  minus 
odorata  prouenit.Prceterea  locis  omnis  ficcis  quam  humidis  odoratior:Seri  nec  pingui/ 
bi!suult,necargillofis  locis, nec  riguis,  contenta  raris:  proprieqj  ruderatum  agrum  amat* 
Pr^cox  Campana ,  fera  Milefia.  Nouiffime  tamen  definit  Pr^neftina.Fodiuntur  aitius 
quam  fruges,  leuius  qudmuites.Tardiffimeproueniunt  (emine ,  quod  in  ipfo  cortice 
eft  (ub  ipfo  flore  opertum  lanugine,ob  id  potius  caule  cocifo  inferutur.  Et  ocellis  radicis, 
utharundo, unum  genus  inferitur  pallida  fpinofe,  Iongiffimis uirgis  quinquefolia,  quae 
tgracis  altera  eft.  Omnis  autem  recifione  ate^  uftioneproficit:translationequoqp,utui 
tis.optime  ocyffimeq?  prouenit ,  furculis  quaternum  digitorum  Iongitudine,aut  amplio/ 
re,poft  uergiliarum  occafum  fata:  dein  per  fauonium  translata, pedalibus  interuallis,cre/ 
brocp  circumfoffa .  Qui  prcecocem  faciunt,  pedali  circa  radicem  ferobe  aqua  calidam  in/ 
fundunt,  germinare  incipiente  calyce. 

De  lilio  tria  genera, &  ratione  ea  inferendi.  Cap.  v1 

4»  T  Ilium  rofce  nobilitate  proximum  eft,&  quadam  cognatione  unguenti  oleiqj,quod  ii 
JLrinon  appellatur .  Et  impofitum  etiam  maxime  rofas  decet,  medio  prouentu  earum 
incipiens .  Nec  ulli  florum  excelfitas  maior,  interdum  cubitorum  trium ,  laguido  (eroper 
collo, 8£  no  fufficiete  capitis  oneri.  Candor  eius  eximius.folrjs  foris  ftriatis,6d  ab  anguftrjs 
in  latitudinem  paulatim  fefe  laxantibus ,  effigie  calathi ,  refupinisper  ambitum  labris,  te/ 
nuiqj  filo  &  femine  ftatibusin  medio  crocis.Ita  odor  colorcp  duplex,K  alius calycis,alius 
flaminis, differentia  angufta.  In  unguenti  uero  oleiqj  ufu,&  folia  non  (pernutur.Eft  flos 
no  diffimilis  illi  in  herba  qua  conuoluolu  uocar,  nafces  per  frutecfta,  nullo  odore, nec  cro 
cis  intus, candore  tantu  referens,  ac  ueluti  natura:  rudimentu  lilia  facere  codifcentis.  Alba 
lilia  ijfdem  omnibus  modis  ferutur, quibus  rofa.Et  hoc  amplius  lachryma  fua,ut  hippo/ 

K  z  felinum 


$88  C.  PLINII  NAT  VR  ALI  f 

felinum,flihilq*  eft  fcecundius,una  radice  quinquagenos  tepe  emittere  bulbos.  Eft  &  ni 
bens  lilium, quod  Grxci  crinon  uocanr.Alr)  florem  eius  cynorhodon.  Laudatiflimuro  in 
Antiochia  Si  Laodicea  Syrig,mox  in  Phafelide.Quartum  loeu  obtinet  in  Italia  nafccns. 
Sunt  Si  purpurea  lilia,  aliquando  gemino  caule,  carrtofiore  tantum  radice, maioriscp  bul 
bi,fed  unius: Narciflum  uocant:  Huius  alteru  genus  flore  candido, calyce  purpureo.Dif/ 
ferentia  a  lilrjs  eft  8i  hxc,quod  narciflis  folia  in  radice  funt,probatifflmis  in  Lycte  monti 
bus.Tertio  generi  extera  eadem,calyx  herbaceus.  Omnes  ferotini.Poft  arefturum  enim 
florent, ac  per  xquinocftium  autumnum.Inuenta  eft  Si  in  his  ratio  inferendi,monftrificis 
hominum  ingenijs.  Colliguntur  nancp  menfe  Iulio  fcapi  arefeetes,  liliaqp  fufpenduturin 
fumo .  Dein  nudantibus  fe  nodalis ,  in  fece  nigri  uini  uel  Grxci  menfe  martio  macerati/ io 
tur,ut  colorem  percipiant:atqj  ita  in  fcrobiculis  feruntur,heminis  fecis  circufufis.Sic  fiunt 
purpurea  lilia:  mirumcp,tta  tingi  aliquid, ut  nafcatur  infecftum. 

De  uiolis  Si  de  caltha, &  de  baccare, combreto, alaro  8i  croco»  Cap.  n 

"T  T Iolis  honos  proximus  *  Earum  plurima  genera.  Purpurex ,  lutex,albx:plantis  oes 
V  ut  olus  fatx.Ex  rjs  uero  qux  fponte  apricis  Si  macris  locis  proucniunt  purpurexja 
ttore  folio  ftatim  ab  radice  carnofa  exeunt,  folxq?  Grxco  nomine  a  exteris  difeernutur, 
appellata  Ia, ut  ab  his  Ianthina  ueftis.  Sed  tenuis  maxima  autoritas  luteis.  Genera  rjs  tu/ 
fculana ,  Si  qua:  marina  appellatur,  folio  aliquanto  latiore ,  fed  minus  odorato.In  totum 
uero  fine  odore, minuroqp  folio  calathiana, munus  autumni, exterx  ueris.Proxima  ei  cal 
tha  eft  concolori  ampiitudine.  Vincit  numero  foliorum  marinam, quinque  non  exceden  20 
tem:Eadcm  odore  fuperatur.Eft  enim  grauis  caltha.  Non  leuiorei  quam  fcopa  regia  ap/ 
pellant:quanqua  folia  eius  olent, no  flores.  Baccar  quoqj  radicis  tanru  odoratx  eft, a  qui 
bufda  nardu  rufticu  appellatu.  Vnguenta  ex  ea  radice  fieri  folira  apud  antiquos,  Arifto/ 
phanes  prifex  comoedte  poeta  teftis  eft.  Vnde  quidam  errore  falfo  barbaricam  eam  ap 
pellabant.Odor  eft  ei  cinnamomo  proximus .  Gracili  folo  nec  humido  prouenit.  Simii/ 
limu  ei  cobretu  appellatur ,  folioru  exilitate  ufc£  in  fila  attenuata,^ procerius  quam  bac/ 
car.Nec  hxc  funt  tantum, fed  eoru  quocjj  error  corrigendus  eft, qui  Daccar,rufticu  nardu 
appellauere.Eft  enim  alia  herba  fic  cognominata,  qua  Grxci  afaron  uocant, cuius  fperie 
figuramq?  diximus  in  nardi  generibus.Quinimoafaron  inuenio  uocttarijquoniam  in  co/ 
ronas  non  addatur.  Crocu  lylueftre  optimu  ferere  in  Italia  minime  expedit, ad  fcrupda 
ufqj  firigula  areis  decoquetibus.Seritur  radicis  bulbo .  Satiuu  latius, maiusq?  SCnitidius, 
fed  multo  leuius  degencrans.Sed  nec  ubiqj  fcecudam, etiam  Cyrenis ,  ubi  femper  flores 
iaudatifllmi.Prima  nobilitas  Cilicio,3£  ibi  in  Coryco  mote.Dcin  Lycio, mote  Olympo. 
Mox  Centuripino  Sicilite.  Aliqui  Phlegrxo  fecundum  locum  dedere. Adulteratur  nihil 
xque.Prohatio  (ynceri,fi  impofica  manu  crepat  ueluri  fragile.  Humidu  enim,quod  eu e/ 
nit  adukeratione,cedir. Altera  probatio :  fi  manu  prolata  ad  ora ,  leniter  faciem  oculosqj 
mordeat.Eft  g  fe  genus  fatiui  blandiffimu  uulgo,  cu  fit  medio  candidu,dialcucon  uocaf. 
Cotra  Cyrenaico  uitiu,  quod  omni  croco  nigrius  eft,& celerrime  marcefcit.  Optimuubi 
cuncp  quod  pinguifflmu,&  breuibus  capillis:  peflimu  uero ,  quod  fitum  redolet.Mutia/ 
nus  autor  eft,  in  Lycia  anno  feptimo  aut  ocftauo  trasferri  in  Iocu  fubadlu,atq?  ita  degene  4® 
ransrenouari.  Vfus  eius  in  coronis  nufcp.Herba  em  eft  folio  angufto  pene  in  capiliamen 
ti  modu.  Sed  uino  mire  cogruit,prxcipue  dulci,tritu  Si  ad  theatra  repIenda.Floret  uergi 
liarum  occafu  paucis  diebus,foliotqj  flore  expellit.  Viret  bruma  Si  colligitur.Siccatur  um 
bra  melius  etiahybcrna.Carnofa&  illi  radix,  uiuacior^  quam  exteris.  Gaudet  calcari,^ 
atteri, pereundoq?  melius  prouenit.  Ideoiuxta  iemitas  ac  fontes  lxtiflimum. 

De  floribus  antiquis, 8i  de  odoramentoru  diuerfitate,  faliunca,  &  polio.  Cap.  vil 

TRoianis  teporibus  iam  erat  honos  ei.  Hos  certe  flores  Homerus  treis  laudat,  loton, 
crocon,hyacinthum.  Omnium  autem  odoram entoru,acq?  adeo  herbaru  differetia 
eft  in  colore, Si  odore, 6C  fucco.  Odorato  fapor  raro  ulli  no  amarus, e  contrario  dulcia  ra/ 

ro  odora 


HtSrORJAE  LIBE  A  Xxi  jg* 

\o  odoratautac#  SI  uina  tnuftis  odoratiora,&  lylueftria  magis  omnia  fatiuis.  Quorudam  4 
odor  fuauior  e  longinquo,  propius  admotus  hebetatur,  ut  uiola;.  Rofa  recens  a  longin/ 
quo  olet,ficca  propius.  Omnis  aut  uerno  tepore  aerior, &  matutinis-.quicquid  ad  mendia 
nas  horas  dies  uergit, hebetatur .  Nouella  quocp  uetuftis  minus  odorata .  Acerrimus  ta/ 
men  odor  omniu  asftate  media .  Rofa  &  crocu  odoratiora,cum  ferehis  diebus  leguntur: 

K  omnia  in  calidis  cp  in  frigidis.  In  Aegypto  tamen  minime  odorati  flores ,  quia  nebulo/ 
fus&rofcidus  aer  eft  i  Nilo  flumine.  Quorunda  fuauitati  grauitas  ineft .  Quadam  cum 
uirentnon  olent, propter  humorem  nimiu :  ut  buceros,quod  eft  foenu  Gr^cum. Acutus 
odor  non  omniu  fine  fucco  eft,ut  uioIce,rofe, croco.  Qu^uero  ex  acutis  fucco  carent,eo/ 
io  rum  omnium  odor  grauis,  ut  in  lilio  utriufq?  generis.  Abrotonu  &  amaracus  acres  habet 
odores. Quorunda  flos  tantu  iucundus, reliqua  partes  ignau^,ut  uiolce  ac  rofie.  Horten/ 

(liirti  odoratiffima  qu#  ficca,ut  ruta, menta, apiu,&  quas  in  ficcis  nafcantur.  Quadam  ue 
tuftate  odoratiora,ut  cotonea-.eademqj  decerpta, cp  in  filis  radicibus.  Qucedam  non  nifi 
defrada,aut  ex  attritu  olent.  Alia  no  nifi  dctrado  cortice.Quxda  uero  no  nifi  ufta,  ficut 
thura  myrrhasqj.  Flores  triti  oes  amariores  q?  intadi  *  Aliqua  arida  diutius  odore  conti/ 
nent, ut  melilotos .  Quaedam  locu  ipfumodoratiore  faciunt,  ut  iris, quin  &  arbore  totam 
cuiufcunq;  radices  attingut.Hefperis  nodu  magis  olet,  inde  nomine  inueto.  Animalium 
nulium  odoratu,nifi  fi  de  pantheris  quod  didu  eft  credimus.  Ilia  quoqj  no  omitteda  dif/ 
ferentia, odoramentoru  multa  nihil  pertinere  ad  coronamenta,ut  irin  atqj  fal)'unca,quan 
to  quam  nobiliftimi  odoris  utranqj.  Sed  iris  radice  tantu  comendatur, unguentis  &  medici/ 
n^nafcens.Laudatiftima  in  Illyrico.Et  ibi  quocp  n5  in  maritimis,fed  in  iylueftribus  Dri 
Ionis  &  Naronae-Proxima  in  Macedonia, Iongifllma  heee  8C  candicans  &  exilis.Tertiu  Io 
cum  habet  Africana, ampliftima  inter  oes,guftucp  amariffima.lllyrica  queq;  auoru  gene 
rum  cil,  Rhaphanitis  a  fimilitudine,qu«&  melionRhizotomos  iubruffa.Optima,  qua: 
fternutamera  tadu  mouct.Caulem  habet  cubitale,^  rectu.  Floret  dmerfi  coleris  fpccie, 
ficut  arquus  casleftis,unde  SC  nomen .  Non  improbatur  8C  Pifidica.Ht  fofturi  tribus  ante 
roenfibus  mulfa  aqua  circufufa,hocueluti  placamento  terr^  blandiuntur,circufcripta  mu 
erone giadrj  orbe  triplici:&  cum  legerint  ea, protinus  in  ccelu  attoliunt.Natura  eft  ferues 
tractata^  puftulas  ambufti  modo  facit.Prcecipitur  ante  omnia, ut  cafti  legat.Teredines 
io  non(iccamodo,ueru&in  terra  celerrime  fentit.  Optimu  antea  irinum  Leucade  &  Elide 
ferebatur.Iampridem  enim  8C  feritur.Nuc  e  Pamphylia.  Sed  Ciliciu  maxime  laudatur, 
atqj  feptentrionale.  Saliunca  foliola  quide  eft,fed  breuis,&  qute  nedi  non  poffit.Radici 
numerofe  cohaeret ,  herba  uerius  qj  flos,  denfa  ueluti  manu  prefla,breuitercp  cefpes  fui 
gencris.Pannonia  hanc  gignit  8C  Norici  alpiumqj  aprica:  urbiu  Eporredia,  tantx  fuaui/ 
tatis, ut  metalla  efte  coeperit.  Veftibus  interponi  eam  gratiflimu.Sic  8t  apud  Grircos  po 
lion  herba,  inclyta  Mufiei  &  Hefiodi  laudibus, ad  omnia  utilem  pr^dicantiu,fuperq^  eae/ 
tera  ad  fama  etiam  ac  dignitatesrprorfusqj  miram,  fi  modo  (ut  tradunt)  folia  eius  mane 
candida, meridie  purpurea ,  iole  occidente  cerulea  afpiciuntur.  Duo  genera  eius,  campe/ 
ftre  maius ,  fylueftre  quod  minus  eft.  Quidam  teuthrion  uocant.  Folia  canis  hominis  fi/ 

4°  milia, a  radice  protinus  nunquam  palmo  altiora.Et  de  odoratis  floribus  fatis  didum. 

De  ueftiutcmulationecu  floribus, 6C amaranto, &chryfocome,fiue chry fiti.  Cap.  vnr 
TN  quibus  ungueto  uiciftenaturagaudes  luxuria, ueftibusquoc^  ^uocauiteos  flores, 
lqui  cblore  comendan£Hos  aniaduerto  tres  efle  principales.  Vnu  in  cocco, q  in  rofis  mi 
cat.Gratius  nihil  tradit" afpedu,&  in  purpuras  Tyrias,dibaphascjp  ac  Laconicas.  Aliu  in 
amethifto,quiin  uiola:  8C  ipfe  in  purpureu  queq?  iathinu  appellauimus.Genera  em  tra/ 
clam?, in  fpecies  multas  fefe  Ipargetia.T  ertius  eft  q  ,pprie  cochyli)  intelligitur,multis  mo 
dis:  Vnus  in  heliotropio,&  in  aliquo  ex  his  pleruq?  faturatior.  Alius  in  malua,ad  purpu/ 
ram  inclinas.  Alius  in  uiola  ferotina,cochylioru  uegetifTima.Paria  nuc  coponuntur,&  na/ 
tura  atCB  luxuria  depugnat.  Lutei  uideo  honorem  antiquiftimum,in  nuptialibus  flameis 

K  f  totum 


590  »  5'  X  C.  ■  ■  Fl?  T  H  I  I  '-N  #1  s 

totum  fettiinis  conceflum.Ec  fortaflisideo  non  numerari  inter  prirfc!{fa!ts,b<5c  tft,c<5tn)* 
munes  maribus  ac  feminis,  quoniam  foderas  principatum  dedit .  Amaranto  non  dubie 
tiincimur.  Eft  aute  fpica  purpurea  trerius.quam  flos  aliquis,&  ipfe  fine  odore.  Mirumq? 
in  eo, gaudere  decerpi, &  lanius  renaici.  Prouenit  Augufto  menfe.  Durat  in  autumnum; 
Alexandrino  palma, qui  decerptus  afleruatur .  Mirumq?,poftquam.  defecere  eundi  fio/ 
res,madefadus  aqua  reuiuifeit  .  Si  hybernas  coronas  facit .  Summa  eius  natura  in  nomi/ 
ne  eft,appellato,quonianon  marcefcat.In  nomine  &  cyani  colos.Itl  holochryfi.Omnes 
autem  hi  flores  non  fuere  in  ufu  Alexandri  Magni  ®tate,quonia  proximi  a  morte  eius 
autores  filuere  de  illis:quo  manifeftu  eft  poftea  placuifte.  A  Grf cis  tamen  repertos  quis 
dubitetCnon  aliter  Italia  ufurpante  nomina  illorum.  At  Hercules petilio  ipfa  nomen  im/  io 
pofuit  autumnali, circaqj  uepres  nafcenti,&  tantum  colore  commendato, qui  eft  rofe fyl 
ueftris.Folia  parua,  quina.  Mirumcp  in  eo  flore,  infledi  cacumen,  Si  no  nifi  retorto  folia 
nafcfparuo  calyce,  acuerficolori,luteu  femen  includente.  Luteus  &belliopaftiliicatibus 
quinquagenifquinis  barbulis  coronatur.Pratenfes  hi  flores, ac  fine  ufu  plericp, &ideo  Gne 
nominibus.  Quin  8C  hifipfis  alia  alrj  uocabula  imponunt.Chryfocome  fiue  chryfitis,noti 
habet  Latinam  appellatione.  Palmi  altitudine  eft,  comantibus  fulgore  auri  corymbis, ra 
dice  nigra, ex  auftero  dulci, in  petrofis  opacisq?  nafcens. 

De  honore  coronarum,  Si  cyclamino,  Si  meliloto,& trifolio, 
tria  genera  eiuSi  Cap.  ix 

T  fere  peradis  coloru  quoqj  celeberrimis, trafeat  ratio  ad  eas  coronas,  qu&  uarieta  » 
JL-/te  fola  piacent.Duo  earum  genera, quando aliae  flore  coftant,ali£e  folto.Fiorem  efle 
dixerim  geniftas.Nancp  81  fjs  decerpitfluteusdte  rhododedron.Itezizipha,qu:e&  Cap 
padocia  uocantur:his  odoratus  fimiiisqp  olearum  floribus .  In  ucpribus  nafciturcyelami 
iium,de  quo  plura  alias.  Flos  eiuscoloitinusin  coronas  admittitur .  Folia  in  coronamen/ 
tis  fmilacis  Si  edenc ,  corymbicp  carum  obtinent  principatum,  de  quibus  in  fruticum  Io/ 
co  abunde  diximus .  Sunt  Si  alia  genera,  nominibus  Grscis  indicanda,  quia  noftris  ma/ 
iore  ex  parte  huius  nomenclatore  defuit  cura.Et  plerae^  eorum  in  exteris  terris  nafcutar, 
nobis  tamen  c6fedanda:quonta  de  natura  fermo,non  de  Italia  eft.Ergo  in  coronamenta 
folio  uenere  melothron,(pireon,trigonon,cneoron,quod  cafia  Hyginus  uocat.  Et  quod 
cunilaginem  qute  conyza, melliflbphylon  quod  apiaftrum.meliloton  quod  fertulaCam  w 
panauocamus.Eft  enim  in  Campania  Itali^  Iaudati'ffima,Gr$cts  in  Sunio,mox  Chalri 
dica  8i  Credc3,ubicunq?  uero  afperis  8i  fylueftribus  nata.  Coronas  ex  hac  antiquitus  fa 
«ditatas,  indicioeft  nomen  fertute,  quod  occupauit.  Odor  eius  croco  uicinus  eft  &fios, 
ipfa  cana .  Placet  maxime  foliis  breuiffimis atq^  pinguiflGmis.Folio  coronat  Si  trifolium. 
Tria  eius  genera :  Minyanthes  uocant  Gr^cLalrj  a fphaltion, maiore  folio ,  quo  utuntur 
coronarii.  Alterum  acuto, oxytriphyllon.Tertiu  ex  omnibus  minutifGrnu.Inter  hxc  ner/ 
uofi  cauliculiquibufdam,ut  marathro, bippomarathro, myophono.  Vtuntur  e  feruiis& 
corymbis,&  ederx  flore  purpureo .  Eft  &  in  alio  genere  earum  {yiueftribus  rofis  fimilis. 

Et  uit]S  quoq?  colos  tantum  deledat,  odor  autem  abeft.Etcneori  duo  genera, nigri  atq; 
eandidi.Hoc  Si  odoratum.Ramofaambo.Florent  poft  ^quinodium  autumni.  40 

De  origano,5dhymo,&  meile  Attico,  Si  conyza,  Si  Iouisflore,&  helenio, 
&abrotono,&leucanthemo.  Cap.  x 

/"T"*  Otidem  Si  origani  in  coronametis  (pedes.  Alterius  enim  nullum  (emen.  Id  cui  odor 
,  X  eft  Creticum  uocatur .  Totidem  &  thymneandidum  ac  nigricans.  Floret  autem  cir/ 
ca  folftitia,curri  Si  apes  decerpunt ,  Si  augurium  mellis  eft.  Prouentum  enim  fperat  apia/ 
rrj  Iarge  florefcete  eo.Laeditur  imbribus  amittitep  florem.Semen  thymi  no  poteft  depre 
hendi ,  curn  origani  per  quam  minutum,  no  tamen  fallat .  Sed  quid  intereft  occultaffeid 
naturamCln  flore  ip(o  intelligitur,fatoq;  eonalcitur.Quid  non  tentauerehominesrMel 
lis  Attici  in  toto  orbe  fumma  laus  exiftimatur.  Erga  translatum  eft  ex  Attica  thymu ,  Si 


hi  S  f  b  r  i  Xe  l  i  b  er  ’  '  fxi  '$$ 

Bix  Hore(uti  docemus)  fatu.  Sed  alia  ratio  natura  obftitit,  non  durante  attico  thymo, ni/ 
fi in  affiatu  maris .  Erat  quidem  hatc  opinio  antiqua  in  omni  thymo ,  ideocp  non  nafci  iti 
ArcacJia.Tunc  oleam  non  putabant  gigni,  nifi  intra  ccc.  ftadia  a  mari. Thyinis  quideni 
nane  etiam  lapideos  campos  in  prouincia  Narboncnfi  refertos  (cimus:  h  oc  pene  folo  r cf 
dita, e  longinquis  regionibus  pecudum  milibus  conuenientibus ,  ut  thymo  ueicahtur.  Et 
conisa:  duo  genera  in  coronametis,mas  acfcemina.Differentia  in  folio.Tenuius  fcemi/ 
B£&conftricliusanguftiuscp .  Imbricatu  maris  3t  ramofius.Flos  quoqj  magis  (plendet 
cius, Serotinus  utriqj  poft  arcluru.  Mas  odore  grauior,fcemina  acrior.Et  ideo  contra  be 
diarum  morius  aptior.Folia  foeminte  meliis  odore  habent:Mafculm  radix  a  quibufdam 
io  libanotis  appellatur,  de  qua  diximus.Et  tantu  folio  coronant  Iouis  flbs,amaracus,heme 
rocalles, abrotonum, heleniu,  fifymbrium,ferpyliu,omnia  furculofe  rufie  modo.  Golore 
tantu  placet  Iouis  flos,  odor  abeft:  ficut  St  illi  qui  Grrece  phlox  uocatur .  Et  ramis  autera 
gftolio  odorata  funt,  excepta  (erpyllo.  Helenium  e  lachrymis  Helena  dicitur  natum ,  & 
ideo  in  Helena  iniula  laudatiffimum .  Eft  autem  frutex  humi  fe  (pargens  dodrantalibus 
ramulis, folio  fimili  ferpyllo.  Abrotonu  odore  iucundegrauifloretieftatc.Flos  aurei  colo 
tis.  Vacuum  fponte  prouenit.Cacumine  fuo  fe  propagat .  Seritur  autem  femine  melius 
quim  radice  aut  furculo :  femine  quoqj  noh  fine  negociorplantaria  transferuntur.  Sic  Si 
adomum.Vtmnq?  $ftate .  Alfiofa  enim  admodum  funt,  St  (ole  tamen  nimio  Imduntur. 
Sed ubiconualuere,  ritu  uitis  fruticant.  Abrotono  fimile  odore  Ieucanthemum  eft,  flore 
23  albo  foliolum» 

De  amaraco  uel  (ampfucho,  'St  ny<ftegre!io,&  meliloto,  St  uiola  alba ,  St  codiaminoi 
8t  de  fylueftribus  bulbis, St  heliochryfo,&  lychni, $C  de  herbis  citra  mare,  Ca.  xi 

A  Maracum  Diocles  medicus  St  Sicula  gens  appellauete ,  quod  Aegyptus  St  Syria 
-LlXampfuchu.Seritur  utroq?  genere  >  St  femine  $C  ramo,uiuacius  prtedidas,  8t  odore 
meliiis.Copiofum  amaraco  teque  qudm  abrotono  femen.Sed  abrotono  radix  una,8£  af 
tedefeendens, exteris  in  fummo  terne  leuiter  hatrens.Reliquorum  fatfo  autumno  fere  in/ 
cipiente ,  nec  non  St  uere  quibufdam  locis  qum  umbra  gaudent, &  aqua  ac  fimo.  Nycle/ 
gretum  inter  pauca  miratus  eft  Democritus,coloris  ignei, folrjs  (pina:, nec  a  terra  fe  attol/ 
te:em,pr«cipuam  in  Gedrofia  narrat.  Erui  poft  requinoiflium  uernum  radicitus ,  fic ca/ 
:;05  ad  lunam  xxx.  diebus, ita  lucere  nodlibus.Magos  Parthorumq?  reges  uti  hac  her/ 
ta  ad  uotafufcipienda.  Eandem  uocari  chenomychon, quoniam  anferes  a  primo  conlpe 
da  eius  expaueicant :  ab  alrjs  nydlilopa, quoniam  e  longinquo  noctibus  fulgeat.  Meli/ 
lotos  ubique  nalcitur .  Laudatiftima  tamen  in  Attica.  Vbicunque  uero  recens, nec  can  di/ 
cans,&  croco  quam  firnillima:  quanquam  in  Italia  odoratior  St  candida.  Florum  prima 
ucrnunciantium ,  uiola  alba .  Tepidioribus  uero  locis  etiam  hyeme  emicat .  Poftea  qute 
appellatur  purpurca.Proxime  flammea, quie  5£  phlox  uocatur,fylueftris  duntaxat.  Co 
diaminon  bis  anno ,  uere  St  autumno.  /Eftates  byemesq?  fugit .  Seriores  fupradicftis  ali/ 
'qaando  narciflus  St  lilium  trans  maria,  in  Italia  quidem,  ut  diximus.poft  rofam.Nam  in 
fecla  tardius  etiamnum  anemone .  Eft  autem  hiec  fylueftrium  bulborum  flos ,  aliaq? 
4°  quam  qum  dicetur  in  medicinis.  Sequitur  oenanthe, melanion.ex  fylueftribus  heltochryv* 
fos.Deinde  alterum  genus  anemones  quae  limonia  uocatur.PoR:  hanc  gladiolus  comita/ 
tushyacinthis.Noutffimarofa.Eade^  prima  deficit,exeeptafadua,e ceteris  hyacinthus 
maxime  durat, St  uiola  a!ba,&  cenanthe.Sed  h azc  ita,fi  deuulfa  crebro  prohibeatur  in  fe/ 
mctiabire.Nafcitur  locis  tepidis.Odor  (dem  ei  qui  germinantibus  uuis,atcp  inde  nomen, 
Hyacinthu  comitatur  fabula  duplex,  lucium  prmferes  eius  que  Apollo  dilexerat,aut  ex 
Atacis  cruore  &diti,ita  difeurrentibus  uenis,  ut  Gr^caru  literaru  figura  a  i  legatur  inferi/ 
pta.  Heliochryfos  florem  habet  auro  fimilem, folium  tenue, cauliculum  quocp  gracilem, 
feddurum.Hoc  coronare  fe  mag!,fi& unguenta  fumantur  ex  auro,quod  apyron  uocat, 
ad  gratiam  quoque  uitis  gloriamcp  pertinere  arbitrantur.Et  uerni  quidem  flores  hi  funt, 

K  4  Succedunt 


Succedunt  illis  «ftiui, lychnis,  8i  Iouis  flos,  Si  alterum  genus  lilfi.Item  tiphyon  &  amara/ 
cus,  quem  phrygium  cognominant.  Sed  maxime  Ipecftabilispothos.Duogenerahu/ 
ius.  Vnum  cui  flos  hyacinthi  eft:  Alteru  candidius,qui  fere  nafcitur  in  tumulis, quoniam 
fortius  durat.Et  iris  fcftate  floret.  Abeunt  Si  hi  marcefcuntcp.  Alt)  rurfus  fubeunt  autum/ 
no.Tertium  genus  lilfi  Si  crocum, in  utroqj  genere. Vnum  hebes, alterum  odoratumrpri/ 
mis  omnia  imbribus  emicantia.Coronarfi  quidem  Si  fpin^ flore  utuntur,  quippe  cufpi/ 
nx  a\bx  cauliculi  inter  oblectamenta  guta  quoque  condiantur.Hic  eft  trans  maria  ordo 
florum.In  Italia  uiolis  fuccedit  rofa,huic  interuenit  lilium,  rofam  cyanus  excipit,  cyanum 
amarantus»  Nam  uincaperuinca  femper  uiret ,  in  modum  line^  folfis  geniculatim  circum/ 
data.Topiaria  herbatinopiam  tamen  florum  aliquando  fupplet.  Ha:c  a  Gracis  chama/ 19 
daphne  uocatur.  Vita  longiiTima  uiol£  a\bx  eft  trimatu.  Ab  eo  tempore  degenerat.  Ro/ 
fa  Si  quinquennium  perfert ,  non  recifa  nec  adufta.  Illo  enim  modo  iuuenefctt.  Diximus 
Si  terram  referre  plurimum .  Nam  in  Aegypto  flne  odore  bxc  omnia :  tantum cp  myr/ 
tis  odor  praecipuus.  Alicubi  etiam  binis  menfibus  antecedit  germinatio  omnium.  Rofa/ 
ria  &  fauonio  fofla  oportet  efte,iterumc£  folftitio.Et  id  agendum, ut  intra  id  tempus  put/ 
gara  ac  pura  flnt. 

De  cura  apum, pabulo  &  morbis  earum, 8Z  remedfis.  Cap.  xu 

T  TErum  hortis  coronamentis^  maxime  aluearia  &apes  c5ueniunt,res  pnecipui  qu$ 
V  ftus  copendfiq^,cum  fauit.  Harum  ergo  caufa oportet  fcrere  thymum, apiaftrum, 
rofam, uiolas,lilium,cytifum, fabam, eruilium,cunilam,papauer,conyzam,  cafiam,mcIi!o  2i 
tum,melilTophyllum,cerinthen.Eft  autem  cerinthe  folio  candido,incuruo,cubitaIis,c2pi/ 
te  concauo,  mellis  fuccum  habente.  Horum  floris  auidiflimte  (unt,  atque  etiam  finapis, 
quod  miremur, cum  oliu^  florem  ab  his  non  attingi  conflet.  Ideoq?  hanc  arborem  pro/ 
cui  eflfe  melius  fiticum  aliquas  quam  proxime  feri  conueniat ,  qum  &  euolantiu  examina 
inuitent,nec  longius  abire  patiatur.  Cornum  quoq?  arborem  caueri  oportet.  Nam  fiore 
eius  deguftato,aluo  cocita  moriuntur.Remediu,  forba  cdtula  e  meile  prabere  his,ueluri 
nam  hominum, uel  boum,  aut  grana  punici  mali,  aminso  uino  coiperfa.At  geniftasrir/ 
cunleri aluearfis  gratiflimu.Miru  eft  dignumc^  memoratu  de  alimetis  quod  coperi.Ho/ 
ftilia  uicus  alluitur  Pado .  Huius  inquilini  pabulo  circa  deficiente  imponut  nauibus  aiue/ 
os,noclibusq^  quina  milia  pafluum  contrario  amne  naues  fubuehunt.Egrefix  luce  apes  30 
paftasqj,ad  naues  quotidie  remeant,  mutantes  Iocu, donec  pondere  ipfo  preflis  nauibus, 
pleni  aluei  intelligantur,reue:ftisq5  eximantur  mella. 

De  uenenato  meile, Si  de  remedfis  mellis  uenenati,&  mellis  infani.  Cap.  xm 

ET  in  Hflpaniamulisprouehuntjfimilide  caufatTantumq?  pabulum  refert, ut  mella 
quocp  uenenata  fiant.  Heraclea  in  Ponto, quibufdam  annis  perniciofilTima  exiftut, 
ab  fisdem  apibus  fadla.  Nec  dixere  autores  e  quibus  floribus  ea  fierent.  Nos  trademus 
quas  comperimus.Herba  eft  ab  exitio  Si  iumentorum  quidem,fed  praecipue  capraru,ap 
pellata  aegolethron .  Huius  flores  concipiuntnoxiumuirus  aquofouere  marcefcentcs. 
Ita  fit, ut  non  omnibus  annis  lentiatur  hoc  malum.  Venenati  fignafunt,  quod  omnino 
non  denfatur,quod  color  magis  rutilus  eft, odor  alienus, fternutameta  protinus  mouens,  4* 
quod  ponderofius  innoxio,Qui  edere, abficiunt  fe  humi, refrigeratione  qufretesmamSi 
fudore  difluunt.Remedia  funt  multa, qu^ fuis  locis  dicemus.Sed  quoniam  ftatim  repra 
fentari  aliqua  in  tantis  infidfis  oportet,  mullum  uetus  e  meile  optimo  Si  ruta:  falfamenta 
etiamfi  reficiantur  fumpta  crebro.Certumq?  eft  id  malum  per  excremeta  ad  canes  etiam 
peruenire,fimilitercj?  torqueri  eos.Mullum  tamen  exeoinueteratum,innocuum  efiecon 
ftat.Et  fceminarum  cutem  nullo  melius  emedaricum  cofto,fugillatacumaloe.AIiudge/ 
nus  in  eodem  Ponto  gente  Sannorum  mellis ,  quod  ab  infania,quam  gignit,  mamorne/ 
non  uocant.  Id  exiftimatur  contrahi  flore  rhododendri,  quo  fcatent  iylu*.  Genscpea 
cum  ceram  in  tributa  Romanis  prseftet,  mei  (quonia  exitiale  eft)no  uendit.Et  in  Perfide, 

fiila 


HIS  TORI AE  LIBER  ScXt  J95 

&in  Mauritania:  Caffarienfis  Gctulia,  contermina  Mafftefu!is,uenenati  fani  gignuntur: 
quidamq^  i  parte  quo  nihil  effe  fallacius  poteft,nifi  quod  Iiuore  deprehenduntur  Quid 
(ibi  uoluiffe  naturam  rjs  arbitremur  infidfis,  ut  ab  fifdem  apibus  ,  nec  omnibus  annis  fic/ 
rent,aut  non  totis  fauisC  Parum  enim  erat  geouitle  rem, in  qua  uenenu  facillime  daretur* 
etiamne  hoc  ipfa  in  meile  tot  animalibus  dedit?  Quid  fibi  uoluit,nifi  ut  cautiore  minust^ 
auidu  faceret  homine  ?  Non  enim  ipfi  melli,  fed  apibus  iam  cuipides  dederat, &  quidem 
uenenatas, remedio  aduerfus  has  uticp  no  differendo.Ergo  malu$  fucco,aut  folioru  ede/ 
raperungi  falutare  effruel  percuffos  eas  bibere.Mirum  tamen  eft,uenena  portantes  ore, 
fingentesq^  ipfas  non  mori:  nifi  quod  illa  domina  rerum  omnium  hanc  dedit  repugnan/ 
;o  tiamapibus:ficut  contra  ferpentes  Pfyllis  Marfiscp  inter  homines. 

De  meile  quod  mulca:  non  attingunt  ,81  aluearijs,  &  cura  eorum  fi  famem 
fentiuntapes,&  quomodo  cera  fiat»  Gap.  xiiii 

ALiud  in  Creta  miraculum  mellis.  Mons  eft  Carina  ix.  M.  paf  ambitu,intra  quod 
fpatium  mufc*  non  rcperiuntur,natumc^  ibi  mei  nufquam  attingunt.  Hoc  experi 
mento  fingulare  medicamentis  eligitur.  Aluearia  orientem  xquinodlialem  fpedare  con 
uenit,aquilonem  euitenttNec  fauonium  minus.  Aluearia  optima  e  cortice, fecuda  ferula, 
tertia uimine:multi  ea  8C  fpeculari  lapide  fecere, ut  operantes  intus  fpedarent.Circumlini 
alueos  fimo  bubulo  utiliffimu.  operculum  d  tergo  effe  ambulatorium,  ut  pro  feratur  in/ 
tus  fi  magnus  fit  alucus,aut  fterilis  operatio,  ne  defperatione  cura  abqcianr:  id  paulatim 
» redurijfallente  operis  incremento.  Aluearia  hyeme  ftrameto  operiri, crebro  fuffiri,  maxi 
me  fimo  bubulo.  Cognatum  hoc  fis  innafcentes  beftiolas  necat,  araneos ,  papiliones* 
teredines ,  apes<qj  ipfas  excitat .  Et  araneorum  quidem  exitium  facilius  eft ,  papilio  ma/ 
ior  peftis.T  oilitu  r  uero  cum  maturefcit  malua  noctu,  interlunio,ccdo  fereno,  accenfis  Iu/ 
cernis  ante  alueos.  In  eam  flammam  fefe  ingerunt.  Si  cibus  deeffe  cenfeatur  apibus* 
uuaspaflfasficcasfie,ficosqj  tufas,  ad  fores  earum  pofuiffe  conueniet.Item  lanas  tractas 
madentes paffo ,  aut  defruto ,  aut  aqua  mulfa .  Gallinarum  etiam  crudas  carnes.  Qui/ 
bufdam  etiam  reflatibus  fidem  cibi  proflandi,  cum  ficcitas  continua  florum  alimentum 
abftulit.AIueorum,curo  mei  eximitur,iilini  oportet  exitus,  meliffophyilo  aut  genifta  tri/ 
•tis:  aut  medios  alba  uitepra:cingere,ne  apes  diffugiant.  Vala  mellaria  aut  fauos  lauarl 
5'  aqua  praecipiunt :  hac  decoda,  fieri  faiuberrimum  acetum .  Cera  fit  expreffis  fauis ,  fed 
ante  purificatis  aqua ,  81  triduo  in  tenebris  ficcatis ,  quarto  die  liquatis  igni  in  nouo  fidili, 
aqua  fauos  tegente,  tunc  {porta  colatis.  Rurfus  in  eadem  olla  coquitur  cera  cum  eadem 
aqua,  excipiturq?  alia  frigida, uafis  meile  circuliris.  Optima  qure  Punica  uocatf.  Proxima 
quam  maxime  fulua»odoriscp  mellei, pura, natione  autem  Pontica,  quam  conflare  equi 
dem  miror  inter  uenenaca  mella .  Deinde  Cretica.  Plurimum  enim  ex  propoli  habet,de 
qua  diximus  in  natura  apum.  Poft  has  Corfrca,  quoniam  cx  buxo  fit,habere  quandam 
uim  medicaminis  putatur.  Punica  fit  hoc  modo:  Ventilatur  fuhdio  fepius  cera  fulua. 
Deinde  feruet  in  aqua  marina,ex  alto  peti'ta,addito  nitro.Inde  ligulis  hauriut  flore, id  efl: 
caudidiffima  qu^c^, transfundunt^  in  uas,quod  exiguum  frigidre  habeat»Et  rurfus  ma 
4»  rinadecoquut  feparatim,  dein  uas  iplum  refrigerat.  Et  cu  htec  ter  fecere,iuncea  crate  fub 
diuo  ficcant  fole,lunaqp,hsec  enim  candore  facir.ficcantes,  ne  hquefaciant,prbtegut  tenui 
liateo.Candidiffimauero  fit,  poft  infolationem  etiamnum  recoda.Punica  medicinis  uti 
liffima.Nigrefcitcera  addito  chartarum  cinere,ficutanchufaadmixta  rubet.  Variosq?  io 
colores  pigmentis  trahitur,ad  reddendas  fimilitudines,  &  innumeros  mortaliu  ufus ,  p a/ 
rietumq?  etiam  &  armoru  tutelam .  Cetera  de  meile  apibusq;  in  natura  earu  dida  funt. 
Ethortorum  quidem  omnis  fere  ratio  perada  efl» 

De  herbis  fponte  nafcentibus  &  aculeatis*.  Cap.  xv 

C- Equuntur  herb^  {ponte  nafcentes,quibus  pleneq?  gentiu  utuntur  in  cibis, maximeq? 
JJiEgyptuSjfrugu  quide  ferriliffima,fed  utfola  fis  carere  poffit, tata  eft  ciboru  ex  herbis 

abundati 


594  C.  PLINII  NATVR.ALIS 

abundantia.In  Italia  pauciffimas  nouimus,  fraga, tanum,  rufcam  ,batin  marinam, batid 
hortenfianam',quam  aliqui  afparagum  gallicum  uocant.Prater  has  paftinacam  praten/ 
fem, lupum  falcarium*  eacp  uerius  oblecftamenta  quam  cibos.  In  Aegypto  nobiliflima 
eft  colocafia,quam  cyamon  aliqui  uocant.Hanc  k  Nilo  metunt, caule  cum  codlus eft  ara 
neofo  in  mandendo, thyrfo  autem  qui  inter  folia  emicat  fpecftabili,  foliis  latiffimis, etiam 
C  arboreis  comparentur, ad  fimilitudine  eorum,  qua;  perfonata  in  noftris  amnibus  uoca/ 
mus.  Adeocp  Nili  fui  dotibus  gaudent, ut  implexis  colocafia;  folijs  in  uariam  (peciemua 
forum, potare  gratiffimum  habeant.Seritur  iamh^c  in  Icalia.In  iEgypto  proxima  auto 
ritas  cichorio  eft, quam  diximus  intubum  erraticum. Nafcitur  poft  uergilias.Floret  parti 
culatim.  Radix  ei  lenta,  quare  etiam  ad  uincula  utuntur  illa .  Anthalium  longius  a  flu/ 
mine  nafcitur,mefpili  magnitudine  8i  rotunditate, fine  nueleo,fine  cortice,  folio  cyperi. 
Mandunt  igni  paratum  *  Mandunt  Si  cetum ,  cui  pauca  folia  minimaque ,  uerum  radix 
magna .  Aracidna  quidem  Si  aracos  cum  habeant  radices  ramofas  ac  muItiplices,necfo 
lium,nec  herbam  ullam,  aut  quicqua aliud  fupra  terram  habent.  Reliqua  uulgarium  in 
cibo  apud  eos  herbarum  nomina  codrylla,hypocheeris,&  caucalis,anthrifcum,  fcandix, 
qua  ab  alijs  tragopogon  uocatur, folijs  croco  fimillimistpartheniu,  ftrychnu,corchorus. 
Etaquinocfio  nafcensaphace,  acinos,  quam  epipetron  uocant,  qua  nuncp  floret.  At  £ 
contrario  aphace  fubinde  marcefcente  flote  emittit  alium, tota  hyetne  totoiq;  uere  ufque 
in  aftatem.  Multas  praterea  ignobiles  habent, fed  maxime  celebrant  cnicon  Italia  igno 
tam,ipfis  autem  oleo  non  cibo  gratam.  Hoc  faciunt  e  femine  eius.  Differentia  prima, fyl/ » 
ueftris  Si  fatiua.Sylueftrium  dua  (pecies:  Vna  mitior  eft,fimili  caule, tamen  rigidotitaqj 
6C  colu  antiqua:  mulieres  utebantur  ex  illis, quare  quidam  atradlylida  uocant.  Semeeius 
candfdum  Si  grande,amarum.  Altera  hirfutior  torofiore  caule,  &  qui  pene  humi  ferpat, 
minuto  femine. Aculeatarum  generis  ha;c  eft,  quoniam  diftiftgucnda  (unt  8t  genera.  Er/ 
go  qucfcda  herbarum  fpinofa  iunt, quasdam  fine  (pinis.  Spinofarum  multa;  fpecies.In  to/ 
tum  (pina  eft  afparagus,fcorpio,nulIum  enim  folium  habet. Quadam  (pinofa  foliata,nt 
carduus, eryngion,glycyrrhizon,  Si  urtica.Iis  enim  omnibus  folijs  ineft  aculeata  mordaci 
tas.  Aliqua  &  fecundum  (pina habent  folium ,  uttribulus,&  ononis.Quazdain  folio  ha/ 
berit 8i  in  caule, ut  phleos, quod  aliqui  ftceben  appellauere.Hippophyes  (pinis  genicula/ 
tum.Trtbuta  proprietas, quod &fru<ftufpinofum  habet.  Ex  omnibus  his  generibus  ur/ 
ticd  maxime  nofcitur,acetabulis  in  flore  purpurea  lanuginem  fundentibus, fepe  altiorbi 
nis  cubitis.Plures  eius  differetiq.SyIueftris,qua  foetniha  uocat, mitior.  Et  in  fylueftri qua 
dicitur  cania,acrior  caule  quoqj  mordaci, fimbriatis  foIijs.Qua;  uero  etia  odorem  fundit, 
herculanea  uocatur.Semen  omnibus  copiofum, nigrum.  Mirum,fineullis  (pinarum  acu/ 
leis  lanuginem  ipfam  effe  noxiam:&  tacftu  tantu  leni  pruritum,  puftulasq?  confeftim  ad 
ufto  fimiles  exiftere.  Notum  eft  8i  remediui  olei.  Sed  mordacitas  non  protinus  cum  ipfa 
herba  gignitur,ncc  nifi  folibus  roborata.Incipiens  quide  ipfa  nalci  uere,  no  ingrato  mul/ 
tis  etia  reiigiofo  in  cibo  eft  ad  pelledos  totius  anni  morbos.Sylueftriu  quoqj  radix, omne 
carnem  teneriorem  facit  fimul  codla.Quce  innoxia  eft,mor(u  carens, lamium  uocatur.De 
fcorpione  dicemus  inter  medicas.  4° 

De  carduo,  &helxine,&  tribulo,#  anchufa.  Cap.  xvi 

C  Arduus  Si  folio  81  caule  (pinofas  lanugines  habet .  Item  acorna  *  Ieucacathos,chal/ 
ceos,cnidos,polyacanthos,oaopyxos,  helxinc,(colimos.  Cham«Ieon,in  folrjsnon 
habet  aculeos.Eft  Si  illa  differentia,quod  quadam  in  rjs  multicaulia  ramofaque  funt ,  ut 
carduus .  Vno  autem  caule  nec  ramofum ,  cnidos .  Quadam  acumine  tantum  (pinofa 
funt, ut  eryngium.Quadam  g  ftate  florent, ut  tetralix,#  helxine,Scolymus  quoqj  fioret 
fero  Si  diu.  Acorna  colore  tantu  ruffo  diftinguitur,#  pinguiore  fucco.Idem  erat  atradjr/ 
lis  quoq?,nifi  candidior  effet,#  nifi  fanguineum  fuccum  funderet.  Qua  de  caula  phonos 
uocatur  dquibufdam, odore  etiam  grauis,fero  maturefeete  (emine, nec  ante  autumnum, 

quanquira 


HISTORIAE  II B  E  R  XX I 
quanquam  id  de  omnibus  fpinofis  dici  potefl.  Verum  omnia  harc  82  femine  &  radice  na 
fcipoffunt»  Scolymus  carduoru  generis  ab  rjs  diftat,  quod  radix  eius  uefcendo  efl  dccof 
&a.Mirum,quod  fine  inreruallo  rota  affate  aliud  floret  in  eo  genere ,  aliud  cocipit, aliud 
parturit .  Aculei  arefcente  folio  definunt  pungere.  Helxine  rara  uifu  eft,neq?  in  omnibus 
terris  eft, radice  foliofa,  ex  qua  media  ueluti  malum  extuberat, cotecftum  fua  fronde.  Hu 
iusuertex  fummus  lachrymam  continet  iucundi  faporis ,  acanthicen  maflichen  appella/ 
tam.Etcadlos  quoque  in  Sicilia  tantum  nafcitur ,  fax  proprietatis  82  ipfa ,  cuius  in  terra 
ferpunt  caules,  e  radice  emiffi,  lato  folio  82  fpinofo.Caulescp  uocat  cacftos.  Nec  faflidiut 
in  cibis  inucteratos  quoqp.  Vnum  caulem  redtu  habent, quem  uocant  ptemica,  eiufdem 
P  fuauitatis,fed  uetuflatis  impatientem.  Semen  ei  Ianuginis,quem  pappon  uocatjquo  de/ 
trado  82  cortice,teneritas  fimilis  cerebro  palm^  efbuocant  afcaliam.Tribulus  non  nifi  in 
paiuftribus  nafcitur .  Dira  res  alibi, iuxta  Nilum  St  Strymonem  amnes  excipitur  in  cibis, 
inclinatus  in  uadum ,  folio  ad  effigiem  ulmi ,  pediculo  longo.  At  in  reliquo  orbe  genera 
daojimiricerculg  folia, alteri  aculeata.Hic  81  ferius  floret, magiscp  fepta  obfidet  uiilarum. 
Semen  ei  rotundius, nigrum  in  filiqua.  Alteri  harenaceum.Spinoforum  etiamnum  aliud 
genus ononis.  In  ramis  enim  fpinas  habet  appofito  folio  tutx  fimili,toto  caule  foliatum 
in  modum  coronx,  (equitur  a  frugibus,  aratro  inimica,  uiuaxc^  prcecipue.AcuIeatarum 
caules  aliquarum  per  terram  ferpunt ,  ut  eius  quam  coronopum  uocant.  E  diuerfo  flant 
anchufa inficiendo  ligno  ceriscp  radice  apra ,  81  e  mitioribus  anthemis,  82  phyllanthes,  82 
:s  anemone,82  aphace.Caule  foliato  efl  82  crepis,82  apace.Differentia  foliorum  82  hic  qute 
in  arboribus, breuitate  pediculi  ac  longitudine, anguftrjsipfiusfolrj, amplitudine, angulis, 
inrifuris, odore, flore .  Diuturnior  hic  quibufdam  per  partes  florentibus, ut  ocimo, helio/ 
tropio,  aphacce,  onocichte. 

Differentia  herbarum  per  folia, 82  qua:  herbee  toto  anno  floreant, 62  de  ha 
ftuia  regia,  82  piflana, 82  gladiolo.  Cap.  xvir 

M Vitis  inter  heec  sterna  folia, ficut  quibufdaarboru.4  inprimisq^heliotropio,adian/ 
to.  Aliud  rurfus  fpicataru  genus,  ex  quoeflcynops,  alopecuros,  flelephuros,qua 
quidam  ortyga  uocat, alrj  plantaginem,de  qua  plura  dicemus  inter  medicasithryallis.Ex 
**rjs alopecuros  fpicam  habet  mollem  82 lanuginem  denfam,  non  diffimilem  uulpium  cau 
dis,unde  ei  8i  nomen.Proxima  efl  ei  82  flelephuros.nifi  quod  illa  particulatim  floret.Ci> 
chorion82fimilia,  circa  terra  folia  habent, germinantibus  ab  radice  pofl  uergilias.  Perdi/ 
cium  62  alte  gentes  cp  iEgyptq  edunttnomen  dedit  auisdd  maxime  erues.  Craffas, pluri/ 
mas^jhabet  radices.Itemornithogale,cauletenerOicandidojfemipedali  radice, bulbofa, 
molli,tribusautquatuor  agnatis.Coquiturin  pulte.Miru, loton  herbam  82  ^gi!opa,non 
nifi pofl:  annu  e  femine  fuo  nafci.Mira  82  anthemidis  natura, quod  a  fumo  florere  incipit, 
cum  cetera  oes  qu^  particulatim  florent, ab  imafuiparteincipiant.Notabile  82  in  lappa 
qu$adh«refcit,quoniain  ipfa  flos  nafcitur,no  euidens,fed  intus  occultus, 82  intra  fe  ger/ 
minat  uelut  animalia  qua:  in  fe  pariut.Item  circa  Opuntem  opuntia  efl  herba,etia  homi 
4°  nidulcis.Miruq?  e  folio  eius  radice  fieri, ac  ficea  nafci.  Iafione  unu  foliu  habet, fed  ita  im/ 
plicatum, ut  plura  uideantur.Condrylla  amara  efl, 82  acri  in  radice  fucco.  Amara  82  apha 
ce,82  quce  picris  nominatur, 82  ipfa  toto  anno  florensrnomen  ei  amaritudo  impofuit.No/ 
tabilis 82  fcilte  crociq?  natura, quod  cum  oes  herba:  foliu  primum  emittat, mox  in  caulem 
rotundentur, in  rjs  caulis  prior  intelligicur  cp  foliu.Et  in  croco  quide  flos  impellit:caule:iti 
fcilla  uero  caulis  exit ,  deinde  flos  ex  eo  emergit .  Eadeq?  ter  floret  (ut  diximus)tria  tepora 
fitionu  offendes.  Bulboru  generi  quida  adnumerant  82  cypiri,hoc  efl, gladioli  radicem. 
Dulcis  ea  eft, 82  qua:  decodla  pane  etia  gratiore  faciat, poderofioreq?  fimul  fubadla.No 
difrimiliseft  82  qute  thefion  uocacur,guftu  afpera.  Cceterie  eiufde  generis  folio  differunt. 
Afphodelus  oblongu  82  anguftu  habet, fcilla  latu  82  tradtabile ,  gladiolus  fimile  nomini. 


59$  c.  PLI-SII  RiTTULli- 

Afphodelus  manditur,  #  femine  tofto  #  bulbo.Sed  hoc  in  cinere  tofto, dein  fale&oleo 
addito:  pr^terea  tufo  cu  ficis, prgeipua  uoluptate,ut  uidetur  Hefiodo.Tradit" #  ante  por 
tas  uillarum  fatum,  remedio  efife  contra  ueneficoru  noxa.  Alphodeli  mentione#  Home 
rus  fecit.Radix  eius  napis  modicis  fimilis  eft.Neqj  alia  numerofior,  lxxx  fimul  acerua 
cis  fiepe  bulbis.Theophraftus  #  fere  Graci, princepsqj  Pythagoras,  caulem  eius  cubita 
lem,#  fiepeduum  cubitorum,  foltjs  porri  fylueftris,  anthericon  uocaueretradicem  uero, 
id  eft,bulbos,aiphodeIon.Noftri  illud  albucum  uocant,#  aiphodelum  haftula  regiam. 
Ea  eft#  caulis  acino(i:Eius  duo  genera  faciunt.  Albuco  eft  {capus  cubitalis,  amplus, pu/ 
ruSjIeuis.De  quo  Mago  prf  cipit,exitu  menfis  Marti],#  initio  Aprilis, cum  floruerit, non 
dum  femine  eius  intumefccnte,demetendum:findendosc^  fcapos,#  quarto  die  in  folem 
proferendos.Ita  ficcatis  manipulos  faciendos.  Item  piftana  dicit  a  Graecis  uocari,quam 
inter  uluas  fagittam  appellamus.  Hanc  ab  Idibus  Marj  ufqj  ad  finem  Octobris  menGs 
decorticari,  atep  leni  fole  ficcari  iubet.  Idem  #  gladiolum  alterum, quem  cypiron  uocat,# 
ipfum  paluftrem,  Iulio  mcnfe  toto  fecari  iubet  ad  radice,  tertioq?  die  in  fole  ficcari,  donec 
candidus  fiat.  Quotidie  aut  ante  folem  occidentem  in  tectum  referri ,  quoniam  paluftri/ 
bus  defectis  nocturni  rores  noceant. 

De  iunco  genera  fex,#  de  cypero,#  de  medicamentis  eorum,#  de ' 
cypiro,#  odorato  iunco.  Cap.  xvnr 

OTmilia  preeeipit  #  de  iunco,quem  marifeon  appellat, ad  texendas  tegetes,  #  ipfum  Iu 
)3nio  menfe  eximi  ad  Iulium  medium  praecipiens.  Cetera  de  ficcando ,  eadem  qu$de  a 
ulua  fuo  loco  diximus,  Alterum  genus  iuncorum  facit,  quod  marinum  ,#  zi  Grmcisoxy/ 
fchcenon  uocari  inuenio.Tria  genera  eius:acuti,fterilis,quem  marem,  #  oxyn  Gmi  uo/ 
cantrreliqua  fceminini,ferentis  femen  nigrum, quem  melancranin  uocant.  CraffiorhicS 
fruticofior.Magiscp  etiamnu  tertius, qui  uocatur  holofeheenos.  Ex  his  melancranis  fine 
alrjs  generibus  nafcitur.Oxys  aute  #  holofeheenos  eodem  cefpite. V tiliftlmus  ad uitilia 
holofeheenos, quia  mollis  #carnofus  eft.Fert  fructum  ouorum  cohaerentiumodo.Na/ 
fcitur  autem  is, quem  marem  appellamus, ex  femetipfo, cacumine  in  terra  defixo:  melan/ 
eranis  autem  fuo  femine.  Alioquin  omnium  radices  omnibus  annis  intermoriutur.  Vfus 
ad  natas  marinas,  uitilium  elegantiam,  lucernarum  lumina,  praecipua  medulla,  amplitu 
di  ne  iuxta  maritimas  Alpes  tanta,  ut  incifo  uentre  impleant  pene  unciarum  latitudinem,  jo 
in  jEgypto  uero  cribrorum  Iongitudinem,no  alias  utiliorem.  Quidam  etiamnum  unum 
genus  faciunt,  iunci  trianguIi,cyperon  uocant.  Multi  uero  non  difeernunt  a  cypiro  uicini 
tate  nominis.  Nos  diftinguemusutrunque.  Cypirus  eft  gladiolus, ut  diximus, radice  bul 
bofa,  laudatiflfimus  in  infulis  Creta ,  dein  Naxo,  #  poftea  Phoenice.  Cretico  candor  o/ 
dorqj  uicinus  nardo,  Naxio  acrior,  Phoenicio  exiguum  fpirans,  nullus  Aegyptio.  Nam 
#  ibi  nafcitur.Difcutit  duritias  corporum.  Iam  enim  remedia  dicemus, quonia  #  florum 
odorucp  generi  eft  magnus  ufus  in  medicina .  Quod  ad  cypiron  attinet ,  Apollodorum 
quidem  fequar,  qui  negabat  bibendum:  quanquam  profefius  efficaciffimum  elfe  aduer/ 
fus  calculofos ,  eo  fouet.  Foeminis  quidem  abortus  facere  non  dubitat.  Mirum^  tradit, 
barbaros  fuffitum  huius  herb#  excipientes  ore ,  lienes  confumere :  # non  egredi  domi/  40 
bus,nifi  ab  hoc  fuffitu.  Vegetiores  enim  firmioresq?  fic  etiam  fieri.Intertriginu  #  alarum 
uitrjs,perfrictionibuscj*  cum  oleo  illitum,non  dubie  mederi.Cyperos  iuncus  eft,  qualiter 
diximus  angulofus,  iuxta  terram  candidus, cacumine  niger,  pinguiscp .  Folia  ima  porra/ 
ceis  exiliora, in  cacumine  minuta, inter  quae  eft  femen.Radix  oliusnigrf  fimilis, qua  cum 
oblonga  eft,cyperida  uocat,magni  in  medicina  ufus.  Laus  cypero  prima  ammoniaco,fe/ 
eunda  Rhodio,  tertia  Thracio,  nouiftima  iEgyptio,quod  #  confundit  intellectum, quo/ 
niam  #cypiros  ibi  nafcitur.Sed  cyperos  duriftima  uixq?  fpiras.Ccsteris  odor  #  ipfis  nat 
dum  imitans.Eft#perfeIndicaherba,  qu?  cyperis  uocatur,gingiberis  effigie.-comandu 
cata  croci  uim  reddit. Cypero  uis  in  medicina  pfilothri  Illinitur ptcrigi]s,ulceribus^  geni 

talium 


historiae  LIBER  XXI  $97 

talium, &  qus  inhumore  funt  omnibus,  ficut  oris  ulceribus.Radix  aducrfus  ferpemium 
iftus  St  fcorpionu  pra:fertim,rcmedio  eft.  Vuluas  aperit  pota.Largiori  tara  uis,  ut  expcl/ 
lat  eas.  Vrinam  ciet,  St  calculos,  ob  id  utiliflima  hydropicis.Iilinitur  8t  ulceribus  qua  fer/ 
puntjfed  his  pracipua  qua  in  ftomacho  funt, ex  uino  uel  aceto  illita.Iunci  radix  in  tribus 
heminis  aqua  decodla  ad  tertias,  tuflt  medetur .  Semen  toftum  8t  in  aqua  potu,  fiftit  ai/ 
uum,&fceminaru  menfes,capitiscp  dolores  facit.  At  quiuocatur  hoiofchoenos, eius  quaj 
proxima  (unt  radicis,  comanducantur  aduerfus  araneorum  morius .  Inuenio  etiamnum 
unum  iunci  genus,quod  euripicen  uocant.Huius  femine  fomnum  allici,(ed  modui  ieruan 
dum  ne  fopor  fiat.Ob  id  dt  odorati  iunci  medicina  dicentur, quoniam  St  in  Syriaccele(ut 
io  fuo  loco  retuIimus)naicitur.Laudatiflimus  ex  Nabat^a,  cognomine  tcuch  ites,  proximus 
Babylonius, pellimus  ex  Africa,  ac  fine  odore.  Eft  autem  rotundus, uinofa  mordacitatis 
ad  linguam.oyncerus  in  cdfricando  odorem  rofa  emittit,rubentibus  fragmentis.Difcu/ 
tit inflationes, ob  id  ftomacho  utilis,bilem^  St  fanguinem  ref]cientibus.Singultus  fedat, 
rudus  mouet, urinam  ciet,uefica  medetur. Ad  muliebres  ufus  decoquitur.Opifthotoni/ 
riscum  refina  arida  imponit.Excalfadloria  &  rofa.  Vteros  aftringit,refrigerat.  Vfus  eius 
diuiditur  in  folia  St  flores .  Capita  foliorum  partescp  candida, ungues  uocantur.In  flore 
aliud  eft  femen,  aliud  capillus  in  capite, aliud  cortex,  aliud  calyx.  Foliu  ficcatur,aut  tribus 
modis  exprimitur.Per  fe,  cum  ungues  non  detrahunt:ibi  enim  humoris  plurimum .  Aut 
cum  detrachs  unguibus,  reliqua  pars  aut  oleo  aut  uino  maceratur  in  foleuafis  uitreis. 
io  Quidam  8t  falem  admifcent,&  anchufam  nonnulli,  aut  aipalathum,aut  iuncum  odora/ 
tum,  quia  talis  maxime  prodeft  uulu^ac  dyfentericis .  Exprimuntur  eadem  folia  detra/ 
ftis unguibus ,  trita  per  linteum  fpiflum  in  «reum  uasjeniq?  igni  fuccus  coquitur,  donec 
fiatcramtudo  mellis.  Ad  hoc  eligi  oportet  odoratiffima  qumq?  folia. 

Ex  rofa  medicina.  St  de  lilio ,  St  de  narciflo,  St  ex  uiola,&  de 
baccare,&combreto,&a(aro.  Cap.  xix 

T  Tinum  quomodo  fieret  e  rofa  diximus  inter  genera  uini.Vfus  fucci  ad  aures, oris  ul/ 
V  cera,gingiuas,tonfilIas,gargarizatus,  ft omach u,uuluas,  fedis  uitia,capitis  dolores. 
In  febre  per  fe, uel  cum  aceto  adfomnos,nauleas.FoliauruturincaIIiblepharum.Etficcis 
femina  afperguntur .  Epiphoras  quoq?  arida  leniunt.FIos  fomnum  facit.Inhibet  fluxio/ 
nes  mulierum, maxime  albas,in  pofca  potus:&  (anguinis  excreationes.Stcmachi  quoq? 
dolores, quantum  in  uini  cyathis  tribusrSemen  his  optimum  crocinum,nec  anniculo  ue/ 
tuftius,&  in  umbra  ficcatur.Nigru  inutile.Dentium  dolori  illinitur.Vrinam  ciet.Stoma/ 
choimponitur.Item  ignifacro  non  ueteri.  Naribus  fubducftum  caput  purgat.Capita  po 
tauentrem  St  (anguine  fiftunt.  Vngues  rofx  epiphoris  falubres  funt. Vlcera  enim  oculo 
rum  rofa  fordefcunt,  pr^tercf?  initrjs  epiph orbita  ut  arida  cu  pane  imponatur.Folia  qui/ 
dem  uitiis  ftomachi,  rofionibus  St  uitrjs  uentris,&  inteftinorum,  St  praxordrjs  utiliflima 
uel  illita.  Cibo  quocg  lapathi  modo  condiuntur.  Cauendus  in  his  fitus  celeriter  infidens. 
Et  aridis  St  expreflis  aliquis  ufus .  Diapafmata  inde  fiunt  ad  fudores  coercendos,  ita  ut  a 
balineis  inarefcat  corpori,  deia  frigida  abluantur.  Sylueftris  cum  adipe  urfino  alopecias 
4°  mirifice  emendat.  Lilrj  radices  multis  modis  florem  fuu  nobilitauce, contra  ferpentium 
ictus  ex  uino  potx,  St  contra  fungoru  uenena.  Propter  dauospedu  in  uino  decoquutur, 
triduoqj  non  foluuntur.Cum  adipe  aut  oleo  decocfte,pilos  quoq*  aduftis  reddut.E  mul 
fo  potae  inutilem  fanguinem  cum  aluo  trahunt :  lieniqj  St  ruptis  uulfis  profimt ,  St  men/ 
ftruis  fceminarum.In  uino  uero  decodtee,impofitxcp  cum  meile  neruis  prcecifis  meden/ 
tur.Lichenas  St  lepras,  Si  furfures  in  facie  emendat.Erugat  corpora.Folia  in  aceto  cocfta, 
uulaeribus  imponuntur.Epiphoris  teftium,in  meile  cum  hyofcyamo  St  farina  tritici.Se/ 
men  illinitur  igni  facro :  flos  St  folia  ulceru  uetuftati.  Succus  q  flore  expreflus  eft, ab  alrjs 
mei  uocatur,ab  alrjs  (yriu ,  ad  emolliendas  uuluas  fudoresq?  faciendos, &  fuppurationes 
coquendas.  Narciffi  duo  genera  in  ufu  medici  recipiunt.  Vnum  purpureo  flore,  St  alte/ 
1  L  rum 


59S  C.  P  L  I  NI  I  N  A  T  V  R  A  L  I  £ 

rum  herbaceum.Hutic  ftomacho  inutilem,  8 2  ideo  uomitorium,  aluos^p  foluenrem>ner/ 
uis  inimicum ,  caput  grauantem ,  82  a  narce  narciffum  dicftum ,  non  a.  fabulofo  puero. 
Vtriufq3  radix  mulfei  faporis  eft.Ambuftis  prodeft  cum  exiguo  melle.Sic&uulneribus 
82  luxatis.Panis  uero  cu  meile  81  auen$  farina. Sic  82  infixa  corpori  extrahit.In  poletatri/ 
tus  oleocp,cotufis  medetur  52  lapide  percuflis.Purgat  uulnera  permixtus  farina;.I\igras 
uitiligines  emaculat .  Ex  hoc  flore  fit  narciffinum  oleum  ad  emolliendas  duritias ,  calfa / 
cienda  qua:  alferint .  Auribus  eft  utilififimus ,  fed  capitis  dolores  facit.  Viote  {ylueftres 
funt  82  fotiuar.Purpure#  refrigerant.  Contra  inflamationes  illinuntur  ftomacho  ardenti. 
Imponuntur  82  capiti  in  fronte.Oculoru  priuatim  epiphoris,82  fede  procidente  uuluaue. 

Et  contra  fuppuratioes.Crapula  82  grauedines  capitis  impofitis  coronis  olfaduue  difcu/ 
tiunt.  Anginas  ex  aqua  pot£.  Id  quod  purpureum  eft  exqs,  comitialibus  medetur, maxi 
me  pueris  in  aqua  potu.Semen  uiote  fcorpionibus  aduerfatur.Contra  flos  alba:  fuppu/ 
rata  aperit.Ipfa  dilcutit.Et  alba  aut  82  lutea  extenuant  menftrua, urinam  cient.Minor  uis 
eft  recentibus :  Ideoq?  aridis  poft  annu  utendum.  Lutea  dimidio  cyatho  in  aqu&  tribus, 
menfes  trahit.Radices  eius  cum  aceto  illita  fedant  lienemritem  podagra:  oculoru  aut  in/ 
flammationes  cum  myrrha  82  croco ,  Folia  cu  meile  purgat  capitis  ulcera,cu  cerato  rimas 
fedis,82  qu;e  in  humidis  funt .  Ex  aceto  uero  colledliones  fanant.  Baccar  in  medicina;  ufu 
aliquiex  noftrisperpenfam  uocant.  Auxiliatur  contra  ferpentes ,  capitis  dolores  feruo/ 
restp.Item  epiphoras.Mammis  tumentibus  a  partu  81  ^gilopis  incipientibus  82  ignibus 
Facris.Odor  fomnu  gignit.Radice  decodta  bibere  fpafticis,euerfis,c6uulfis,fufpirio£s,fa  » 
lutare  eft.  In  tuftl  uetere  radices  eius  tres  quatuorue  decoquuntur  ad  tertias  partes.  Hxc 
potio  mulieres  ex  abortu  purgat .  Laterupundhones  tollit,  82  ueficte  calculos.  Conditur 
cum  diapafmate .  Veftibus  odoris  gratia  inferitur .  Combretum  quod  fimile  ei  dixi/ 
mus, tritum  cum  axungia,  uulnera  mire  fanat.  Aiarum  iocineru  uitrjs  falutare  eife  tradi/ 
tur, uncia  fumptu  in  hemina  mulfi  mixti.  Aluum  purgat  ellebori  modo.Hydropicis  pro/ 
deft  81  prtccordrjs  uuluiscp  ac  morbo  regio.  In  muftum  fi  addatur, facit  uinu  urinis  cieu/ 
dis.  Effoditur  cum  folia  emittit.  Siccatur  in  umbra.  Situm  celerrime  fentit. 

De  nardo  Gallico ,  82  de  croco  medicinte,  82  crocomagmate,  82  faliunca,  82 
polio,82iri,82holochryfo,82chryibcome,S2meliloto.  Cap.  xx 

ET  quoniam  quidam ,  ut  diximus,  nardum  rufticum  nominauere  radicem  baccaris,  3° 
contexemus  82  Gallici  nardi  remedia  in  hunc  locum  dilata  in  peregrinis  arboribus. 
Ergo  aduerfus  ferpentes  duabus  drachmis  in  uino  fuccutrit ,  Inflammationibus  coii,  ud 
ex  aqua,uel  ex  uino.Item  iocineris  82  renum  fuffufiscp  felle.  Et  hydropicis  per  fe,uelcum 
abfinthio.Siftit  purgationum  mulierum  impetus.  Eius  uero  quod  phu  eode  loco  appcl/ 
lauimus, radix  datur  potui  trita,uel  decodla  ad  ftrangulatioes,uelpecfforis  dolores, uella 
terum.  Menfes  quoq?  ciet.Bibitur  cum  uino.  Crocum  meile  non  foluitur ,  nuliocjp  dulci. 
Facillime  aut  uino, aut  aqua.  Vtiliftimu  in  medicina.  Adleruatur  cornea  pyxide.  Difcutit 
inflammationes  omnes  quidem ,  fed  oculorum  maxime  ex  ouo  illitum .  Vuluaru  quoq* 
ftrangulatus.Stomachi  exulcerationes, pedloris  82  renu,iodneru,pulmonu  ueficarumqj, 
peculiariter  inflammationi  earum  uehementer  utile.Item  tuffi  82  pleureticis.  Tollit  82pru  40 
ritus.  Vrinam  ciet.Qui  crocum  prius  biberintjCrapulam  no  fentiunt .  Ebrietati  eo  refiftur. 
Corona  quoq?  ex  eo  mulcent  ebrietate.Somnu  facit.Caput  leniter  mouet.  Venerem  fti 
mulat.  Flos  eius  igni  facro  illinitur  cum  creta  cimolia.  Ipfum  plurimis  medicaminibus  mi/ 
fcetur. Collyrio  uni  etia  nome  dedit, ex  co  quocp  expreffo  ungueto  crocino, quod  croco/ 
magma  appellat. Habet  fuas  utilitates  c5tra  fuffufiones  oculoru.  V rinas  magis  excalefa/ 
cit  cp  crocu  ipfum.Optimu  quod  guftatu  faliua  dentesc^  inficit.  Iris  ruffia  melior cp  can/ 
dida,  infantibus  ea  circumligari  falutare  eft,  dentientibusprscipue  82  tuflientibus, tinea/ 
rumue  uitio  laboratibus  inftillari.Csteri  effetftus  eius  n5  multu  a  meile  differunt.  Vlcera 
purgat  capitis  prgcipue,fuppurationes  ueteres.AIuu  foluit  duabus  drachmiscum  meile. 


HISTORIAE  LIBER  XXI  599 

Tuffim, tormina, inflationes  pota.Lienes  ex  aceto.  Contra  ferpentium  5 i  araneoru  mor 
(iis,expofca  ualet .  Contra  fcorpiones,  duarum  drachmarum  pondere  in  pane  uel  aqua 
fumitur.Contra  canu  morius, ex  oleo  imponitur:Et  contra  perfridiSes.Sic  Si  neruorum 
doloribus. Lumbis  uero  81  coxendicibus  cum  tefina  illinitur.  Vis  ei  concalfactoria.  Nari/ 
bus  fubduda,fternutameta  mouet,caputt£  purgat.  Dolori  capitis  cu  cotoneis  malis  aut 
ftrutheis  illinitur.CrapuIas  quoq;  8£  orthopnoeas  difcutit.Vomitioes  ciet, duobus  obolis 
fumpta.Oifa  frada  extrahit,  impofita  cum  meile .  Ad  paronychias  farina  eius  utuntur: 
Cu  uino, ad  clauos  uel  uerrucas,triduoq?  non  foluitur.Halitus  oris  cbmanducata  abolet, 
alarumq*  uitia.Succo  duritias  omnes  emollit.  Somnum  coUciliat,(ed  genitura  confumit. 
io  Sedis  rimas  &  codylomata ,  omniaqj  in  corpore  excrefceritia  fanat.  Sunt  qui  (ylueftrem 
xyrin  uocent.Strumas  htec  uel  panos  uel  inguina  difcutit.Pr^cipitur,ut  finiftra  manu  le 
dta  ad  hos  ufus  (eruetur :  colligentesqp  dicant  cuiUs  hominis  utiq;  caufa  eximant.  Scelus 
herbarioru  aperitur  in  hac  mentione.  Parte  eius  feruat,&  quarundam  aliaru  herbarum, 
ficut  plantaginis :  &  fi  parum  mercedis  tuliflfe  fe  arbitrantur,  rurfosqj  opus  qu£runt,par 
tctn  eam  quam  feruauere, eodem  loco  infodiunt:credo,ut  uitia  qu^  fanauerint,faciat  re/ 
bellare.  Saliunca  radix  in  uino  decoda ,  fiftit  uomitiones ,  corroborat  ftomachum. 

Polio  Mufeus  &  Hefiodus  perungi  iubet  dignationis  gratia, glor&q?  auidos  polium 
tractare, colere .  Polium  contra  ferpentes  fubfternitur  uel  portatur.Medici  in  uino  deco/ 
quunt  recens, Uel  aridum, illinuntqj,  uel  (pleneticis  propinant  ex  acetotMorbo  regio  in  ui 
2o  no.Ethydropicis  incipientibus  in  uino  decodum ,  Vulneribus  quocp  fic  illinunt.  Secun/ 
das  mulierum  partusqj  emortuos  repellit :  Item  dolores  corporis:  Veficas  inanit.  Et  ep i/ 
phoris  illinitur.  Nec  magis  alia  herba  conuenit  medicamento, quod  alexipharmacon  uo 
eant  .Stomacho  tamen  inutile  efife ,  caputcp  eo  impleri ,  8C  abortum  fieri  poto,  aliqui  he/ 
gant.Ad  religionem  addunt,  ubi  inuentum  fit, protinus  adalligandum  contra  oculorum 
Mulionem ,  cauendumcp  ne  terram  attingat.Hi  8C  folia  eius  thymo  fimilia  tradunt, nifi 
quod  molliora  funt,  8C  lanatiore  canicie.  Cum  ruta  fylueftri,&  fi  teratur  ex  aqua  ccelefti, 
afpidas  mitigare  dicitur.  &  no  fecusatq?  cydnus  aftringit  8£  cohibet  uulnera, prohibet^ 
ferpere.Holochryfos  medetur  ftrangurte  in  uino  pota,&  oculoru  epiphoris  illita.Cum 
fece  uero  uini  cremata  in  poIenta,lichenas  emendat.Chryfocomes  radix  calfacit,&  ftrin 
50  git.  Datur  potui  ad  iocinerum  uitia :  Item  pulmonum.  Vulu#  dolores  in  aqua  mulfa  de/ 
cocda.Ciet  menftrua:&  fi  cruda  detur, hydropicorum  aqua.  MeliflTophyllo  fiu t  m elitte/ 
nali  perungantur  aluearia,  non  fugient  apes.  Nullo  enim  magis  gaudent  flore.  Co/ 

piaiftius  examina  facillime  concinentur.  Idem  pr^fentifsimum  eft  contra  idus  earu,  ue/ 
lparamq$,&  araneorum, item  fcorpionum.Item  contra  uuluarum  ftrangulationes,addi/ 
to  nitro.  Contra  tormina ,  e  uino.  Folia  eius  ftrumis  illinuntur,  Si  fedis  uittjs,cum  fale  de/ 
coda.  Succus  fceminas  purgat,  Si  inflationes  difeutit,  & ulcera  fanat.  Articulariosmor/ 
bos  fedat,canis(lp  morfus.Prodeft  dyfentericis  ueteribus  &  Cceliacis,&  orthopnoicis,lie/ 
cibus ,  ulceribus  thoracis .  Caligines  oculorum  fucco  cum  meile  inungi ,  eximium  habe/ 
tat» Melilotos  quoque  oculis  medetur  cum  Iade,  aut  cum  lini  (emine.  Maxillarum  quo/ 
4»  que  dolores  lenit:  Si  capitis  cum  rofaceoutem  aurium  e  paflo,qua:qj  in  manibus  iritume 
fcuntjuel  erumpunt.Stomachi  dolores  in  uino  decoda,uel  cruda  tritacp .  Idem  effedus 
eft  ad  uuluas ,  T eftes  uero  &  (edem  prociduam ,  quteqj  ibi  fint  uitia ,  recens  ex  aqua  de/ 
coda ,  uel  ex  paffo .  Adiedo  rofaceo  illinitur  ad  carcinomata»  Deferuefcit  in  uino  dulci. 
Peculiariter  &  contra  meliceridas  efficax. 

De  trifolio,8ahymo,8rhemerocalle,& de  helenio, & abrotono.  Cap.  XXI 

TRifoIium  fcio  credi  pramalere  contra  ferpentium  idus  &  fcorpionu,ex  uino  aut  po 
fca, feminis  oranis  uiginti  potis:uel  foIrjs,&  tota  herba  decodatferpentescp  nunqua 
in  trifolio  afpici.Pmerea  celebratis  autoribus,  contra  omnia  uenena  pro  antidoto  (uffi/ 
cere  xxv.grana  eius,  quod  minyathes  ex  eo  appelIauimus,tradi*Multa  alia  pneterea  in 

L  2  temedrjs 


400  C.  P  L  I  N  I  I  N  A  T  V  R  A  L  !  S 

remed^S  eius  adfcribi .  Sed  me  contra  fententias  eorum  grauiftimi  uiri  autoritas  tnducr. 
Sophocles  enim  poeta  uenenatu  id  dicit.Simus  quoq?  medicus  decodli,aut  cotriti  fuccu 
infufum  corpori, eafde  uredines  facere, quas  fi  percudis  a  ferpete  imponaf.Ergo  no  aliter 
utendum  eo  cp  contra  uenena  cenfuerim.Fortaftis  enim  Si  his  uenenis  inter  fe  cotraria  (it 
natura,  Gcut  multis  alrjs.  Ite  animaduerto  femen  eius  cuius  minima  fint  folia,  utile  effe  ad 
cuftodiendam  mulierum  cutis  gratia,  in  facie  illitum.  Thymum  colligi  cportet  in  flore, 

Si  in  umbra  ficcari .  Duo  autem  funt  genera  eius ,  Candidum ,  radice  iignofa ,  in  collibus 
nafcens,quod  Si  profertur:  AIteru,nigrius:florisq^  nigri.  Vtrac^  oculoru  claritati  multum 
conferre  exiftimantur,&in  cibo ,  Si  in  medicamentis.  Item  diutina:  tuffi  ecligmate  faciles 
excreationes  facere  cum  aceto  Si  fale.Sanguinem  cocrefcere  no  pati  e  mdleiLongas  fau/ 10 
cium  diftillationes  extra  illita  cufinapi,extcnuare:Item  ftoma.chi  &uentrisuitia.Mcdice 
his  tamen  utendueft,quoniaexcalfaciut,quamuisfiftutaiuu:qu£  fi  exulceratafit  denarii 
pondus  in  fextarium  aceti  Si  mellis  addi  oportet:Item  fi  lateralis  dolor  fit, aut  inter  fcapu 
ias,aut  in  thorace.Praecordrjs  medentur  ex  aceto  cu  melleiquepotio  datur, &  in  alienatio 
ne  metis  ac  melancholicis .  Datur  81  comitiaiibus,quos  correptos  olfadtus  excitat  thymi. 
Aiunt  8i  dormire  eos  oportere  in  molli  thymo .  Prodeft  8i  orthopnoicis  Si  anhelationi, 
mulierumtqj  menfibus  retardatis.  Vel  fi  emortui  fint  in  utero  partus, decod:u  in  aqua  ad 
tertias.Ec  uiris  uero  cotra  inflatioes,  cu  melie  Si  aceto.Et  fi  uenter  turgeat,teftesue  aut  ue 
ficre  dolor  exigar.  E  uino  tumores  Si  impetus  tollit  impofitu.Item  cu  aceto, callum  Kuer/ 
rucas.  Coxendicibus  imponit:  Si  ardcularib.morbis.  Si  luxatis  tritu  ac  lanie  infperfutn  ex 
oleo.Dac  Si  potione  ardcularib.morbis  triu  oboloru  podere  in  tribus  cyathis  aceti  Si  mei 
Iis.Ec  in  faftidio, tritu  cu  fale.Hemerocalles  pallidu  e  uiridi  et  molle  foliu  habet, radice  odo 
rata  atq?  buibofam.  Quf  cu  meile  impofita  uentri,aqua  pcilit,&  {anguine  etia  inutilem* 
Folia  epiphoris  oculoru,  mamaruq?  poft  partu  dolorib.  illinutur.  Heieniu  ab  Helena, ut 
diximus  natu ,  fauere  creditur  formie:  cute  mulieru  in  facie  reliquocp  corpore  nutrirem/ 
corruptam .  Pmerea  putantufu  eius  quandam  gratia  rjs  ueneremcj^  cSciliari.Attribuut 
Si  hilaritatis  cffcdiu  eidem  pota:  in  uino,  eumcp  que  habuerit  nepenthes  illud  pradicatu 
ab  Homero, quod  triftitia  omnis  aboleatur.Eft  aut  fucci  pr^dulcis.Prodeft  et  orthopnoi 
cis  radix  eius  in  aqua  ieiunis  pota.  Eft  autecandida  intus  &  dulcis.Bibitur  Si  cotra  ferpen 
tium  iclus  ex  uino.Mures  quoque  contrita  dicitur  necare.  Abrotonum  duorum  traditur  3° 
generum, Campeftre  ac  montanum.  Hoc  fcemina, illud  marem  intelligi  uolumus.  Ama/ 
ritudo  abfinthqin  utroq^.SicuIum  !audatiflimum,dein  Galaticum.Vius  cft&foli]s3fed 
maior  femine  ad  excalfaciendu:ideoneruisutile,tufli,orthopnoicis,conuulfis,ruptis,Ium 
bis, urinsanguftrjs.  Datur  bibendu  manualibus  falciculis  dccodlis  ad  tertias  partes.  Ex 
his  quaternis  cyathis  bibitur.Datur  8i  femen  tufum  in  aqua  drachma:  pondere.Prodcft 
Si  uuluas .  Concoquit  panos  cu  farina  hordeacea.  Si  oculoru  inflammationibus  illinitur, 
cotoneo  malo  cococdo ,  Serpentes  fugat.Contra  idtus earu  bibitur  cum  uino,iIIiniturq;* 
EfficaciflTimum  contra  ea, quorum  ueneno  tremores  8i frigus  accidunt,ut  fiorpionumSi 
phalangior  u :  Si  contra  uenena  alia  pota  prodeft,  Si  quoquo  modo  algentibus, &  ad  ex/ 
trahenda  ca  qua^  inh^ret  corporibus.Pellit  Si  interaneorum  mala.  Ramo  eius  fi  fubrjcia  40 
tur  puluino  ,  uenerem  ftimulari  aiunt:  efficadfiimattnq;  eflfe  herbam  contra  omnia  uene/ 
ficia, quibus  coitus  inhibeatur* . 

Ex  leucanthemo  Si  fampfucho  medicini  Cap.  xxu 

T  Eucanthemum  fufpiriofis  medetur, duabus  partibus  aceti  permixtu.Sampfuchum 
JL/fiue  amaracum,  in  Cypro  laudatiflimum  Si  odoratifsimum,  fcorpionibusaduerfa/ 
tur,ex  aceto  ae  (ale  illitum.Menftruis  quoq;  multu  confert  impofitum.  Minor  eft  eidem 
poto  uis. Cohibet  Si  oculorum  epiphoras  cum  polenta.Succus  deeodi  tormina  difeutit* 

Et  urinis  Si  hydropicis  utiIe*Mouet  Si  aridum  fternutameta.Fit  ex  eo  oleum, quod  fam/ 
pfuchinum  uocatur  aut  amaracinu,ad  excalefaciendos  emolliendos^  neruos:  Si  uuluas 


H  I  S  T  O  R  I  AE  LIBER 


401 


calefacit.  Et  Folia  fuggillatis  cum  meile,  Si  luxatis  cum  ccra  profunt. 

De  anemona  medicina:.  Cap.  xxm 

ANemonas  coronarias  tantum  diximus:Nunc  reddemus  St  medicas.Sunt  qui  phe 
nion  uocent.Duo  eius  genera, Sylueftris  prima, altera  in  cultis  nafcens,utraqj  fabu 
lolis.Huiusc^  plures  fpecies.  Aut  enim  phceniceu  florem  habet, qus  St  copiofifiima  eft, 
autpurpureu,autla<fteu.Harum  triu  folia  apio  fimilia  funt.Nectemerefemipedem  ait  i/ 
tudioe  excedunt, cacumine  afparagi.  Flos  nuncp  fe  aperit  nifi  uento  fpirante,unde  St  no/ 
menaccepit.Sylueftri  amplitudo  maior, Iatioribusqj  folfjs, flore  phceniceo.Hanc,errore 
dudti,argcmone  putat  multfialq  rurfus  papauer,quod  rhcean  appellauimus.  Sed  diftin/ 
10  dio  magna, q>  utraqj  hfcpoftea  floret. Nec  aut  fuccu  illatu  anemon^reddut, aut  calyces 
habent ,  nec  nifi  afparagi  cacumen.Profunt  anemone  capitis  doloribus  St  inflamationi/ 
busjuuluis  mulierujladti  quocp.Et  menftrua  cient  cu  ptifana  fumpt^,aut  uellerc  appofi/ 
t&Radix  comanducata  pituitam  trahit, dentes  fanat, decodta  oculoru  epiphoras.  Magi 
multum  quidem  rjs  tribuere ,  quamprimu  aipiciatur  eo  anno  tolli  iubentes:  dici^, colligi 
eas  tertianis  St  quartanis  remedio. Poftea  alligari  florem  panno  rofeo,&  in  umbra  affer/ 
uari,ica  cum  opus  fit  adalligari.Quce  ex  his  phceniceum  florem  habet, radice  c6trita,cui/ 
cuncjj  animaliu  impofita,  ulcus  facit  feptica  ui.  Et  ideo  expurgandis  ulceribus  adhibetur. 

Ex  oenanthe  medicina.  Cap.  xxiiii 

OEnanthe  herba  nafcitur  in  petris*  folio  paftinac^,  radice  magna, numerofa.CauIiS 
eius  St  folia  cum  meile  ac  uirio  nigro  pota,facilitatem  pariendi  praftat,fecundascjj 
purgant.Tuffim  e  meile  tolluntamriam  cient.Radix  St  ueficseuirijs  medetur. 

De  heliochryfo  medicina.  Cap.  xxv 

TTEIiochryfum,quod  alq  chryfanthemon  uocat,ramu!os  habet  candidos, folia  faba! 
lAbida, abrotono  fimiliatad  (olis  repercuffum,aure«  lucis  in  orbe  ueluti  corymbis  de/ 
pendentibus,  q  nuncp  marcefcut.Qua  de  caufa  deos  coronant  illotquod  diligetiflime  fer 
uauit  Ptolemxus  rex  Aegypti.Nafcitur  in  frutedis.Ciet  urinas  e  uino  pota,&  mefes.Du 
titias  Si  inflamationes  difcutit.Ambuftis  cum  meile  imponitur.Contra  ferpentium  idtus 
Plumborum  uitia  bibitur .  Sanguinem  concretum  uentris  aut  u eficce  abfumit  cum  mul/ 
fo.Folia  eius  triu  oboloru  pondere  fiftunt  profluuia  mulieru  in  uino  albo.  Veftes  tuetur 
5°  odore  no  ineleganti.  Ex  hyacintho  medicina,  &lych nide.  Cap.  xxvi 

TJ7acintbusin  Gallia  eximie  prouenit.  Hoc  ibi  pro  cocco  hyfginum  tingitur.Radix 
ileit  bulbacea, mangonicis  uenalitijs  pulchre  notaiqu?  e  uino  dulci  illita,pubertatem 
coercet, &non  patitur  erumpere.  Torminibus&araneoru  morfibus  fefiftit.  Vrinam  im 
pelltt.Contra  ferpentes  St  fcorpiones ,  morbuq?  regiu ,  femen  eius  cum  abrotono  datur. 

Lychnis  quoq;  flamea  illa  aduerfus  ferpentes, fcorpiones,crabrones, fimilia^  bibitur 
e  uino, femine  trito.Sylueftris  eade  ftomacho  inutilis.  Alu  u  foluit.  Ad  detrahenda  bilem 
efficaciffima  duabus  drachmis .  Scorpionibus  adeo  contraria ,  ut  omnino  uifa  ea  torpe/ 
fcant.Radiccm  eius  Afiani  bolitenuocanttqua  alligata  oculo,albugines  tolli  dicuntur. 

Ex  uincaperuincamedicince,rufco,bati,&  acino.  Cap.  xxvii 

4°  *P  T  uincaperuinca,fiue  chamcedaphne, arida  tufa  hydropicis  datur  in  aqua, cochleari 
J-/menfura,celerrimecp  reddut  aqua.Eade  decodta  in  cinere ,  fparfa  uino,tumores  fle/ 
cat.Aurib.fucco  medetur.  Aluinis  impofita  multu  prodeffe  dicit.Rufci  radix  decocta, bi/ 
bitur  alternis  dieb.  in  calculoru  ualetudine,&  tortuofiore  urina, uel  crueta.  Radice  pridie 
erui  oportet, poftero  mane  decoqui.ex  ea  fextariu  uinicyathis  duobus  miiceri.Sut  qui  8Z 
cruda  radice  trita  ex  aqua  bibat:&  in  totu  ad  uirilia,cauk'culis  eius  in  uino  Si  aceto  tritis, ni 
hil  utilius  putat.Batis  quocp  aluu  mollit.IIlinitur  podagricis  tofta  St  cotufa.  Acinon  8t’co 
ronaru  caufa  St  ciboru  Aegyptfi  ferut.Eademcp  erat  quf  ocimu,nifi  hirfutior  ramis  ac  fo 
lrjs  effet,&  admodu  odorata.Ciet  mefes  St  urinas.  Ex  colocafia  medicina  Ca*  xxvm 
Colocafia  Glaucias  acria  corporis  leniriputauit,&  ffomachum  iauari. 

L  5  Ex 


Exanthalio  medicina. 


Cap,  xxix 


A  Nthalq,quod  iEgyptq  edunt,  nullum  alium  reperi  ufum.  Eft  &  herba  anthyllon, 
-tVquam  alii  anticellion  uocant,  duorum  generum, folfis  Si  ramis  lenticula:  fimi;is,pal 


mi  altitudine ,  fabulofis  apricis  nafcens,  fubfalfa  guftanti.  Altera  chamopityi  fimilis,bre/ 
uior  &  hirfutior,purpurei  floris,  odore  grauis,  in  faxofis  nafcens.  Prior  uuluis  aptifsima, 

Si  ex  rofaceo  ac  lacie  impofita  Si  uulneribus.  Bibitur  in  ftranguria  renuq?  doloribus,  tri/ 
bus  drachmis .  Altera  bibitur  in  duritia  uuluaru,  Si  in  torminibus,  Si  in  comitiali  morbo, 
cum  meile  Si  aceto, quatuor  drachmis.  De  parthenio  medicina.  Cap.  xxx 

”P)  Arthcnium,alrj  leucanthen ,  alrj  amaracum  uocant .  Celfus  apud  nos,  perdicium  Si 
JL  muralium.Nafciturinhortoru  fcpibus,flore  albo,odore  mali, fapore  amaro.  Ad  in/  io 
fidendum  decodloin  duritia  uuluarum,&inflamationibus.  Siccatum,  cum  meile, Si  ace/ 
to  impofitu, bilem  trahit  atram.Ob  hoc  cotra  uertigines  utilis, Si calculofisjllinitur  &fa/ 
ero  igni.-item  ftrumis,  cum  axungia  inueterata.Magi  contra  tertianas  finiftramanueuel/ 
fi  eam  iubent,dicic£  cuius  caufa  uellatur,nec  reipicere.Dein  eius  foliu  ogri  linguo  fubrjce 
ce, ut  mox  in  cyatho  aquis  deuoretur. 

De  ftrychno  medicino.  Cap.  xxxi 

Trychno,quam  quidam  trychnon  icripfere,utinam  nec  coronari)  in  Aegypto  uteren 
Otur.quosinuitatederoflorum  fimilitudo,  in  duobus  eius  generibus.  Quoru  alterum, 
cui  acini  coccinei,  granofi  foIHculi,halicacabum  uoeat,&  ali)  callion.Nofiri  autem  uefica 
riam, quoniam  uefico  Si  calculis  profit.  Frutex  eft  furculofus  uerius  quam  herba,follicu/  zo 
Iis  magnis  latiscp,&  turbinatis,grandi  intus  acino, qui  maturefeit  Nouembri  menfe.Ter/ 
tio  folia  funt  ocimi,  minime  diligenter  demonftranda,  remedia  non  uenena  tractanti: 
quippe  infamam  £ acit  paruo  quoque  facco .  Quanquam  Si  Groci  autores  iniocum  uer/ 
tere .  Drachmo  enim  pondere  lufum  pudoris  gigni  dixerunt ,  Ipecies  uanas  imagines^ 
conlpicuas  obuerfaridemonftrantes.Dupiicatumhunc  modum,  legitimam  infamam  fa 
cere.Quicquid  uero  adqdatur  ponderi,reprofentari  mortem.  Hoc  efl  uenenu ,  quod  in/ 
nocetilTimi  autores  fimpliciter  dorycnion  appeilauere,ab  eo,quod  cufpides  in  proltjs  tin/ 
gerentur  illo  paflim  nafcente.Qui  parcius  fpedauerat,manicon  cognominauereiquine/ 
quiter  occultabant,erythron,  aut  neurida:uc  nonnulli,  periffomne  cauendi  quidem  caufa 
curiofius  diccndum.Quin  Si  alterum  genus,  quod  halicacabon  uocant,foporiferum  eft,  jo. 
atque  etiam  opio  uelocius  ad  mortemiab  alrjs  morion,ab  alris  moly  appellatum.  Lauda 
tumuero  a  D.iode Si  Euenore,  a  Timarifto  quidem  etiam  carmine,miraobliuioneinno/ 
cent  io :  quippe  profentaneu  remedium  ad  dentium  mobiles  firmandos,  fi  colluerentur: 
halicacabo  uni  exceptione  addidere,  ne  diutius  id  fieret .  Deliratione  enim  gigni  eo.Nec 
demonftranda  remedia,  quorum  medicina  maioris  maii  periculum  afferat.Commenda 
tur  Si  in  cibis  tertiu  genusjicet  proferatur  hortenfis  faporibus.  Et  nihil  effe  corporis  ma/ 
lorum, cui  no  falutare  fic  ftrychnos,  Xenocrates  prodicat.  Non  tamen  auxilia  eoru  tan/ 
ti  funt, ut  uel  profutura  de  rjs  comemorare  fas  putem, profertim  tanta  copia  innoxiorum 
medicaminu.  Halicacabi  radice  bibunt  qui  fant  uaticinandi  callentes, quod  furere  ad  con 
firmandas  fuperftitiones  afpici  fe  uolunt.  Remedio  eft(id  enim  libentius  retulerim)  aqua  40 
copiofa  mulfa  calida  potui  data.Nec  illud  proteribo,  a  fpidu  naturo  halicacabum  in  tan 
tum  aducr{am,ut  radice  eius  propius  admota  foporetur  illa  fopore  enecas  uis  earu.Ergo 
trita  ex  oleo  percufsis  auxiliatur.  De  corchoro  Si  cnico  Cap.  xxxir 

C  Orchorum  Alexandrini  cibi  herba  eft,conuolutis  folfis  ad  fimilitudine  mori.  Prs/ 
cordr)S,ut  ferunt,utilis,aIopeci)sqj  Si  lentigini.Boum  quoque  fcabiem  celerrime  fa/ 
ntfri  ea  inuenio ,  Apud  Nicandrum  quidem  Si  ferpentiu  morfus,antequam  floreat.  Nec 
de  cnico  fiue  atracftylide  uerbofius  dici  par  eflet,  Aegyptia  herba, ni  magnu  contra  uene/ 
nata  animalia  pr^beret  auxilium, Item  aduerfus  fungos.  Conftat  a  fcorpioneperculfos, 
quandiu  teneant  eam  herbam, non  fentire  cruciatum. 

De  per/ 


HI  S  T  O  R  I  AE  LIBER 


Deperioluta.  Cap.  xXxnr 

■p  T perfolutam  Aegyptus  in  hortis  ferit, coronarum  gratia.Duo  genera  eius,fcemina 
J-/acmas.Vtracpfubdita  uenerem  inhiberi,uirorum  maxime, tradunt. 

De  mcnfurisfit  ponderibus»  Cap.  Xxxirri 

ET  quoniam  in  menfuris  quoq?  ac  ponderibus,  crebro  Crocis  nominibus  utendum 
elfynterpretationem  eoru  femel  in  hoc  !oco  ponemus.Drachma  Attica  (fere  enim 
Attica  obferuatione  medici  ututur)  denarrj  argentei  habet  pondus.  Eademcp  fex  obolos 
pondere  efficit.Obolus  x.  chaicos.  Cyathus  pendet  per  fe  drachmas  x.  Cum  acetabuli 
menfura  dicitur ,  fignificat  hemina  quartam  partem,  id  eft,  drachmas  xv.  Mna  quam 
jo  noftri  minam  uocant,  pendet  drachmas  Atticas  centum. 

C.  PLINII  SECVNDI  NATVRALIS 
HISTORIAE  LIBER  XXII» 

P  R  O  OE  M  I V  M. 

ohplesse  poterant miraculu (ui natura atq? tellus, reputart/ 
|tium  uel  prioris  tantu  uoluminis  dotes,  totcp  genera  herbarum, 

I utilitatibus  hominum, aut  uoluptatibus  genita.Sed  quanto  plu/ 
ra  reftant,  quantoqp  mirabiliora  inuentuCTIIa  enim  maiore  par/ 
te  cibi  aut  odoris  decorisue  commendatio  ad  numerofa  experi/ 
menta  duxit :  Reliquarum  potentia  approbat,nihiI  i  rerum  na/ 
Itura  fine  aliqua  occultiore  caufa  gigni. 

De  gentibus, herbis  form£  oratia  utentibus 
Caput-  i 

P  Quidem  3C  form^  gratia  ritusq?  perpetui,  in  corporibus  fuis  aliquas  exteraru  gen/ 
J-/tium  uti  herbis  quibufdam,aduerto  animu  Jllinunt  certe  alrjs  alix  faciem  in  populis 
Barbarorum  foemin#,  maresqj  etiam  apud  Dacos  &  Sarmatas  corpora  fua  infcribunr. 
Simile  plantagini  glaftum  in  Gallia  uocatur :  quo  Britannorum  coniuges  nurusqj  toto 
corpore  oblitce, quibufdam  in  facris  6C  nuda:  incedunt, Aethiopum  colorem  imitantes. 

Quod  herbis  ueftes  inficiantur.  Cap.  ii 

IAm  uero  inficiueftes  fcimus  admirabili  fuco.  Atqj  ut  Oleamus, Galatiae,  Afric^Lufita 
nis  granis,coccum  Imperatores  dicatum  paludamentis,  tranfalpina  Gallia  herbis  ty/ 
rium  atque  conchylium  tingit,  omneisc^  alios  colores.  Nec  quazrit  in  profundis  murices, 
fefeqj  obrjciendo  eleam,  dum  pneripit  beluis  marinis,inta{fta  etiam  ancoris  ferutatur  ua/ 
da,utinueniatperquod  facilius  matrona  adultero  placeat,  corruptor  infidieturnupt^. 
Stans  &  in  ficco  carpit,quo  frugi  mudos  exfculpar.His alioqui  fulgedbus  inftrui  poterat 
luxuria,  certe  innocentius.  Nane  propofitum  iftaconfedlari  non  eft,  nec  c5mittemus,ut 
fubrjdendo  utiliora ,  luxuriam  uilitate  circumlcribamus ,  diefturi  6C  alias  herbis  tingi  lapi/ 
des  parietesq^  pingi.  Nec  tingendi  tamen  rationem  omififfetnus,  fi  unquam  ea  libera/ 
4°  lium  artium  fuiflfet.  Interim  fortius  augetur  autoritasiqu^  quanta  debeatur  etiam  furdis* 
hoc  eft, ignobilibus  herbis  perhibebitur.  Siquidem  autores  imperrj  Ro.  coditoresq?  im/ 
menfum  quiddam  &  hinc  fumpfere ,  quoniam  non  aliunde  fagmina  in  remedrjs  publicis 
fuere, SC in  facris  legationibusq?  uerbenf. Certe  utroqj  nomine  idem  fignificatur,hoc  eft, 
gramen  ex  arce  cum  (ua  terra  cuulfum :  ac  femper  &  legati  cum  ad  hoftes  clarigatumq? 
mitterentur, id  eft, res  raptas  clare  repetitum, unus  udq?  Verbenarius  uocabatur. 

De  corona  graminea.  Cap.  in 

/"'I  Orona  quidem  nulla  fuit  graminea  nobilior ,  in  maieftate  populi  terraru  principis, 
V-/  pr£mrjscp  glorias .  Gemmata  8C  aureic ,  uallarcs,  murales, roftrata: ,  ciuic$,trium/ 
phales ,  poft  hanc  fuere  funtque  cundte  magno  interuallo,  magnaq?  differentia.  Ciete/ 

L  4  ras 


404  c.  PLINII  NATVRALIS 

ras  omnes  finguli,&  duces  ipfi, imperatores^  militibus,aut  aliquando  collegis  dedere: 

De  raritate  eius.  Cap.  mi 

DEcreuit  in  triumphis  fenatus,  cura  belli  folutus ,  &  populus  ociofus:  graminea  nun/ 
quam  nifi  in  defperatione  fuprema  cotigit  ulli, nifi  ab  uniuerfo  exercitu  feruato  de/ 
creta.Carteras  imperatores  dcdere,hac  fola  miles  imperatori.Eade  uocatur  obfidionalis, 
liberatis  obiidione  abominadoqj  exitio  totis  caftris.Quod  fi  ciuica:  honoS  uno  aliquo  ac 
uel  humillimo  ciue  feruato, pr^darus  facerqj  habetur, quid  tande  exiftimari  debet, unius 
uirtute  feruatus  Uniuerfiis  exercitus.Dabatur  bxc  uiridi  e  gramine, decerpto  inde  ubiob 
felTos  feruaflet  aliquis.Nanq?  fummu  apud  antiquos  fignu  uicftori^  erat,  herba  porrige 
reut<ftos,hoc  eft,  terra  &  altrice  ipfa  humo,  &  humatione  etiam  cedere:  que  more  edam  ,0 
nunc  durare  apud  Germanos  (cio.  Qui  foli corona  ea  donati.  Cap.  v 

DOnatus  eft  ea  LSiccius  Dentatus  femel,  cu  ciuicas  quatuordecim  meruiflet,depu/ 
gnafletqj  cxx.pralrjs  femper  uicftor.Tanto  rarius  eft  feruatorem  unum  aferuatis 
donari.  Quidam  imperatores  &  fepius  donati  funt,  ueluti  P.Decius  Mus, Tribunus  mi/ 
litum  ab  exercitu, altera  ab  his, qui  in  prafidio  obfeffi  fuerant, quata  eflet  eius  honoris  au 
toritasjconfeflus religione:  fiquidem  donatus bouem  album  Marti  immoIauit,&c. fui/ 
uos,qui  ei  uirtutiscaufa  dati  fuerant  fimul  ab  obfeftis.Hic  Deciuspoftea  feconfuljtrpe 
riofo  col!ega,pro  uidloria  deuouit.Data  eft  &  a  fenatu  populoep  Romano, qua  claritate 
nihil  equidem  in  rebus  humanis  fublimius  duco ,  Fabio  illi ,  qui  rem  omnem  Romanam 
reftituit  non  pugnando.  Nec  data  cum  magiftrum  equitum  &  exercitum  eius  feruaflet:  20 
tunc  fatius  fuit  nomine  nouo  coronari ,  appellatum  patrem  ab  his  quos  feruauerat :  fed 
quo  ditftum  eft  confenfa  honoratus  eft,  Anmbale  ex  Italia  pullo.  Qu#  corona  adhuc  fo 
la  ipfius  imperq  manibus  impofita  eft,8C  quod  peculiare  ei  eft, fola  a  tota  Italia  data. 

Qui  folus  centurio  coronatus.  Cap.  vt 

PR^ter  hos  contigit  eius  corona  honos  M.Calphurnio  Flamnra,  Tribuno  militum 
in  Sicilia :  Centurioni  uero  uni  ad  hoc  tempus  Cn.  Petreio  Atinati,Cimbrico  bello. 
Primum  pilum  is  capeflens  fub  Catulo,  exclufam  ab  hoc  legionem  fua  hortatus,  Tribu 
num  fuum  dubitantem  per  caftra  hoftium  erumpere  interfecitjegionemcp  eduxit.  Inue 
nio  apud  autores,  eundem  praeter  hunc  honorem ,  aftantibus  Mario  &  Catulo  coss. 
pratextatum  immolafte  ad  tibicine  foculo  pofito.  Scripfit  8t  Sylla  dicftator,  ab  exercitu  $6 
fe  quocg  donatu  apud  Nolam, legatum  bello  Marfico.Idq?  etiam  in  uilla  fua  Tufculana 
quce  fuit  poftea  Ciceronis,pinxit .  Quod  fi  uerum  eft,  hoc  execrabiliorem  eum  dixerim, 
quandoquidem  eam  capiti  fuo  profcriptione  ipfe  detraxit,  tanto  paucioribus  ciuium  fer/ 
uatis,quam  poftea  occifis.  Addat  etiam  num  huic  gloriae  fuperbum  cognomen  Felicem, 
ipfe  tamen  obfeffis  in  toto  orbe  profcriptis,hac  corona  Sertorio  ceflit.  Aimilianum  quo/ 
que  Scipionem  Varro  autor  eft  donatum  obfidionali  in  Africa, Manlio  cos.  tribusco/ 
hortibus  feruatis ,  totidemqj  ad  ieruandas  eas  educftis :  quod  &  ftatuaz  eius  in  foro  fuo 
diuus  Auguftus  adlcripfit.lplum  Auguftum  cum  M.Cicerone  filio  confulem  idibusSe 
ptembribus  fenatus  obfidiorialidonauit.Adeociuicanon  iatis  uidebatur.Necpratterea 
quemquam  hac  inuenimus  donatum.  Nullce  ergo  herira  fuere  cerra  in  hoc  honore: fed  49 
quaecuncg  fuerant  in  periculi  fede,quamuis  ignobiles  ignoracp,honorem  nobilem  facie/ 
bant:  Quod  latere  apud  nos  minus  quidem  miror, cernens  negligi  ea  qucq?,quae  ad  uale 
tudinem  conferuandam ,  cruciatusc^  Corporis  propulfandos,8i  mortem  arcendam  perti 
nent.Sed  quis  non  mores  iure  caftigetC Addidere  uiuendi  pretio  delitte,  Iuxusq?;Nuncp 
fuit  cupido  uira  maior ,  nec  minor  cura .  Aliorum  hanc  opera  credimus ,  ac  ne  mandato 
quidem  noftro  alios  id  agere ,  medtdsqp  prouifum  efte .  Proh ,  bonis  ipfi  fruimur  uolu/ 
ptatis,8C  ( quo  nihil  equidem  probrofius  duco  )uiuimus  aliena  fiducia.Imo  uero  plerisq* 
ultro  etiam  irrifui  femus  ifta  commentantes,atc^  friuoli  operis  arguimur.  Magna  quan/ 
quam  immenfi  laboris,  folatia  fperni  cum  rerum  natura ,  quam  certe  non  defuifte  nobis 

doce 


h r  s  toriae  lirer 


405 


dodbrmus,&  iriuifis  quoque  herbis  inferuide  remedia .  Quippe  cum  medicinas  dederit 
etiam  aculcatis.Hxc  enim  proxime  redant  ex  his, quas  priori  libro  nominauimus,in  qui/ 
busipfisprduidentiam  natura  fatis  admirari  ampledliqp  no  cd.  Dederat  quas  diximus 
-molles, cibisqj  gratas.Pinxerat  remedia  in  floribus, uifucp  ipfo  animos  inuitauerat,etiam 
delicrjs  auxilia  permifcens.Inde  excogitauit  aliquas  afpedlu  hifpidas,tadtu  truces, ut  tan/ 
ttrai  non  uocem  ipflus  fingentis  illas,  ratienemep  reddentis  exaudire  uideamur,  ne  (e  de/ 
pafcatauida  quadrupes, ne  procaces  manus  rapiant,ne  negledlu  uefligia  obterat,  ne  inf! 
dens  ales  infringat  t  his  muniendo  aculeis  telisq?  armando ,  remedqs  ut  tuta  ac  falua  fint» 
Itahoc  quoque  quod  in  rjs  odimus, hominum  caufa  excogitatum  ed> 
io  MedicinxexreliquisornamentiSj&erynge.  Cap.  vri 

ETciara  in  primis  aculeatarum  erynge  ed,fiue  eryngion,  cotra  (erpentes  8C  uenenata 
omnia  nalcens.  Aduerfus  udus  morfoscp, radix  eius  bibitur  drachma  pondere  in  ui 
noiaut  fi  plcruncp  tales  iniurias  coitatur  &  febris, ex  aqua » Illinitur  plagis,  peculiariter  ef/ 
fleax  contra  cherfydr os  ac  ranas.  Omnibus  uero  contra  toxica  8C  aconita  efficaciore  He/ 
radides  medicus, in  iure  anferis  decocda, arbitratur.  Apollodorus  aduerfus  toxica  cum  ra 
na  decoquit, ceteri  in  aqua.Ipfa  dura,fruticofa,fpinofis  folijs, caule  geniculato, cubitali, SC 
maiore  aliquando, alia  albicans, alia  nigra, radice  odorata, &fatiua  quidem  ed.Sedfpon 
tenafeitur  in  afperis  &  faxofis,& in  lictoribus  maris, durior, nigrior^, folio  apri» 

De  herba  quam  centum  capita  uocanti  Cap.  vnt 

so  77  Xhis  candidam  nodri  centu  capita  uocat.  Omnes  eiufdem  efferus, caule  6C  radice 
jL/in  cibos  Grazcoru  receptis  utroqj  modo,  fiue  coquere  libeat, fiue  cruda  uefdPorten 
tofum  ed  quod  de  ea  traditur.Radice  cius  alterutrius  fexus  fimilitudinem  refeite,  raram 
inuentUjfed  fi  uiris  congerit  mas, amabiles  fieri. Ob  hoc  8C  Phaonem  Lesbium  diledtum 
iiSappho.Multx  circa  hoc  non  magorum  folum  uanirates,fed  etiam  Pythagoricorum. 
Sed  in  medico  ufu  prxter  fupra  dieda  auxiliatur  inflationibus ,  torminibus ,  cordis  uitrjs, 
ftomacho,{ocineri,pra:cordrls  in  aqua  mulfa, lieni  in  pofca.Item  ex  mulfa  renibus,  dran/ 
guri;e,opidhotonicis,fpafmis,lumbis,hydropicis,comirialibus,mulierummenGbus,fiue 
fiibfidant,fiue  abundent, uuluarumcp  omnibus  uitrjs.  Extrahitinfixacorpori  cum  meile. 
Strumas, parotidas, panos, recedentes  ab  oflibus  carnes  fanat  cu  axungia  falfa,&  cerato, 
item  fraduras.Crapuia  prxfumpta  arcet,  aluu  fidit .  Aliqui  e  nodris  fub  folditio  colligi 
eaiuifcre.Ex  aqua  cceledi  imponi  omibus  ceruicis  uitrjs.  Qculoru  quocp  albugines  fana/ 
readalligatam  tradiderunt.  De  acano  &  glycyrrhfea  Cap.  ix 

C  Vnt  qui  &  acanon  eryngio  aferibant/pinofam  breuemcp, ac  latam  herbam,  fpiniscp 
Olatioribus.Hanc  impofita, (anguine  mire  fidere.  Alrj  eryngen  fal(o  cande  putauerunc 
effe  &  giycyrrhizam,quare  (ubiungi  ca  protinus  refert.Et  ipfa  fine  dubio  inter  aculeatas 
eft, folijs  echinatis, pinguibu5,ta&uq5  gummo(?s,fruticofa,binum  cubitorum  altitudine, 
flore  hyacinthi, frudtu  pilularum  platani  magnitudinis.Prxftanti{Ttma  in  Cilicia,Ponto 
fecunda,radice  duici,&  hac  tantu  in  ufu.Capitur  ea  uergiliaru  occafujonga  ceu  uiti,colo 
risbuxei.Meliorcp  nigra,  quxcjp  lenta,  cp  quf  fragilis.  V(us  in  fubditis  decocda  ad  tertias* 
4«  extero  ad  mellis  craffitudine,aliquando  &  tufae, quo  genere  &  uulnerib.  imponitur  8C  fat» 
cium  uitrjs  omnibus.  Ite  uoci  utdiffimo  fucco,fic  ut  fpidatus  edlingux  fubdito.Ite  thora/ 
cyocineri.Hac  diximus  fitim  famemcp  iedari.  Ob  id  quidaadipfon  appeliauere  eam,  8C 
hydropicis  dedere  ne  fi tirent.Ideo  81  comanducata  domatice  ed,&  ulceribus  oris  infper 
fa  fepe,&  pterygijs.Sanat  &  ueficx  fcabie,renu  dolores,codylomata,  ulcera  genitalium. 
Dedere  eam  quidam  potui  in  quartanis, drachmaru  duarum  pondere,&pipere,hemina 
acjnie.Comanducata  fanguine  ex  uulnere  fidit.  Sunt  qui  81  calculos  ea  pelli  tradiderunt. 

De  tribulo  8C  generibus  eius, &  medicinis.  Cap.  x 

TRibuli  unum  genus  in  hortis  nafeitur,  alteru  in  fluminibus  tantu.  Succus  ex  his  coi/ 
ligitur  ad  oculorum  medicinas ,  EA  enim  refrigerantis  naturx,  8i  ideo  utilis  contra 

inflam 


4 


C.  PLINII  NATTRALIS 


HS 


inflammationes  colledionescp.  VIcera  per  fe  erumpentia,  8C  precipue  in  ore, cum  meile 
fanat:Item  tonfillas.Potus  calculos  franginThraces.qui  ad  Strymona  habitant,  folijstri 
buli equos  (aginant.Ipfi  nucleo  uiuunt, panem  facientes  pr^dulcem,#  qui  cotrahat  uen/ 
trem.Radix  cafte  purecp  coIleda,difcutit  ftrumas.Semetl  adalligatum, uaricum  dolores 
(edat:Tritum  uero  &  in  aquam  fparfum, pulices  necat. 

De  ftcebe,&  medicinis  eius.  Cap.  xt 

QTcebe,quam  aliqui  phleon  uocat,  decoda  in  uino, precipue  auribus  puruletis  mede 
j3tur:  Item  oculis  idu  cruentatis:Hemorrhagi®  quoqj  &  dyfenteria:  infufa. 

De  hippophye&hippope,&  medicinis  earum  Cap.  xrr 

Tlppophyes  in  fabulofis  maritimiscp  nafeitur ,  (pinis  albis .  Edere  modo  racemofa 10 
Left,  cadidis  &  ex  parte  rubentibus  acinis.Radix  (ucco  madet, qui  aut  per  fe  coditur, 
aut  paftiilis  farinae.H®c  bilem  detrahit  obolo  ponderis, faluberrime  cum  mulfo.Eft  alte/ 
ra  hippope,  fine  caule,  fine  flore,  folrjs  tantum  minutis.  Huius  quocp  (uccus  hydropicis 
mire  prodeft.Debent  accommodat®  eflfe  equorum  nature, necp  ex  alia  caufa  nomen  ac 
cepiffe.  Quippe  quasdam  animalium  remedqs  nafcuntur, locupleti  diuinitate  ad  gerenda 
prefidia:ut  non  fit  mirari  fatis  ingenium  eius,difponentis  auxilium  in  genera, in  caufas,in 
tempora, ut  aliis  profit,atqj  aIrjshoris,diesc{5  nullusprope  fineprefidrjs  reperiatur. 

De  urtica  81  medicinis  eius.  Cap,  xm 

"T  TRtica  quid  eflfe  inuifius  poteftcAt  illa  preter  oleum, quod  in  ^gypto  ex  ea  fieri  di 
V  ximus,uel  plurimis  (catetremedrjs.Semen  eius  cicutg contrarium  effe  Nicander  af*« 
firmat.Itera  fungis  21  argento  uiuo.  Apollodorus  81  falamandris  cum  iure  decod®  teftu 
dinis.Item  aduerfari  hyofcyamo,&  ferpetibus,&  (corpionibus,  Quin  illa  ipfa  amaritudo 
mordax, uuas  in  ore,procidentesqj  uuluas,  81  infantium  (edes ,  tadu  refilire  cogit.  Le/ 
thargicos  expergifei  tadis  cruribus ,  magisq?  fronte .  Eadem  canis  morfibus  addito  fale 
medetur.Sanguinem  trita  naribus  indita  fiftit,&  magis  radice .  Carcinomata  &  fordida 
ulcera, fale  admixtoute  luxata  fanat, Si  pannos, parotidas,  carnesq?  ab  oflibus  recedetes. 
Semen  potum  cum  fapa,uuluas  ftragulantes  aperit,  81  profluuia  nariu  fiftit  impolitum. 
Vomitiones,  in  aqua  mulfa  lumptu  iccena  faciles  preftat,  duobus  obolis:  Vno  autem, 
in  uinO  poto  laffitudines  recreat. Vulu®  uitfjs  toftum,  acetabuli  menfura:  potum  in  fapa 
refifticftomachiinflationibus.  Orthopnoicis  prodefteu  meile,  8i  thorace  purgat  eode 
edigmate.Et  lateri  medetur  cum  femine  lini :  Addunt  hyflfopum  8C  piperis  aliquid.  Illini/ 
tur  lieni.  Difficilem  uentrem  toftum  cibo  emollit.  Hippocrates  uuluam  purgari  poto  eo 
pronunciat.  Dolore  Ieuari  tofto  acetabuli  mefura  dulci  poto,&  impofito  cum  fucco  mal/ 
u®.  Inteftinorum  animalia  pelli  cum  hydromelite  8C  fale.  Defluuia  capitis ,  (emine illito 
cohoneftari.  Articularibus  morbis  8C  podagricis  plurimi  cu  oleo  uetere,aut  folia  cum  ur/ 
fino  adipe  trita  imponunt.  Ad  eadem  radix  tufa  cum  aceto,  non  minus  utilis:  Item  lieni. 

Et  coda  in  uino  difcutit  panos ,  cum  axungia  uetere  (alfa .  Eadem  pfilothrum  eftlicca. 

Condiditlaudeseius  Phaniasphyficus,utiIiflhmacibiscodamc5ditaueprofeflusar 
teri®,tuflfi,  uetris  diftiIIationi,ftomacho,panis,patottdibus,  pernionibus:cu  oleo  fudore, 
cocla  cum  conchulis  ciere  aluum,cum  ptifima  pedus  purgare,mulierumqj  menfes;  cum  40 
fale  ulcera  qu®  ferput  cohibere.Succus  quocp  in  ufu  eft.Expreflfus  illituscp  fronti, fangui 
nem  narium  fiftit:potusurinamciet,  calculos  rumpit, uua  gargarizatus  reprimit.  Semen 
colligi  meflibus  oportet.  Alexandrinu  maxime  laudatur  ad  omnia  h®c.  Et  mitiores  qui/ 
dem  tener^qp  efficaces.Sed  precipue  (ylueftris  illa,&  amplius  lepras  e  facie  tollit, in  uino 
pota.  Si  quadrupes  foetum  non  admittat, urtica  naturam  fricandam  monftrant. 

De  lamio,  &  medicinis  eius  Cap.  xmi 

EA  quoque  num,quam  lamium  inter  genera  earum  appellauimus,mitiffima,&  folrjs 
non  mordentibus,  medetur  cum  mica  falis  contufis  incuflisque,  inuftis,  &  ftrumis, 
tumoribus,  podagris,  uulneribus.  Album  habet  in  medio  folio,  quod  ignibus  facris 

medetur 


H  I  s;  T  0  K-  F  AE .  LIBER  X  X  i  i  4  0  f 

tnedetiir. Quidam  e  tioftris  tempore  difcreuere  genera.  Autumnalis  urtica:  radice  alliga/ 
ta in  tertianis, ita  ut  tegri  nuncupentur  cum  eruitur  ea  radix,  Si  dicatur  qute,&  cui,&  quo/ 
rum  filio  eximatur,iiberari  morbo  tradiderunt.  Hoc  idem  cotra  quartanas  pollere. Iiderfi 
urtica:  radice  addito  fale, infixa  corpori  extrahr.Folqs  cum  axungia  (frumas  difcutauel  fi 
fuppurauerint,erodi  complericp. 

De  (corpione,generibusq?,ac  medicinis  eius.  Cap.  xv 

T7  X  argumento  nomen  accepit  fcorpiusherba  .Semen  enim  habet  ad  fimilitudmem 
JZ/caudte  Icorpionis, folia  pauca.  Valet  &  aduerfus  animal  nominis  fui.Eft  &  alia  eiufde 
nominis  effedusq?  fine  folqs5afparagi  caule,  in  cacumine  aculeu  habens,  Si  inde  nomen, 
10  De  leucacantha,&  medicinis  eius.  Cap.  xvt 

T  Eucacantha  alrj  phyllon,alti  ifchiada,alq  polygonaton  appellant, radice  cyperi, quee 
.Ucommanducata  dentium  dolorem  fedat.Item  laterum  Sdumboru,  ut  Hicefiustra/ 
dit,fcminepoto  drachmis  odio,  aut  fucco.Eademq?  ruptis  conuulfis  medetur. 

Dehelxinc,perdicio,parthenio,fiderite,&mediciniseius.  Cap.  xvri 

TTEIxinem  aliqui  perdicium  uocant,quonia  perdices  ea  pnecipue  uefcantur.  Alrj  fide/ 
JL"lritin, nonnulli  partheniu.  Folia  habet  mixta  fimilitudinisplantagini&marrubioi 
cauliculos  denfosjeuiter  rubentes, femina  in  capitibus  lappaceis  adh arentia  ueftibus,un 
dc&helxinem  diclauolut.  Sed  nos  qualis  uera  efifethelxine,  diximus  priori  libro.  Hac 
aut  inficit  lanas,  fanat  ignes  facros  8i  tum  ores,  colledhoescp  omnes,  SC  adufta.Panos  fu  o 
io  cuseiuscu  pfimmythio.Ignes  facros,  tumores,  colledh'onescp,8<!  guttura  incipientia  tur/ 
gefcere.Item  uetere  tuffim  cyatho  haufto.Et  omnia  in  humido.Sicut  tonfillas  8i  uarices 
cam  rofaceo.Imponitur  Si  podagris  cum  caprino  feuo  ceracp  Cypria.  Perdiciu  fiue  par/ 
tbeniufnam  fideritis  alia  eft)  a  noftris  herba  urceolaris  uocatur,ab  alrjs  aftericu ,  folioli/ 
roilis ocimo, nigrior  tantum,  nafcens  in  tegulis,parietinisq?.  Medetur  cum  mica  falis  trita 
ijfdem  omnibus  quibus  lamium,  Si  eodem  modo  .Item  uomic^  calefado  fucco  pota.  Et 
contra  ulcera, rupta, lapfuscp  &  prcecipitia,aut  uehiculorum  euerfiones  fingularis.  Verna 
lacharus  Pericli  Athenienfium  principi ,  cu  is  in  arce  templu  cedificaret,  repfiftetqp  fuper 
altitudine  faftigrj,  &  inde  ceridiffet,  hac  herba  dicitur  fanatus,  monftrata  Pericli  fomnio 
a  Minerua.  Quare  partheniu  uocari  ccepta  eft,aftignaturq5  ei  dece.Hic  eft  uernula  cuius 
effigies  ex  srefufa  eft,  8£  nobilis  ille  Splatichnoptes. 

De  chammleone,generibusq?,& medicinis  eius.  Cap.  xvm 

r 1  Hamadconem  aliqui  ixiam  uocant.Duo  genera  eius.  Candidior  afperiora  folia  ha 
V/ bet,ferpit  in  terra  echini  modo  fpinas  eriges,radice  dulci, odore  grauiffimo.Quibuf 
dam  in  locis  uifcugignit  album  fub  alis  foliorum,  maxime  circa  canis  ottum,  quomodo 
thura  nafei  dicuntur, unde  8i  ixia  appellatur .  Hoc  ut  maftiche  utuntur  mulieres.  Quare 
-&chama:leon  uocetur,  uarietate  foliorum  euenit.  Mutat  enim  cum  tetra colores,  hic  nr/ 
ger, illic uiridis,aliubi  cyaneus,aliubi  croceus, atep  alrjs  coloribus.Ex  his  candidus  hydro/ 
picos  fanat  fucco  radicis  decodte.  Bibitur  drachma  in  paffo.Pellit  Si  interaneoru  anima 
lia  acetabuli  menfura  fucci  eiufdem  in  uino  auftero  cum  origani  fcopis.Facit  ad  difficulta 
'4°  temurinteHic  fuccus  occidit  canes  faes £$  in  polenta. Addita  aqua  Si  oleo  contrahit  in  fe 
mutes  ac  necat, nifi  protinus  aqua  forbeant.  Radicem  eius  aliqui  concifam  feruari  iubent 
funiculis  pendentem ,  decoquuntq?  in  cibo  contra  fluxiones, quas  Graci  rheumatifmos 
uocant.  Ex  nigris  aliqui  marem  dixere, cui  flos  purpureus  eftet,&  fceminamcuiuioJacc/ 
us.Vno  nafcuntur  caule  cubitali,  craffitudine  digitali.  Radicibus  earu  lichenes  curantur* 
cum  fulphure  Si  bitumine  una  codlis,Commanducatis  uero  dentes  mobiles, aut  in  aceto 
decodis.  Succo  fcabiem  etiam  quadrupedum  fanant  .Et ricinos  canu  necant,  Iuuencas 
quoc^  angina  modo .  Quare  a  quibufdam  ulophonon  uocatur,  Si  cynosolon,  propter 
grauitatem  odoris.  Ferunt Sihxc uifcum  ulceribus utilifTimum.Omniu autem  generum 
earum  radices, fcorpionibus  aduerfantur» 

Decoro 


Dccoronopo,&mediciniseius.  Cap.  xix 

COronopus  oblonga  herba  eft  cum  fifluris.  Seritur  interim, quoniam  radix  ccel ia/ 
cis  pr^dare  facit  in  cinere  tofta. 

De  anchu{a,&  pfcudanchufa,&  medicinis  earum.  Cap.  xx 

ET  anchufie  radix  in  ufu  eft,  digitali  craflitudine.  Finditur  papyri  modo,manusq;  in 
ficit  fanguineo  colore, pr^parat  lanas  preciofis  coloribus.Sanat  ulcera  in  cerato,pr$/ 
cipue  fenum, item  adufta.Liquari  no  poteft  in  aqua,oleo  difloluitur:  idq?  fyncer$  expeti 
mentum  eft.  Datur  &  ad  renum  dolores  drachma  eius  potui  in  uino.  Aut  fi  febris Gt, in 
decocfto  balani.  Item  iocinerum  uitijs,  8C lienis,  Sibile  fuffufis.  Lepris  Si  lentigini  illinitur 
ex  aceto.Folia  trita  cum  meile  Si  farina  luxatis  imponuntur.Et  pota  drachmis  duabus  in  i® 
mulfo  aluum  fiftunt.Pulices  necare  radix  in  aqua  decotfta  traditur.Eft  Si  aliafimilispfeu 
danchufa  ob  id  appellata,  i  quibufda  uero  enchuia,aut  doris ,  Si  multis  alrjs  nominibus, 
lanuginofior  Si  minus  pinguis,tenuioribus  folrjs  8i  languidioribus.Radix  oleu  non  futi' 
dit,fed  rubente  fuccu:&  hoc  ab  anchufa  difcernitur.Cotra  ferpetes  efficaciftima  potu  fo/ 
Iioru,uel  feminis.Folia  icftib.imponutur.  Virus  ferpetiu  fugat.  Bibitur  &,ppter  fpinlFo/ 
liu  eius  finiftra  decerpi  iubet  magi,&  cuius  caufa  fumatur  dici,  tertianisq?  febrib.  alligari. 
De  onochilo,anthemi,loto,&  Iotometra,heliotropio,tricocco,& 
adianto  fiue  callitricho.  Cap.  xxi 

St  Si  alia  herba  proprio  nomine  onochilon,  quam  aliqui  anchufam  uocant, alij  arce 
J->bion,alrjonochelim,aliqui  rhexiam, multi  enchuIam,paruo  frutice,  flore  purpureo, *> 
afperis  folrjs  Si  ramis, radice  meflTibus  fanguinea,  cf  tero  nigra, in  fabulofis  nafc es,  efficax 
c5tra  ferpetes, maximecp  uiperas,&  radice  Si  folrjs, fque  cibo  ac  potu.  Vires  habet  mefli 
btis.Folia  trita  odore  cucumeris  rcddut.Datur  in  cyathis  tribus  uulua  procidete.  Pellit  & 
tineas  cu  hyflopo.  Et  in  dolore  renu  aut  iocineris  ex  aqua  mulfa,  fi  febris  Gt:  Gn  aliter  ex 
uino  bibitur.Lentigini  ac  lepris  radix  illinitur.Habentes  ea,  i  ferpentibus  feriri  negantur. 
Eft  Si  alia  huic  Gmilis  flore  rubro,minor,&  ipfa  ad  eofde  ulus.  Traduntqjcomanducata 
ea, fi  infpuatur,  mori  ferpentem .  Anthemis  magnis  laudibus  celebratur  ab  Afclepiade. 
Aliqui  leucanthemida  uocant.  Altj  leucanthemum ,  alij  eranthemon,  quoniam  uereflo/ 
reat.AIrj  chamcemilon, quoniam  odorem  mali  habeat.  Nonnulli  melantbemon  uocant. 
Genera  eius  tria  flore  tantum  diftant,palmum  non  excedentia.paruisq?  floribus, ut  ruta:  3o 
candidis,aut  melinis,  aut  purpureis.  In  macro  folo,  aut  iuxta  femitas  colligitur  uere,  &  in 
coronamenta  reponitur.Eodem  tempore  Si  medici  folia  tufa  in  paftillos  digerut,  Ite  flo/ 
rem  Si  radicem.Dantur  omnia  mixta  drachma  unius  pondere, cotra  ferpentiu  omnium 
ictus.Pellit  mortuos  partus.Item  menftrua  in  potu,8T  urina, calculos^, Inflati6es,iocinc 
rum  uitia,bilem  fuffufam ,  argilopiam  comanducata,  ulceru  eruptiones  manantes  fanar. 
Ex  omnibus  his  generibus  ad  calculos  efficaciflima  eft  quee  flore  purpureu  habet,  cuius 
8i  foliorum  Si  fruticis  amplitudp  maiufcula  eft.  Hanc  proprie  quida  eranthemon  uocat. 
Loton  qui  arborem  putant  tantum  efle,  uel  Homero  autore  coargui  poflunt.  Is  enim  in/ 
ter  herbas  fubnafeetes  deorum  uoluptati ,  loton  prima  nominauit.  Folia  eius  cum  meile, 
oculorum  cicatrices, argema,nubeculas  difcuriut.Eft&lotometra,qu«  fit  ex  lotofata,ex  4° 
cuius  femine  Gmili  milio, fiut  panes  in  iEgypto  a  paftoribus,  maxime  aqua  uel  lacfte  fub/ 
adlo.Negatur  quicquam  illo  pane  falubrius  efle,aut  lcuius  dum  caleat.  Refrigeratus dif/ 
Acilius  concoquitur,  fitqj  ponderoius.  Conftar,eos  qui  illo  uiuant,nec  dyfenteria  nec  te/ 
nafmo,neq?  alrjs  morbis  uentris  infeftari.  Itaqj  inter  remedia  eorum  habetur.  Heliotro 
prj  miraculum  fepius  diximus,cum  Iole  fe  circumagentis,eriam  nubilo  die:  tantus  fideris 
amor  eft.Nodtu  uelut  defiderio  contrahit  c^ruleu  florem.Genera  eius  duo,Tricoccum, 
&heIiofeopium.  Hoc  altius  (quanqua  utrunq*  femipedalem  altitudinemnonexcedat) 
ab  ima  radice  ramofufri.  Semen  in  folliculo  meftibus  colligitur.  Nafcitur  non  nifi  in  pio/ 
gui  folo,cultocK  maximertricoccum  ubicp.Si  decoquatur,inuenio  cibis  placere.Et  in  iade 

iucundius 


HISTORIAE  LIBER  XXi!  40$ 

kundius  aluum  molliri.Et  fi  decodti  faccus  bibatur, efficaciffime  exinaniri.  Maioris  fac/ 
cus excipitur  allate, hora  fexta,mifeetur  cum  uino*  Gc  firmior. Capitis  dolores  fedat  roia 
ceoadmixto.  Verrucas  cum  fale  tollit  fuccus  efolio:  unde  noftri  uerrucariam  herbam  ap 
pellauere,alrjs  cognominari  effedtibus  digniorem.Nancp  &  ferpentibus  8Z  fcorpionibus 
re(iftit,ex  uino  aut  aqua  mulfa,ut  Apollophanes  8L  Apollodorus  tradunt.Folia  infamiu 
diftillationibus,quod  firiafin  uocant, illita  medentur.Irem  contracftionibus,etiam  (i  id  co 
mitialiter  acridat.Decotfto  quoq*  foueri  eos  faluberrimu  eft.Potum  id  pellit  tineas, &  re 
num  harenas.Si  cuminum  adqciatur  calculos  frangit.  Decoqui  cum  radice  oportet  *  qu£ 
cum  folfjs &  hircino  feuo  podagris  illinitur.  Alterum  genus  quod  tricoccum  appellaui/ 
w  muSjXalio  nomine  (corpiuron  uocatur,fo!rjs  non  folum  minoribus,  fed  etiam  in  terram 
nergerttibus.  Semen  ei  eft  effigie  (corpionis  caud#,  quare  ei  nomen.  Vis  ad  omnia  aene/ 
nata&phalangia,&  contra  fcorpiones  prscipue  illita.Non  feriuntur  habentes.  Et  G  ter/ 
ram  furculo  heliotropq  circumfcribat  aliquis ,  negant  fcorpionem  egredi .  Impofita  uero 
herba,autuda  omnino  reiperfam,prorinus  mori .  Seminis  grana  quatuor  pota,  quarta/ 
nis  pro  defle  dicutur,  tria  uero  tertianis:uel  fi  herba  ipfa  ter  circulata  fubrjciatur  capiti.  Se/ 
men  &uenere  ftimulat.Cum  meile  panos  diicutit.Et  uerrucas  hocutiq?  heliotropium  ra 
elicitus  extrahit, 8L  excrefcentia  in  fedibus.Spin?  quoqj  ac  lumboru  fanguine  corruptum 
trahit, illitum  femen  8C  potum  in  iure  gallinacei  decocftum,aut  cum  beta  &  lente.  Cortex 
aero  liuentibus  colorem  reddit .  Magi  heliotropium  quartanis  quater,in  tertianis  ter  alii/ 
gariiubentab  ipfo  ^gro, precarie^  eum ,  foluturum  fe  nodos  liberatum,  &  ita  facere  noti 
exempta  herba.  Aliud  adianto  miraculam, «ftate  uiret,bruma  non  marcefcit,aquas  re/ 
Ijjuitjperfufum  merfumue  ficco  fimile  efbtanta  diflociatio  depreheditur,unde  5 i  nomen 
a  Gr«cis,alioquin  frutici  topiario.  Quidacallitrichon  uocat,alrj  polytrichon,utrunqj  ab 
effe&u.Tingit  enim  capillu:8Z  ad  hoc  decoquitur  in  uino  cu  femine  apq,adiedto  oleo  co/ 
piofe,utcrifpum  denfumcp  faciat .  Defluere  aute  prohibet.  Duo  eius  genera, candidius, 
Anigrum  breuiusc^.Id  quod  maius  eft  polytrichon, aliud  trichomanes  uocant.Vtrique 
ramuli  nigro  colore  nitent  folrjs  filicis,ex  quibus  inferiora  aipera  ac  fufea  funt.-omniaau/ 
tem  cotrarrjs  pediculisdenfa  inter  fe  ex  aduerfo:radix  nulla ;  umbrofas  petras,  parietucp 
afpergines ,  ac  fontium  maxime  fpecus  fequitur ,  &  faxa  manantia ,  quod  miremur, cum 
}o  aquas  n5  fentiat. Calculos  e  corpore  mire  pellit, frangite^, utique  nigrum .  Qua  de  cauia 
potius  quam  quod  infaxisnaiceretur,anoftris  faxifragum  appellatum  crediderim.Bibi 
ture  uino  quantum  terni  decerpfere  digiti.  Vrinam  cient .  Serpentium  51  araneorum  ue/ 
nenis  refiftunt.  In  uino  decocfti  aluum  fiftunt.  Capitis  dolores  corona  ex  his  fedat.  Con/ 
tra  fcolopendrte  morfus  illinuntur,crebro  auferendi  ne  pereant;  Hoc  5C  in  aIopecijs.Strtl 
masdifcutiut,furfuresq?  in  facie,&  capitis  manantia  ulcera.  Decotftum  ex  his  prodeft 
lpirio(is,&  iorineri,&  Iieni,6C  felle  fuffufis,&  hydropicis.Strangurite  illinuntur,^  renibus 
cum  abfinthio .  Secundas  cient  &  menftrua .  Sanguinem  fiftunt  ex  aceto,  aut  rubi  fucco 
poti .  Infantes  quoque  exulcerati  perunguntur  ex  qs  cum  rofaceo  SC  uino  prius .  Foliu  in 
urina  pueri  impubis ,  tritu  quidem  cum  aphronitro,  &  illitum  uentri  mulierum,  ne  rugo/ 
40  fus  fiatjpraftare  dicitur.Pcrdices  8C  gallinaceos  pugnaciores  fieri  putat ,  in  cibum  eorum 
additis,  pecoriq;  efle  utiliflimos. 

De  picride, thefio,  afphodelo,  halimo,acantho,buprefti,elaphobo/ 
fco,icandice,iafione,Si  de  caucaIide,Go,fiIlybo,fcolymo  fiue  limonio, 
foncho,condriIlofiuecondrilli,8iboIetis.  Cap.  xxir 

Picris  ab  infigni  amaritudinis  cognominatur,ut  diximustrotundo  folio.Tollit  eximie 
uerrucas.  Thefium  quocp  non  diflimili  amaritudine  eft,  fed  purgat  aluum,  in  quem 
afum  teritur  ex  aqua.  Aiphodelum  de  clariflimisherbarum,quam  heroion  aliquiappel/ 
lauerunt,Hefiodus  &  in  fyluis  nafei  dixit :  Dionyfius,marem  aefeeminam  efle.Defedtis 
corporibus  5L  phthificis  conftat  bulbos  eius  cum  ptifana  decocftos  aptiflimedari:  pa/ 

M  aemcg 


410  t  C»'.  P  L  I  N I  I  M-T  V  R  At  I  S 

nemcjtexhisciim  farina  fubadis ,  faluberrimum  eife .  Nicander  S  contra  ferpetites  ac 
fcorpiones,  uel  caulem  quem  anthericon  uocauimus,uel  femen,  uelbulbos  dedit  in  uino 
tribus  drachmis-.Subftrauitqp  fomno  cotra  hos  metus.Datur  &  cotra  uenenata  marina. 

Si  contra  fcolopendras  terrcftres.Cochles  mire  in  Campania  caulem  eu  perfequuntur, 

Si  fugendo  arefaciuntFolia  quoq?  iilinutur  uenenatorum  uulneribus  ex  uino.  Bulbi  ner/ 
uis  articulisqj  cum  polenta  tufi  illinutur.Prodeft  8i  cocifis  ex  aceto  lichcnas  fricare :  Itera 
ulceribus  putrelcentibus  ex  aqua  imponere:  Mammaru  quoqj  Si  teftiu  inflamationibus, 
Dccodi  in  fece  uini, oculorum  epiphoris  fuppofito  linteolo  medentur.Fere  in  quocunq? 
morbo  decodis  magis  medici  ututur.Item  ad  tibiarum  tetra  ulcera ,  rimasq;  corporum 
quacucp  in  parte  farina  arefadoru.  Autumno  aut  colliguntur, cu  plurimu  ualet.  Succus  io 
quocp  ex  tufis  expreflfus  aut  decodis ,  utilis  fit  corporis  dolori  cu  mellerlde  odore corpo 
ris  iucundu  affedatibus,  cu  iri  arida  Si  falis  exiguo.Folia  etia  fupradidis  medetur.Et  ftru 
mis,panis,ulceribus  in  facie, decoda  cu  uino.  Cinis  e  radice  alopecias  emedat,8£  rimas  pe 
dum.Decodte  radicis  in  oleo  fuccus, perniones  di  ambufta.  Et  ad  grauitate  auriu  infun/ 
ditur.  A  cotraria  aure  in  dolore  denriu.Prodeft  8i  uring  pota  modice  radix,  Si  menftruis, 

S i  laceris  doloribus.Ite  ruptis,c5uulfis,tuflibus,  drachma  pondere  in  uino  pota.  Eadeft 
uomitionesadiuuat  comanducata.Seminefumpto  turbatur  uenter.  Chryfermus8£pa/ 
roridas  in  uino  dccoda  radice  curauit:Ite  ftrumas,  admixta  cachr y  ex  uino.  Quidaaiut, 
fi  impofita  radice  pars  eius  in  fumo  fufpendatur.  Si  quarta  die  foluatur,una  cu  radice  are 
Icere  ftruma.Sophocles  ad  podagras  utroqj  modo,coda  crudaq?  ufus  eft.  Ad  pernioes  20 
decocta  ex  oleo  dedit, Si  fuffufis  felle  in  uino,&  hydropicis,  Venerem  quoq?  cocitari  cum 
uino  Si  meile  perundis,aut  bibentibus,tradiderunt.Xenocrates  Si  lichenas  Si  pforas,  ra 
dice  in  aceto  decoda,tolli  dicit  .Ite  fi  coda  fit  cum  hyofcyamo  &  pice  liquida,alaru  quoqj 
Si  feminu  uitia.Et  capillu  crifpiorem  fieri, rafo  prius  capite, fi  radice  ea  fricetur.  Simus  la/ 
pides  renum  in  uino  decoda  atqj  pota  eximit.  Hippocrates  femen  eius  ad  impetus  lienis 
dari  cenfet.Iumentoru  quocp  ulcera  ac  febiem, radix  illita, aut  decodte  fuccus  ad  pilu  re 
ducit.  Mures  etiam  eadem  fugantur,cauerna  prarclufa  moriutur.  Alphodelon  abHefio/ 
do  quidam  halimon  appellari  exiftimauere,quod  falfum  arbitror.  Eft  enim  fuo  nomi/ 
ne  halimon, non  parui  Si  iplum  erroris  inter  autores.  Alq  enim  frutice  eflfe  dicut  denfum, 
candidu,fine  fpina,folijsoie^,fed  mollioribus.Coquiturauthocciborum  gratia.  Radix  jo 
tormina  difcutit,drachm£  pondere  in  aqua  mulfa  pota.Ite  cduulfa  Si  rupta.  Alrj  olus  ma 
ritimu  eflfe  dixere  falfum,&  inde  nomen, folrjs  in  rotuditate  longis, laudatu  in  cibis.Duo/ 
rum  prreterea  generu,fylueftre,8£  mitius :  utrucp  prodeflfe  dyfentcricis  etia  exulceratiscu 
pane,ftomacho  uero  ex  aceto. Vlceribus  uetuftis  illini  crudum, Si  uulnerum  recenduim/ 
petus  lenire, Si  luxatoru  pedum  ac  ueCicce  dolores .  Sylueftri  tenuiora  folia, fed  in  eifdern 
remedrjs  efifedus  maiores,&  in  fananda  hominum  ac  pecorum  fcabie.Prsterea  nitorem 
corpori  fieri, dentibusq^  candorem, fi  fricetur  radice  ea.Semine  lingua  fubdito  fitim  non 
fentiri .  Hoc  quoqj  mandi.  Si  utraque  etiam  condiri.  Crateuas  tertium  quocp  genus  tra/ 
diditjlongioribus  folrjs  S^hirfutioribus, odore  cuprefsitnalci  fub  edera  maxime,  prodefie 
opifthotonicis,  contradionibus  neruorum, tribus  obolis  in  fextarium  aqu«.  Acanthos  40 
eft  topiaria  Si  urbana  herba, elato  longoq?  folio, crepidines  marginum, adfurgentiuraq? 
puluinorum  toros  ueftiens .  Duo  genera  eius  funt,  aculeatum  Si  crifpum,  quod  breuius: 
Alterum  leue,quod  aliqui  pxderota  uocant,  alrj  melamphyllu.  Huius  radices  uftis  luxa/ 
tisq?  mire  profunt .  Item  ruptis ,  conuulfis  81  phthifin  metuentibus  incodte  cibo,  maxi/' 
me  ptifana.Podagris  quocp  illinuntur  trit^  Si  calefadse  calidis.  Buplcuron  in  (ponte na 
Icentium  h olerum  numero  Graecihabent,caule  cubitali,folrjs  multis  longisqj, capite  ane 
thi, laudatu  in  cibis  ab  Hippocrate,in  medicina  a  Glaucone  Si  Nicandro.  Semen  contra 
ferpentesualet.Folia  ad  fecundas  feminarum,  uel  luccum  exuinoillinunt.Etftrumisfo 
lia  cutn  fale  Si  uino .  Radix  contra  ferpentes  datur  in  uino ,  Si  urina:  cienda,  Bupreftim 
;  .  magna 


HISTORIAE  LIBER  5CXI X  411 

ftugna  tnconflfatia  Grxci  in  laudibus  ciboru  etiam  habuere .  Iidemc^  remedia  tamquam 
contra  uencnum  prodiderunt.Etipfum  nomen  indicio  eft3boum  certe  uenenu  effe,quos 
diffiliredcguftata  fatentur.Quapropter  nec  de  hae  plura  dicemus.Eft  ucro  caufa,  quare; 
uenena  monftremus  inter  gramineas  coronas  j  nifl  libidinis  caufa  expetenda  alicui  uide/ 
tur,  quam  non  aliter  magis  accendi  putant  qutlm  potu.  Elaphobofcon  ferulaceum  eft, 
geniculatum  ,  digiti  craflitudine ,  femine  corymbis  dependentibus  fimilieffigie ,  fed  non 
amaris, folrjs  olufatri:&  hoc  laudatum  in  cibis.  Quippe  etiaconditum  prorogatur  ad  uri 
nam  ciendam,  lateris  dolores  fedandos,rupta,couulfa  fananda,  inflationes  difeutiendas, 
coli  quoq?  tormenta.Contra  ferpentium  omniumcp  aculcatoru  ictus.Quippe  fama  eflr, 
10  hoc  pabulo  ceruos  refifterc  ferpetibus.Fiftulas  quocp  radix  nitro  addito  illita  fanat.  Sic/ 
canda  autem  in  eos  ufus  prius  eft,  ne  fucco  luo  madeat, qui  contra  ferpentiu  idtus  non  fa 
citeam  deteriorem.Scandix  quoq?  in  olere  (ylucftri  a  Gr^cis  pottitur,ut  Opion  8C  Era 6 
liratus  tradunt.  Item  decocfta  aluum  fiftit.Semine  fingultus  cSfeftim  ex  aceto  fedat.  Illi/ 
nitar  ambuftis,  urinas  ciet .  Decocfta:  fuccus  prodeft  ftomacho,  iocineri,tenibus,ueficcc.. 
Hfc  eft  quam  Ariftophanes  Euripidi  poet£  obrjcit  iocularirer,matrem  eius  ne  olus  qui/ 
dem  legitimum  uenditaffe ,  fed  fcandiccm.  Eadem  erat  anthrilcus  ,  fl  tenuiora  folia  & 
odoratiora  haberet.  Peculiaris  laus  eius, quod  fatigato  uenere  corpori  fuccurrit,marcen/ 
tesq?  fenio  iam  Coitus  excitat.Siftit  profluuia  alba  fceminarum.  Et  iafione  olus  lylueftre; 
habetur, in  terra  repens ,  cum  lacfte  multo ,  florem  fert  candidum :  concilium  uoCant .  Et 
«huius  eadem  commendatio  ad  ftimulandos  coitus.Cruda  ex  aceto  in  cibo  fumpta,  mu/ 
lieribusladis  ubertatem  proflat .  Salutaris  eft  phthifin  fentientibus .  Infantiu  capiti  illi/ 
ta  nutrit  capillum, tenaciorem^  eius  cutem  efficit.  Eftur  &  caucalis,fceniculo  fimilis,bre/ 
ui caule, flore  candido, cordi  utilis.Succusquoqj  eius  bibitur, ftomacho  perquam  como/ 
datus  &  urin#, calculis^  5 i  harenis pellendis, &  ueGcaz  pruritibus.Extenuat  8C  lienis,  ioci/ 
neris, renumc^  pituitas.  Semen  menfes  fceminarum  adiuuat,bilemc^  i  partu  ficcat .  Da/ 
tur  &  contra  profluuia  genitura  uiris.Chryfippus  8C  conceptionibus  eam  putat  conferre 
maltum.Bibitur  in  uino  ieiunis.lllinitur  8i  cotra  uenena  marinorum,flcut  Petreius  in  car/ 
mine  fuo  flgnificat.  His  adnumerant  flon,latius  apio ,  in  aqua  nalcens,  pinguius,  nigri/ 
ufque,copiofum  (emine, lapore  nafturtrj. Prodeft  urinis, renibus, lienibus,  mulierumqj 
menfibus,flue  ipfum  in  cibo  fumptum,  flue  ius  decodti,  flue  femen  e  uino  drachmis  dua/ 
bus.Calculos  rumpit, aquiscj?  qu?  gignut  eos  refiftit.Dyfentericis  prodeft  infufum.Item 
lentigini  illitum, 8i  mulierum  uitfjs  in  facie  nodtu  illitum, momentoq?  cutem  emendat,  8t 
ramices  lenit,  81  (cabiem  equoru.  Sillybum  cham^leonti  albo  fimilem,reque  fpinofam, 
nein  Cilicia  quidem ,  aut  Syria,  aut  Phoenice ,  ubi  nafeitur, coquere  tanti  eft:  ita  operofa 
eius  culina  traditur.  In  medicinanullumufumhabet.  Scolymon  quoque  in  cibos  reci/ 
pit oriens, 8i  alio  nomine  limonion  appellat .  Frutex  eft  nunquam  cubitali  aItior,criftisq? 
foliorum  ac  radice  nigra, fed  dulci,Eratoftheni  quoqj  laudata  in  pauperis  ccena.Vrinam 
ciere  pr^dpue  traditur.Sanare  Iichenas  8i  lepras  ex  aceto.  Venere  ftimulare  in  uino,He/ 
Godo  St  AIc^o  teftibus :  qui  florente  ea  cicadas  acerrimi  cantus  effe,S£  mulieres  libidinis 
4°  auidifsitnas ,  uiroscp  in  coitum  pigerrimos  fcripfere ,  uelut  prouidentia  natura:  hoc  adiu/ 
mentotunc  ualentiftimo.Itemgraueolentiam  alarum  emendat  radicis  emedullata:  un/ 
cia,  in  uini  Falerni  heminis  tribus  decotfta  ad  tertias,  8i  a  balineo  ieiunoitemc^  poft  ci/ 
bum  cyathis  Angulis  pota.  Mirum  eft,  quod  Xenocrates  promittit  experimento, uitium 
id  ex  alis  per  urinam  effluere.  Eftur  8i  fonchos ,  ut  quem  Thefeo  apud  Callimach  utn 
apponat  Hecale,  uterqj  albus  8C  niger,  Iadlura  fimiles  ambo,  nifl  fpinofi  effent,  caule  cu 
bitali,anguIofo,  intus  cauo,  (ed  qui  fracftuscopiofo  Iadle  manet.  Albus, qui  e lacftc  nitor, 
utilis  orthopnoids  ladtucarum  modo .  Erafiftratus  calculos  per  urina  pelli  eo  monftrat, 
&oris  graueolentiam  cSmanducato corrigi.  Succus  trium  cyathorum  menfura,  in  uino 
albo  Stoico  calefactus,  adiuuat  partus, ita  ut  a  partu  ambulent grauidar.Datur  8i  in  for/ 

M  z  bitione 


C.  PLINII  N  A  TVRALIS 

bitione .  Ipfe  caulis  deco&us  facit  laccis  abundantia  nutricibus,  coloremqp  meliorem  in/ 
fantiurmutilifsimus  his,  qu#  lac  Gbi  coire  fentiant.  Inftillatur  auribus  (uccus,calidusepin 
ftranguria  bibitur  cyathi  menfura,  8C  in  ftomaehi  rofionibus  cum  femine  cucumeris  nu/ 
cleiscp  pineis.IIlinitur  Si  fedis  collectionibus .  Bibitur  cocra  ferpentes  Icorpionescp,  radix 
uero  illinitur .  Eadem  decocta  in  oleo  puniet  mali  calyce ,  aurium  morbis  prafidium  cft. 
H xc  omnia  ex  aibo.Cleemporus  nigro  prohibet  uelct, ut  morbos  facietc,de  albocofen/ 
tiens .  Agathocles  etiam  contra  fanguinem  tauri  demonftrat  fuccum  cius ,  Refrigerato/ 
riam  tamen  uim  efife  conuenit  nigro, &  hac  caufa  imponendum  cum  polenta.Zenon ra/ 
dice  albi  ftranguriam  docet  fanari.  Condrillonfiue  condril!c,foiia  habet  intubi  circuro/ 
fis  fimilia, caulem  minus  pedalem, fucco  madente  amaro, radice  fab^  fimili,aliquado  nu/ 10 
mcrola.Habet  proxima  terree  maftichen  tuberculo  fabee,  quee  appofita  foeminaru  men 
les  trahere  dicitur.Tufa  cum  radicibus  tota,  diuiditur  in  paftillos,  contra  ferpentes  argu/ 
mento  probabili.  Siquidem  mures  agreftes  laefi  ab  his, hanc  effe  dicutur.  Succus  ex  uino 
codta;,aluu  fiitit.Eadem  palpebraru  pilos  inordinatiisimos,  pro  gummiefficacifsimere/ 
git.  Dorotheus  ftomacho  &  concoctionibus  utilem  carminibusfuis  pronunciauit.  Ali/ 
qui  foeminis  Si  oculis ,  generationiqj  utrorum  contrariam  putauere;  Inter  ea  quae  teme/ 
re  manduntur,boletos  merito  pofuerim,  opimi  quide  hos  cibi,  fed  immenfo  exemplo  in 
crimen  adductos,  ueneno  Tiberio  Claudio  principi  per  hac  occafionem  a  coiuge  Agrtp 
pina  dato:quo  facto  illa  terris  uenenum  alterum,Gbicp  ante  omnes,  Neronem  fuum  de/ 
dit.Quorundam  ex  his  facile  nolcutur  uenena ,  diluto  rubore, rancido  afpectu.  liuido  in/  20 
tus  colore,  rimola  ftria ,  pallido  per  ambitum  labro.  Non  funt  heee  in  quibufdam,ficciq; 

Si  nitri  fimiles ,  ueluti  guttas  in  uertice  albas  ex  tunica  fua  gerunt ,  Voluam  enim  terra  ob 
hoc  prius  gignit ,  ipium  poftea  in  uolua  ceu  in  ouo  eft  luteu .  Nec  tunica  minor  gratia  in 
cibo  infantis  boleti.  Rumpitur  heee  primo  nalcete, mox  in  pediculo  corpus  abfomitur,ra 
ro£p  unquam  geminis  ex  uno  pede .  Origo  prima  caufaqp  e  limo ,  Si  acefcente  fucco  ma/ 
dentis  terree, aut  radicis  fere  glandifera :  inirioq?  Ipuma  lentior ,  dein  corpus  membrana: 
fimile,mox  partus.  Vt  diximus, ilia  perniciaIia,prorlus  improbanda.Si  enim  caligaris cia 
uusjferriue  aliquarubigo ,  autpanni  marcor  affuerit  nafcenri,  omnem  ilico  fuccum  alte/ 
num  faporemqrin  uenenum  decoquit :  deprehenaifleq?  nifi  agreftes  poflunt  atque  qui 
colligunt.  Ducunt  ipfi  alia  uitia,  nunc  quidem  fiferpentis  cauernaiuxta  fuerit,  fi  pate/ 30 
Icentes  primo  adhalauerit,  capaci  uenenorum  cognatione  ad  uiriis  accipiendum .  Itaque 
caueri  conueniet,priufquam  fe  condant  ferpentes.Signa  erunt  tot  herbee, tot  arboresfra 
ticesc^,abemerfu  earum  ad  latebram ufqueuernantes:  Si ucl fraxini  tantum  folia, nec 
poftea  nafcenria,nec  ante  decidenria.Et  boletis  quidem  ortus  occafuscp  omnis  intra  dies 
leptem  eft, 

Defungis,&fiIphio,&dclafere.  Cap.  xxm 

TjTVngorum  lentior  natura, 8i  numerofa  genera, fed  origo  no  nifi  ex  pituita  arborum. 

X  Tutifti'mi,qui  rubent  callo, minus  diluto  rubore  quam  boleti.Mox  candidi,ueiutapi 
ce  flaminis  infignibus  pediculis .  Tertium  genus  fuilli,uenenis  accommodatifsimum.Fa/ 
milias  nuper  interemere,  SZ  tota  conuiuia,  Anneum  Serenum  pr^fe&um  Neronis  uigi/  40 
Ium,  Si  tribunos ,  8i  centuriones.  Qu^  uoluptas  tanta  ancipitis  cibiT  Quidam  difereuere 
arborum  generibus,fico, ferula, &gummi  ferentibus:  Nos  item  fago, aut  robore, autcu/ 
preflbjUtdiximus.Sedifta  quisfpondetin  uenalibusC  Omnium  colos  Iiuidus.Hisabe/ 
rit  ueneni  argumentum ,  quo  fimilior  fuerit  arborum  fici .  Aduerlus  h^c  diximus  reme/ 
dia,dicemusq3,interim  funt  aliqua  Si  in  his.Glaucias  ftomacho  utiles  putat  boletos.Sic/ 
cantur  pendentes  luilli,  iunco  transfixi,  quales  e  Bithynia  ueniunt.  Hi  fluxionibusalui, 
quasrheumarifmosuocant,medentur,  excrefcentibusqs  in  fede  carhibuseminuuntenim 
eas.  Si  tempore  abfumunt, Item  Ientigines,&  mulierum  uitia  in  facie .  Lauanrur  etiam  ut 
plutnbum,in  oculorum  medtcamenta.SQrdidisdceribqs,&  capitis  eruptionibus, canum 

morfibus 


morfibusexaqua  illinuntur.  Libet  8C  coquendi  dare  aliquas  communes  in  omni  eoge/ 
nere  obferuationes, quando  ipfe  fuis  manibus  delicia  prceparant  hunc  cibum  folum ,  8£ 
cogitatione  ante  pafcuntur/uccineis  nouaculis  aut  argenteo  apparatu  comitante.  Noxij 
erunt  fungi,  qui  in  coquendo  duriores  fient:innocentiores,  qui  nitro  addito  coquentur,  fi 
uticp  percoquatur.Tutiores  fient  cu  carne  codi,aut  cu  pediculo  piri.  Profant  &pira  con 
feftim  fumpta.  Debellat  eos  &  aceti  natura, cotraria  rjs.  Imbribus  proueniut  omnia  h:ec. 

Imbre  &fi!phion.  Venit  primo  £  Cyrenis ,  ut  didum  eft.  Ex  Syria  nunc  maxime  im/ 
portatur, deterius  Parthico ,  fed  Medico  melius ,  extindo  omni  Cyrenaico, ut  diximus. 
Vfus  filphrj  in  medicina.Nam  folia  ad  expurgandas  uuluas,peIIendosqj  emortuos  par 
totus  decoquuntur  in  uinoalbo  odorato,  ut  bibatur  menfura  acetabuli  a  balineis .  Radix 
prodeft  arterqs  exafperatis,&  colledionibus  fanguinis  illinitur .  Sed  in  cibis  concoquitur 
sgre.Inflationes  facit  &  rudus.  Vrina:  quocp  noxia.  Sugillatis  cum  uino  &  oleo  amicifsi 
ma,  &cum  cera  ftrumis.  Verrucas  fedis  crebriore  eius  fuffitu  cadunt.Lafer  efilphio  pro/ 
fluens  quo  diximus  modo,  inter  eximia  naturx  dona  numeratum, pluribus  compofitio/ 
nibus  inferitur.Per  fe  autem  algores  excalfacit.  Potum  neruorum  uitia  extenuat.  Fcemi/ 
oisdatur  in  uino.  Et  lanis  mollibus  admouetur  uulua:  ad  menfes  ciendos.Pedum  dauos 
circumfcarificatos  ferro, mixtum  cerce  extrahit.  Vrinam  ciet  ciceris  magnitudine  dilutum. 
Andreas  fpondet,copiofius  fumptu  nec  inflationes  facere,& concodioni plurimum  con 
ferre  fenibas  &  faeminisffitem  hyeme  quam  ceftate  utilius,8£  tum  aquam  bibentibus:  ca/ 
i»  uendumcp  ne  qua  intus  fit  exulceratio.  Ab  aegritudine  recreationi  efficax  in  cibo.Tempe 
ftiue  enim  datum,  cauteri}  uim  obtinetiaffuetis  etiam  utilius  quam  expertibus.  Ad  exte/ 
racorporum, indubitatas  confefsiones  habet. Venena  telorum  8t  ferpentiu  extinguit  po 
tura, ex  aqua  uulneribus  his  circumlinitur .  Scorpionum  tantu  plagis  ex  oleo.  Viceribus 
aero  non  maturefcetibus,cum  farina  hordeacea,  uel  fico  ficca.Carbuncults  cum  ruta,uel 
cum  meile, uel  per  fe  uifco  fuperlitum  ut  hasreat :Sic  81  ad  canis  morfus.Excrefcetibus  cir 
cafedem,  cum  tegmine  punici  mali  ex  aceto  decodu.  Clauis  pedum, qui  uulgo  mortici/ 
ni  appellantur, nitro  mixto,ante  fubadum.  Carnes  replet  cum  uino  6:  croco, aut  pipere, 
autmurium  fimo  81  aceto.Perniones  ex  uino  fouet,&  ex  oleo  codum  imponitur :  Sic  8Z 
callo.Clauis  pedu  fuperrafis  prascipu^  utilitatis.Contra  aquas  malas, peftilentes  tradus, 
30  ueldies.In  tufsi,uua,fellis  ueteri  fuffiifione,hydropifi,raucitatibus:  Confeftim  enim  pur 
gat  fauces,  uocem^  reddit.Podagras,in  ipongia  dilutum  pofca  lenit.Pleureticis  in  forbi/ 
tione  uinum  poturis  datur, contradionibus,opifthotonicis,ciceris  magnitudine  cera  cir/ 
cumlitum.In  angina  gargarizatur.  Anhelatoribus  81  in  tuffi  uetufta,cum  porro  ex  aceto 
datur :  reque  ex  aceto  his  qui  coagulu  Iadis  forbuerint.Praecordioru  uitrjs,{yntedicis,co/ 
mitialibus  in  uino,  in  aqua  mulfa  lingua:  paralyfi.  Coxendicibus  8C  lumboru  doloribus 
cum  decodo  meile  illinitur .  Non  cenfaerim  quod  autores  fuadent,  cauernis  dentium  in 
dolore  inditum  cera  includi ,  magno  experimento  hominis  qui  fe  ea  de  caufa  pr^cipita/ 
uitex  alto .  Quippe  tauros  inflamat  naribus  illitis,  ferpentes  auidiffimas  uini  admixtum 
tumpit.Ideo  nec  inugi  fuaferim  cum  attico  meile, licet  pracipiant.Quas  habeat  utilitates 
40  admixtum  alt}s,immenfum  eft  referre,  8i  nos  fimplicia  tradamusrquoniam  in  his  natu/ 
ram  effie  apparet,  in  illis  coieduram  fiepius  fallacem, nulli  fatis  cuftodita  in  mixturis  con/ 
cordia  natura:  ac  repugnantia .  Qua  de  re  mox  plura  dicemus. 

De  natura  mellis  81  aqua  mulfa ,  81  quare  genere  ciborum  mores  immutentur ,  8t 
de  melitite  &  cera:&  contra  copofi  tiones  medicorum.  Cap.  xxmi 

TVTOn  effiet  mellis  autoritas  in  precio  minor  qudm  laferis ,  ni  ubique  nafceretur :  illud 
IN  ipfa  fabricata  fit  natura, fed  huic  gignendo  animal,ut  diximus:innumeros  ad  ufus, 
0  quoties  mifceatur  xftimemus .  Prima  propolis  alueorum  (de  qua  diximus)  aculeos  & 
omnia  infixa  corpori  extrahit, tubera  difcutit,dura  concoquit,dolores  neruorum  mulcer, 
ulceraque  iam  defperantia  cicatrice  includit .  Mellis  quidem  ipfius  natura  talis  eft ,  ut  pu/ 

M  5  trefcere 


414  C.  PLINII  NATVRALIS 

trelcere  corpora  non  finat,  iucundo  (apore  atq?  non  afpero,alia  quam  falisnatura.  Faur 
cibus, tonfiilis,  angina,  omnibusq^  oris  defiderqs  utilifsimum,arefcentiep  in  febribus iin/ 
gure.Iam  uero  peripneumonicis ,  pleuriticis  decodlu .  Item  uulneribus  a  ferpente  percuf 
fis.Et  contra  uenena  fungorum .  Paralyticis  in  mulfo ,  quanquam  fu#  mulfo  dotes  coti/ 
ftant.Mel  aurib.  inftillatur  cu  rofaceodendcs  &  foeda  capitis  animalia  necat.  Vfusdefpn 
mati  femper  aptior,  ftomachum  tamen  indat, bilem  auget,  faftidium  creat,  Si  oculis  per 
fe  inutile  aliqui  arbitrantur.  Rurfus  quidam  angulos  exulceratos  meile  tangi  fuadent. 
Mellis  caufas  atque  differentias  nationesqj  &  indicationem,in  apium ,  ac  deinde  florum 
natura  diximus, cum  ratio  operis  diuidi  cogerer  mifcenda.  Rurfus  naturam  rerum  per/ 
nofcere  uolentibus,in  mellis  operibus  &  aqua  muifa  tracftari  debet.  Duo  genera  eius,  Iu/  >» 
bitce  ac  recentis,  alterum  inueteraUE.  Repentina  defpumato  meile  prsdaram  utilitatem 
habet  in  cibo  ^grotantium  leui,  hoc  eft  alicae  elut^,uiribus  recreandis,  ore  ftomachoque 
muicendo ,  ardore  refrigerando .  frigidam  enim  utilius  dari  uentri  molliendo,  inuenio 
apudautores.  hunc  potu  bibendum  alfiofis:  Item  animi  humilis&pr;rparci,quosiliidi/ 
xere  micropfychos.Et  eft  ratio  iubtilitatis  immenfe  a  Platone  defcendes:Corpufcu!is  re 
rum  leuibus,fcabris,angulofis, rotundis, magis  aut  minus  ad  aliorum  naturam  accedenti/ 
bus,ideon5  eadem  omnibus  amara  aut  dulcia  eflfe.Sic&  in  lalfitudine  proniores  effc  ad 
iracundia,&  in  fiti.Ergo  8C  haec  animi  afperitas ,  ieu  potius  animae ,  dulciore  fucco  mitiga/ 
tur.Lenit  tranfitu  fpiritus,&:  molliores  facit  meatus, ne  fetndat  euntem  redeuntemcp.Ex/ 
perimenta  in  fe  cuiqy.  Nullius  no  iralucftuscp,  triftitia  8C  omnis  animi  impetus  cibo  mol/  29 
iitur.Ideoq?  obferuanda  funt,  qux  non  folum  corporum  medicinam,  fed  81  morum  ha/ 
bent.  Aqua  muifa  &  tufsientibus  utilis  traditur, calefadla  inuitat  uomitiones.Contraue 
nenum  pfim.mythtj  falutaris,additooleo.Item  contra  hyofcyamu,cum  lacfte  maximeafi 
nino,6i  contra  halicacabu,ut  diximus.  Infunditur &  auribus  81  genitaliu  fiftulis .  Vuluis 
|  imponitur  cum  pane  molli ,  fubitis  tumoribus,  luxatis,  leniendis^  omnibus  .Inuetcrata: 
ufutn  damnauere  pofteri, mirius  innocentem  aqua,minusq?  uino  firmum.Longa  tamen 
uetuftate  tranfit  in  uinu,ut  conftat  inter  ces,ftomacho  inutiiifilmu,neruisqj  contrarium, 
Semper  mulfum  ex  uetere  uino  utiliftimu ,  facillime^  cum  meile  cocorporatur,  quod  ia 
dulci  nunquam  euenit.Ex  auftero  fadtum  non  implet  ftomachu,necp  ex  decodlo  meile, 
minuscp  inflat,quod  fere  euenit.  Appetendi  quocR  reuocat  auiditate  cibi.Aluu  mollit  fri  $o 
gido  potu  pluribus, calido  fiftit, Corpora  auget.Multi  fenecftam  longam  mulfi  tantunu 
tritu  tolerauere,  neq?  alio  ullo  cibo,  celebri  Pollionis  Romuli  exepioiCentcflmu  annum 
excedente  eu  diuus  Auguftus  holpesinterrogauit,  quana  ratione  maxime  uigore  illum 
animi  corporisc^  cuftodiffet.  At  ille  refponditrlntus  mulfo, foris  oleo.  Varro  regiu  cogno 
minatu  morbum  arquatu  tradit,quonia  mulfo  curetur.  Melitites  quo  fieret  modo  ex  mu 
fto 8i  meile, docuimus  in  ratione  uini .  Seculis  iam  fieri  no  arbitror  hoc  genus ,  inflationi/ 
bus  obnoxiu.  Solebat  tamen  inueteratu  alui  caufa  dari  in  febre:  Ite  articulario  morbo;& 
neruorum  infirmitate  laboratibus ,  8i  mulieribus  uini  abftemqs.  Mellis  natura  adnexa 
cera  eft, de  cuius  origine, bonitate, nationibus  fuis  diximusIocis.Omnisautem  mo!lit,ca/ 
lefacit, explet  corporamccens  melior.  Datur  in  forbitione  dy  fentericis,fauic£  ipfi,  in  pulte  4« 
alira  prius  toflra.  Aduerfatur  lacftis  naturae :  ac  milrj  magnitudine  x.grana  ce  ra  haufta, 
non  patiutur  coagulari  lac  in  ftomacho.Si  inguen  tumeat, alba  cera  in  pube  fixiffe  reme. 
dio  eft.Nec  huius  ufus,quos  mixta  alrjs praftat, enumerare  medicina  pofsit,ficuti  nec  cx 
teroruqu^cu  aliis  profunt.Ifta, ut  diximus, ingeniis  coftant.  Non  fecit  cerata, malagma 
ta,emplaftra,collyrta, antidota, parens  illa  ac  diuinarerum  artifex:officinaruha;c3imibue 
rius  auaritra  comenta  funt.Natura  quide  opera  abfoluta  atcpperfccfta  gignutunpaucis 
ex  caula  non  ex  coniectura  rebus  aftumptis,ut  fucco  aliquo  ficca  temperetur  ad  meatus, 
aut  corpore  alio  humentia  ad  nexus.ScrupuIadm  quide  colligere  ac  miicere  uires,no  con 
iecfturce  humang  opus,fed  impudentigeft.Nos  nec  Indicarum  Arabicarum^ mercium, 


H  I  ST  O  R  I  A  E-  LIBER  XXII  415 

aut  extettii  orbis  attingimus  medicinas.  N5  placent  remedtjs  tam  iongenalcentia:  nono 
bisgignunomimb  fte  illis  quidem,alioquin  no  uenderent.Odoru  cauia  unguentorum^ 
#  deliciam, fi  placet, etiam  fuperftitioais  gratia  emantur, quonia  thure  fupplicamus  #  co 
ftoSalute  quide  line  his  polle  coftare,uel  ob  id  probabimus ,  ut  tanto  magis  fui  delicias 
pudeat.Sed  medicinas  e  floribus  coronamentiscp  #  hortenfrjs,  quxcp  mandutur  herbis 
profecuti,quonam  modo  frugum  omittemusC'  Nimirum  #  has  indicare  conueniet. 

Medicina  ex  frugibus.  Cap.  xxv 

TN  primis  fapientifsima  animalia  elfe  conftat,  qus  fruge  uefcatur.Siliginis  grana  com 
lbiifta  #  trita  in  uino  aminso,oculis  illita  epiphoras  {edant:  Tritici  uero  ferro  cSbufta 
i°  ijs,qus  frigus  uflerirprslentaneo  funt  remedio.  Farina  tritici  ex  aceto  coda,  neruorutn 
contradionibus,cum  rofaceo  uero  #  fico  ficca  myxisc^  decoctis  furfures  tonfillisfauci/ 
busq?  gargarizatione  profunt.  Sex.  Pomponius  prstorij  uir i  pater ,  Hilpanis  citerioris 
princeps, cu  horreis  fuis  uentilandis  prsfideret,cotreptus  dolore  podagra, merfit  in  triti/ 
cum  fefefuper  genua  jleuatuscp  Occatis  pedibus  mirabile  in  modu ,  hocpoftea  remedio 
ufus  eft.  Vis  tanta  eft,ut  cados  plenos  ficcet. Palea  quocg  tritici  uel  hordei  calida  imponi 
ramicum  incdmodis  experti  iubent.quacp  decodf  funt  aqua  foueri.Eft  in  farre  uermicu 
lus  teredini  fimilis.-quo  cauis  dentium  cera  inclufo,  cadere  uitiati  dicuntur,  etiam  fi  fricen/ 
rur.Olyram  arincam  diximusuocari.Hacdecoda  fit  medicamentu,quod  ^gyptrjatha 
ram  uocant,mfantibus  utilifsimum ,  fed  #  adultos  illinunt  eo.  Farina  ex  hordeo  #  cru/ 
20  decoda,colledioes  impetusq?  difcutit,lenit  #  cocoquit .  Decoquitur  alias  in  mulla 
aqua, aut  fico  ficca.  Ad  iocineris  dolores  eam  in  pofca  pofitam  cocoqui  opus  eft,  aut  cum 
uino. Cum  uero  inter  coquendum  difcutienduqs  cura  eft,tunc  in  aceto  melius,aut  in  fece 
aceti,  aut  cotoneis  pirisue  decodis .  Ad  multipedam  morius  cum  meile,  ad  ferpentiu  in 
aceto,#  cotra  fuppurantia ,  ad  extrahendas  luppurationes  ex  pofca,addita  refina  #  ga!/ 
la.Ad  concoctiones  uero  8C  ulcera  uetera, cum  refina  .  Ad  duritias  cum  fimo  columbaru, 
aut  fico  ficca,aut  cinere .  Ad  neruorum  inflammationes,  aut  ioteftinorum  uel  lateru,  uc! 
uiriliumdolotesjcum  papauere  aut  meliloto,  #  quoties  ab  ofsibus  caro  recedit.  Ad  ftru/ 
mas  cum  pice,#  impubis  pueri  urina.Cum  oleo  #  fcendgrsco  cStra  tumores  prscordio 
rum,uel  in  febribus  cum  meile  uel  adipe  uetufto.  Suppuratis  triticea  farina  multo  lenior. 
Neniis  cum  hyolcyami  fucco  illinitur.  Ex  aceto  #  meile  lentigini.  Zex3  ex  qua  alicam 
fieri  diximus, efficacior  etia  hordeacea  uidetui*,trimeftris  mollior.  Ex  uino  rubro  ad  fcor/ 
pionum  ictus  tepida  ,#  fanguinem  excreantibus:  Item  arteris.Tufsicum  caprino  feuo, 
autbutyro.Ex  fcenogrsco  mollilsima  omniu.  Vicera  manantia  fanat,  #  furfures  corpo 
ris,ftomachi  dolores ,  pedes  #  mammas  cum  uino  #  nkso  coda.  iErina  magis  ceteris 
purgat  ulcera  uetera,#  gangrenas.Cum  rhaphano  #  fale  #  aceto  lichenas.Lepras  cum 
fulphure  uiuo .  Et  capitis  dolores  cum  adipe  anlerino  impolita  fronti.  Strumas  #  panos 
concoquit  cum  fimo  columbino ,  #  lini  femine  decoda  in  uino .  De  polents  generi/ 
busia  frugum  loco  fatis  diximus ,  locorum  ratione  a  farina  hordei  diftat  eo  quod  tor/ 
retur,obid  ftomacho  utilis,  Aluum  fiftit,  impetuscprubicunditumoris.  Ec  oculis  illi/ 
4°  nitur  #  capitis  dolori  cum  menta, aut  alia  refrigerante  herba.Item  pernionibus  &  ferpen 
tium  plagis :  Item  ambuftis  ex  uino .  Inhibet  quoque  puftulas.  Farina  in  pollinem  fub/ 
acta,uim  extrahendi  humoris  habet ,  ideo  #  cruore  fuftufisin  fafcias  ufque  fanguinem 
perducit.  Efficacius  in  fapa.  Imponitur  #  pedum  callo  dauisque .  Nam  cum  oleo  uetere 
ac  pice  decodo  polline,  codylomata  # alia  omnia  fedis  uitia  quam  maxime  calido  mira 
bilem  in  modum  curantur.  Pulte  corpus  augetur.  Farina  qua  charta  glutinantur,  lan/ 
guinem  excreantibus  datur  tepida  forbenda  efficaciter.  Alica  res  Romana  eft,#  non 
pridem  excogitata ,  alioquin  nonptifans  potius  laudes  Icripfiflent  Grsci.  Nondum 
arbitror  Pomperj  Magni  state  in  ufu  fuifte,  #ideo  uixquicquam  de  ea  fcriptumab 
Afclepiadis  fchola,  Efte  quidem  eximie  utilem  nemo  dubitat, flue  eluta  detur  ex  aqua 

M  4  mulla 


C.  PLINII  NATVRALIS 


4*S 

mulfa,fiue  in  forbitiones  decodla,fiue  in  pultem.Eadem  in  aluo  fiftenda  tbrretur3deinfa 
uorum  cera  coquitur ,  ut  fupra  diximus .  Peculiariter  tamen  longo  morbo  ad  habitudi/ 
nem  redacflis  fubuenit3ternis  eius  cyathis  in  fextariu  aquas  fenfim  decodtis,  donec  omnis 
aqua  confumatur.  Poftea  fextario  lacftis  ouilli  aut  caprini  addito  per  cotinuos  dies,  mox 
adiedto  melle.Tali forbitionis  genere  emendantur  (yntexes.  Milio  fiftitur  aluus3difcu/ 
tiuntur  tormina, in  quem  ufum  torretur  ante.Neruorum  doloribus  85  alqs  feruens  in  fac/ 
co  imponitur:  neq?  aliud  utilius,quoniam  leuiflimum  molliflimumc^  eft,  85  caloris  capa/ 
ciflimu.  Itac^  talis  ufus  eius  eft  ad  omnia  quibus  calor  profuturus  eft.  Farina  eius  cum 
pice  liquida,  ferpentium  85  multipeda  plagis  imponitur.  Panicum  Diodes  medicus 
mei  frugum  appellauit .  Effedtus  habet  quos  milium.  In  uino  potum  prodeft  dyfenteri/ 
cis.Simi!iter  his  qus  uaporada  funt,excalfadtum  imponitur.  Siftit  aluum  in  Iadte  capri/ 
no  decocftum,&bis  die  hauftum:  Sic  prodeft  85  ad  tormina.  Sefama  trita  in  uino  fum 
pta, inhibet  uomitiones.  Aurium  inflamationi  illinitur  85  ambuftis.Eadem  efficit  dum 
in  herba  eft.  Hoc  amplius  oculis  imponitur  decodta  in  uino .  Stomacho  inutilis  cibus, & 
anitrra  grauitatem  facit, Stellionum  morfibus  refiftit:  Ite  ulceribus, qu^  cacoethe uocat. 

Et  auribus  oleu  quod  ex  ea  fit3prodefle  diximus.  Sefamoides  d  Emilitudine  nome  acce/ 
pit  grano  amaro,folio  minore .  Nafcitur  in  glareofis.  Detrahit  bile  in  aqua  potu.Semen 
illinitur  igni  facro,  diicutitpanos.  Eft  etiamnu  aliud  fefamoides  Anticyra:  nafcens ,  quod 
ideo  aliqui  anticyricon  uocantrcnetera  fimile  erigeronti  herbide  qua  fuo  dicemus  loco. 
Granum  fefanra  datur  in  uino  dulci  ad  detradtiones,  quantum  trinis  digitis  capitur ,  mi/ « 
fccntq?  ellebori  albi  unu  85  dimidium  obolu,  purgatione  eam  adhibentes ,  maxime  infa» 
nx  melancholia,  comitialibus,  podagris.  Et  per  fe  drachma  pondere  exinanit.  Hor/ 
deum  optimum,quod  candidiftimum.Succus  decodti  in  aqua  coelefti  digeritur  in  paftil/ 
los,ut  infudarur  exulceratis  interaneis,  85  uuluis.  Cinis  eius  ambuftis  illinitur,  81  carnibus 
quae  recedunt  ab  oflibus,&  eruptionibus  pituita, muris  aranei  morfibus.Idem  afpcrfofa 
leae  meile,  candorem  dentibus,  85  fuauitatem  oris  facit.  Eos  qui  pane  hordeaceo ututur, 
morbo  pedu  tentari  negant .  Nouemcp  granis  fi  furunculu  quis  circuducat ,  fingulis  ter, 
manu  finiftra,8£omnia  in  igne  abt]'ciat3cofeftim  fanari  aiunt.  Eft&  herba  phceniceaap 
pellata  a  Gnecis ,  a  noftris  uero  hordeu  murinum .  H^c  trita  ex  uino  pota, praelate  ciet 
menfes.Ptifamequ^  ex  hordeo  fic, laudes  uno  uolumine  condidit  Hippocrates,qua:nuc  jo 
omnes  in  alicam  tranfeunt.  Contra  quanto  innocentior  eft  alica.  Hippocrates  tantu  for/ 
bitionis  gratia  laudauit,  quoniam  lubrica  ex  facili  hauriretur ,  quonia  fitim  arceret ,  quo/ 
niam  in  aluo  no  intumefeeret,  quonia  facile  redderetur,  85  afluetis  hic  (olus  cibus  in  febri 
bis  die  poflet  dari ,  tantum  remotus  ab  iftis  qui  medicinam  fame  exercent.  Sorbitionem 
tamen  dari  rotam  uetuit,aliudue  quam  fuccum  ptiiang.Item  quadiu  pedes  frioidieflent, 
tunc  quidem  nec  potionem  dandam:Fit  85  ex  tritico  gludnofior,arteriaecp  exulcerate  uti 
lior.  Amylon  hebetat  oculos,&  guls  inutile  contra  quam  creditur.  Item  fiftit  aluum, epi/ 
phoras  oculorum  inhibet,8£  ulcera  fanat.Item  puftulas  &  fluxiones  fanguinis,genasdu/ 
ras  emollit.  Datur  cum  ouo  his,  qui  fanguinem  reiecerint.  In  ueficte  uero  dolore,  femun/ 
cia  amyli  cu  ouo  85  pafli  tribus  ouis  iufferuefad:a,a  balineo.  Quin  85  auenacea  farina  de/  4° 
cocta  in  aceto, n^uos  tollit.  Panis  hic  ipfe  quouiuitur ,  innumeras  pene  cStinet  medici 
nas.  Ex  aqua  35  oleo  aut  rolaceo  mollit  collecftiones ,  ex  aqua  mulfa  duritias  ualde  miti/ 
gat .  Datur  ex  uino  ad  difeutienda  quie  pneftringi  opus  fit,  35  fi  magis  etiamnum  ex  ace/ 
co:  Aduerfus  acutas pituira  fluxiones,  quas Graeci  rheumatifmos  uocant :  Item  ad 
percuffa, luxata.  Ad  omnia  autem  haec  fermentatus,  qui uocaturautopyros, utilior. II/ 
linitur  35  paronychias ,  85  callo  pedum  in  aceto.  Vetus  aut  nauticus  panis  tufus  atque 
iterum  coctus,  fiftit  aluum.  Vocis  ftudiofis,  85  contra  diftillationes,  ficcum  efle  primo 
cibo  utiliflimum  eft .  Sitanius ,  hoc  eft  k.  trimeftri ,  incufla  in  facie,  aut  diiquamata,  cum 
meile  aptiflime  curat.  Candidus  £gris,aqua  calida  frigidaue  madefadtus,  leuiflimum  ci/ 


HISTORIAE  LIBER  2CXII  4iy 

bura  probet .  Oculorum  tumori  ex  uino  imponitur .  Sic  Si  puftulis  capitis ,  aut  adieda 
arida  myrto .  Tremulis  panem  ex  aqua  cflfe  ieiunis  ftatim  a  balineis  demcnftrant.Quin 
Sigrauitatcm  odorum  in  cubiculis  uftus  emendat ,  8C  uini ,  in  faccos  additus.  Auxilia/ 
tur  8i  faba.Nancp  folida  frida,feruen5t^  in  acre  acetu  conieda,torrninibus  medetur.  In 
cibo  frefla, 8i cum  allio  coda, contra  deploratas  tufles  fuppurationescp  pedorum, quoti 
diano  cibo  fumitur:  Si  comanducata  ieiuno  ore,  etiam  ad  furunculos  maturandos  difcu/ 
ticndosue  imponitur :  Si  in  uino  decoda ,  ad  teftium  tumores  8i genitalium .  Lomento 
quoque  exaceto  dccodo, tumores  maturat  atqj  apcrit.Item  liuoribus,combuftismede/ 
tur.  Voci  eam  proderie ,  autor  eft  M.  Varro.  Fabalium  etiam  filiquarum  cinis,ad  coxen/ 
io  dices, 8i  ad  neruorum  ueteres  dolores, cum  adipis  fuilli  uetuftate  prodeft.  Et  per  ie  corti/ 
ccsdecodi  ad  tertias  fiftunt  aluum »  Lens  optima  qua:  facillime  coquitur ,  eadp  qu^ 
maxime  aquam  abforbet.  Aciem  quidem  oculorum  obtundit,Siftomachum  inflat,  fcd 
aluum  Gftitin  cibo,magisqp  diicoda  ccelefti  aquareadem  foluit,  minus  percoda.Cruftu 
las  ulcerum  rumpit ,  eaq?  qua:  intra  os  funt ,  purgat  Si  aftringit.Collediones  omnes  im/ 
poiica  fedat ,  maximeqj  exulceratas  Si  rimolas .  Oculorum  autem  epiphoras  cum  meli/ 
loto  aut  cotoneo .  Contra  fuppurantia  cum  polenta  imponitur.  Decodce  fuccus,  ad  oris 
exulcerationes  Si  genitalium  adhibetur:  Ad  fedem,cum  rofaceo  aut  cotoneo:  In  rjs  quas 
acrius  remedium  exigant  cum  putamine  punici,  meile  modico  adiedo.  Ad  id  demuni 
ne  celeriter  inarefcat,adfjciunt  Si  bet^  folia.Imponitu  r  Si  ftrumis  paniscp,uel  maturis  ue! 
mature(centibus,ex  aceto  difcoda.Rimis  ex  aqua  mu!fa:Si  gangrenis  cum  punici  tegmi 
ne.Item  podagris, cum  polenta, Si  uulu is ,  Si  renibus,  pernionibus,  ulceribus  difficile  cica/ 
tricem  trahentibus  .  Propter  diffolutionem  ftomachi  xxx.  grana  lentis  douorantur.In 
choleris  quoque  Si  dyfenteria,efficacior  eft  in  tribus  aquis  coda:  in  quo  ufu  melius  fem? 
peream  torrere  aut  tundere ,  ut  quam  tenuiftima  detur, uel  per  fe ,  uel  cum  cotoneo  tria/ 
lo,aut  pyris,  aut  myrto,  aut  intubo  erratico,  aut  beta  nigra,  aut  plantagine.  Pulmomeft 
inutilis ,  Si  capitis  dolori ,  neruofisq?  omnibus, Si  felli,  nec  fomno  facilis :  ad  puftulas  uti/ 
lis,igniq?  iacro  Si  mammis  in  aqua  marina  decocta, in  aceto  autem  duritias  SC  ftrumas  di 
fcutit .  Stomachi  quidem  caufa ,  polenta  modo  potionibus  infpergitur .  Qu-ce  funt  am/ 
bufta,aqua  femicoda  curat,poftea  trita, Si  per  cribrum  effufo  furfure,  mox  procedente 
it  curatione  addito  melle.Ex  pofca  coquitur  ad  guttura.Eft  Si  paluftris  Iens, per  fe  nafcens 
inaqua  no  fluente,refrfgeratorte  natura :  Propter  quod  colledionibus  illinitur,Si  maxi 
me  podagris, Si  per  fe  Si  cum  polenta:glutinat  Si  interanea  procidentia.  Eft  Si  fylueftris 
elifphacos  dida  a  Gracis ,  ab  alrjs  phacos .  Ea  eft  farina  lente  leuior ,  Si  folio  minore ,  at/ 
que  (icciore  Si  odoratiore.Eft  Si  alteru  genus  cius  Iylueftris,odore  graui-.h^c  mitior.  Fo/ 
liahabeteotonei  mali  effigie, fed  minora  8icandida,quarcum  ramis  decoquuntur.Men/ 
les cict 6i u rtnas ,  Sipaftiriaca: marina idus fanat.  Torporem  autem  obducit  percuffo 
loco.  Bibitur  cum  abfinthio  ad  dyfenteriatru  Cum  uino  eadem  commorantes  menfes 
trahit.  Abundantes  fiftit  decodo  eius  poto.Per  fe  impofita  herba, uulnerum  fimguinem 
cohibet.  SanatSi  ferpentium  morfus.  Et  fi  in  uino  decoquatur,  pruritus  teftium  fe/ 
40  dat.  Noftri,qui  nunc  funt,herbarfj  elelifphacon  Gr^ce, Latine  faluiam  uocanr,mentce 
Gmilem, canam, odoratam:  partus  emortuos  ea  appofitaextrahut.Item  uermes  aurium 
ulcerumq?.  Cicer  Si  fylueftre  eft,folrjs  fatiuo  fimilc,odore  graui.Si  largius  fumatur,  al/ 
uusfoluitur,  Si  inflatio  contrahirur,5i  tormina .  Toftum  falubrius  habetur.  Cicercula 
etiamnum  magis  in  aluo  proficit .  Farina  utriufquc  ulcera  manantia  capitis  fanat,  effica/ 
cius  fylueftris.Item  comitiales  Si  iocinerum  tumores, Si  ferpentium  idus.Ciet  menfes  8Z 
urinas, grano  maxime .  Emendat  Si  lichenas , 8i  teftium  inflammationes ,  regium  mor/ 
bum,hydropicos.L^dunt  omnia  h^c  genera  exulceratam  ueficam,Si  renes.  Gangrenis 
utiliora  cum  melle,8ihisqua:cacoethe  uocantur.  Verrucarum  in  omni  genere  prima  lu/ 
nalingulis  granis  fingulas  tangunt,  eaque  grana  in  linteolo  deligata  poft  feabfjciunr, 

ita  fu 


418  -  Cr  PLINII  NATVRALIS 

ita  fugari  uitium  arbitrantes .  Noftri  prcecipiunt  arietinum  in  aqua  cum  fale  difcoquere, 
ex  co  bibere  cyathos  binos  in  difficultatibus  urin&:  Cic  Si  calculos  pellit,  morbuq;  rcgiu: 
Eiufdcm  folrjs  (armentiscp  decodis  aqua,  quam  maxime  calida, morbos  pedum  lenit,# 
ipfum  calidum  tritumcp  illitum.  Columbinidecodi  aqua,  horrorem  tertiana  Si  quarta/ 
t\x  minuere  creditur.  Nigrum  autem  cum  gallce  dimidio  tritum ,  oculorum  ulceribus  ex 
paflo  medetur .  De  eruo  quadam  in  mentione  eius  diximus ,  nec  potentiam  ei  mino/ 
rem  ueteres  quam  brafficce  tribuere .  Contra  ferpentium  idus  ex  aceto  ,  ad  crocodilo/ 
rum  hominumq?  morfum » Si  quis  eruum  quotidie  iciunus  edar,  lienem  eius  abfumi  cer/ 
tifiimi  autores  affirmant.  Farina  eius(ut  ait  Varro)  maculas  toto  corpore  emendat.  Ser/ 
perc  ulcera  non  patitur:  in  mammis  efflcaciffimum.CarbuncuIos  rumpit  ex  uino.Vrins  I0 
difficultates,  inflationem,  uitia  iocineris,  tcnafmon,  &  qux  cibum  non  fentiant ,  atropha 
appellata, toftum,&  in  nucis  audiant  magnitudinem  meile  colledum  deuoratumque 
corrigit.  Item  impetigines,ex  aceto  codum ,  Si  quarto  die  folutum .  Panos  in  meile  im/ 
pofltum  fuppurare  prohibet.  Aqua  dccodi  perniones  Si  pruritus  fanat  fouendo. 
Quin  &  uniuerfo  corpori, fi  quis  quotidie  ieiunus  biberit ,  meliorem  fieri  colorem  exifti/ 
mant .  Cibis  idem  hominis  alienum  *  V omitiones  mouet,aluum  turbat ,  capiti  Si  ftcma/ 
cho  oncf  oium.  Genua  quoq*  degrauat.Sed  madefadum  pluribus  diebus,  mitcfcit.  Bu/ 
bus  iumentisque  utiliffimum.  Siliqua  eius  uirides,priufquam  indureicant,  cum  fuocau/ 
le  folrjs  que  contriue ,  capillos  nigro  colore  inficiunt.  Lupini  quoqj  fylucftres  funt,  om/ 
ni  modo  minores  (atiuis,  prcgtcrquam  amaritudine.  Ex  omnibus  qua: eduntur, ficco nui 26 
li  minus  ponderis  eft ,  ncc  plus  utilitatis .  Mitefcunt  cinere  aut  aqua  calidis.  Colorem  ho/ 
minis  frequentiores  in  cibo  exhilarant,  Amari  contra  afpidas  ualent,  Vlcera  atra, aridi  de 
corticati qj  triti,fuppofito  linteolo, ad  uiuum  corpus  redigut.Strumas,  parotidas  in  aceto 
codi  difcutiunt.Succus  decodorum  cum  ruta  Si  pipere,  uel  in  febri  datur  ad  uentris  ani/ 
malia pellenda, minoribus  triginta  annorum: Pueris ucro  impofiti  inuentrem  ieiunis 
profunt.  Et  alio  genere  tofti,  8i  in  defruto  poti,  uel  ex  meile  fumpti.  Iidem  auiditatem  ci/ 
bi  faciunt,faftidium  detrahunt.  Farina  eorum  aceto  fubada,  papulas  pruritus'queinba/ 
lineis  if  ita  cohibet.  Si  per  fe  ficcat  ulcera.  Liuores  emendat.  Inflammationes  cum  polen/ 
ta  fedat.  Sylueftrium  efficacior  uis  eft  contra  coxendicum  Si  lumborum  debilitatem.  Ex 
i>fdem  decoda  lentigines^ fouentium  cutem  corrigunt, Si  uero  ad  mellis  craflitudinem  $o 
decoquatur  uel  fatiui,  uitiligines  nigras  Si  lepras  emendant.Satiui  quoque  rumpunt  car/ 
bunculos  impofitijpanos  Si  ftrumas  minuunt, aut  maturant.  Codi  ex  aceto, cicatricibus 
candidum  colorem  reddunt.  Si  uero  coelefti  aqua  difcoquantur,fuccusiile(megma  fit: 
quo  fouerc  gangrenas ,  eruptiones  pituita ,  ulcera  manantia ,  utiliflimum .  Expedit  ad 
lienem  bibere,  8£  cum  melie  menftruis  hasrentibus.  Licnicrudi  cum  fico  ficca  triti  ex 
aceto  imponantur .  Radix  quoque  in  aqua  decoda,  urinas  pellit.  Medentur  pecori  cum 
chamsleonteheiba  decodiaquain  potum  collata.  Sanant  Si  fcab/em  quadrupedum 
omnium, in  amurca  decodi.uel  utroque  liquore  poftea  mixto.Fumus  crematorum  culi/ 
ces  necat.  Irionem  inter  fruges  feiamce  fimilem  effe  diximus,&  d  Grcecis  eryfimon  uo/ 
cari:  Galli  uelarum  appellant.Eft  autem  fruticofam, folrjs  eruc«anguftioribuspaulo,fe/4o 
mine  nafturtq.  Vtiliffimum  tuffientibus  cum  meile, Si  in  thoracis  purulentis  excreationi/ 
bus.Datur  Si  regio  morbo, &  lumboru  uitqs,pleureticis,torminibus  cceliacis.lllinitur  ue/ 
ro  parotidum  Si  carcinomatum  malis.  Teftium  ardoribus  ex  aqua,  alias  cum  meile.  In/ 
fantibus  quoque  utiliflimum.  Item  ledis  uitqs  Si  articularqs  morbis,  cum  meile  Si  fico. 
Contra  uenena  etiam  efficax  potum .  Medetur  8i  fafpiriofis.Itemfiftulis,  cumaxun/ 
gia  ueteri,  ita  ne  intus  addatur.  Horminum  (emine  (ut  diximus)  cumino  fimileefl', 
cetero  porro, dodrantali  altitudine.  Duorum  generum  alteri  femen  nigrius,  Si  obion/ 
gum.  Hoc  ad  Venerem  ftimulandam ,  Si  ad  oculorum  argema&  albugines.  Alte/ 
ricandidius  femen  Si  rotundius.  Vtroquetufo  extrahuntur  aculei  excorpore:Per 

fe  illitum 


H  I  S  T  O-R  I  AB  LIBE  H'  XXIII  419 

fciHitum  ex  aqua, folia  ex  aceto  impofita,panos  per  fe  uel  cum  meile  difcutiunh  Item  fu/ 
tunculoSjpriufquam  capita  faciant,  omnesqj  acrimonias .  Quin  8i  ipfe  frugum  peftcs 
in  aliquo  funt  ufu.  Infelixdictum  eft  a  Virgilio  loIium.Hoc  tamen  molitum,ex  aceto  co 
daim,impofitumqj,fanat  impetigines,celerius  quo  fepius  mutatum  eft ,  Medetur  8i  po 
dagris,ali]SLp  doloribus  ex  oxymelite .  Curatio  h^c  i  ceteris  differt. Aceti  fextario  uno 
dilui  mellis  uncias  duas  iuftum  efttita  temperatis  fextarrjs  tribus, decoda  farina  Iolrj  fex/ 
tarijs  duobus ,  ufq?  ad  craffitudinem ,  calidumcjp  ipfum  imponi  dolentibus  membris.Ea/ 
dem  farina  extrahit  offa  fracfa .  Miliaria  appellatur  herba  qu*  necat  milium .  Hsec  triV 
ta.  Si  cornu  cum  uino  infufa,  podagras  iumentorum  dicitur  fanare .  Bromos  femen  eft 
>o  fpicam  ferentis  herba: ,  nafeitur  inter  uitia  fegetis  auens  genere ,  folio  Si  ftipula  triticum 
imitatur.In  cacuminibus  dependentes,paruulas  uelut  locuftas  habet.  Semen  utile  ad  ca/ 
taplafmata,atque  hordeum  8C  fimilia.Prodeft  tufsientibus  fuccus.  Orobanchen  appel/ 
huimus  necantem  eruum  81  iegumina,alq  cynomorion  eam  appellant,afimilitudine  ca/ 
nini  genitalis,cauliculus  eft  fine  folt)S,pinguis,rubens.Eftur  8i  per  fe,  in  patinis  cum  tene/ 
raeft  decoda .  Et  leguminibus  innafeuntur  beftiolas  uenenat^,  qu &  manus  pungunt,82 
periculum  uitas  afferunt, folifugaru  generis. Aduerfus  has  omnia  eadem  medentur,  qu^ 
contra  araneos  8i  phalangia  demonftrantur.Et  frugum  quidem  heee  funt  in  ufu  medico; 
Ex  ijiHem  fiunt  8i  potus, zythu  in  iEgypto,c^lia  8i  ceria  in  Hifpania,ceruifia  8i  plura  ge 
nerain  Gailia;alrjsq?  prouinerjs,  quorum  omnium  fpumacutem  fceminarum  in  facie  nu 
m  trit.Natn  quod  ad  potum  ipfum  attinet ,  prteftat  ad  uini  tranfire  mentionem, atque  4 
te  ordiri  medicinas  arborum^ 


C.  PLINII  SECVNDI  HAT  VRALII 
HISTORIAE  LIBER  XXIII* 

PROOEMIVAI, 

Eradacerealiuinmedendoquoqj  natura  eft,  omniumcj^  qu£ 
ciboru  aut  florum  odorumqj  gratia  proueniunt  lupina  tellure; 
Nonceffithis  Pomona,  partescp  medicas  pendentibus  quoq? 
dedit, non  contenta  protegere,  arborumq?  alere  umbra  qux  di/ 
ximus,im6uelutindignataplusauxili)  ineffehis  qua: longius 
a  coelo  abeffent,  qu^qjpoftea  ccepiflent .  Primum  enim  homi/ 
ni  cibum  fuiffe  inde,  &  fic  indudos  coelum  (pedare,  pafciqp  82 

_  nunc  ex  fe  poffe  fine  frugibus .  Ergo  Hercule  artes  in  primis  de/ 

dituitibus,  non  contenta  delicias  etiam  &  odores  atque  unguenta  omphacio&  cenan/ 
the  ac  maffati  ( qua:  fuis  locis  diximus )  nobiliter  inftruxiffe :  Plurimum ,  inquit ,  homi/ 
oiuoluptatisexme  eft.  Ego  fuccum  uini,  liquorem  olei  gigno.  Ego  palmas  Si  poma, 
otcp  uarietates:  neque  (ut  tellus)  omnia  per  labores, aranda  tauris, terenda  areis,  deinde 
laxis, ut  quando  quantoue  opere  cibi  fiant.  At  ex  me  parata  omnia, nec  curuo  adoranda 
aratro,  nec  cura  laboranda, fed  fefe  porrigentia  ultro ;  81  fi  pigeat  attingere,  etiam  caden/ 
tia.Certauit  ipfa  fecum,  plusqj  utilitatis  caufa  genuit  etiam  quam  uoluptatis,  Folia  u i/ 
tiura  Si  pampini  capitis  dolores ,  inflammationesque  corporum  mitigant  cum  polenta. 
Folia  per  fe  ardores  ftomachi  ex  aqua  frigida:cum  farina  uero  hordei,  articularios  mor/ 
bos.Pampini  triti  &  impofifi,tumorem  omnem  ficcant.Succus  eorum  dyfentericis  infu/ 
fus  medetur .  Lachryma  uitium,  qu^  ueluti  gummi  eft,Iepras  8i  Iichenas,&  ploras, nitro 
anteprsparatas  fanat.Eadem  cum  oleo  fepius  pilis  illitis,pfiIothri  effedum  habet, ma/ 
ximeqj  aquaquam  «irides  accenfis  uites  exfudant,  qua  8i  uerrucf  tollutur.Pampini  fati 

guineni 


4*0  C.  PLINII  NATVR.AHS 

guinem  excreantibus, &  mulierum  3  conceptu  defedlioni  diluti  potu  profiint.Cortexoi/ 
tium  Si  Folia  arida,  uulnerum  fanguinem  fiftunt,  ipfumqp  uulnus  conglutinant.  Virisal/ 
ba  u  iridis  tufa  fucco  St  thure  impetigines  tolluntur*  Cinis  farmentoru  uitiutncp  &  crina 
ceorum,  condylomatis  8i  fedis  uictjs  medetur  ex  aceto-.Item  luxatis  8i  ambuftis, 8i  lienis 
tumori, cum  rofaceo  8i  ruta  8i  aceto .  Item  igni  facro,ex  uino  citra  oleum  afpergitur,&in 
tertrigines  St  pilos  abfamit.  Dant  8 i  bibendum  cinerem  farmentorum  ad  lienis  remedia 
aceto  confperfum,ita  ut  bini  cyathi  in  tepida  aqua  bibantur, ut^  qui  biberit,  in  lienem  ia 
ceat.Clauicula  ipfa  quibus  repunt  uites, tritae, Si  ex  aqua  pota  fiftunt  uom itionum  coti/ 
luetudinem .  Cinis  uitium  cum  axungia  uetere  contra  tumores  proficit ,  fiftulas  purgat 
mox  8iperfanat,neruorum  dolores  Frigore  ortos, contractiones^.*  contufasuero  partes 
cum  oleo,carnes  excrefcentes  in  oftibus  cum  aceto  St  nitro, fcorpionum  St  canum  plagas 
cum  oleo.Corticis  per  (e  cinis  combuftus  pilos  reddit.  Omphacium  qua  fieretratione 
incipientis  uua  pubertate,  in  unguentorum  loco  docuimus .  Nunc  ad  medicinam  de  es 

f)ertinetia  indicabimus.  Sanat  ea  qua  in  humido  Funt  ulcera,  ut  oris,tonOIIarum,  genita^ 
ium.Oculorum  claritati  plurimum  confert.Scabricia  genarum,  ulceribusq?  angulorum, 
nubeculis,  ulceribus  quacunqj  in  parte  manantibus ,  cicatricibus  marcidis ,  ofllbus  puru/ 
lente  limofis.  Frangitur  uehementia  eius  meile  aut  paffo»  Prodeft  8i  dyfenterids,fangui/ 
nem  excreantibus,anginis.Omphacio  cohftet  oenanthe3quam  uites  fylueftresferunt.di 
cta  a  nobis  in  unguenti  ratione.  Laudatiffima  in  Syria,  maxime  circa  Antiochia&Lao/ 
dicea  montes:  Si  ex  alba  uite  reFrigerat,  aftringit,  uulneribus  infpergitur,ftomacho  illini/ « 
tur,  utilis  urina,  iocineri,  capitis  doloribus,  dyfentericis,  cceIiacis,cholericis.Contrafafti/ 
dia  obolo  ex  aceto  pota .  Siccat  manantes  capitis  eruptiones ,  efficaciflima  ad  uitia  qus 
funt  in  humidis.Ideo^  8i  oris  ulceribus, &  uerendis  ac  fedi.Cum  meile  Si  croco  aluum  fi/ 
ftit. Genarum  fcabiem  emendat, oculorumqp  lachrimationes.  Ex  uino  ftomachidiflolu/ 
rionem.  Ex  aqua  frigida  pota  fanguinis  excreationem.Cinis  eius  ad  collyria,  St  ad  ulcera 
purgada, 8i  paronychia,&  pterygia  probatur.  Vritur  in  furno, donec  panis  percoquatur. 

Maffaris  odoribus  tantum  gignitur,  omniaq?  ea auiditas  humani ingen i)  nobilitauit, 
rapere  feftinando. 

De  medicinis  uuarum  recentium.  St  farmentis  uuarum,8i  uinaceis,Si  deuuatheriace 
St  de  uua  pafla, 8i  aftaphide,  St  aftaphifagria,  pituitaria,Si  Iabrufca, 8i  de  uite  alba,# )« 
nigra, 8t  de  muftts,Si  uini  generibus  &  aceto.  Cap.  r 

MAturefcentium  autem  uua  uehementiores  nigra,ideoq$  uinu  ex  his  minus  iucun/ 
dum:fuauiores  alba, quoniam  e  translucido  facilius  accipitur  aer.  Recentes  ftoma 
chum  St  fpiritum  inflant,aluumq?  turbant, Itacp  in  febri  damnantur  uticp  largiores.Gra/ 
uedinem  enim  capiti, morbumqj  lethargicum  faciunt.  Innocentiores,  qua  decerpta:  diu 
pependere ;  qua  uentilatione  etia  utiles  fiunt  ftomacho  fgrisqj.Nam  SC  refrigerant  leui/ 
ter.  Si  faftidiu  auferunt. Qua  autem  in  uino  dulci  condita  fuere, caput  tentant.Proxims 
funt  penfilibus  in  palea  feruata.Nam  8i  uinaceis  feruata,  St  caput  St  uefica  8t  ftomachu 
infeftant.Siftunt  tamen  aluum,  fanguinem  excreantibus  utiliftima.Qua  uero  in  mufto 
fuere, peiorem  uim  etiamnum  habent, qudm  qua  in  uinaceis.  Sapa  quoq?  ftomacho  in/  4° 
utiles  facit:  Saluberrimas  putant  medici  in  ccelcfti  aqua  feruatas ,  etiamfi  minime  iucun/ 
das:  fed  uoluptatem  earu  in  ftomachi  ardore  fentiri,  8i  in  amaritudine  iecorisfellisqjuo/ 
mirione  in  choleris, hydropicis, cum  ardore  febrium  agrotantibus.  At  in  ollis  feruata.  St 
os  Si  ftomachum  St  auiditatem  excitant.  Paulo  tamen  grauiores  exiftimanturfieriuina/ 
ceorum  halitu.  Vua  florem  in  cibis  fi  edere  gallinacei,uuas  non  attingunt.  Sarmenta  ea 
rum  in  quibus  acini  fuere, aft  tingendi  uim  habet, efficaciora  ex  ollis.Nudeiacinoru  ean/ 
dem  uim  obtinent.Hi  funt  qui  in  uino  capitis  dolorem  faciut.Tofti  tritiqj  ftomacho  uti/ 
les  funt.Infpergitur  farina  eorum  polenta  modo  potionis  dyfentericis,  Si cceliacis,#  dii/ 
folutis  ftomacho.  Decodto  etiam  eorum  fouere  pforas  Si  pruritu,  utile  eft.  Vinacei  per 

(e,  trinus 


M  i  s  t  o  r  i  Re-  liReR"  >x  x  i  i  i  <4% 

fe,minuscapiti  aut  u eticse  nocent  quam  nuclei :  Mammaru  inflationi  triti  cum  lalfe  utile£ 
Decocrtum  eoru  ueteresdyfentericos&  cceliacosiuuat,&  potione  8£  fotu.  Vua  theriacCj 
dcquafuo  loco  diximus,contra  ferpentium  idtus  eftur. Pampinos  quoque  eiusecfendo£ 
cenfent  imponendosqp3uinumq?  &  acetum  ex  his  facrtum  auxiliarem  contra  eadem  uim 
habent.  Vua palTa,  quam  aftaphida  uocant,  ftomachum,uentrcm, interanea  tentaref, 
nili  pro  remedio  in  ipfis  acinis  nuclei  eflent:Iis  exemptis,  uefica:  utilis  habetur,  &  tulfi  ai/ 
ba  utilior.  Vtilis  &  arterite  &  renibus ,  ficut  ex  his  paflfum.priuatim  e  lerpentibus  contra 
hzmorrhoida  potens.  Tertium  inflammationi  cum  farina  cumini  aut  coriandri  impo/ 
nunturdtem  carbunculis,articularibus  morbis,fine  nucleis  tritx  cu  ruta:  fouere  ante  uino 
io  ulcera  oportet.  Sanant  epinyertidas  &dyfenteriam  cum  fuis  nucIeistEt  in  oleo  cc&mgari 
grenis  illinuntur  cu  cortice  rhaphani  &  meile .  Podagris  8t  unguiu  mobilibus  cu  panace* 
&perfe  ad  purgandum  os  caputqp,  cum  pipere  commanducantur.  Aftaphifagria  flue 
ftaphis,  quam  uuam  taminia  aliqui  uocant  falfo,  fuu  enim  genus  habet,cauliculis  nigris 
redis,  folrjs  labrufcce,  fert  folliculos  uerius  cp  acinos, uirides,fimiles  ciceri:  in  his  nucleum 
triangulum.  Maturefcit  cu  uindemia  nigrefeitep,  cum  taminite  rubentes  norimus  acinosi 
fciamuscp  illam  in  apricis  nafei ,  hanc  non  nifi  in  opacis .  His  nucleis  ad  purgationem  uti 
non  cenfuerim  propter  ancipitem  ftrangulationem,nec  ad  pituitam  oris  flccandam,  fau/ 
cesenim  kdunt.  Phthiriafi  caput  &  reliquum  corpus  liberant  triti.Fadiius  admixta  ia n/ 
daracha :  Item  pruritu  &  pforis.  Ad  dentium  dolores  decoquuntur  in  aceto :  Ad  aurium 
ieuitia,rheumatifmu  cicatricu,ulceru  manantia.FIos  tritus  in  uino  contra  ierpentes  bibitur. 
Semen  enim  abdicauerim,propter  nimia  uim  ardoris.Quidaeam  pituitariam  uocant, & 
plagis  ferpentium  utiq? illinunt.  Labrufca quocp  oenanthen  fert,fatis  dicla,qus  a  Grar/ 
cis  ampelos  agria  appellatur, Ipiflis  &  candicantibus  fclrjs,geniculata,rimofo  cortice:fert 
uuas  rubentes  cocci  modo ,  qux  cutem  in  facie  mulierum  purgant,  81  uarqs  coxendicum 
^Iamborum  uitrjs  tu  fle  cum  folrjs  8t  luceo  profunt .  Radix  decccrta  in  aqua, pota  ih  uim 
Coi  cyathis  duobus,  humorem  alui  ciet,  ideo  hydropicis  datur.  Hanc  potius  crediderim 
effe,quam  uulgus  uuam  taminiam  uocat.  Vtuntur  ea  pro  amuleto, &  ad  exlpuitione  fan/ 
ginnis  quocp  adhibet,non  ultra  gargarizationes,^  ne  quid  deuoref’, addito  fale,thymo, 
aceto  mulfo.  Ideo  8C  purgationibus  ancipitem  putant.  Eft  huic  flmilis,led  in  falitrtis  na/ 
35  fcens,  ideo  diftinguitur  nomine ,  cum  eoldem  ufuS  habeat ,  81  lalicaftrum  uocatiir .  Sca/ 
biem  &  pruriginem  hominum  qudrupedumque  aceto  mulfo  trita  hac  efficacius  tollit. 
Vitis  alba  eft, quam  Gr^ci  ampeloIeucen,alq  ophioftaphylon,alqmelothron,alrjpfllo/ 
thram,ait)  archezoftin,aIq  cedroftin,alrj  madon  appellant.Huius  farmenta  longis  8C  exi 
libus  internodqs  geniculata  fcandunt.Folia  pampinofa,  ad  magnitudine  ede ne  diuidun 
ter  ut  uitiu. Radix  alba, grandis, rhaphano  fimilis  initio :  ex  ea  caules  afparagi  flmilitudi/ 
neexeunt.Hi  decocrti  in  cibo  aluum  8t  urina  cient.  Folia  &  caules  exulcerant  corpus:  utiqj 
ulcerum  phaged£nis,&  gangrenis ,  tibiarumq?  tcedio  cum  fale  illinuntur.  Semen  in  uua 
raris  acinis  dependet,  fucco  rubente  poftea  croci.Nouere  id  qui  coria  perficiunt, illo  enim 
ctuntur.  Pforis  &  lepris  illinitur .  Laertis  abundantiam  facit  cotrtu  cum  tritico,  potumq?. 
4$  Radix  numerofis  utilitatibus  nobilis ,  contra  ferpentium  icftus  trita  drachmis  duabus  b i/ 
bitur.  Vitia  cutis  in  facie, uaroscp  &  lentigines, &  fugillata  emendat,^  cicatriees.Eadem£p 
prctftat  decoerta  in  oleo.Decocrta:  datur  8C  comitialib.potus:Item  mente  comotis,&  uer/ 
tigine  laborantibus, drachmas  pondere  quotidie  anno  toto.Et  ipfa  aut  largior  aliquanto, 
fenfus  purgat.Illa  uis  prsedara, quod  orta  infraerta  extrahit  in  aqua  impolita, ut  bryonia: 
quare  quidam  hanc  alba  bryoniam  uocat.  Alia  uero  nigra  efficacior  in  eode  ufu  cu  meile 
Kthure.Suppurationes  incipietes  difcutit,ueteres  maturat  8t  purgat.Ciet  menfes  8t  uri/ 
nam .  Ecligma  ex  ea  fit  fufpiriofis,  8£  contra  lateris  dolores,  uulfis,ruptis.SpIencm  ternis 
obolis  pota  xxx.diebus  confumit.  Illinitur  eadem  cum  fico  8C  pterygqs  digitorum.  Ex 
uino  fecupdas  fceminaru  appofita  trahit ;  8C  pituita  >  drachma  pota  in  aqua  mulla .  Suc/ 
v  N  cus 


4«  C.  PLINII  NATVRALIS 

Cus  radicis  colligi  debet  ante  maturitatem  feminis  :qui  illitus  per  fe  &  cum  eruo  ,  latiore 
quodam  colore  8C  cutis  teneritate, mangonizat  corpora:ferpetes  fugat.Tunditur  ipfa  ra/ 
dix  cum  pingui  fico ,  erugari^  corpus  fi  flatim  bina  fladia  ambulentur :  alias  urit,  nifi  fri/ 
gida  abluatur.Iucundius  hoc  idem  prxflat  nigra  uitis,quoniam  alba  pruritum  affert.Eft 
ergo  &  nigra  quam  proprie  bryoniam  uocant,alq  chironiam,aIrj  gynecanthen.autapro/ 
niam,  fimilem  priori,  prxterquam  colore.  Huius  enim  nigrum  cfie  diximus .  Afparagos 
eius  Diodes  protulit  ueris  afparagis  in  cibo  urinx  ciendx,lieniqp  minuendo.  Infrute/ 
diis  8C  harundinetis  maxime  nafeitur.  Radix  foris  nigra ,  intus  buxeo  colore ,  ofia  infra/ 
dia uel efficacius  extrahit  quamfupradidla.  Ceterum  eidem  peculiare efl, quod iu/ 
mentorum  ceruicibus  unice  medetur.  Aiunt  fi  quisuillam  ea  tinxerit,fugere accipitres,  tu/  io , 
tasque  fieri  uillaticas  alites .  Eadem  in  iumento  homineque  phlegma  aut  fanguinem  qui 
fe  ad  talos  deiecerit  circumligata  fanat.Et  hadlenus  de  uitiu  generibus*  Mufta  differen/ 
tias  habent  naturales  has, quod  funt  candida  aut  nigra  aut  inter  utrunq?,aliaqs  ex  quibus 
uinum  fiat, alia  ex  quibus  paffum :  cura  differentias  innumerabiles  facit.  In  plenum  ergo 
hxc  dixiffe  conueniat:  Muflum  omne  flomacho  inutile,uenis  iucundum.  A  balineis  ra/ 
ptim  &  fine  interfpiratione  potum,necat:  Cantharidum  natura  aduerfatnr;Itcm  ferpen 
tibus,maxime  hxmorrhoidi  &  falamandrx,  Capitis  dolores  facit, 3C  gutturi  inutile.Pro/ 
defl  renibus,  iorineri,&  interaneis  ueficx.-colleuat  enim  ea.  Priuatim  contra  bupreflin 
ualet.Contra  meconiujadlis  coagulatione,  cicutam,toxica,  dorycnium,  ex  oleo  potum, 
redditumqp  uomitionibus.  Ad  omnia  infirmius  album, iucundius  pafsi  muflum, &  quod  :a 
minorem  capitis  dolorem  afferat.  Vini  genera  differentiasej?  perquam  multas  expo/ 
fuimus, 8C  ferecuiufc^  pprietates.  Necp  eft  ulla  pars  difficilior  tradlatu,  aut  numerofior: 
quippe  cum  fit  tardum  didlu,pluribus  profit  an  noceatiprxterea  c|j  ancipiti  cuentupotu 
ftatim  auxilium  fit,  aut  uenenum.  Etenim  de  natura  ad  remedia  tantum  pertinente  nunc 
loquimur.  Vnum  de  dando  eo  uolumen  Afclepiades  condidit,  ab  eo  cognominatum: 
qui  uero  poflea  de  uolumine  illo  differuere, innumera .  Nos  tfla  Romana  grauitate,  ar/ 
riumcp  liberalium  appetentia,non  ut  medici,  fed  ut  iudices  falutis  humante  diligenter  di/ 
ftinguemus.  De  generibus  fingulis  differere  imtpenfutn  &  inexplicabile  efl,  difeordi/ 
bus  medicorum  fententqs.Surrentinum  ueteres  maxime  probauere,fequehs  xtas  Alba 
num  aut  Falernum .  Deinde  alia  airj,  iniquifsimo  genere  decreti, quod  cuicp  gratifsimum  jo. 
exteris  omnibus  pronunciando.  Quin  ut  conflarent  fententix,  quota  portio  tamen  mor 
talium  rjs  generibus  poffet  utiCfam  uero  nec  proceres  ufquam  fynceris.E6  uencre  mores, 
ut  nomina  modo  cellarum  ueneant,  flatimcp  in  lacubusuindcmix  adulterentur.  Ergo 
herde,  mirum  didlu ,  innocentius  iam  efl  quodcunque  8t  ignobilius.  Hxc  tamen  facere 
conflantifsime  uidentur  fententix  uicloriam ,  quorum  mentionem  fecimus ,  fi  quis  hoc 
quocp  difertmen  exi^at.Falernum  nec  in  nouirate,nec  in  nimia  uetuflate  corpori  falubre 
.  efl.Medta  eius  xtas  a  quintodecimo  anno  incipit.  Hoc  non  rigido  potu  flomacho  utile, 
non  item  in  calido.  Et  in  diutina  tufft  forbetur  merum  utiliter  a  ieiunis:Item  in  quartanis. 
Nulio  xque  uenx  excitantur.Aluum  fiflit, corpus  alit.  Creditum  efl:  obfcuritatemuifus 
facerernec  prodeffe  neruis,aut  ueficx.  Albana  neruis  utiltora.Stomacho  minus  quf  funt  p 
dulcia, auflera  uel  falerno  utiliora.Concodlionem  minus  adiuuant,flomachum  modice 
implent.  At  furrentina  nullo  modo,  nec  caput  tentant,ftomachi  &  inteflinorum  rheuma 
tifmoscohibent.Cxcuba  iam  tion  gignuntur.  At  qux  fuperfunt  Setina, cibos  concoqui 
cogunt.  Viriu  plusSurrentino,aufleritatis  Albano,  uehementix  minus  Falerno. Ab  his 
Statana  non  longo  interuallo  abfuerint.  Aluo  citx  Signinum  maxime  conducere  indu/ 
bitatum  efl.  Reliqua  in  commune  dicentur.  Vino  aluntur  uires,  fanguiscolostphomi/ 
num.Hoc  quocp  diflat  orbis  medius, 8£  mitiorplaga  a  circumiedlisrquantum  illis  feritas 
facit  roboris,  tantu  nobis  hic  fuccus.  Ladis  potus  offa  alit, frugum  neruos,  aqux  carnes. 
Ideo  minus  ruboris  eft  in  corporibus  illis ,  &  minus  roboris ,  concracp  labores  patienti» 


"H  IXT  ORIAE  LIBER  XXIIt  41* 

Vino  modico  ncrui  iuuatur,copiofiore  l*duntur,fic  &  ocuIi,Stomachus  recreatur, appe/ 
tentia  ciborum  inuitatur,triftiti*  cura  hebetatur,urina  Si  algor  expellitur jfomnus  conci/ 
liatur.Pr*terea  uomitione  fiftit, collectiones  extra  lanis  humidis  impolitis  mitigat.Afcle 
piades  utilitatem  uini  asquari  uix  deorum  potentia  poflfe  pronunciauit.  Vetus  copiofiore 
aqua  mifcetur,  magisqs  urinam  expellit:minus  fiti  refiftit.  Dulce  minus  inebriat,  fed  Ito/ 
macho  innatat.  Aufterum  facilius  edeoquitur .  Lcuifsimum  eft  quod  celerrime  iriuetera/ 
tur.  Minus  infeftat  neruos,  quod  uetuftate  dukefcit  .  Stomacho  minus  utile  eft  pingue* 
nigrum ,  fed  corpora  magis  alit.  Tenue  &  aufterum  minus  alit ,  magis  ftomachum  nu/ 
trit. Celerius  per  urinam  tranfic,tanto<^  magis  capita  tentat:  hoc  Si  in  omni  alio  fucco  fe/ 
io  mei  didum  fit.  Vinum  fi  fit  fumo  inueteratum ,  infaluberrimum  eft .  Mangones  ifta  in 
apothecis  excogitauere.Iam  Si  patres  familias  *tate  ademere  his,qu*  per  fe  carie  traxe/ 
re.Quo  certe  uocabulo  fatis  confilq  dedere  prifci,quonia  8i  in  materqs  cariem  fumus  ero 
dit.At  nos  e  diuerfo  fumi  amaritudine  uetuftatem  indui  perfuafum  habemus.Qu*  funt 
admodum  exalbida, h*c  uetuftate  infalubria  fiunt. Quo  generofius  uinum  eft,  hoc  ma/ 
gis  uetuftate  craffefcit.  Si  in  amaritudinem  corpori  minime  utilem  coit.  Condire  eo  aliud 
minus  annofum,infaIubre  eft .  Sua  cuique  uino  faliua  innocentifsima,{ua  cuicp  *tas  gra/ 
tifsima,hoc  eft, media.  Corpus  augere  uolentibus,aut  mollire  aIuum,coducit  inter  cibos 
bibere.  Contra  minuentibus  aluumq?  cohibentibus,fitire  in  edendo, poftea  parum  bibe 
te.Vinum  ieiunos  bibere  nouitio  inuento,inuti!ifsimu  eft.  Curas  uigoremdp  animi  impe 
to  dit,ad  prorindum  tendentibus, fomno  accommodatum  ac  fecuritatibus.Iamcp  dudum 
hoc  fuit, quod  Homerica  illa  Helena  ante  cibum  miniftrauit.  Sic  quoque  in  prouerbium 
tefsit,fapientiam  uino  obumbrari.  Vino  debemus  homines, quod  foli  animalium  non  fi/ 
tientes  bibimus .  Aqua  potus  interponere  utililsimum.  Itcmcp  iugi  fuperbibere  ebrieta/ 
ti,quam  quidem  frigidf  potus  extemplo  difcutit.Meracis  potionibus  per  uiginti  dies  an/ 
te  canis  ortum, totidemq?  poftea, fuadet  Hefiodusuti.Merum  quidem  remedio  efteon/ 
tracicutasjcoriandrum,  aconita, uiicum,  meconium,  argentum  uiuum,  apes,  uefpas,cra/ 
brones ,  phalangia ,  ferpentium  fcorpionumcp  icftus ,  contraqp  omnia  qu*  refrigeran/ 
do  nocent.  Priuatim  contra  h*morrhoidas,pfefteras, fungos  Jtem  contra  inflationesro 
(ionesqp  pr*cordiorum ,  Si  quorum  ftomachus  in  uomitiones  effunditur:  SCfi  uenter 
» aotinteranea  rheumatifmum  fentiant.Dyfentericis,fudatoribus,in  longa  tufti',in  epipho 
ris,meracum ,  At  uero  cardiacis,in  mamma  l*ua  merum  in  fpongia  imponi  prodeft.Ad 
omnia  autem  maxime  album  inueterafeens.  Vtiliter  etiam  fouetur  uino  calido  uirilitas 
iuraentis,quo  etiam  infufo  cornu  Iafsitudinem  auferri  aiunt.  Simias  quadrupedesqp  qui/ 
bus  digiti  funt, negant  crefcere  aftuetas  meri  potu.  Nunc  circa  *gritudines  fermo  de  u i/ 
niserit.Saluberrimum  liberaliter  genitis,  Campani*  quodeunep  tenuifsimumcuulgo  ue 
ro,quod  quencp  maxime  iuuerit  ualidum .  Vtilifsimu  omnibus  facco  uiribus  fra&is.Me/ 
minerimus  fuccu  effe,qui  feruendo  uires  e  mufto  fibi  fecerit.  Mifceri  plura  genera, omni/ 
bus  inutile.  Saluberrimum,  cui  nihil  in  mufto  additu  eft:meliusqj,  fi  nec  uafispix  affuit. 
Marmore  enim  8i  gypfo  aut  calce  condita ,  quis  non  etiam  ualidus  expauerit  C  In  primis 
4«  igitur  uinum  marina  aqua  fadum,inutile  eft  ftomacho,neruis,uefic*.  Refina  codita,fri/ 
gidisftomachisutilia  exiftimantur .  Non  expedire  uomitoribus,  ficut  neq?  muftum,nc/ 
que  fapa, neque  paftum.  Nouitium  refinatum  nulli  conducit.  Capitis  dolorem  Si  uerrigi 
nes  facit, ab  hoc  dicfta  crapula  eft.Tuflietibus  Si  in  rheumatifmo  nominata  profunt.Item 
cceliacis  di  dyfentericis,mulierum  menfibus.In  hoc  genere  rubrum  nigrumue  magis  con 
ftringit,magis<fp  calefacit.  Innocentius  pice  fola  conditum.Sed  Si  picem  meminiffc  debe 
mus,non  aliud  effe,  quam  cobuft*  refin*  fluxum. Hoc  genus  uini  excaIefacit,c6coquit, 
purgat :  pedori, uentri  utile.  Item  uuluarum  dolori, fi  fine  febre  fint,ueteri  rheumatifmo, 
exulccrationi,ruptis,conuulfis,uomicis,  neruorum  infirmitati,  inflationibus,  tufsi,  anhela 
rionibus, luxatis,  in  fuccida  lana  impofitu .  Ad  omnia  h*c  utilius  id  quod  fponte  natur* 

Ni  fu* 


4*4  -7  '  C.  V  LIN II  NA  TVR  At  IS 

tus:  picem  refipit,picatu^  appellatur.Helucnnaco  quoq?  tamen  nimio  caput  tentari  cort 
uenit .  Quod  ad  febriu  ualetudines  attinet ,  certu  eft  non  dandum  in  febre,  nifi  uetcribus 
jegris,uinum:net  nifi  declinante  morbo.  In  acutis  uero  periculis,nullisnifiqui  manifeftas 
remifsiones  habeant, 8C  has  nodtu  potius. Dimidia  enim  pars  periculi  eft*  nadh^hoceft, 
fpe  fomni  bibentibus.  Nec  a  partu  abortuue,nec  a  libidine  £egrotatibus,nee  in  capitisdo 
loribus ,  nec  quoru  acceffiones  cum  frigore  extremitatum  fiant,  nec  in  febri  tufsientibus, 
nec  in  tremore  neruorumcp  doloribus  uel  fauciu,aut  fi  uis  morbi  circa  illa  intelligatuf,nee 
in  duritia  prxcordioru,uenarum  uehementia,ne<^  in  opifthotono,tetano,nec  fingultiea 
tibus,  nec  fi  cu  febre  dy  fpncea  fit .  Minime  uero  oculis  rigentibus,  &  genis  flantibus,  aut 
defedtis  grauibusc^mec  quoru  conniuentiu  perlucebunt  oculi, neu  palpebris  no  coeuriti/  io 
bus,uel  fi  dormientibus  hoc  idem  eueniet:  aut  fi  cruore  {uffunduntur  oculi,  uel  fi  lemx  in 
oculis  erunt.Minime  lingua  fungofa,nec  graui,&  fubinde  imperfecta  loquentibusmecfi 
urina  difficile  reddetur,necp  expauefcentibus  repente,  nec  fpafticis,aut  rurfus  torpentib. 
nec  fi  per  fomnos  genitura  effundetur.Cardiacoru  morbo  unicam  fpem  in  uino  efle,cer/ 
tum  eft .  Sed  id  dandu  quidam  non  nifi  in  acceffione  cenfent,alrj  no  nifi  in  remifsiooe.Ilii 
ut  fudorem  coerceat.-hi  quia  tutius  putant, minuente  fe  morbo,  qua  plurium  fententiatn 
cflfe  uideo.Dari  utiq?  no  nifi  in  cibo  debet,  nec  i  fomno,nec  pracedete  alio  potu,boc  eft, 
utiqj  fitienti ,  nec  nifi  in  defperatione  fumma,  &uiro  facilius  quam  fcemin#,feni  qjiuue/ 
ni,iuueni  cp  puero, hyeme  cp  «flate, afluetis  potius  cp  expertibus.Modus  dadi  pro  uehe 
mentia  uini :  item  mixtura.  Atq?  uulgo  fatis  putant  unu  uini  cyathum  duobus  aqu«  mi/  :e 
fceri.Sc  diffolutio  fit  ftomachi,  dandum:  &  fi  cibus  non  defeendat.  Inter  uini  genera  qua: 
fingi  docuimus, nec  fieri  iam  arbitror,& fuperuacaneum  eorum  ufum,cum  ipfis  rebus  cx 
quibus  fingutur  doceamus  uti.Et  alias  modum  excefferat  medicoru  in  his  oftentatio,ue/ 
iuti  e  napis  uinum  utile  efte  ab  armoru  equitandiue  laffitudine  pr«cipientium,atcg  utreli 
qua  omittamus ,  etiam  eiunipero .  Et  quis  fatius  cenfeat,abfinthite  uino  utendum  potius 
qua abfinthio  ipfoCln  reliquis  omittatur  & palmeu,capiri noxiu,  uentric^  tantu  mollien/ 
do,5i  fanguinem  excreantibus  non  inutile.riClitiura  non  poteft  uideri,  quod  bion  sppel 
■Iauimus,cum  fit  rn  eo  iola  pro  arte  feftinatio.Prodeft  ftomacho  difToluto-.aut  cibos  non 
perficienri,  praegnantibus, defeftis,paralyticis,  tremulis, uerrigini,torminibus:ifchiadicis. 

In  peftilentia  quoq*  ac  peregrinationibus ,  uim  magnam  auxiliandi  habere  dicitur.  Vini  ia 
etiam  uitiu  tranfit  in  remedia.  Aceto  fumma  uis  eft  in  refrigerando, no  tamen  minor  in  di 
feutiendo:ita  fit, ut  infufum  terra:  fpumet.  DiCf  u  eft  f«pius,diceturcp,quotiens  cum  aliis 
profit.Per  fe  hauftu  faftidia  difcutit,fingultus  cohibet,fternutameta  oifaClu.  Vim  in  ba 
lineis  teftus  arcet,fi  cotineatur  ore.QuinSC  cu  aqua  bibit:.  Multoru  ftomacho  utiliter  gar/ 
garteatur.Cum  eade  conualefcentiu  &  a  folii  ardoribus.Oculis  quocp  illo  modo  faluber 
t imum. Plurimu  fotu  medetur  poft  uredines.  Item  lepris, furfuribus, ulceribus  mananti/ 
bus,canis  morfibus,fcorpionum  iClibus,  fcolopendraru,murifaranei:contracp  omnium 
aculeatorum  uenena  &  pruritus.Item  cotra  muk/ped«  morfum.Calidu  in  fpongia  appo 
fitu,adieCto  fulphuris  fextante  fextarfjs  tribus  aceri,  aut  hyflopi  fafciculo,  medetur  feclis 
tutrjs.In  fanguinis  fluxione  poft  excifos calculos ,  81  omni  alia ,  foris  in  fpongia  impofi/  40 
tum,  intus  potum  cyathis  binis  qudm  acerrimu.  Conglobatu  utiqj  fanguinem  difeutir. 
iContralichcnas&  bibitur  8C  imponitur.  SiftitaIuos,&rheumatifinos  interaneoruinfu/ 
flimdcem  procidentia  fedis  uulu«qj.Tufsim  uetere  inhibet, &  gdtturis  rheumatifmos,or 
thopneea,  dentiu  labefadione.  Vefica:  nocet,  neruorudp  infirmitatibus.Nefciere  medici 
quantu  contra  afpidas  polleret.  Nuper  ab  afpide  calcata  percuflus  utre  aceti  ferens, quo/ 
cies  depofuiffet  fentiebat  icftu, alias  ili«fo  fimilis.Intelleftum  ibi  remedium  eft,potuq;  fuc 
curfum.Neq?  altero  oscolluut  uenena  exugetes.  In  totu  domitrix  uis  htecno  ciboru  roo 
do  eft,ueru  8C  reruplurimaru.Saxa  rupit  infufum,qu£  no  ruperit  ignis  anteecdes.Cibos 
quidem  &  fapores  non  alius  magis  fuccus  cdmendat  aut  excitat;  in  quo  ufu  mitigaturto/ 

’  i  ri  "  ’  ftopane 


HISTbRIAE  LIBER  XXIII  42$ 

(lo  pane  aut  uino,  uel  accenditur  pipere  aclafere:utiq$  (ale  copefcitur.Non  eftpratereun 
dum  in  eo  exemplum  ingens.  Siquide  M.  Agrippa  fupremis  fuis  annis  coflidatus  graui 
morbo  pedum,  cum  dolorem  eum  perpeti  nequiret, unius  medicorum  portentoia  (cie n/ 
tia, ignorante  diuo  Augufto,tanti  putauit  ufu  pedum  fenfuq?  omni  carere, dummodo  8C 
dolore  illo  careret,demerfis  in  acetum  calidum  cruribus  in  acerrimo  impetu  morbi. 

De  aceto  fcilIino,& oxymelle,&  (apa,&  fece  uini, aceti, &  fap£.  Cap.  11 

ACetum  fcillinu  inueteratu  magis  probatur:  prodeft  fuper  ea  quae  diximus  acetten/ 
tibus  cibis:  guttatum  enim  difcutit  pcenam  eam .  Et  his  qui  ieiuni  uomunt :  callum 
enimfauciumfacit,acftomachi : odorem  oris  tollit  ,gingiuas  aftringit,  dentes  firmat, 
10  colorem  meliorem  praftat.Tarditatem  quoque  aurium  gargarizatione  purgat, &  tranfi 
tum  auditus  aperit.OcuIorum  aciem  obiter  exacuit.Comitialibus,melancholicis,uertigi 
nofis ,  uuluarum  ftrangulationibus,  percuffis  aut  pracipitatis ,  &  ob  id  (anguine  congio/ 
bato,neruis  infirmis,renum  uitrjs  percp  utile .  Cauendum  exulceratis.  Oxymeli  antiqui 
(utDieuches  tradit)  hoc  modo  temperabat:  mellis  minas  decem,  aceti  ueteris  heminas 
quincp,(alis  marini  pondo, thymbrf  quadrantem, aquis  marina  (extarios  quinqp  pariter 
coqaebantjdecies  deferuefcente  cortina,  atq?  ita  diffundebat  inueterabant^.Suftulit  to 
tum  id  Afdepiades ,  coarguitcp .  Nam  etiam  in  febribus  dabant.  Profuifle  tamen  faten/ 
tur  contra  ferpentes  quas  fepas  uocant,&  contra  meconiu, ac  uittum,8£  anginas,calidutii 
gargarizatu, &  auribus.  S£  oris  gutturiscp  defiderqs,quie  nunc  omnia  oxalme  contingut: 
ib  id  fale  &  aceto  recente  efficacius  eft.  Vino  cognata  res  (apa  eft,mufto  decodo  donec  ter/ 
tia  pars  fuperfit.Ex  albo  hoc  melius.  Vfus  cotra  cantharidas, bupreftin, pinorum  erucaS, 
quaspityocampas  uocat,faIamandras,5i  contra  mordentia  uenenata.Secudas  partusq* 
emortuos  trahit  cum  bulbis  potum .  Fabianus  autor  eft ,  uenenum  efle  fi  quis  ieiunus  a 
balineis  id  bibat .  Confequens  horum  eft  fex  uini,fui  cuiufqj  generis.Ergo  uini  feci  tanta 
uiseft,ut  defcendentes  in  cupas  enecet.Experimentum  demiua  probet  lucerna, quandiu 
extinguatur  periculum  denuncians .  Illota  mittetur  medicamentis .  Cum  iridis  uero  pati 
pondere ,  eruptionibus  pituita  illinitur.Et  ficca  uel  madida  contra  phalangia,&  teftium 
mammarumcp  inflammationes,  uel  in  quacunq*  parte  corporis.Item  cum  hordeacea  fa 
rina,&  thuris  polline  in  uino  decocta  crematur, &  ficcatur.Experimentum  eft  legitime  cb 
5°  cte3ut  refrigerata  linguam  tactu  uideatur  urere.Celerrime  exanimatur  loco  non  indufb 
codita.  Crematio  ei  multu uiriu  adqcit.VtiiiTfima  eft  adcopettendas  lichenas  furfuresq* 
cum  fico  decoda.  Sic  SC  lepris  8C  ulceribus  manantibus imponitur.Fungoru  natura  con 
traria  eft  pota,  fed  magis  cruda.Oculoru  medicamentis  coda  8C  lota  mittetur.Medetur 
illita  &  teftibus  8C  genitalibus.In  uino  aute  aduerfus  ftrangurias  bibitur.  Cu  expiraueric 
quocp,  lauadis  corporibus  SC ueftibus  utilis ,  tuncc^  ufum  acacig  habet.Fex  aceti  pro  ma/ 
teria  acrior  fit  neceffe  eft,multocp  magis  exulceret.  Refiftit  (uppurationum  incrementis, 
ftomachu,interanea,uentre,  illita  adiuuat.Siftit  earu  partiu  rheumatifmos,&  mulierum 
menfes.  Panos  dittutit  nondum  exulceratos, 8C  anginas.Sacros  ignes  cum  cera.Mamas 
lactis  fui  impatientes  eadem  extinguit.  Vngues  ttabros  aufert.  E  (erpentibus  contra  cera 
4®  ftas ualidiftima  cum  poIenta:Cum  melanthio  autem  contra  crocodili  morfus,& canis.Ec 
hzc cremata  ampliat  uires.  Tunc  addito  Ientittino  oleo,  illita  una  node  ruffat capillum; 
Eadem  ex  aqua  in  linteo  appofita ,  uuluas  purgat .  Sapa  fece  ambufta  fanantur,  melius 
addita  lanugine  harundinis.Eade  quocp  fece  decoda  potacp,tuffes  ueteres.  Decoquitur 
in  patinis  cum  fale  8C  adipe  ad  tumorem  quoqj  maxillarum  &  ceruicum. 

De  oleis, 8C  folrjs  ole£,&  flore,&  cinere,  &  de  oliua  alba  8C  nigra,  SC 
de  amurca.  Cap.  nr 

r\  Learum  proxima  autoritas  intelligitur.Folia  earu  uehementiffime  aftringunt,  prir 
V  gant,fiftunt.Itaq5  comanducata  impofita  ulceribus  medentur, &  capitis  doloribus 
illita  cum  oleo.  Decodum  eorum  cum  meile  his  qus  medici  u  (Ierint, gingiuarum  inflant 

N  5  matib 


4 *6  C.  PLINII  NATVRALIS 

mationibusjparonychqs,fordidis<!£  ulceribus  cxcrefcentibus.  Cum  meile  profluuiufan/ 
guiniseneruofis  partibus  cohibet  .Succus eorum  carbunculantibus  circa  oculos  ulceri/ 
bus,#  puftulis,procidenticp  pupilla  efficax,  quapropter  in  collyria  additur.Nam  #  uete 
res  lachrymationes  fanat ,  &  genarum  erofiones .  Exprimitur  autem  fuccus  tufis ,  affufo 
uino  #  aqua  ccelefti,ficcatuscj5  in  paftillos  digeritur .  Siftit  mcnles  in  lana  admotus  uul/ 
ute.  Vtilis  #  faniem  emanantibus.  Item  condylomatis, ignibus  facris,  quteqp  ferpunt  ul/ 
cera,  epinydidi.  Eofdem  #  flos  earum  habet  effedus.  Vruntur  #  cauliculi  florefeentes, 
ut  fpodq  uicem  cinis  proflet ,  uinoqp  infufo  iterum  uritur .  Suppurationes  #  panos  illi/ 
nunt  cinere  eo,ueI  folqs  tufis  cum  melIe,oculos  uero  cum  polenta .  Succus  fruticis  recen/ 
tis  accenfi  diftillans,fanat  lichenas,furfures, manantia  ulcera.  Nam  Iachryma  qua: exar/ 10 
bore  ipfa  diftillat,iEthiopica:  maxime  olea:, mirari  latis  non  eft  repertos  qui  dentium  do 
lores  illinendos  cenferent,uenenum  cflepr£dicantes,atcp  etiam  in  oleaftro  querendam. 

E  radice  olea:  quamtenerrime  cortex  derafus,  in  meile  crebro  guflatu  medetur  fanguine 
reqcicntibus,  &  fuppurata  extufsientibus.  Ipfius  olea:  cinis  cum  axungia  tumores  fanat, 
extrahitq?  fiftulis  uitia ,  #  iplas  fanat .  Oliute  albee  ftomacho  utiliores ,  uentri  minus. 
Preciarum  habent  antequa  condiantur  ufum,  recentes  per  fe  cibi  modo  dcuorat$,Me/ 
dentur  enim  arenofe  urina:,  item  dentibus, aut  attritis, aut  conuulfis.Nigra  oliua  ftoma/ 
cho  inutilior,uentri  facilior,capiti  &  oculis  non  conuenit .  Vtraque  ambuftis  prodeft  tri/ 
ta#  illita.  Sed  nigra  commanducatur, #  protinus  ex  oreimpofita,puftulas  gigniprohi/ 
bet.Colymbades  fordida  ulcera  purgant, inutiles  difficultatibus  uritix.  De  amurca  po/ 
teramus  uideri  fatis  dixifle,  Catonem  fecuti,  fed  reddenda  medicina  quoque  eft.Gingi/ 
uis  #  oris  ulceribus ,  dentium  Habilitati  efficacifsime  fubucnit .  Item  ignibus  (acris  infu/ 
fa,#  his  quxferpunt.Pernionibus  nigra:  oliure  amurca  utilionltem  infantibus  fouendis. 
Aibte  uero  mulierum  uulu«  in  lana  admouetur.Multo  autem  omnis  amurca  decoda  ef/ 


ficacior.  Coquitur  in  cupreo  uafe  ad  crafsitudinem  mellis .  Vfus  eius  cum  aceto,  aut  w 
no  uetere,autmulfo,ut  quteque  caufa  exigat  in  curatione  oris, dentium, aurium, ulcerum 
manantium ,  genitalium ,  rhagadum .  Vulneribus  in  linteolis  imponitur, luxatis  in  lana: 
ingens  hic  ufus,  utique  inueterato  medicamento .  Tale  enim  fiftulas  fanat.  Infunditur 
fedis, genitalium, uuiute  exulcerationi .  Illinitur  uero  podagris  incipientibus.  Item  articu/ 
laribus  morbis.  Si  uero  cum  omphacio  recoquatur  ad  mellis  craflitudinem,cafuros  den/  3® 
tes  extrahit .  Item  iumentoru  fcabiem,cum  decodo  lupino#  chamsleonte  herba,  mire 
fanat.Cruda  amurca  podagris  foueri  utiliflimum# 

De  folqs  oleaftri,  #  oenathino  oleo,  &  cicino,#  amygdalino, #  laurino, # 
myrteo,chama:myrfino,#cuprefsino,#citreo,#caryno.  Cap.  mi 

OLeaftri  foliorum  eadem  natura.Spodiumcjp  e  cauliculis  uehementius  inhibet  rheo 
matifmos.Sedat  &  inflammationes  oculorum.-purgat  ulcera, alienata  expiet, excre 
fcentia  leniter  erodit,  ficcat ,  #  ad  cicatricem  perducit :  catera  ut  in  oleis .  Peculiare  autem 
quod  folia  decoquuntur  ex  meile,  danturc^  cochlearibus  contra  (anguinis  excreationes. 
Oleum  tamen  acrius  atque  efficacius:#  os  quoq$  colluitur  illo  ad  dentium  infirmitatem. 
Imponuntur  folia  &  paronychrjs,#  carbunculis,#  contra  omnem  colledionem  cum  u i/  4® 
no:  rjs  uero  qua  purganda  funt,cu  meile.  Miteentur  oculoru  medicamentis,#decodum 
foliorum,#  fuccus  oleaftri.  Vtiiiter  etiam  auribus  inftillatur  cum  meile juel  fi  pus  effluar. 
Flore  oleaftri  condylomata  illinuntur  #  epinydides.Item  cum  farina  hordeacea  uenter, 
in  rheumatifmo  cum  oleo  capitis  dolores ,  Cutem  in  capite  ab  o  (sibus  recedentem  cauli/ 
culidccodi,#cumrnelleimpofiti  comprimunt.  Ex  oleaftro  maturi  in  cibofumptifi/ 
ftunt  aluum.  Tofti  autem  #  cum  meile  triti ,  nomas  repurgant, carbunculos  rumpunt. 

Olei  naturam  caufasqp  abunde  diximus.  Ad  medicinam  ex  olei  generibus  hac  perti/ 
nent.Vtiliflimum  eft  omphacinum,  proxime  uiride.Praterea  quam  maxime  recen s,nifi 
cum  uetuftiftimum  quaritur,tenue, odoratum,  quodqp  non  mordeat, e  diuerfo  quam  in 

cibos 


HISTORIAE  LIBER  XXIII  417 

cibos  eligitur,  Omphacinutn  prodeft  gingiuis .  Si  contineatur  in  ore, colorem  dentium 
cuftodic  magis  quam  aliud:  fudores  cohibet.  Oenanthino  idem  eft  efFedus  qui  rofaceo. 
Omni  autem  oleo  mollitur  corpus, uigorem  8i  robur  accipit.Stomacho  contrarium.  Au/ 
get  ulcerum  incrementa.Fauces  exafperat,Si uenena  omnia  hebetat, praecipue  pfitnmy/ 
thrj  8C gypfi  in  aqua  mulfa,aut  ficoru  ficcaru  decodo  potum,contra  meconium  ex  aqua, 
contra  cantharidas,bupreftin,falamandras,pityocampas  per  (e  potum, redditumqj  uo/ 
mitionibuSjContra  omnia  fupradida  laudatifsimum  .Etlafsitudinum  perfridionumq? 
refedioeft:  tormina  calidum  potum  cyathis  fex,  magiscf?  ruta  fimui  decoda  pellir. 
Item  uentris  animalia .  Soluit  aluum  hemince  menfura ,  cum  uino  8i  calida  aqua  potum, 
io  autptifan*  fucco .  Vulnerarrjs  emplaftris  utile .  Faciem  purgat .  Bubus  infufum  per  na/ 
res  donec  rudent,  inflationem  fedat.  Vetus  aute  magis  excalfacit  corpora, magisc^  difi 
cutic  fudores .  Duritias  magis  diffundit.  Lethargicis  magis  auxiliare,8d  inclinato  morbo. 
Oculorum  claritati  cofert  aliquid,  cum  pari  portione  mellis  acapni.Capitis  doloribus  re/ 
medium  eft.  Item  ardoribus  in  febri  cum  aqua:  Si  fi  uetufti  non  fit  occafio, decoquitur, ut 
uetuftatem  repraefentet.  Oleum  cycinum  bibituradpurgationes  uentris  cum  pari  cal/ 
dsmenfura.Priuatim  diciturpurgare  prgeordia. Prodeft  Si  articulorum  morbis,durittjs 
omnibus, uuluis, auribus,  ambuftis.  Cum  cinere  uero  muricum, (edis  inflammationibus, 
item  pforce.Colorem  cutis  commendat,  capillumqj  fertili  natura  euocat.  Semen  ex  quo 
fit,nulla  animans  attingit.Ellychnia  ex  uua  fiunt,  claritatis  praxipuae.Ex  oleo  lumen  ob/ 
40  fcurum  propter  nimiam  pinguitudinem.Folia  igni  facro  illiniuntur  ex  aceto.Per  fe  autem 
recentia  mammis  Si  epiphoris .  Eadem  decoda  in  uino  inflammationibus  cum  polenta 
&croco:per  fe  autem  triduo  impofita  faciem  purgant.  Oleum  amygdalinum  purgat, 
mollit  corpora, cutem  erugat ,  nitorem  c5mendat,uaros  cum  meile  tollit  e  facie,  Prodeft 
lauribus,  cum  rofaceo  8i  meile  &  mali  puriici  germine  decodum ,  uermicufosc^  in  his 
necat, X  grauitatem  auditus  difcutit,fonos  incertos  Si  tirtnitus,obiter  capitis  dolores  8C  o/ 
culorum.Medetur  furunculis, 3i  £  fole  uftis  cu  cera.  Vlcera  manantia  Si  furfures  cum  ui/ 
no  expurgat, condylomata  cum  meliloto.  Per  fe  uero  capiti  iliitum,fomnum  allicit.  Ole/ 
nm  laurinum  utiliusquo  recentius ,  quoque  uiridius  colore  .  Vis  eius  excalfadoria ,  81 
ideo  paralyticis, fpafticis,  ifchiadicis,  fugillatis,  capitis  doloribus,  inueteratis  diftillationi/ 
jo  bus, auribus, in  calyce  punici  calfadu  illinitur .  Similis  8i  myrtei  olei  ratio,  aftringit,  indu/ 
rat,  medetur  gingiuis,dentiu  dolori,dyfenteris,uuIu^  exulcerata,  ueficis,ulceribus  uetu/ 
ftisuel manantibus, cum  fquamasrisSJ  cera. Item  eruptionibus, ambuftionibus .  At 
trita  fanat  81  furfures, rhagadas, condylomata,  articulos  luxatos,odorem  grauem  corpo 
risAduerfatur  cantharidi, buprefti,alrjsq?  malis  medicamentis,  qax  exulcerando  nocet 
Chamsmyrfinte  fiue  oxymyrfinse  eadem  natura.Cupreflinum  oleum  eofdem  effedus 
habet  quos  myrteum.Item  citreum.E  nuce  uero  iuglande  quod  carynum  appellauimuSs 
alopecijs  utile  eft ,  8i  tarditati  aurium  infufum.  Item  capitis  doloribus  illitum .  Geterum 
iners  8igraue  fapore.  Enimuero  fi  quid  in  nucleo  putridi  fuerit, totus  modus  deperit.  Ex 
gnidio  grano  fadum, eandem  uim  habet  quam  cycinu.  Ex  lentifco  facium,  utilifsimum 
40  acopo  eft.  Idemq?  proficeret  reque  ut  rofaceum ,  ni  durius  paulo  intelligeretur,  V tuntur 
co&contra  nimios  fudores ,  papulascp  fudorum .  Scabiem  iumentorum  efEcaciflime 
fanat.  Balaninum  oleum  repurgat  uaros ,  furunculos,Ientigines,  gingiuas.  Cypros  qua/ 
Iis  effet,8£  quemadmodu  ex  ea  fieret  oleum, docuimus. Natura  eius  excalfacit, mollit  ner 
uos.Fo!ia  ftomacho  illinuntur, 8i  uulu^  concitata  fuccus  quoqp  eorum  apponitur.  Folia 
recentia  comanducata,ulceribus  in  capite  mariantibus,item  oris  medentur, 8C  colledionf 
bus,condplomatis.Dccodu  foliorum  ambuftis  8i  luxatis  prodeft.Ipfa  ruffant  capillum 
tufa,adiedo  ftruthei  mali  fucco.Flos  capitis  dolores  fedat  cu  aceto  illitus.Idem  cobuftus 
in  cruda  olla  nomas  fanat, Si  putrefeentia  ulcera  perTe,ueI  cum  meile.  Odor  floris  olet, 
qiiifomnum  facit.  Aftringit  gleucinum,  Si  refrigerat,  eade  ratione  qua  Si  cenanthinum. 

N  4  Balfami/ 


4*8 


C.  PLINII  N  A  T  V  R  A  LIS 


Balfaminum  longe  preciofifsimum  omnium, ut  in  unguentis  diximus,  contra  omnes 
ferpentes  efficax.  Oculorum  claritati  plurimucofert, caliginem  difcutit.Item  dyfpnceas, 
colle&iones  omnes  duritiascp  lenit.Sanguinem  denfari  prohibet,ulcerapurgat:auribus, 
capitis  doloribus,  tremulis,  fpafticis,ruptisperquam  utile.  Aduerfatur  aconito  ex  la&e, 
poturo.Febres  cum  horrore  uenientes  perungis  leuiores  facit.  Vtendum  tamen  modice, 
quoniam  adurit,  augete^  uitia  non  feruato  temperamento.  Malobathri  quocp  naturam 
SCgenera  expofuimus.Vrinamciet.  Oculorum  epiphoris  uinoexpreflum,utiIifsimeim/ 
ponituriltem  frontibus  dormire  uoIentibus:Efficacius  fi  81  nares  illinantunaut  fi  ex  aqua 
bibatur .  Oris  8t  halitus  fuauitatem  comendat,  lingua  fubditum  folium, ficut  &  ueftium 
odorem  interpofitum.  Hyofcyaminum  emolliendo  utilius,  neruis  inutile.Potum  qui/  lo 
dem  cerebri  motus  facit.  Therminum  e  lupinis  emollit,  proximum  rofaceo  effertum 

habens.  Narcifllnum  dieftum  eft  cum  fuo  flore .  Raphaninum  phthiriafes  longa  ua/ 
fetudine  contradlas  tollit, fcabritiasq^  cutis  in  facie  emendat.Sefaminum  aurium  dolores 
fanat,&  ulcera  quo  ferpunt,  8C  quo  cacoethe  uocant.  Lirinon  quod  8C  phafelinu  & Sp 
rium  uocauimus, renibus  utiliflimum  eft,fudoribus^j  euocandis,  uuluo  molliendo, com 
coquendoqj  intus.  Seleucicum  neruis  utile  eflfe  diximus,  ficut  herbaceum  quoq;,quod 
Enguini  circa  Flaminiam  uiam  uendunt.  Eloomeli,  quod  in  Syria  ex  ipfis  oleis  manare 
diximus,lapore  melleo  non  fine  naufea,a!uum  emollit:  bilem  procipue  detrahit,duobus 
cyathis  in  hemina  aquodatis:qui  bibere  torpefeunt,  excitanturcp  crebro.  Potores  cer/ 
taturi  profumunt  ex  eo  cyathum  unum .  Piflino  oleo  ufus  eft  pafsim  ad  quadrupedum  :o 
fcabiem.  Eft  a  uitibus  oleiscp  proxima  nobilitaspalmis:  Inebriant  recentes, capitis  dolo 
rem  afferunt  minus  ficco,nec  quantu  uidetur  utiles  ftomacho,tufli'm  exafperant, corpus 
augent.  Succum  decodtarum  antiqui  pro  hydromelite  dabat  ogris  ad  uires  recreandas, 
fitim  fodandam,  in  quem  ufum  proferebat  Thebaicas.Sanguinem  quoqj  excreantibus 
utiles, in  cibo  maxime.  Illinutur  caryoto  ftomacho,uefico,uentri,inteftinis.Cu  cotoneis, 
8t  cer a,8C  croco  fugillata  emendant .  Nuclei  palmarum  cremati  in  fictili  nouo, cinere  loto 
fpodfj  uicem  efficiunt, mifcenturq?  collyrfjs,&  calliblephara  faciant  addito  nardo. 

De  myrobalano  palma,  8C  de  palma  elate.  Cap.  v 

PAIma  quo  fert  myrobalanum,probatifsima  in  Aegypto, offa  non  habet  reliquarum 
modo  in  balanis.  Aluum  8C  menfesfiftit  in  uino  auftero,8£  uulnera  conglutinat.Pal/  30 
tua,  fiue  elate,  fiuefpathe,  medicino  confert  germina,  folia, corticem.  Folia  imponuntur 
procordijs,ftomacho,iocineri,u!ceribus  quo  ferpunt  cicatrici  repugnatia.Pforas  cortex 
eius  tener  cum  refina  8C  cera  fanat  diebus  xx.  Decoquitur  8C  ad  teftium  uitia.  Capillum 
denigrat  fuffitu, partus  extrahit .  Datur  bibendus  renu  uitqs  8C  uefico,  8C  procordiorum, 

&  capiti  8C  neruis  inimicus .  Vuluo  ac  uentris  fluxionem  fiftit  decodu  eius, Item  cinis  ad 
tormina  potus  in  uino  aibo,in  uuluarum  uitrjs  efficaciflimus. 

Medicino  ex  Gngulorum  generum  flore, foli]s,fru(ftu,ramis, cortice, ligno, 
fucco,  radice,  cinere.  Cap.  vi 

PRoximo  uarietates  generum  medictnarumcp,quo  mala  habent.Ex  his  uerna,acer/ 
ba,ftomacho  inutilia  funt:aIuum,ueficacircumagunt:neruosIodut.Cofta  meliora,  40 
Cotonea  cocta  fuauiora.  Cruda  tamen  duntaxat  matura,profunt  fanguine  excreantib, 
ac  dyfentericis,cholericis,cceIiacis.Non  idem  poftunt  decocfta,quonia  amittunt  conflrin 
gentem  illam  uim  fucci .  Imponutur  8t  petftori  in  febris  ardoribus:  8Z  tamen  decoquutur 
in  aqua  ccelefti,  ad  eadem  quo  fupra  feripta  fiint.Ad  ftomachi  aute  dolores  cruda  deco/ 
dtdue  cerati  modo  imponuntur.  Lanugo  eoru  carbunculos  fanat, cotfta  in  uino ,  & illita 
cum  ccra.AJopecrjs  capillum  reddunt.  Quo  ex  his  cruda  in  meile  condiuntur, aluum  mo 
Uent.  Mellis  autem  fuauitatimultumadrjcfunt,ftomach6queid  utilius  faciunt.  Qus 
uero  in  meile  condiuntur  codta,  quidam  ad  ftomachi  uitia  trita  cum  rofo  folrjs  decortis 
dant  pro  cibo.Succus  crudoru  lienibus,  orthophnoicis,hydropicis  prodeftdtem  mam/ 


irifcTO^ft-I  AE  LIBER-  XXlii  429 

miijCondylomatiSjUaridbus.FIos  #  uiridfis  5 1  ficcus  inflammationibus  oculorum ,cxcrea 
tiombus  (anguinis, menfibus  mulieru  .Fit  #  fuccus  ex  his  mitis ,  cum  uino  dulci  tu  fis,  uti/ 
lis&cceliacis  #  iocineri.Decodo  quoque  eorum  fouentur ,  fi  procidant  uulua:  #  intera/ 
nea.  Fit  #  oleum  ex  his,  quod  melinum  uocauimus, quoties  non  fuerint  in  humidis  na/ 
ta.  Ideo  utilifsima  qua:  ex  Sicilia  ueniunt.  Minus  utilia  ftruthia,quamuis  cognata.Radix 
eorum  circumfcripta  terra  manu  finiftra  capitur,ita  ut  qui  facit  dicat  qax  capiat, 8C  cuius 
caufatfic  adalligata  ftrumis  medetur.Melimela  #  reliqua  dulcia, ftomachum  #  uentrena 
foluuntjfiticulofa,  teftuofa/ed  neruos  non  l^dunt.Orbiculata  fiftunt  aluum  #  uomitio/ 
nes ,  urinas  cient .  Sylueftria  mala  fimilia  funt  uernis  acerbis ,  aluumcp  fiftunt .  San£  iri 
Phuncufum  immatura  opus  funt.  Citrea  contra  uenenum  in  uino  bibuntur  ,  uelipfa 
uelfemen.Faciut  oris  fuauitatem,decodo  eorum  colluto,  aut  fucco  expreflb.  Horum  fe/ 
men  edendum  prtecipiunt  in  malacia  pr^gnantibus:  ipfa  uero  cotra  infirmitatem  ftoma 
chi,fed  non  nifi  ex  aceto  facillime  manduntur.  Punici  mali  noucm  genera  nunc  iterare 
fuperuacuum .  Ex  his  dulcia ,  qu«  apyrina  alio  nomine  appellauimus,  ftomacho  inutilia 
Babenturdnflationes  pariunt, dentes  gingiuasqj  Itedunt.Quie  uero  ab  his  fapore  proxi/ 
mauinofa  diximus ,  paruum  nucleum  habentia ,  utiliora  paulo  intelliguntur .  Aluum  fi/ 
ftunt&  ftomacho  profunt,  duntaxat  pauca,  citraque  fatietatem.  Sed  hxc  minime  dan/ 
ctaquanquam  omnino  nulla  in  febri,nec  carne  acinorum  utili  nec  fucco.Cauentura:que 
uomidonibus,  ac  bilem  reficientibus .  Vuam  in  his,ac  ne  muftum  quidem,  fed  protinus 
:o  tiinum  aperuit  natura.  Vtrunqj  uero  aiperiorecortice.Hic  ex  acerbis  in  magno  ufu.VulA 
gus  coria  maxime  perficere  illonouit ,  ob  id  malicorium  appellant  medici ,  Vrinam  cieri 
eodem  monftrant :  mixtaque  galla  in  aceto  decocto ,  mobiles  dentes  ftabilire;Expetitue 
grauidarum  malacis ,  quoniam  guftatu  moueat  infantem .  Diuiditur  malurti ,  coeleftufjs 
aqua  madefeit  ternis  fere  diebus .  Ha zc  bibitur  frigida  coeliacis ,  #  fanguinem  excreanti/ 
bus.Ex  acerbo  fit  medicamentum,  quod  ftomatice  uocatur ,  utilifsimum  oris  uitfis,  na/ 
tium,  aurium, oculorum  caliginitpterygfis,  genitalibus,#  his  quas  nomas  uocant,#  c\ux 
iiiulceribus  excrefcunt.Contra  leporem  marinum  hoc  modo,  Acinis  detrado  cortice  tu/ 
(is,fucco.cjj  decodo  ad  tertias,  cum  croci,#  aluminis  fcifsi,  myrrhse, mellis  Attici  felibris» 
Alfi#  hoc  modo  faciunt.  Punica  acida  multa  tunduntur,  fuccus  in  cacabo  nouo  coqui/ 
P  formellis  crafsitudine,  ad  uirilitatis  #  fedis  uitia,#  omnia  qus  lycio  curantur, aures  pura 
btas,epiphoras  indpientes ,  rubras  maculas.In  manibus  rami  punitorum  ferpentes  fu/ 
gant .  Cortice  punici  exuino  decodi  #  impofiti, perniones  fanantur.Contufum  malum 
ex  tribus  heminis  uini,  decodum  ad  heminam ,  tormina#  tincas  pellit.  Punicum  in  oi/ 
bnoua,  operculo  indito ,  in  furno  toftum  #  contritum ,  potumq?  in  uino ,  fiftit  aluum 
ATcutit  tormina.  Primus  pomi  huius  partus  florere  incipientis,cytinus  uocatur  Grae/ 
cis, mine obferuationis  multorum  experimento .  Si  quis  unum  ex  his,  folutus  uincula 
omni  cindus  #  calceatus, atque  etiam  annuli ,  decerpferit  duobus  digitis;pollice  #  quar/ 
toGniftrs  manus, atq?  italuftratis  leuitadu  oculis,mox  in  os  additu  deuoraueritne  den. 
te  contingat,  affirmatur  nullam  oculorum  imbecillitatem  paffurum  co  anno.Iidem  cyti/ 
4°  ni  ficcati  tritiqj,  carnes  excrefcentes  cohibent:  gingiuis  #  dentibus  medentunuel  fi  mobi 
iesGnt  decodo  fucco.  Tpfacorpufcula  trita*  ulceribus  qutc  ferpuntputrefcuntue  illinun/. 
tar.  Item  oculorum  inflammationi  inteftinorurnq^:  #  fere  ad  omnia  qute  cortices  ma> 
lorum,  Aduerfantur  fcorpionibus.  Non  eft  fatis  miraricuramdiligentiamqj  primorum* 
quionmia  ferutati,  nihil  intentatum  reliquere.  Inhoc  ipfbcytino  flofculi  funt,  antequam 
fcilicetmalum  ipfum  prodat  erumpentes ,  quosbalauftium  uocari  diximus.  Hos  quoqj; 
ergo  experti  inuenerunt  fcorpionibus  aduerfari .  Siftunt  potu  menies  fceminarum ,  (a/ 
natitoris  ulcera,  tonfillas,  uuam ,  fanguinis  excreariones, uentris  #.ftomach  iolutiones* 
genitalia,ulcera  quacunq?  in  parte  manantia .  Siccauere  etiam,ut  fic  quocp  experirentur* 
inuenenjnt^tuforum  farina  dyfentericosi.morte  ccuocari , aluum  bfti .  Quin  #  nu/ 
j  •  ,  deos 


4*° 


C.  PT, I N  n  *  N  AT  V  K  AX  I  S 


deos  ipfos  acinorum  experiri  non  piguit.Tofti  tufiq?  Ilomachum  iuuant,cibo  autpotio 
ne  infperfi.Bibuntur  cx  aqua  ccelefti,  ad  fi flendum  aluum.Radix  decoda  fuccu  emittit, 
qui  tineas  necat,  uidoriati  pondete.Eadem  difcoda  in  aqua,quas  lycium  prmftat  utilita/ 
tes.Eft  et  fylueftre  punicum,a  fimilitudine  appellatum.Eius  radices  rubro  cortice  denarq 
pondere  ex  uino  potas  fotnnos  faciunt .  Semine  poto,  aqua  qute  fubierit  cutem  Occatur. 
Mali  punici  corticis  fumo  culices  fugantur. 

De  piris  Si  eorum  obferuationibus,&  de  ficorum  obferuatione,&  caprifico, 

Si  crineo,&  aliorum  generibus  medicina:.  Cap.  vu 

Pirorum  omnium  cibus  etiam ualentibus  onerofus,  argris  quoq?  uini  modo  negatur. 

Decoda  eadem  mire  falubria  &  grata, prascipuc  cruftumina .  Qu£cunqj  uero  cura 
meile  decoda,  ftomachu  adiuuat.  Fiunt  cataplafmata  e  piris,  ad  difeutienda  corporum 
uitia:&  decocto  eorum  ad  duritias  ututur.Ipfa  aduerfantur  boletis  atcp  fungis, pelluntcjj 
pondere  &  pugnate  fucco.  Piru  fylueff  re  tardiflime  maturefeit.  CSciditur,  fufpenfura^ 
ficcatur  ad  fiftendum  aluum, quod  &  decodu  eius  potum  pr£ftat.Decoquuntur& folia 
cum  pomo  ad  eofdem  ufus.Pirorum  ligni  cinis,contra  fungos  etiamnum  efficacius proS 
dt.Mala  piraqs  portatu  {umentis  mire  grauia  font  uel  pauca.  Remedio  aiunt  effe, (i prius 
edenda  dentur  aliqua,  aut  uricp  offendantur.  Fici  fuccus  Iadeus, aceri  naturam  habet. 
Itaqj  coaguli  modo  lac  contrahit.Excipitur  ante  maturitatem  pomi,SC  in  umbra  ficcatut 
ad  aperienda  ulcera, cienda  menffrua,  appofito  cum  luteo  oui,  aut  potu  cum  amylo.Po/ 


dagris  illinitur  cum  farina  fcenigraci  Si  aceto.  Pilos  quoque  detrahit, palpebrarum^  fca » 
biem  emendat  .Item  lichenas  Si  pforas.  Aluu  foluit.  Ladis  ficulni  natura  aduerfaturcta/ 


bronum,ue{pammqs,&  fimilium  uenenis,priuatim  fcorpionum.Idemcum  axungia  uer 
rucas  tollit.  Folia  Si  qaaz  non  maturuere  fici  ffrumis  illinuntur ,  omnibusqj  qu*  emollien 
da  funt  difcuriendiue.Prsflanthcec  8C  per  fe  folia.Et  alfi  ufus  eorum  tanquam  in  fricati/ 
do  lichene  8i  alopecijs  Si  queeeunque  exulcerari  opus  Gt.Et  aduerfus  canis  morfus,ramo 
rum  teneri  cauliculi  cuti  imponuntur.  Iidem  cum  meile  ulceribus  qua:  ceria  uocantur,!/ 
nuntur .  Extrahunt  infrada  offa  cum  papaueris  fylueflris  folrjs .  Canu  rabioforu  mow 
(uSjfoiio  trito  ex  aceto  reffringunt.  E  nigra  ficu  candidi  cauliculi  illinuntur  furunculis,  mu 
ris  aranei  morfibus  cum  cera.  Cinis  earum  e  folrjs  gangreniSjConfumendisq?  qua  cxcre/ 
fcunt.Fici  matura  urinam  cient, aluum  fo!uunt,fudorem  mouent,papulasqj,  Ob  id  au' 
tumno  infalubres, quoniam  fudantia  huius  cibi  opera  corpora  perfrigefcunt,Necftoma 
cho  utiles,  fed  ad  breue  tempus ,  8i  uoci  contrariie  intelliguntur.  Nouiflim*  falubrio/ 
res  quam  primie ,  medicattc  uero  nunquam .  Iuuenum  uires  augent: fenibus  meliorem 
ualetudinem  faciunt ,  minusque  rugarum .  Sitim  fedant,  calorem  refrigerant .  Ob  id 
non  negandas  in  febribus  conflridis, quas  ffegnasuocat.  Siccx fici  flomachum  fedont: 
gutturi  Si  faucibus  magnifice  utiles.  Natura  his  excalfaciendi.Sirim  adferunt.Aluum 
molliunt,  rheumatifmis  eius  Si  ftomacho  contraria,  Vefic^  femper  utiles,  &  anhelatori/ 
bus,ac  fufpiriofisjltem  iocinerum,renum,  lienum  uftrjs .  Corpus  81  uires  adiuuant,  ob  id 
ante  athleta  hoc  cibo  pafcebatur.Pythagoras  exercitator,  primus  ad  carnes  eos  tranftu 
lit.RecoIligentibus  fea  longa  ualetudineutiliflimas.  Item  comitialibus  Si  hydropicis  ora/  4S 
nibusq?  qute  maturanda  aut  difeutienda  funt, imponuntur  .Efficacius  calce  aut  nitro  ad/ 
mixto.Codte:  cum  hyffopo  pedus  purgant,pituitam,tuffim  ueterem.Cum  uino  autem 
ad  fedem,&  tumorem  maxillaru,&  furunculos,panos,parotidas  decod  se  illinuntor.Vti 
le  Si  decodo  earu  fouere  foeminas.  Decodre  quocp  esdem  cum  fcenograrco  utiles  funt 
pleuriticis,  &peripneumonicis.Cum  ruta  codas  torminibusprofimt.Tibiarum  ulceribus 
cum  xris  ffore.Pterygtjs  cum punico  malo.Ambuflis,pernionibus  cu  cera  .Hydropicis 
cocte  in  uino,&  cum  abfinthio  &  farina  hordeacea, nitro  addito.  Aluum  fiffunt  mandu 
cat^.Scorpionum  idibus  cum  fale  trite  illinutur.  Carbunculos  extrahunt  in  uino  codte 
Si  impofte.Carcinomati,(i  fine  ulcere  eft ,  quampinguiflimam  ficum  imponfpcnefin/ 

gulare 


__  HISTORIAE  LIBER  XX  Ili  451 

gularc  rcmeJiam  eft :  item  phaged^na^.Cinis  no  ex  alia  arbore  aciem  purgat  acrior,con 
glutinat, replet, aftringir.  Bibitur  Si  ad  diicutiendum  (anguinem  concretum.Ircm  pcrcuf/ 
fisprxcipitatisxonuuliis^ruptisjcyathis  fingulis  aque  Si  olei.  Datur  tetanicis  Si  fpafticis. 
Item  potus  uel  infufos  cceliacis,dyfenteticis.Et  fi  quis  eo  cum  oleo  perungatur5excalfacir. 
Item  cum  cera  Si  rofeceo  fubadus,  ambuftis  cicatricem  tenuilTimam  obducit.Lufciofos 
ejc  oleo  illitus  emendat,  dentiumcjj  uitia,  crebro  fricatu .  Produnt  etiam ,  fi  quis  inclinata 
arbore,  fupino  ore  aliquem  nodum  eius  morfu  abftulerit  nullo  uidente,  atque  in  aluta  ii/ 
ligatum  licio  e  collo  fufpenderie ,  ftrumas  Si  parotidas  difcuti.  Cortex  tritus  cum  dleo, 
uentris  ulcera  lanat.  Crudae  grofsi  uerrucas  Si  thymos  nitro  farinaqj  additis  tollut.  Spo 
10  drj uicem  exhibet  fruticum  a  radice  exeuntium  cinis.Bis  toftus  adiedo  pfimmythio  dige 
riturin  paftillos ,  ad  ulcera  oculorum  Si  fcabritiam.  Caprificus  etiamnum  multo  effica/ 
cior  fico.Ladis  minus  habetrfurculo  quoq?  eius  lac  coagulatur  in  cafeum.  Exceptum  id 
coa&umqj  in  duritiam,fuauitatem  carnibus  affert.Fricatur  diluto  ex  aceto.  Mifcctur  ex/ 
ulceratorqs  medicamentis.  Aluum  foluit,uuIua  cum  amylo  aperit.Pota  menfcs  ciet  cum 
luteo  oui.Podagris  cum  farina  fcenigr^ci  illinitur.  Lepras, pforas,  lichenas, lentigines  ex/ 
purgac.Item  uenenatoru  idus,8i  canis  morfus:  Dentium  quoq?  dolori  hic  fuccusappo/ 
fitus  in  lana  prodeft,aut  in  cauis  eorum  additus.  Cauliculi  Si  folia, admixto  eruo, contra 
marinorum  uenena  profunt.  Adfjciunt  8i  uinum.Bubulas  carnes  additi  caules  magno  li> 
gni  compendio  percoquunt.Grofsi  illita;  ftrumas, 8i  omnium  colledionem  emolliunt  8C 
to  difeutiunt,  Aliquatenus  Si  folia. Qu re  mollifsima  funt  ex  his,  cu  aceto  ulcera  manantia  8C 
epiny&idas  Si  furfures  fanant.  Cum  meile  item  Si  foliis, ceria  fanant, Si  canis  morfus.Re 
centes cum  uino,phagedtenas.Cu papaueris  folrjs  offa  extrahut.  GroITi caprifici  inflatr» 
mationes  difeutiunt  fuffitu.Refiftut  Si  fanguini  taurino  poto,Si  pfimmythio,Si  ladi  eoa 
gulatopot^ .  Item  aqua  decoda  atque  illita:  parotidas  fanant .  Cauliculi  aut  grofsi  eius 
tpamminutifsimre,  ad  fcorpionum  idus  e  uino  bibuntur.  Lac  quoque  inftillatur  plagae 
&folia imponuntur.  Item  aduerfus  murem  araneum .  Cauliculorum  cinis  uuafn  fau/ 
cium  fedat.  Arboris  ipfius  cinis  ex  meile, rhagadia.Radix  deferuefada  in  uino ,  dentium 
dolores .  Hyberna  caprificus  in  aceto  coda  Si  trita ,  impetigines  tollit .  Illinuntur  ramen/ 
ta  rami  fine  coftice  quam  minutifsima  ad  fcobis  modum.Caprifico  quocp  medicinf  uni; 
us miraculum  additur ,  Corticem  eius  impubefeente  puer  impubis  fi  defrado  ramo  de/ 
trahat  dentibus,  medullam  iplam  adalligatam  ante  folis  ortum, prohibere  ftrutnas.Ca/1 
prificus  tauros  quamlibet  feroces,colio  eorum  circudata,in  tantum  mirabili  natura  com/ 
peicit,  ut  immobiles  pr^ftet.  Herba  quoque  quam  Grscierineonuocant,  reddenda 
inhoc  loco  propter  gentilitatem .  Palmum  alta  eft,cauliculis  quinis  fere, ocimi  fimilitudi/ 
ne,flos  candidus ,  femen  nigrum,paruum :  tritum  cum  meile  Attico ,  oculorum  epfpho/ 
rismedetur:  utcunque  autem  decerpta  manat  lacie  multo  Si  dulci  herba ,  perquam  utilis 
aurium  dolori,  nitri  exiguo  addito .  Folia  refiftunt  uenenis .  Pruni  folia  decoda  ton/ 
filiis,  gingiuis,  uu£,  profant  in  uino  decoda ,  Si  fubinde  ore  colluto .  Ipfa  pruna  aluum 
molliunt,  ftomacho  uero  utilifsima ,  led  breui  momento .  Vtiliora  perfica ,  fuccusqj  eo/ 
43  rum,etiamnum  in  uino  aut  in  aceto  expreffus .  Nec  eft  alius  eis  pomis  innocentior  cibus. 
Nufquam  minus  odoris ,  fucci  plus ,  qui  tamen  fitim  ftimulet .  Folia  eius  trita  illita ,  h  x/ 
morrhagiam  fiftunt.NucIei  perficorum  in  aceto  Si  oleo, capitis  doloribus  illinuntur.  Syl 
ueftrium  quidem  prunorum  bacca;,uel  e  radice  cortex,  in  uino  auftero  fi  decoquatur,ita 
uttriens  ex  hemina  fuperfit,aluum  Si  tormina  fiftunt.Sads  eft  fingulos  cyathos  decodi 
fumi.  Et  in  rjs  Si  fatiuis  prunis  eft  limus  arborum, quem  Gneci  lichena  appellant, rhaga/ 
dijs  Si  condylomatis  mire  utilis.  Mora  in  ^Egypto  Si  Cypro  fui  generis, ut  diximus ,  lar/ 
gofucco  abundant,  fummo  cortice  defquamato-.altiore  plaga,  ficcantur,mirabilinatura. 
Succus  aduerfatur  uenenis  lerpentium ,  prodeft  dyfentericis ,  difeutit  panos  omnesque 
collectiones  ,*  uulnera  conglutinat,  capitis  dolores  fedat,item  aurium ;  Ipleneticis  bibitur. 

Illinitur 


4i2  C.  PLINII  N  AT  V  R  ALIS 

Illinitur  8i  contra  perfrictiones. Celerrime  teredinem  fentit.Nec  apud  nos  fucco  nfusai/ 
nor.  Aduerfatur  aconito  Si  araneis,  in  uino  potus.  Aluum  (oluit, pituitasq?  ac  tineas &fi/ 
milia  uentris  animalia  extrahit:Roc  idem  praftat  Si  cortex  tritus.Folia  tingunt  capillum 
cum  fici  nigra:  Si  uids  corticibus  fimul  coctis  in  aqua  coelefti .  Pomi  ipfius  fuccus  aluum 
Coluit  protinus.  Ipfa  poma  ad  prcefens  ftomacho  utilia,  refrigerant,  fitim  fariuntiSinon 
fupetueniat  alius  cibus,intumefcunt,Ex  immaturis  fuccus  fiftit  aluum :  ueluti  animalis  ali/ 
cuius,  in  hac  arbore  obfcruandis  miraculis,qu«  in  natura  eius  diximus.Fit  ex  pomopan/ 
chreftos  ftomatice, eadem  arteriace  appellata, hoc  mcdo,Sextarrj  tresfucciepomojeui 
uapore  ad  crafifitudinem  mellis  rediguntur.  Poft  additur  omphacq  aridi  pondus  x  duo/ 
rum,  aut  rnyrrhx  x  unius,  croci  x  unius.  Hac  fimul  trita  mifcentur  decocto.  Neque  efl:  T9 
aliud  oris,  arteria:,  uua,  ftomachi,  iucundius  remedium.  Fit  8i  alio  modo ,  Succi  fextarij 
duo,meilis  Attici  fextarius,decoquuntur  ut  fupra  diximus.  Mira  funt  procrea  qu^prc/ 
duntur.  Mori  germinatione  prius  quam  in  folia  exeant ,  finiftra  decerpi  iubentur  futura 
poma,  ricinos  Graci  uocant,  Hi  terram  G  non  attigere,  fanguinem  fiftunt  adalligati,(iue 
ex  uulnerc  fluat, fiue  ore,fiue  naribus, fiue  hamorrhoidisiad  hoc  feruatur  repofitt.  Idem 
praftare  Si  ramus  dicitur,luna  plena  defractus, incipiens  fructum  habere.Si  terram  non 
attigerit,  priuatim  mulieribus  adalligatus  lacerto  contra  abundantiam  menfium.  Hoc& 
quocuncp  tempore  ab  ipfis  decerptum  ita  ut  terra  non  attingat,  adalligatuqjexiftimant 
praftare.Folia  mori  trita,aut  arida  decocta  ferpentium  ictibus  imponuntur.  Ad  idemqj 
potu  proficitur.Scorpionibus  aduerfatur  e  radice  corticis  fuccus  ex  uino  aut  pofca  potus.  2(J 
Keddenda  efl  Si  antiquorum  compofitio, Succum  expreffum  pomi  maturi  immaturi^ 
mixtu,  coquebat  in  uafe  freo  ad  mellis  craflitudinem.AIiqui  myrrha  adiecta  SCcupreffo 
praduratum  uas  fole  torrebant, permifeentes  fpatha  ter  die.  Hac  erat  ftomatice,  qua: & 
uulnera  ad  cicatrice  perducebat.  Alia  ratiocfuccu  ficcato  exprimebat  pomo, multu  fapori 
obloniorum  conferente.In  medicina  ucro  contra  nomas  Si  pectoris  pituitas,&  ubicunqj 
opus  cfTct  aftringi  uifcera.Dentes  quoqj  colluebant  co.Tertiu  genus  fucci  foirjs  Si  radice 
decoctis  ad  ambufta  ex  oleo  lllinenda.Imponutur  &per  fe  folia.Radix  per  mefies  incifa 
fuccum  dat  aptifllmu  detium  dolori,  colIectionibusq3,&  (uppurationibus.  Aluu  purgat. 
Folia  mori  in  urina  madefacta  pilum  corqs  detrahut.  Cerafa  aluu  molliunt, ftomacho 
inutilia.  Eadem  ficcata  aluum  fiftunt,  urinam  cient.  Inuenio  apud  autores,  fi  quis  maturi/  a 
norofcidacum  fuisnudeisdeuoret,intantumleuarialuum,  ut  pedes  morbo  liberentur; 

Mefpila,exceptis  fetanfjs,qua  malo  propiorem  uim  habent, reliqua  aftringut  ftoma/ 
chum,  fiftuntq?  aluum.Item  forba  ficca,nam  recentia  ftomacho  Si  aluo  citaprofunt. 

De  pineis  Si  amygdalis, Si  nuce  auellana,&  de  nuce  iuglande,&  de  piftacrjs 

Si  caftaneis, filiquis, cornu, Si  unedone, 8i  lauro.  Cap.  vnr 

\T  Vces  pinea:,  qua  refinam  habent,  cotufa  leuiter,  additis  in  fingulis  fextarqsaquie 
JLN  ad  dimidium  decocte,  fanguinis  excreationi  medentur ,  ita  ut  cyathi  bini  bibantur 
ex  co.Corticis  e  pino  in  uino  decoctum  cotra  tormina  datur.NucIei  nucis  pine* fitim  fe/ 
dant  Si  acrimoniam  ftomachi  rofionesq?,&  contrarios  humores  confidentes  ibi, &  infir 
mitatem  uirium  roborant,  renibus  Si  uefica  utiles.  Fauces  uidentur  exafperare  Si  tuffim.4# 
Bilem  pellunt  poti  ex  aqua,  aut  uino  aut  paflo ,  aut  balanorum  decocto.  Mifceturhis 
contra  uehementiores  ftomachi  rofiones  cucumeris  femen  Si  fuccus  portulaca:.  Item  ad 
uefica  ulcera  Si  renum,  quoniam  Si  urinam  cient.  Amygdalee  amara  radicum  decotum 
cutem  in  facie  corrigit, coloremcp  hilariorem  facit.  Nuces  ipfa:  fomnum  faciut&  auidita 
tem,  Vrinam  Si  menfes  cient .  Capitis  dolori illinutur,maximetp  in  febrfifi  ab  ebrietate, 
ex  aceto  Si  rofaceo  &  aqua  fextario.Et  fanguinem  fiftunt.  Cum  amylo  Si  menta  lethar/ 
giciscomitialibuscp  profunt*  Capite  peruncto  epinyctidas  fanant,  e  uino  ueteri  ulcera 
putrefeentia:  Canum  morfus  cum  melle.Et  furfures  cx  facie  ante  fotu  praparata.  Item 
iocineris  Si  renum  dolores  ex  aqua  pota: :  Si  fape  ex  ecligmate  cum  refina  terebinthina. 


HISTORIAE  LIBER  XXIII  45$ 

Calculofis  8i  difficili  urina*  in  pafto, &  ad  purgandam  cutem  in  aqua  mulla  trita:  funt  ef/ 
ficaccs.  Profunt  ecligmate  iocineri,tuflI 8i  colo  cu  elcliiphaco  modice  addito.In  meile  fu/ 
raitur nucis auellanje  magnitudo.  Aiunt  quinis  fereprafumptis  ebrietatem  non  fenti/ 
repotdres:Vulpescqj  fi  ederinteas,nec  cotingat  euicino  aquam  lambere, mOri.Minus  ua 
lent  in  remedijs  dulces,  Si  hx  tamen  purgant,  Si  urinam  cient.  Recentes  ftomachum  im/ 
plent.  Nucibus  Grarciscum  abfinthrj  femine  ex  aceto  fumptis,  morbus  regius  fanari  di 
citur:Item  illicis  per  ie  uitia  fedis,SCpriuatim  condylomata.Item  tulsi  Sc  fanguinis  reiecftio 
ni  prodeft  .Nuces  iuglandes  Graeci  i  capitis  grauedine  appellaucre.  Etenim  arboru  ipfa 
ram  foliorum^  uires,in  cerebrum  penetrant:  hocqj  minore  mometo,fed  in  cibis,  nuclei 
io  faciunt.Sunt  autem  recentes iucundiores,ficca:  unguinofiores,  &ftomacho  inutiles, diffi 
ciles  concodlu,  dolorem  capitis  inferentes,tufsientibus  inimica,  Si  uomituris iciuriis  apta: 
intenafmo  iblo,trahuntenim  pituitam.  Esdem  prrefumptte  uenenahebctantrltem  an/ 
ginam  cum  ruta  8C oleo.Item  aduerlantur  cepis,  Ieniuntqj  earu  faporem.  Aurium  inflani 
mationiimponutur  cum  mellis  exiguo.  Item  cum  ruta  mammis  QC  Iuxatis.Cum  cepa  au 
tem  SL  fale  Si  meile, canis  hominiscp  morfui.  Putamine  nucis  iuglandis,  dens  cauus  inuri/ 
tur.  Putamen  combuftum  tritumc^  in  oleo  aut  uino,  infanciu  capite  perundlo,  nutrit  ca/ 
pillum,et  ad  alopecias  eo  fic  utuntur.Quo  plures  quis  nuces  ederit,hoc  faciliustineaspel/ 
lit.Qu£  perueteres  funt  nuces,  gangrenis  8C  carbunculis  medentur:  Item  fugillatis.  Cor/ 
tex  iuglandium,  lichenum  uitio  Si  dyfentericis  prodeft.  Foliaftrita  cum  aceto, aurium  do/ 
20  lori.In  fancftuarrjs  Mithridatis  maximi  regis  deuiefti ,  Cn.  Pompeius  inuenit  in  peculiari 
comCntario  ipfius  manu  compofitione  antidoti,e  duabus  nucibus  ficcis,item  ficis  totide, 
8 ruta:  folrjs  uiginti  fimul  tritis,  addito  (alis  grano:  Si  qui  hoc  ieiunus  lumat,nuliu  uene/ 
nuro  nociturum  illo  die.Contra  rabiofi  quoq?  canis  morfus, nuclei  £  ieiuno  homine  com 
manducati  illitiqj  prsienti  remedio  efte  dicuntur.  Nuces  auellan^  capitis  dolorem  fa/ 
ciunt, inflationem  ftomachi,&  pinguedini  corporis  conferut  plus  quam  fit  uerifimile.To 
lk&  diftillationi  medentur.Tufli  quocp  ueteri  tritce3&  in  aqua  mulfa  pota:.  Quida  adi) 
ciunt  grana  piperis ,  ali)  e  pafto  bibunt,  I?iftacia  eofdem  ufus  &  effedtus  habent ,  quos 
pinei  nuclei, praterq?  ad  ferpentium  icftus,  fiue  edantur,fiue  bibantur.  Caftaneie  uehe/ 
menter  fiftunt  ftomachi  Si  uentris  fiu2uones,aluum  cient,  fanguinem  excreantibus  pro/ 
}0  fuut3carnes  alunt.  Siliqua  recente$,ftomacho  inutiles,aluum  foluunt.Esdem  ficcatis  fi/ 
ftunt ,  ftomachoq;  utiliores  fiunt .  Vrinam  cient :  Syriacas  in  dolore  ftomachi  ternas  iri 
aqua: fextarfis  decoquunt  quidam  ad  dimidium  *  eumcp  fuccum  bibunt .  Sudor  uirg# 
corni  arboris  lamina  ferrea  candente  exceptus, non  contingente  ligno,  illita^  inde  ferru/ 
go, incipientes  lichenas  lanat.  Arbutus  fiue  unedo, frueftum  fert  difficilem  concocftionij 
&  ftomacho  inutilem.  Laurus  excalfadioriam  natura  habet ,  Si  folrjs,Si  cortice,  8i  bac/ 
cisitaqj  decodlu  ex  his, maxime  e  folijs,prodeffe  uuluis  8C  ueficis  conuenit.HIita  uero  ue 
fparum  crabronumc£&  apium:  item  ferpentium  uenenisrefiftunt,maximcfepis,dipfa/ 
dis&uipera.  Profunt  &menfibus  fceminaru  Cum  oleo  co<5ta.Cum  polenta  autem  qux 
tenera  funt  trita,ad  inflammationes  ocuIotu,cum  ruta  teftium,Cum  rofaceO  capitis  dolo/ 
4»  res3autcum  irino.  Quin  8i  comanducata  atep  deuorata  per  triduum  terna, liberant  a  tufi 
(i.Eadem  profunt  fuipirrjs  trita  cum  meile-  Cortex  radicis  caueridus  grauidis .  Ipfa  radix 
calculos  rumpit,iocineri  prodeft, tribus  obolis  in  uino  odorato  pota.Folia  pota  uomitio/ 
nes  mouet.Bacae  menfes  trahut  appofitg  trit:e,ueIpot&.Tuisim  ueterem  Si  orthopnee/ 
am  fanant  bin^,detra<fto  cortice  in  uino  potae.Si  5 i  febris  fit,ex  aqua  aut  ecligmate  ex  a/ 
qua  mulfa, aut  ex  pafto  decodte.Profunt  Si  phthificis  eodem  modo.  Si  omnibus  thorax 
cisrheumatilmis.Nam  Si  concoquunt  pituitam, Si  extrahunt.  Aduerlus  fcorpiones  qua/ 
terna:  ex  uino  bibuntur.Epinydidas  ex  oleo  illitce  Si  lentigines, 8£  ulcera  manantia, &  ul/ 
cera  oris,&  furfures: Cutis  pruriginem  fuccusbaccaru  emendat, Si  phthiriafin.  Auriu  do 
lori  &2rauitatiinftiliatur,cu  uino  uetere  SC  rofaceo .  Perucftos  eo  fugiut  ucnenata  omnia 

O  Prodeft 


454  C.  p  L  1  N  II  N  A  .T  V  R  Ali  1  S> 

Prodeft  contra  idus  #  potus,maxime  autem  eius  laurus, qu^  tenuiora  habet  foIia.Bad 
cz  cum  uino  ferpentibus,#  fcorpionibus,  #  araneis  reftftunt.  Ex  oleo  #  aceto  illinuntur 
SC  lieni  #  iocineri. Gangrenis  cum  melle.Et  in  fatigatione  etiam  aut  perfridione  fucco  eo 
perungunitro  adiedo  prodeft .  Sunt  qui  celeritati  partus  multu  cofcrre  putent  radicem* 
acetabuli  menfura  in  aqua  potam,efficarius  recentem  quam  aridam .  Quidam  aduerfus 
fcorpionum  idus,  decem  baccas  dari  iubent  potui  .Item  #  in  remedio  uuce  iacentis,  qua»1 
drantem  pondo  baccaru  foltorumue  decoqui  in  aqu&  fextarrjs  tribus  ad  tertias ,  eamqp 
calidam  gargarisar  e:Et  in  capitis  dolore, impari  numero  baccas  cum  oleo  conterere,#  ca 
lefacere. Laurus  delphicx  folia  trita  olfadataq?  fubinde3peftilentif  contagia  prohibent, 
tafito  magis  G  #  urantur»  Oleti  ex  Delphica  ad  cerata  acopumcp,ad  perfridionesdifcu/  te 
tiendas,neruos  Iaxandos3lateris  dolores,  febresq^  frigidas  utile  eft.Item  ad  aurium  dolo 
rem, in  mali  punici  cortice  tepefadum.  Folia  decoda  ad  tertias  partes  aqux3uuamcohi 
bent  gargarizatione:potu  alui  dolores3inteftinortK^.  Tenerrima  ex  his  trita  in  utno,pa/ 
pulas  pruritusq?,  illita  nodibus.  Proxime  ualent  cetera  lauri  genera, Laurus  Alexandri/ 
na  Gue  Id^a, partus  celeres  facit,  radice  pota  trium  denarioru  pondere, in  uini  dulcis  cp 
this  tribus.Secundasetiam  pellit3menfescp  eodem  modo  pota.Daphnoides(Gue  his  no 
minibus  qute  diximus)  fylueftris  laurus  prodeft, aluum  foiuit,  recenti  folio  uel  arido  dra/ 
chmis  tribus  cu  fale  in  hydromelite  manducata.  Pituitas  extrahit  folium  #  uomitus,fto/ 
macho  inutile.Sic  #  baccarquimc  dengue, purgationis  caufa  (umuntur. 

De  myrto  faciua,#  myrtidano,#  de  myrto  fylueftri.  Gap.  ix:a 

MY rtus  fattua  candida, minus  utilis  eft  medicina  quam  nigra.Semen  eius  medetur 
fanguinem  excreantibus.Item  contra  fungos  in  uino  potu.  Odorem  oris  comen/ 
dat  uel  pridie  commanducatum.Item  apud  Menandrum  fynariftufe  hoc  edunt.Datur 
#  dyfencericis  denarq  pondere  in  uino.  Vicera  difficilia  in  extremitatibus  corporis  fanat, 
cum  uino  fubferuefadum.Imponitur  lippitudini  cum  polenta,  #  cardiacis  in  mama  fini 
ftra:Et  contra  fcorpionis  ictus  in  mero,#:  ad  ueficte  uitia3capitis  dolores,#  agilopas  an/ 
tequam  fuppurent:Item  tumoribus,  exemptisqj  nucleis  in  uino  uetere  tritum  eruptioni/ 
hus  pituitce.Succus  feminis  aluum  Gftit,urinam  ciet.  Ad  eruptiones  puftularu  pituit^ 
«cum  cerato  illinitur:#  contra  phalangia.Capillum  denigrat. Lenius  fucco  oleu  eft  ex  ea/ 
dem  myrto ,  lenius  #  uinu  quo  nunqua inebriatur .  Inueteratu  Gftit  aluum  #ftomachu,  ?o 
tormina  fanat,  faftidium  abigit.Foliorum  arentium  farirla  ludores cohibet inlperfa, uel 
in  febri.Vtilis  #  coeliacis  #  procidentia;  uuluarum,fedis  uitrjs, ulceribus  manatibus,igni 
facro  fotu, capillis  fluetibus ,  furfuribus:  Ite  aliis  eruptionibus,ambuftis.  Additur  quoq? 
in  medicamento  quod  liparas  uocant, eadem  de  caufa  qua  oleum  ex  his,efficaciflimuad 
ca  qua  in  humore  funt,tanqua  in  ore  #  uulua .  Folia  ipfa  fungis  aduerfantur  trita  ex  ai/ 
no,cu  cera  uero  articularibus  morbis  #  colledionibus.  Eadem  in  uino  decoda  dyfente/ 
ricis#hydropicispotui  dantur.  Siccantur  in  farinam  qua  inlpergitur  ulceribus, autha/ 
morrhoidf. Purgant  #  lentigines,pterygia  #  paronychia  #  epinyclidas,condylom3ta, 
teftes,tetra  ukeradtem  ambuftacum  cerato.  Ad  aures  purulentas  #  folrjs  crematis  utun 
tur  #  fucco  #  decodo.Comburutur  #  in  antidota:Item  cauliculi  flore  decerpti,in  nouo  44 
fidili  operto  cremati  in  furno,  dein  triti  ex  uino.gt  ambuftis  folioru  cinis  medetur.Ingue 
ne  intumefcat  ex  ulcere,  fatis  eft  fiirculum  tantum  myrti  habere  fecu,  non  ferro  nec  terra 
contadum.  Myrtidanum  diximus,quomodo  fieret: Vulua  prodeft  appofitum  fotu,# 
illitu.  Multo  efficacius  #  cortice  #  folio  #  femine.  Exprimitur  #  folrjs  fuccus  molliffimis 
in  pila  tufis,affufo  paulatim  uino  auftero, alias  aqua  ccelefti,atcp  ita  expreffo  utuntur  ad 
oris  fediscp  ulcera ,  uulu^  #  uentris:capilIorum  nigritiam ,  malarum  perfufiones,  purga/ 
tiones  Ientiginu ,  #  ubi  conftringendu  aliquid  eft.Myrtus  fylueftris,Gue  oxy  myrfine,fi/ 
ue  chamxmyrGne,baccis  rubetibus  #  breuitate  a  fatiua  diftat.Radix  eius  in  honore  eft, 
decoda  uino;ad  renu  dolores  pota,#  difficili  urinie,  pnccipijetp  craffk,  #  grauiter  oleo/ 
f  ti;  Morbo 


fi  I  $  T  O  R  I  AE  LIBER  XXIIII  455 

tl:Morbo  regio,  &  uuluarum  purgationi  trita  cum  uino.CaulicuIi  quoqj  incipientes  afpa 
ragorummodo  in  cibo  fumpti,fi£  in  cinere  codi?  Semen  cum  uino potum ,  aut  oleo  aut 
aceto, calculos  frangit.Item  in  aceto  &  rofaceo  tritum,capitfs  dolores  fedat:&  potu  mcr/ 
bum  regium.  Caftor  oxymyrfinen  myrti  folrjs acutis,  ex  qua  fiunt  ruri  fcop®,rufcuuo/ 
cauit,adeofdem  ufus.  Ethadenus  habent  fe  medicinaturbanarum  arborum.Tranfea/ 
mus  ad  fylueftres. 


C,  PLINII  SECVNDI  NATVRALIS 
HISTORIAE  LIBER  XXIIII 

PROOEMIVM, 

Medicin®  ex  arboribus  fylueftribus.  Cap,  i 

E  fyluas  quidem,horridiorq;  natur®  facies,medicinis  carent,  fa/ 
cra  illa  parente  rerum  omnium ,  nufqua  non  remedia  diiponen/ 
te  homini ,  ut  medicina  fieret  etiam  folituao  ipfa,fed  ad  fingula 
illius  difcordi®  atq?  cocordi®  miraculis  occurfantibus.  QaercuS 
8C  olea  tam  pertinaci  odio  difsidet,  ut  alrera  ih  alterius  fcrobe  de/ 
paci®  moriantur .  Quercus  uero  8C  iuxta  nucem  iuglande.Per/ 
riicialia  81  braflic®  cu  uite  odia :  ipfumq?  olus,  quo  uitis  fugatur; 
aauerfu m  cyclamino  8C  origano  arefcit.  Quin  8C  annofas  iam, 
&qua:fi:ernantur  arbores,  difFiciliusc®di,  ac  celerius  inarefcere  tradunt,fiprius  manu  cp 
ferro  attingantur.  Pomorum  onera  a  iumentis  ftatim  fentiruac  nifi  prius  o  (tendatur  his, 
cjuamuis  pauca  portent,fudare  ilico.FeruI®  afinis  gratifsim®  funt  in  pabulo, c®teris  uero 
iumetis  pr®fentaneo  uenerio :  qua  de  caufa  id  animal  Libero  patri  affignaf,cui  8C  ferula. 
Surclis  etia  rerui  fua  cuiq?  funt  uenena,  ac  minimis  quoq; .  Philyra  coci  81  polline  nimium 
falem  cibis  eximunt.Pr®dulcium  faftidiu  fal  temperat.  Nitrei®  aut  amar®  aqu®,po!eri 
ta  addita  mitigantur,  ut  intra  duas  horas  bibi  poffint:  Qua  de  caufa  8C  in  iaccos  uinarios 
additur  polenta.  Similis  uis  Rhodi®  cret®,&  argill®  noftratis.Concordia  ualet  cum  pix 
oleoextrahiv:;i,quando  utrunqj  pinguisnatur®eft.01eum  iolum  calci  mifcetur,quado 
io  utruqj  aquas  odit.  Gumi  aceto  facilius  eiuitur,atramentu  aqua.Innumera  pr®terea  alia, 
quse fuis  locis  dicentur  afsidue.Hinc  nata  medicina.H®c  fola  natur®  placuerat  efie  reme 
dia  parata  uulgo,inuentu  facilia,ac  fine  impendio,ex  quibus  uiuimus.Poftea  fraudes  hd 
trinum  8C  ingeniorum,captur®  officinas  inuenere  iflas,  in  quibus  fua  cuiqj  homini  uena 
lis  promittitur  uita .  Statim  compofitiones  81  mixtur®  inexplicabiles  deiantatur.  Arabia 
atep  India  in  medio  ®fh'matur,ulcericp  paruo  medicina  a  rubro  mari  imputatur,cum  re 
mediauera  quoridiepauperrimus  quifqj  coenet.  Nam  fi  ex  horto  petatur,  aut  herba  uel 
frutex  qu®ratur, nulla  artiu  uilior  fiat.  Ita  eft  profedo, magnitudo  populi  Romani  per/ 
didit  ritus,  uincendo  uidi  fumus.Paremus  externis, &  una  artium  imperatoribus  quoqj 
imperat.  Verum  de  his  alias  plura^ 

40  Lotos.  Cap,  n 

LOton  herbam, ttemcj?  iEgyptiam  eodem  nomine,a!ias  &  Syrtica  arborem,diximus 
fuis  Iocis.H®c  lotos, qu®  faba  Gr®ca  appellatur  a  noftris,aluu  baccis  fiftit.  Rameta 
ligni  decocta  in  uino  profunt  dyfentericis,menftruis,uertigini,comitiaIibus.  Cohibent  8t 
capillum.Mirum,his  ramentis  nihil  efie  amarius,  fruduqp  dulcius.Fit  81  e  fcobe  eius  me/ 
dicamentu,ex  aqua  myrti  decoda,fubada,&  diuifa  in  paftillos,dyfentericis  utilifiimum, 
pondere  uidoriati  cum  aqu®  cyathis  tribus* 

Glans.  Cap.  m 

GLans  intrita  duritias  quas  cacoethes  uocant,cum  falfa  axungia  fanat.  Vehementio/ 
ra  funt  ligna  8i  in  oibus  cortex  ipfe, corticiq?  tunica  fubieda,H®c  decoda  iuuat  cce/ 

O  2  liacos 


C.  P  L  I  N  1 1  N  A  T  VRA  L  I  S- 


liacos.Dyfenteriris  etiam  illinitur, uel  ipfa  glatts.Eademqs  refiftit  ferpentiu  i<ftibus,rheii/ 
matifmts,fuppurationibus .  Folia  Si  bacc*,uel  cortex, uel  luccus  decodti  profunt  cotra  to 
xica.Cortex  illinitur  decoctus  lacfte  uaccino,ferpentis  plagSvDatUr  ex  uino  dyfentericis, 
Eadem  Si  ilici  uis. 

De  cocco  ilicis,  Si  galla,  &  uifco,  pilulis,  glande,  &  de  cerri  ra 
dice,&fubere.  Cap.  mi. 

COccum  aute  ilicis,uulneribus  ex  aceto  recentibus  imponitur.Epiphoris  ex  aqua,  & 
oculis  fuffufis  finguine  inftillatur » Eft  autemgenus  exeo  in  Attica  fere  Si  Afiana/ 
fcens, celerrime  in  uermiculum  fe  mutans, quod  ideo  fcolecion  uocat,improbant^.Prin/ 
cipalia  eius  genera  diximus .  Nec  pauciora  gall*  genera  fecimus,folida,  perforata:  Itera 19 
albam, nigram, maiorem,minorem:uisomniuiimilis.Optima  Comagena.Excrefcentia 
in  corpore  tollit.Profunt  gingiuis,uuas,oris  exulcerationi .  Cremata  &  ih  uino  extindte, 
coeliacis.  Dyfentericis  illinuntur.  Paronychijs  ex  meile,  &unguibus  fcabris,  pterygrjs,ul/ 
ceribus  manantibus,  condylomatis,  uulneribus  qu*  phaged*nica  uocantur.In  uino  aut 
decocta  auribus  inftiilantur,oculis  illinutur.Aduerfus  eruptiones  Si  panos  cu  aceto.Nu/ 
cleus  comanducarus  dentium  dolorem  fedat:  Item  intertrigines,#  ambufta.  Immaturs 
ex  his  ex  aceto  pot*, lienem  conlumunt.E^dem  crematg  ,#  aceto  filio  extindte,menfes 
fiftunt,  uuluasq?  procidentes  fotu.  Omnes  capillos  denigrant.  Vifcum  e  robore  praei/ 
puum  diximus  haberi, &  quo  conficeretur  modo. Quidam  contufum  inaquadecoquuc, 
donec  innatet.Quidam  commanducantes  acinos, expuunteortices.Optimum  eft,quod  2« 
fine  cortice  eft,quodq^  Ieuiffimum, extra  fuluum, intus  porraceum,  quo  nihil  eft  glutino/ 
fius.Emollit,difcutit  tumores,ficcat  ftrumas.Cum  reGna  Si  cera  panos  mitigat  omnis  ge 
ineris.Quidam  Si  galbanum  adr]ciunt, pari  pondere  fingulorum,eocp  modo  &  ad  uulne/ 
ra  utuntur .  Vnguium  fcabricias  expolit, G  feptenis  diebus  foluantur,  ttitroqj  colluantur. 
Quida  id  religione  efficacius  fieri  putant,prima  luna  collecftum  e  robore  fine  ferro.  Si  ter 
ram  non  attigit, comitialibus  mederi .  Conceptum  feminarum  adiuuare ,  fi  omnino  fe/ 
cum  habeant.  VIcera  commanducato  impofitoq?  efficacifsime  finari,Roborispilufeex 
adipe  urfino  alopecias  capillo  replent.  Cerri  folia  #  cortex.  Si  glans,  ficcat  collectiones 
fuppurationesqjrFluxiones  Gftit.Tofpentes  merobroru  partes  corrobornr  decc&ueius 
fotu:cui  Si  infidere  expedit, ficcandis  aftringedisue  partibus.Radix  cerri  aduerfaturfeor  3 0 
pionibus.  Suberis  cortex  tritus,  ex  aqua  calida  potus*  fanguinem  fluentem  ex  utralibet 
parte  fiftit.  Eiufdem  cinis  ex  uino  calido ,  fanguinem  excreantibus  magnopere  laudatur. 
De  fago  Si  cupreflo,#  cedro  magna,#  de  cedride,  galbano.  Cap.  v 

FAgi  folia  manducantur  in  gingiuarum  labiorumqj  uitqs.Calculis  glandis  faginea  ci 
nis  illinitur:  Item  cum  melie  alopecrjs.  Cuprefii  folia  trita, firpentium  ictibus  irapo 
nuntur:#  capiti  cum  polenta, fi  a  foledoleat :  Item  ramici,  qua  de  caufa  Si  bibuntur.  Te/ 
ftium  quocp  tumori  cum  cera  illinuntur.  Capillum  denigrant  ex  aceto.  Eadem  trita  cura 
duabus  partibus  panis  mollis ,  Si  e  uino  amin*o  fubadta,  pedum  ac  neruoru  dolores  fe/ 
dant.PiluI*  aduerlus  ferpentium  icftus  bibuntur ,  aut  fi  etjciatur  finguis.  Collectionibus 
illinuntur.Ramici  quocp  tener*  tuf*  cum  axungia  Si  Iomento,profunt.  Bibuntur  ex  ea/  4* 
dem  caufa.  Par  otidt  Si  ftrum*  cum  farina  imponuntur.  Exprimiturfuccus  tufis  cum  fe/ 
mine, qui  mixto  oleo,  caliginem  oculorum  aufert .  Item  uidtoriati  pondere  in  uino  potus 
illitusqjjcum  fico  Gcca  pingui,  exemptis  granis,  uitia  teftiu  finat, tumores  difcutit,&  cura, 
fermento  ftrumas.Radix  cum  foliis  trita potacp,uefic*  &  ftranguri*  medetur:# centra 
phalangia.Ramenta  pota  menfes  cient,  fcorpionum  ictibus aduerfintur.  Ccdtus ma/ 
gna,quamcedrelaten  uocat,  datpicem  qu*  cedria  aocatur ,  dentiu  doloribus  unliflirca. 
frangit  enim  eos  Si  extrahitrdolores  fcdat.Ccdri  fuccus,cx  ea  quomodo  fieret  diximus, 
magni  ad  lumina  ufns,ni  capitis  dolorem  inferret.  Defuncta  corpora  incorrupta  suis  fer 
«at,uiuentia  corrumpicrmira  differentiarum  uitam  auferat  Ipirantibus,defuneTispro  ui 

ca  fle 


HISTORIAE  tlffER  XXIII!  457 

ta  fit .  Velles  quoque  corrumpit ,  81  animalia  necat.  Ob  hoc  non  cenleam  in  anginis  hoc 
remedio  utendum, neque  in  cruditatibus,  quod  fuafere  aliqui,  gudu:  dentes  quoque  coi/ 
luere  ex  aceto  io  dolore  timuerim,uel  grauitati  aut  uetmibus  auriu  indillare.  Portentum 
cflquod  tradunt,  abortiuum  fieri  in  uenere  ante  perfufa  uirilitate.  Phthiriafesperunge/ 
re  eo  non  dubitauerim,itemcp  porrigines.Suadent  &  contra  uenenum  leporis  marini  bi/ 
berc  in  paflfo .  Facilius  in  elephantiafi  illinatur .  Et  ulcera  fordida  &  excreicentia  in  fis  au/ 
tores  quidam  8t  oculorum  albugines  caligines^  inunxere  eo:  Et  contra  pulmonis  ulcera 
cyathum  eius  fbrbcre  iuderunt:Item  aduerfus  tineas.  Fit  ex  co  8C  oleum, quod  pifleteon 
uocant,uehementioris  ad  omnia  eadem  ufus.Cedri  fcobe  ierpentes  fugari  certu  eddtem 
lobaccistritiscumoleo,fiquiperungantur.  Cedrides, hoced,fru<duscedn,tufli'm  fanant, 
urinam  cient, aluum  fidunt,  utiles  ruptis,conuulfis,ipadicis,  drangurix,  uuluis,  admoti. 
Contra  lepores  marinos, eademt^  quas  iupra ,  colledlionibus  inflammationibus^.  Dc 
galbano  diximus.Neque  humidum  neque  aridum  probatur, fed  quale  docuimus.  Per  fe 
bibitur  ad  tufsim  ueterem,Iuipiria,  rupta,  conuulfa .  Imponitur  i(chiadicis,latcris  dolori/ 
buSjpanis,  furunculis,  corpori  ab  olsibus  recedenti,  drumis,  articulorum  nodis,  dentium 
quoque  doloribusjllinitur  8C  cum  meile  capitis  ulceribus .  Purulentis  infunditur  auribus 
cum  rofacco,aut  nardo.  Odore  comitialibus  Iubuenit,&  uulua  drangulante  8C  in  doma/ 
chidefe&u.Abortus  non  exeuntes  trahit  appofitu  uel  fuffiru:Item  ramis  eilebori  circum 
litum  atqj  (ubiecdum.  Serpentes  nidore  urentium  fugari  diximus.Fugiunt  &peruncdos 
29  galbano.Medetur  8C  a  fcorpionepercufsis:Bibirur  8i  in  difficili  partu  fabx  magnitudine 
inuinicyatbojuuluasqj  conuerfas  corrigit.Cum  myrrha  autem  8C  in  uino  mortuospar/ 
tus  extrahit.Aduerfatur&uenenis,maximetoxicis,cumyrrha&inuino.Serpentesoleo 
fllpondylio  mixto  ta<du  necat.Nocere  urin^  exidimatur. 

De  ammoniaco,&  dyrace,&  fpondylio,  &  Iphagno,&  terebintho,  8t  cha/ 
m^pity,&pityufa,  &  picea,&  refinis,&  lentifco.  Cap.  vi 

Similis  ammoniaci  natura  atq$  lachryma:  probanda:  utdiximus,mollit,calefacit,difctI 
tit,didbluit.Claritati  uifus  in  collyrfis  conuenitiPruritum,  cicatrices,  albugines  oculo/ 
tum  tollit. Dentiu  dolores  Iedat,efficarius  accenium.proded  dyfpnoicis,pleureticis,  pul/ 
monibus,ueficis,urin$  cruentas,  lieni,  ifchiadicispotu.Sic  8t  aluu  fbluit.  Articulis  8C  po  da/ 
f°  grascu pari  pondere  picis  aut  cerse  8t  rofacco  cocdu.  Maturat  panos,extrahit  clauos  cum 
melle.Sic  &  duritiasemollit.  Lieni  cu  aceto  &  cera  cypria, uel  rofacco  cfficacifsime  impo/ 
nimr.Lafsitudines  perungi  cu  aceto  8C  oleo  exiguoq?  nitro, utile  ed.  Et  dyracis  naturam 
in  peregrinis  arboribus  expo(uimus.P!acetprxter  illa  qu^diximus,maximepinguis,pu 
rus, albicantibus  fragmentis, Medetur  tufsi,faucibus,pecdoris  uitfis,uulu£  pradufa:,duri 
tieue  laboranti.  Ciet  menlespotu,  appofituq?  aluu  mollir.Inuenio  potu  modicotriditia 
animi refolui,largiore  cotrahi.  Sonitus  auriu  emendat  infufum,  drumas  illitu  neruoruq? 
nodos.Aduerlatur  uenenis,qu£ frigore  nocet,ideo  &  cicutas.  Spondylion  und  demon/ 
flratum,  infunditur  capitibus  phreneticorum ,  &  lethargicorum :  Item  capitis  doloribus 
longis.Cum  oleo  ueterebibitur,&  in  iocinerum  uitfis,  morbo  regio,comitialibus,  ortho/ 
4°  pnoicisjuuluarum  drangulatione, quibus  8C  fuffitu  proded.  Aluum  mollit.  Illinitur  ulceri 
bus  ferpentibus  cum  ruta .  Flos  auribus  purulentis  efficaciter  infunditur.  Sed  fuccus  cum 
exprimitur  integendus  ed,  quoniam  mire  appetitur  a  mufeis  8C  fimilibus.Radix  derafa, 
&in  fidufas  conietda ,  callum  earum  erodit.  Auribus  quoque  indillatur  cum  fucco.  Da/ 
tur&  ipfa  contra  morbum  regium ,  &  in  iocineris  uitio  8t  uuluarum.  Capillos  crifpos  fa/ 
cit  perunedo  capite.  Sphagnos,  fiue  fphacos,fiue  bryon,&  in  Gallia  ut  indicauimus  na 
(citur ,  uuluis  decocdo  infidentiu  utilis:Item  genibus  &  foeminum  tu  moribus, mixtus  na/ 
fturtio ,  &  aqua  falfa  tritus.  Cum  uino  ac  refinaficca  potus,urinam  pellit  celerrime.  Hy/ 
dropicos  inanit ,  cum  uino  8C  iunipero  tritus  8C  potus.  Terebinthi  folia  &  radix  colle/ 

O  j  «diombus 


458  c»  Plinii  n  a  t  v  r  alis 

dionibus  impondfttulr.  Decodum  eorum  ftomachum  firmat.  Semen  in  capitis  dolore 
bibitur  in  uino ,  8i  contra  difficultatem  urins .  Ventrem  leniter  emollit ,  Venerem  exci/ 
eat.  Picis  81  laricis  Folia  trita  &  in  aceto  decoda,dendu  dolori  profunt.  Cinis  corticum 
intertrigini  8i  arabuftis.Potus  aluum  fiftit, urinam  mouet.  Suffitu  uuluas  corrigit.Picea: 
folia  priuatim  iocirreriutilia  funr,drachms  pondere  in  aqua  mulfa  pota.Syluas,  eas  duo 
taxat  quaz  picis  refinaaqj  gratia  radantur, utiliffimas  effephthificis,  aut  qui  longa  segritu/ 
dine  non  recolligant  uires,  fatis  conflat :  Si  illum  cceliaera  plus  ita  quamnauigationem 
Aegyptiam  proficere, plus  quim  ladis  herbidos  per  montium  asfliua  potus.  Chama/ 
pitys  ladne  abiga  uocatur  propter  abortus3ab  alqs  thus  terrte:cubitalibus  ramis, flore  pi 
nus  8i  odore.  Altera  breuior  &  incuruae  fimilis.Tertia  eodem  odore,&  ideo  nomine  quo  m 
que3paruulo  caulicuIo3craffitudinedigitaIi3folqs  fc  abris,  exilibus,  albis,  in  petris  nafcens, 
Omnes  herba:,  fed  propter  cognationem  nominis  non  differendi;  Profunt  aduerfus 
fcorpionum  idus:Item  iocineri  illiti  cum  palmis  aut  cotoneis  .*  Renibus  8i  uefici,  deco/ 
dum  earum  cum  farina  hordeacea.Morbo  quoque  regio,  &  urini  difficultatibus,  ex  a/ 
qua  decodi  bibuntur.Nouiflima  contra  ferpentes  ualet  cum  meile.  Sic  8i appoiita uul/ 
uas  purgat,Sanguinem  denfatum  extrahit  pota.Sudores  facit  perundis  ea,  peculiariter 
renibus  utilis.  Fiunt  ex  ea&  hydropicis  piluli ,  cum  ficu  aluum  trahentes .  Lumborum 
quoq?  dolorem  uidoriati  pondere  in  uino  finit,  di  tuffim  recentem.  Mortuos  partus, ex 
aceto  coda  potaqp,erjcere(p tinus  dicitur.  Cu  honore  &  pityula  fimili  de  caufa  dicet'',  qua 
quida  in  tithymali  genere  numerat.Frutex  eft  (imilis  picexflore  paruo  purpureo. Bile  &  zs 
pituitam  per  aluu  detrahit  radix, decodi  heminaraut  feminis  ligula  in  balanis.Foiia  in  a/ 
ceto  decoda, furfures  cutis  emendat:  mamas  quocp  mixto  rutse  decodo  81  tormina, Si 
ferpentiu  <dus,& in  totum  colledioaes  inc-ipientes.Reiina  e  fupradidis  arboribus  gigni 
docuimus,&  genera  eius  &  nationes  in  ratione  uini,ac  poftea  in  arboribus.  Summsipe/ 
cies  du£,(ieca,&  liquida.Sicca  epinu  etpicea fit, liquida  e  terebinthe, larice, Ietifco, cuprei) 
fo.Nam  Si  ex  ferunt  in  Afla  8i  Syria^ailuatur  qui  eandem  putant  efle  e  picea  atque  la/ 
rice.Picea  enim  pinguem, 8C  thuris  modo  fuccofam  funditdarix  gracilem, ac  mellei  liquo 
risjuirus  redolentem .  Medici  liquida  raro  utuntur ,  &  in  ouo  fere:e  larice  propter  tuffim 
ulceraque  uiicerum.Nec  pinea  magnopere  in  uftncsteris  non  nifi  codis.  Et  coquendi  ge/ 
nera  fatis  dcmonftrauimus.In  arborum  differentia  placet  terebinthina,  odoratiffima  at/  jd 
que  IcutlTimamationum  Cypria  8l  Syriaca,utraque  mellis  Attici  colore ,  fed  Cypria  cat 
tiofior  ficciorcpjn  ficco  genere  qu^rut  ut  flt  cadida,pura,perlucida.In  omni  aut,ut  moa 
tana  potius  qu  dm  campeftrisiitcm  aquilonia  potius  quam  ab  alto  uento:Refbluitur  refi 
na  ad  uulneru  ufus  8i  malagmata  oleo, in  potiones  amygdalis  amaris.Natura  in  meden 
do  contrahere  uuInera,purgare,difcuterecollediones:Item  pedorisuitia.Terebinthina 
illinitunSS  eadem  calida  membrorum  doloribus  fpafltcisq?  illinitur  in  fole,toriscp  corpo/ 
ribus, mangonum  maxime  cura, ad  gracilitatem  emendandam,  fpatrjs  ita  laxantium  cu/ 
tem  per  fingula  membra, capacioraq;  ciborum  facienda  corpora.Proximum  locum  eb 
tinetelentifco.Inefteiuis  aftringendi.Mouet  &  ante  caeteras  urinam.  Reltqu*  uentrem 
emolliunt, cruda  concoquunt, tuffim  ueterem  fedant,uulu^  onera  extrahunt  etiam  fuffi/  4* 
t^.Priuadm  aduerfantur  uifco.Panos&  fimilia,cum  feuo  taurino  &  meile  fanant.Palpe 
bras  lentijcina  comodiffime  replicat.  Fradis  quocp  udliffima,&  auribus  purulentisjtcm 
in  pruritu  genitalium.Pine^  capitis  uulneribus  optime  medetur» 

De  pice  fjjiffa  &  liquida:&  paIimpiffa,8S  piffafphaIto,S2 

Sopiifa ,  teda,8dentifco.  Cap.  vu 

T)  Ix  quoq?  unde  8i  quibus  conficeretur  modis,  indicauimus .  Et  eius  duo  genera/piP 
a  fum,liquidumq^.Spiffarum  utiliflima  medicina  eft  brutia, quoniam  pinguiflima  & 
refinofiffima  utrafep  probet  utilitatesiob  id  magis  rudia  quam  eseteneid  eaim  quod  in 

hoc 


HISTORIAE  ’  LIBER  XXIIII  459 

hoc  adrjdunt  ,  ex  mafcula  arbore  meliorem  e(Te,non  arbitror  poffe  intelligi,  Picis  natura 
excaifaeit,explet.  Aduerfatur  priuatim  ceradce  morfibus  cum  poIenta:Item  angina  cum 
meile,  diftillationibus  52  dernutamentis,  Purulentis  auribus  infunditur  cu  rofaceo:Illini/ 
tureum  cera.  Sanat  lichena&,aluu  foluit,  excreationes  pectoris  adiuuat ecligmate,  autil/ 
lita  toniiliis  cum  melle.Sic  &  ulcera  purgat;Explet  cum  uua  paffa  82  axungia.  Carbuncu/ 
los  purgat, 82  putrefeentia  ulcera.Qute  uero  ferpunt,cu  pineo  cortice  aut  fulphure.Phthi 
Geis  etiam  cyathi  menfura  quidam  dederut,  82  contra  ueterem  tufsito.Rhagadas  (edis  82 
peduro,panosq?  82  ungues  fcabros  emendat.  Vuluce  duritias  82  couerfiones, odore;  Item 
lethargicos-Strumas  item  cum  farina  hordeacea, &  pueri  impubis  urina  decocta  ad  fap* 
n  parationem  perducit .  Et  ad  alopecias  Occa  pice  utuntur.  Ad  mulierum  mammas  brutia, 
exuino  fubferuefacta  cum  polline  farraceo ,  quam  calidifsimis  impolitis .  Liquida  pix, 
oleumqj  quod  pideleon  uocanc ,  quemadmodum  fieret  diximus.  Quidam  iterum  deco/ 
qutmt, 82  uocant  palimpiffam.Liquida  anginre  perunguntur  intus  82  uua.  Ad  aurium  dd 
lores, claritatem  oculorum,oris  circumlitiones,  fufpiriofos,uuluas,tu(Iim  ueterem, &  cr  e/ 
bras  excreationes  pe<toris,fpafmos,  tremores,  opidhotonos,paralyfes;neruorum  dolo/ 
res,Pneftantifsimura  ad  canum  8 2  iumentorum  fcabiem.EftSi  piiTafphaltos, mixta  bitil 
raim  pice, naturaliter  ex  Apolloniataram  agro.  Quidam  ipft  mifcent,prscipuura  ad  (ca / 
biem  pecorum  remedium,  aut  (i  foetus  mammasWerit.Naturale  optimum  ex  eo,quocj 
cum  feruet, innatat .  ZopiflPara  eradi  hatiibus  diximus,  cera  marino  fale  macerata.Opti/ 
jo  raa  hsc  a  tyrocinio  nauium.  Additur  autem  in  malagmata  ad  difeutiendas  collectiones., 
Tedz  decocta:  in  aceto ,  dentiu  dolores  efficaciter  colluQr.  Lentifci,82  arbores, 32  femen, 
5: cortex, Si  lachryma  urinam  cient^luum  fidunt.  Decoctum  eorum  ulcera  quse  ferput, 
fotu .  Illinitur  in  h  umidis  82  igni  facrb ,  gingiuas  colluit.Folia  dentibus  in  dolore  arterun/ 
tnr,  mobiles  decocto  colluuntur.  Capillum  tinguit.  Lachryma  (edisuitijs  prodet ,  erum 
quid  Occari  excalfieri&e  opus  fit .  Decoctum  Si  e  lachryma  domacho  utile,  rudium  62 
urinam  moucns,quod  Si  capitis  dolori  cum  polenta  illinitur.  Folia  Uero  tenera  oculis 
inflammatis  illinuntur.  Item  madiebe  Ientifci  replicandis  palpebris ,  3i  ad  extenden/ 
dam  cutem  in  facie,  6i fmegmata  adhibetur,^  fanguinem  rerjcientibusjtufsi  ueteri:  Si  ad 
omnia  qute  ammoniaci  uis.  Medetur  6i  attritis  paribus ,  fiue  oleo  e  femine  eius  facto  cO 
}o  r*q?mixto,fiue  folrjs  ex  oleo  decoctis,  Bue  cum  aqua  uirilia  foueantiir.  Scio  Damocra/ 
ten medicum  in  ualetudine  Confidia:  M.Seruilij  confularis  filte, omnem  curationem  ad 
(teram  recufantis,  diu  efficaciter  nfum  late  caprarum, quas  lentifco  pafcebat. 

De  platatio, 8i  fraxino, Si  acere, 82  alba  populo, 82  ulmo,  82  ti/ 
lia,  82  fambuco,  82  iunipero.  Cap.  viii 

PLatani  aduerfantur  uelpeitilionibus .  Piluls  earum  in  uiho  pota:  x  qiiatUor  pon/ 
dere, omnibus  ferpentium  82  ftorpionum  uenenis  medentur;  Item  ambudis .  Tufe 
autem  cum  aceto  acri,  magisc^  (cillite  fanguinem  omnem  fidunt.  Et  lentiginem  52car/ 
cinomata ,  melanias  quoque  ueteres ,  addito  meile  emendant .  Folia  82  cortex  illinuntur 
¥  collectionibus  52  fuppurationibus ,  82  decoctum  eorum .  Corticis  autem  in  aceto  den/ 
tiura  remedium  ed ;  Folia  ebrum  tenerrima  in  uino  albo  decocta ,  oculorum .  Lanugo 
foliorum,  82  auribus  82  oculis  inutilis .  Cinis  pilularum  fanat  arnbuda  igni  uel  frigore. 
Cortex  e  uino  fcorpionam  ictus  redinguit .  Fraxinus  quam  uim  aduerfus  (erpente^ 
haberet ,  indicauimus .  Semen  folrjs  eius  ined ,  quo  medentur  iocineris  82  lateris  dolori/ 
bus  in  uino.  Aquam  qua:  flabit  cutem.,  extrahunt .  Corpus  obefum  Ieuant  onere,  fenfitii 
ad  maciem  reducentes,  rjfdem  folrjs  cum  uino  tritis  aduirium  portionem ,  ita  ut  puero 
quinque  folia  tribus  cyathis  diluantur ,  robudioribus  feptem  folia  quinque  Cyathis  uint. 
Non  omittendum, ramenta  eius  82  Icobem  quibufdam  cauenda  prf  dici.  Aceris  radix  co; 
tufa  iocineris  doloribus  efficacifsime  imponitur.  Populi  alb*  uuarum  iti  unguentis  ufuni 

O  4  expofui 


44°  C.  VI  IN  II  NATVRALIJ 

expofutmus,Cortex  potus  ifchiadicis  &  ftranguri^  prodeft.Foliorum  fuccus  calidus  aa 
rium  dolori  .Virgam  populi  in  manu  tenentibus  intertrigo  no  metuatur.  Populus  nigra 
efficaciffima  habetur, qux  in  Creta  nalcitur. Comitialibus  femen  ex  aceto  utile.Fundit  il/ 

Ia  &  refinam  exigua, qua  utuntur  ad  malagmata.Folfa  podagris  in  aceto  deco&a  itnpo/ 
nuntur.Humor  t  cauis  populi  nigra:  efflues, uerrucas  papulascp  8C  attrita  corporis  tollit. 
Populi  ferunt  8L  folqsguttam,ex  qua  apes  propolin  faciunt.  Gutta  quoqj  aquae  propo/ 

Iis  ex  aqua  remedium  quam  efficax  eft,  Vlmi  &  folia  &  cortex  &  rami  uim  habent  fpif/ 
fandi, &  uulnera  contrahendi.Corticis  uti 9  interior  tilia  lepras  fedat,&  folia  ex  aceto  i/ 
ta .  Corticis  denarrj  pondus  potum  in  hemina  aquse  frigida  aluum  purgat, pituitas^  & 
aquas  priuatim  trahit .  Imponitur  &colledionibus  lachryma,&  uulneribus&  ambuftis  k 
qua:  decodo  fouere  prodeft.Humor  in  folliculis  arboris  huius  nafces,cuti  nitore  inducit, 
faciemqj  gratiorem  prasftat.Cauliculi  folioru  primi  uino  decodi  tumores  fanant, extra/ 
huntq;  per  fiftulas.  Idem  pracftant  &trlije  cortices .  Multi  corticem  comanducaturouul/ 
neribus  utilifsimum  putant.  Folia  trita  aqua  afperfa  pedum  tumori.Humor  quoqje  me 
dujla  uti  diximus  caftratx  arboris  effluens,  capillu  reddit  capiti  illitus,  defluentesq*  eoa/ 
tinet.  Arbor  tilia  leniter  tufa  ad  eadem  fere  utilis  eft,  atep  oleafter,  Folia  autem  tantum  ia 
ufu,& ad  infantium  ulcera  in  ore  commanducata,decoda  urinam  rient,menfesfiftuntil/ 
lita,  fanguinem  pota  detrahunt.  Sambucus  habet  alteru  genus  magis  fylueftre ,  quod 
Gra:ci  chamsad:en,aln  helion  uocant, multo  breuius.  Vtriufqp  decodum  in  uinoueted 
foliorum, uel  feminis,uel  radicisad  cyathos  binos  potu,ftomacho  inutile  eft,aluo  detra/  2» 
hens  aquam. Refrigerat  etiam  inflaromationem,maxime  recentis  ambufti:Et  canis mor 
fum  cum  polenta  molliisimis  folioru  illitis.  Succus  cerebri  collediones, priuatim^  mem 
branx  qux  circa  cerebru  eft,Ienit  infufos.  Acini  cius  infirmiores  quam  reliqua  tingunt  ca 
pillum.Poti  acetabuli  menlura,urinam  mouent.Foliorumolliffimaex  oleo&falecdun/ 
tur,ad  pituitam  bilem detrahendam.  Ad  omnia  efficacior  que  minor.Radicis  eius  in  ui 
no  decod^  duo  cyathi  poti,hydropicos  exinaniut.-uuluas  emolliunt, has  8C  folioru deco 
dium  infidentiu.  Caules  teneri  mitioris  fambuci, in  patinis  codi,  aluum  foluunt.Redftut 
folia  8C  ferpentium  idibus  in  uino  pota.  Podagricis  cu  feuo  hircino  uehementerprofunt 
cauliculi  illitulidemc^  in  aqua  macerantur,ut  ea  Iparla  pulices  necentur.  Folioru  decedo 
fi  locus  (pargatur,mulc«necantur.Boa  appellatur  morbus  papularu,cum  rubent  corpo  P 
ra,fambuci  ramo  uerberatur.Cortex  interior  tritus,ex  uino  albo  potus, aluum  foluit.  Iu/ 
niperus  uel  ante  cetera  omnia  excalfacit, extenuat,cedro  aisimi!is.Et  eius  duo  gencraral/ 
tera  maior,aitera  minor.  Vtraq?  accefa  ferpetes  fugat.Semen  ftomachi, pedoris,  lateris 
doloribus  utile.Inflationes  languoresqj  difcutit,tuflTesconcoquit  &  duritias.  Illitu  tumo/ 
res  fiftit:item  aluu,baccis  ex  uino  nigro  potis:  Item  uentris  tumores  illitis.Mifcetur  S£ an 
tidotis  oxyporis.  Vrinasciet.Illinitur  &  oculis  in  epiphoris.Datur  couulfis, ruptis, tormini 
bus,uuluis ,  ifchiadicis  cu  uino  albo  potum  pilulis  quaternis,aut  decodis  uiginti  in  uino. 
Sunt  qui  8C  perungant  corpus  e  femine  eius  in  ferpentium  metu. 

De  fa!ice,&  amerina,&uitilibus,  8C  erice.  Gap.  nc 

Q  Alicis  frudus  ante  maturitatem  in  araneam  abit .  Sed  fi  prius  colligatur ,  fanguinem  4° 
Wrerjcientibus  prodeft .  Corticis  e  ramisprimis  cinis , danatis  &  callum  aqua  mixta  fa/ 
nat .  Vitia  cutis  in  facie  emendat ,  magis  admixto  fucco  fuo .  Eft  autem  hic  trium  gene/ 
rum.  Vnum  arbor  ipia  exudat  gumroi  modo.  Alterum  manat  in  plaga  cum  fiorer, 
excifo  cortice  trium  digitorum  magnitudine.  Hic  ad  purganda  qua:  obftent  oculisitem 
ad  fpiftanda  quseopusiunt,  ciendamque  urinam  ad  omnes  collediones  intus  extra/ 
hendas.Tertius  fuccus  eft  detruncatione  ramorum  d  falce  diftillans .  Ex  his  ergo  aliquis 
cum  rofaceo  in  calyce  puniri  calfadus, auribus  infunditurmel  folia  coda  ,  &  cum  cera  tri/ 
ta  imponuntur:  Item  podagricis . Cortice  8C  folqs  in  uino  decodis  foueri  neruos uriliili/ 
mum.FIos  tritus  cum  folrjs  furfures  purgat  in  facie.  Folia  contrita  &pota  interemperan/ 


tf  i  S  T  O  R  I  Atf  T  B  £SR  '  XXIII  '44* 

tiam  libidinis  coercent,  atque  in  totum  auferunt  ufum  fiepius  fumpta .  Amerina:  ni; 

grm  femen  cum  (puma  argenti  pari  pondere,a  balneo  illituro,  pfiiotruttreft .  Non  mul/ 
tum  a  falice  uitilium  u(u  diftat  uitex ,  foliorum  quoque  a  (pedtu ,  nifi  odore  gratior  effer* 
Grmlpgon  uocant ,  alrj  agnon ;  quoniam  matrona:  thefmophorrjs  Athenienfium  ca/ 
ftitatem  cuftodietes,his  folrjs  cubitus  fibi  fternunt.  Duo  genera  eius.  Maior  in  arborem 
felicis  modo  affurgitiminor  ramofa  folrjs  candidioribus  lanuginofis.Prima  aibu  florem 
mittit  cum  purpureo, quse  Si  cadida  uocatur:Nigra  qux  tantu  purpureum.Nafcuntur  in 
paluftribus  campis.Semen  potunruini  quendam  faporem  habet  ,Si  dicitur  febres  (oiue/ 
re.Etcum  ungantur  oleo, admixtum  fudorem  facere.  Sic  Si  iaffitudines  diffbluere .  Vr i/ 
p  nam  cient  Si  menfes.  Caput  tentant  uini  modo ,  nam  Si  odor  fimilis  eff .  Inflationes  pel/ 
iunr  in  inferiora.  Aluum  fiftut,hydropicis  &  lienibus  per  quam  utiles.  Lacftis  ubertatem 
faciunt.  Aduerfantrir  uettenis  ferpenttum,maxime  qu£  frigus  inferunt.  Minor  efficacior 
ad  ferpentes, bibitur  feminis  drachma  in  uino  uel  po(ca,aut  duabus  foliorum  tenerrimo/ 
rum.Et  illinuntur  utraq?  aduerfus  araneorum  morfustuel  perundtis  tantum,  fuffitu  quo/ 
que  aut  fubftratu  fugant  uenenata.  Ad  Venerem  impetus  inhibenneoque  maxime  pha 
langrjs  aduerfantur ,  quorum  morfus  genitale  excitat .  Capitis  dolorem  ex  ebrietate  fe/ 
dant  cum  rofaceo  flos  teneriq?  cauliculi.  Seminis  decoctum  uehemetiorem  capitis  dolo 
rem  diffoluit  fotu ,  Si  uuluam  etiam  fuffitu  uei  appofitu  purgat ,  aluum  cum  pulegio  SC 
meile  potum.  Vomicas  panosqj  difficile  concoquetes,cum  farina  hordeacea  mollit.Li/ 
to  thenas  &  lentigines  cum  aphronitro  8i  aceto  feme  (anat,&  oris  ulcera  Si  eruptiones  cum 
melleiteftium  cum  butyro  Si  folrjs  uitiumtrhagadas  fedis  cum  aqua  illitum.Luxatis  cum 
(ale  Si  nitro, 8i  cera.  Et  femen,  Si  foliu  additur  in  malagmata  nerubrum  &  podagras.Se/ 
meninftillatur  in  oleo  decodtum  capiti  in  lethargia  &phrenefi.  Virgam  qui  in  manu  ha 
beant  aut  cindlu, negantur  intertriginem  fentire » Ericen  Gncci  uocant  fruticem  no  mul/ 
tum  a  myrice  differentemicolore  rorifmarini,&  pene  folio.  Hoc  aduerfari  fcrpetibus  tra 
dunt.  Genifta  quoqj  uinculi  ufum  ptteftat.Flores  apibus  gratiflimi.Dubito  ari  hxc  flt 
quam  Gr^ci  autores  fparton  appellauere,cum  ex  ea  lina  pifcatoria  apud  eos  fadtitari  do 
cuerim:&  nunquid  hac  defignauerit  Homerus,cum  dixit  nauium  (parta  diffoluta.  Non/ 
dum  enim  fuiffe  Africanum  uel  Hi(panum  (partum  in  ufu  certum  eff.  Et  cum  futiles  fie/ 
!°  rentnaues,Iino  tamen  non  fparto  unquam  fatas.Semencius  quod  Grsci  eodem  nomi/ 
ne  appellant, in  folliculis  phafeolorum  modo  nafcens,  purgat  ellebori  uice, drachma  Si  di 
midia  pota  in  aquse  mulfe  cyathis  quatuor  ieiunis .  Ramis  fimiliter  cum  fronde  in  aceto 
maceratis  pluribus  diebus, Si  tufis,(uccu  dant  ifchiadicis  utilem,cyathi  unius  potu  *  Qui/ 
dam  marina  aqua  macerare  malut,8d  infundere  dyftere.  Pferungutur  eodem  fucco  ifchi/ 
adici  addito  oleo .  Quidam  ad  ftranguriam  utuntur  femine.  Genifta  tufa  curo  axungia, 
genua  dolentia  fanat.  Myricen, quam  Si  tamaricen  uocat  Lenceus,  fimilem  fcopis  ame 
rinis  dicit .  Sanari  ea  carcinomata  in  uino  decocfta  tritaque  cum  meile  illita .  Arbitrantur 
quidam  hanc  effe  tamaricem:  fed  ad  lienem  prscipua  eft,fi  fuccus  eius  expreffus  in  uino 
bibatunAdeoque  mirabilem  eius  antipathiam  contra  folum  hoc  uifcerum  faciunt, ut  af/ 
4°  firment, fi  ex  ea  alueis  factis  bibant  (ues,fine  liene  inueniri .  Et  ideo  homini  quoque  (ple/ 
netko  cibum  potum^  dant  in  uafis  ex  ea  fadtis.Grauis  autor  in  medicina,uirgam  ex  ea 
defractam, ut  neque  terram  neque  ferrum  attingeret ,  fedare  uentris  dolores  afteuerauit 
impofitam,ita  ut  tunica  cindtuq?  corpori  apprimeretur.  Vulgusinfelicem  arborem  eamt 
appellat, ut  diximus,quonia  nihil  ferat,  nec  feratur  unqua.Corinthus,&  quas  circa  eft  re/ 
gio,bryoniam  uocat.-Eiusc^  duo  genera  facit.  Sylueftrem  plane  fterilem, alteram  m  :  7  ’ 
rem.H^c  fert  in  Aegypto  Syriacp  etiam  abundater  lignolum  frudtu, maiore  galla,  a  (pe 
rum  guftu,quo  medici  utuntur  uice  gall£,&  in  compofitionibus  quas  antheras  uccat.Et 
lignum  aut  &flos*&  fol  a  8C  cortex  in  eofdeufusadhibentur,quariquam  remiffiora.02/ 
turfanguinem  reijcientibus  cortex  tritus, Si  cptra  profluuia  fceminarum,cceliacis  quoq?; 

idem 


44*  c.  PLINII  NATVRALIS 

Idem  tufus  impofkuscp  collcdiones  omnes  inhibet.  Folrjs  exprimitur  fuccus  adi  hzc  ea/ 
dem, in  uino  decoquuntur.ipfa  uero  adiedlo  meile  gangrenis  illinuntur.Deco&uro  eo/ 
rum  in  uino  potum, uel  impofitu  cum  rolaceo  Sd  cera  fedat.Sic  8d  epinydidas  fanant.Ad 
dentium  dolore  auriumcp,  decodum  eoru  falutare  elbradix  ad  eadem, fimilitcr  &  folia. 
Hsec  amplius  ad  ea  quas  ferpunt,imponuntur  cu  polenta.  Semen  drachma  pondere  ad/ 
uerfus  phalangia  8d  araneos  bibitur .  Cum  altiliu  uero  pingui  furunculis  imponitur.  Effi/ 
cax  Sd  contra  ferpentium  idus.praterquam  alpidu.Necnon  morbo  regio, phthiriafijen 
dibuscyj  decodu  infufum  prodeft,abundatiamcp  mulieru  fiftit.  Cinis  arboris  ad  omnia 
eadem  prodeft.Aiunt,fi  bouis  caftrati  urinas  immifceatf,  uel  in  potu  uel  in  cibo,  uenerem 
finiri.Carboqj  ex  eo  genere  urina  ea  reftindus,in  umbra  coditunidem  cum  libeat  accen/  io 
dere,refoluitur.Magi  &  id  ex  fpadonis  urina  fieri  tradiderunt. 

De  uirga  fanguinea  8d  filere,Sd  liguftro,8d  alno, 8d  edera, 8d  dflho,6d  ci{To,8d 
erythrano, Sd  cham£dlfo,Sd  fmilace,6d  de  clematide.  Cap,  x 

IVTEc  uirga  fanguinea  felicior  habetur .  Cortex  eius  interior  cicatrices  qua:  prtefanaue 
JLN  re  aperit.  Sileris  folia  illita  fronti,  capitis  dolores  fedant.  Eiufdcm  femen  tritum  in 
oleo  phthiriales  coercet .  Serpentes  Sd  hunc  fruticem  refugiunt,  baculumcj?  rufticiob  id 
ex  eo  gerunt.  Liguftrum  eadem  arbor  eft,  qua:  in  oriente  cypros.  Suos  in  Europa  ufus 
habet.Succus  eius  neruis,  articulis,  algoribus :  folia  ubique  ueteri  ulceri  cum  falis  mica,8f 
oris  exulcerationibus  profunt.  Acini  contra  phthiriafih,  item  cotra  ihtertrigincs,foiiaue. 
Sanant  8d  gallinaceorum  pituitas  acini.  Folia  alni  ex  feruenti  aqua  certifiimo  remedio  20 
lunt  tumori.  Edera genera  xx.  demohftrauimus .  Natura  omnium  in  medicina  an/ 
Ceps.Mentem  turbat, Sd  caput  purgat  largius  pota.  Neruis  intus  nocet.  Iifdem  neruis  ad/ 
hibita  foris  prodeft .  Eadem  natura  quseSd  aceto ,  ei  eft.  Omnia  genera  eius  refrigerant. 
Vrinam  cient  potu, capitis  dolorem  ledant,pracipue  cerebro  continenti^  cerebru  mem 
brana  utiliter  mollibus  impofitis  foliis, cum  aceto  Sd  rolaceo  tritis  Sd  decodis, addito  po/ 
ftea  rofaceo  oleo.Illinuntur  autem  fronti  Sd  decodo  eorum  fouetur  os,caputc^  perungi/ 
tur, Lieni  8d  pota  Sd  illita  profuntDecoquuntur  Sd  contra  horrores  febrium  eruptiones^ 
pituita,aut  in  uino  teruntur.  Corymbi  quoq?  poti  uel  illiti,lienem  ianant:iorinera  autem 
illiti.Trah  ut  Sd  menfes  appofiti.  Succus  edera:  tadia  nariu  graueolentiaq*  emendat.pra/ 
cipue  aiba  fatiua.  Idem  infufus  naribus  caput  purgat, efficacius,addito  nitro.Infunditur  jo 
etia  purulentis  auribus,aut  dolentibus  cu  oleo. Cicatricibus  quo cp  decore  facit.Ad  lienes 
efficacior  alba  eft,  ferro  caiefadus:(atisqf»  eft  acinos  fex  in  uini  cyathis  duobus  fumi.  Aci 
ni  quocp  ex  eadem  alba  terni ,  in  aceto  mullo  poti,  tineas  pellunttin  qua  curatione  uentri 
quocp  impofuiffe  eos  utile  eft.Edera  quachryfoearpon  appellauimus,baccis  aurei  colo/ 
ris  uiginti,  in  uini  lextario  tritis,  ita  ut  terni  cyathi  potentur, aqua  qua:  cutem  fubierit,per 
urinam  educit  Erafiftratus;Eiufdetti  acinos  v.  tritos  in  rofaceo  oleo,calefadosq3  iri  corti 
ce  punici,inftillauit  dentium  dolori  a  contraria  aure.  Acini, qui  croci  fuccum  habent,prs/ 
fumpti  potu,a  crapula  tutos  praftant:Item  latiguinem  excreantes, aut  torminibus  labo/ 
rantes.  Edera:  nigra  candidiores  corymbi  poti,ft  eriles  etiam  uiros  faciunt.  Illinitur  de/ 
coda  in  uino  omniu  ulcerum  generi ,  etiam  fi  cacoethe  fint.Lachryma  edera  pGlothrum  40 
eft ,  phthiriafincp  tollit .  Flos  cuiulcunque  generis  triurin  digitorum  captu ,  dyfentericos 
Sd  aluum  citam  emendat,  in  uino  auftero  bis  die  potus .  Et  atabuftis  illinitur  utiliter  cum 
cera.Denigrant  capillum  corymbi .  Radicis  fuccus  in  aceto  potus, contra  phalangiapro/ 
deft.  Huius  quoque  ligni  iiafe  Iplenericos  bibentes  lanari  inuenio.  Et  acinos  terunt, 
moxque  comburunt,  Sd  ita  illinunt  ambufta,  prius  perfula  aqua  calida:  Sunt  qui& 
incidant  lucci  gratia ,  e6que  utantur  ad  dentes  erofos ,  frangique  tradunt ,  proximis  ce/ 
ra  munitis  ne  ladantur.Gummi  etiam  in  edera  quarunt,quod  ex  aceto  utilifsimum  den 
tibus  promittunt .  Gtxci  iiicino  uocabulo  ciflhon  appellant  fruticem  maiorem  thy/ 

tuo,  folrjs  ocimi.  Duo  eius  genera.  Flos  toafculo  rolaceus ,  fcemina  albus.  Ambo  pto/ 


historiae  LIBER  XXIII  445 

Cmt  dyfentcncis  82  folutionibus  uentris,in  uino  auftero  trinis  digitis  flore  capto,82  IimihV 
liter  bis  die  poto.  Vlccribus  ueteribus  82  ambuftis  cum  cera,82  per  fe  oris  ulceribus .  Sub 
hismaxime  nafcitur  hypocifthis ,  qua  inter  ederas  diximus.  CifTos  erythranos  ab  rjf/ 
dem  appellatur  fimilis  ederm, coxendicibus  utilis  e  uino  potus :  Item  lumbis:  Tantamqj 
uim  accipiunt,ut  fanguinem  urina  detrahant. Item  chamaeciflon  appellant  ederam,no  ac 
tollentem  fe  i  terra, Et  hmc  contuia  in  uino  acetabuli  menfura, lieni  medetur.Folia  ambu/ 
ftis  cum  axungia.  Smilax  quocp  qui  82  nicophoros  cognominatur,  iimilitudinem  ede 
rx  habet, tenuioribus  foIqs.Coronam  ex  eo  fadlam  impari  foliorum  numero, aiunt  capi 
tis  doloribus  mederi.  Quidam  duo  genera  fmilacis  dixere.  Alterum  immortalitati  proxi/ 
j0  mum,tn  conuallibus  opacis,fcandentem  arbores  comantibus  acinorum  corymbis>cotra 
uenenata  omnia  efficacifltmis,in  tantu,ut  acinorum  fucco  infantibus  fepe  inftiliato,  nui/ 
kpoftea  uenena  nocitura  6nt.  Alteru  genus  culta  amare, 82  in  his  gigni ,  nullius  effedtus. 
Illam  eflfe  fmilacem  priore ,  cuius  lignum  ad  aures  fonare  diximus .  Similem  huic  aliqui 
dematidaappellauerunt, repentem  per  arbores, geniculatam  82  ipiam.FoliaeiusIepratri 
purgant.Semen  aluum  foluit  acetabuli  mefura,in  aquce  hemina, aut  aqua  mulfa .  Datur 
ex  eadem  caufa  82  decodfcum  eius; 

De  harundine,82  papyro,82  ebeno, 82  rhododendro,de  rhueerythro ,  82  de  ery/ 
throdano,alyflo  82  radicula,82  apocyno  82  rore  marino, 82  canchry,82 
fabina, 82  ielagine, 82  famuIo,82gumi  medicinis.  Cap.  Xi. 
io  TT Arundinis  genera  xxix.dembnftrauimuSjnon aliter euidetiore illa natura, quam 
JLLcontinuis  his  uoluminibus  traclamus.Siquidem  harundinis  radix  cotrita  82  impo/ 
fita, filicis  ftirpe  corpore  extrahit, item  harundine  filicis  radix.Et  quonia  plura  genera  fe/ 
cimus ,  illa  qus  in  India  Syriacp  nafcitur  odorum  unguentorumcp  caufa,  urinam  mouet 
cum  gramine,  autaprj  femine  decocfa.Ciet  menfttua  admotu.  Medetur  conuulfisdtto/ 
bus  obolis  pota„iocineri,renibus, hydropi, tuffi  etiam  fuffitu,magisq?  cum  refiha.  Fur  fu/ 
ribasulceribuscj?  manantibus  cum  myrrha  decodla.Excipitur  82fuccus  eius,fitcp  elaterio 
fitnilis.  Efficacifltma  autem  in  omni  harundine,  qu£  proxima  radici.  Efficacia  82  genicu/ 
laHarundo  Cypria, qu^  donax  uocatur, corticis  cinere  alopecias  emendat  i  Item  putre/ 
}o  Icentia  ulcera.Folqs  eius  ad  extrahendos  aculeos  utuntur.Efficacius-82  cotra  ignes  facrosi 
coile&ionescp  omnes.  Vulgaris  harundo  extractoriam  uim  habet,  82  recens  tufa, non  in 
radice  tantum.  Multum  enim  82  ipfam  harundinem  ualere  tradunt .  Medetur  82  luxatis, 
ftfpime  doloribus  radix  in  aceto  illita.Eadem  recens  trita  52  in  uino  pota,uenere  cocitar. 
Harundinu  lanugo  illata  auribus, obtundit  auditum.  Cognata  in  Aegypto  reseft  ha 
rundini  papyrus, proripui  utilitatis  cum  inaruit,ad  laxandas  ficcadasq?  fiftulas,82  in  tu/ 
mefcendo  ad  introitum  medicamentorum  aperiendas.Charta  quce  fit  ex  ea,crematain/ 
tcrcauftica  efLCiniseius  ex  uino  potus  fomnu  facit.Ipfa  exaqua  impofita  callum  fanat. 

Ne  in  Aegypto  quidem  nafcitur  ebenus, ut  docuimus.Nec  tradamus  in  medicina  alie 
nos  otbes:no  omittetur  tameppter  miraculu.Scobe  eiusoculis  unice  mederi  dicut.lignb 
4»  que  ad  cotem  trito  eu  pa{To,caIigine  difcutit  Ex  aqua  uero  radice,albugines  oculoru.Iteni 
tuffim  pari  modo  dracunculi  radicis  adiedo  cu  meile .  Ebenu  medici  82  inter  erodetia  afi 
fumunt.  Rhododendros  nc  nome  quidem  apud  nos  inuenitlatinu, rhododaphnen  uo/ 
eant, aut  neriu.Miru, folia  eiusquadrupedu  uenenu  efle, homini  uero  cotra  ferpentes  pree 
fidium, ruta  addita  e  uino  pota.  Pecus  etiam  82  caprae,fi  aqua  biberint,  in  qua  folia  ea  ma 
duermt,rnori  dicuntur.  Nec  rhuslatinu  nomen  habet,cum  in  ufum  pluribus  modis  ue/ 
niat.Nam  82  herba  eft  fylueftris,  folrjs  myrti, cauliculisbreuibus,qu^  uenena  82  tineas  pel 
lic82  frutex  coriarius  appellat, fubrutilus, cubitalis, craffitudine  digitali:cuius  aridis  foirjs, 
ut  malicorio  coria  perficiuntr.Medici  aut  rhoicis  utunt  ad  c5rufa:ite  coeliacos  et  fcdis  ulce 
ra,aatqucephagedgnasuocat,trita  cu  meile, 82  illita  cu  aceto.Decodu  eoru  inftillatur  au 


ribus  pu rulen tis.Fi t  &  ftomatice  decodiis  ramis  ad  eadem  qugex  moris, fed  efficaciorad 
mixto  alumine.llliniturc^  eadem  hydropicorum  tumoribus.  Rhus,qua  erythros  ap/ 
pellatur,frutex  eft,&  huius  fruticis  femen  uim  habet  aftringedi  refrigerandicp.Afpergi/ 
tur  pro  fale  obfonrjs.  AIuos  foluit,omnescjj  carnes  cum  filphio  fuauiores  facit,  VIceribus 
medetur  manantibus  cum  meile:  Afperitati  lingua, percuffis,liuidis,defquamatis  eodem 
modo.Capitis  ulcera  ad  cicatricem  celerrime  perducit ,  Si  fceminaru  abundantiam  fiftit 
cibo.  Alia  eft  eryhrodanus,qua  aliqui  ereuthodanu  uocant,nos  rubiam,  qua  tinguntur 
!ana,pellesi£perfkiuntur:inmedicinaurinamciet,morbum  regium  fanat  ex  aqua mul/ 
fa,&  lichenas  ex  aceto  iliita:&  ifchiadicos  Si  paralyticos, ita  ut  bibentes  iauetur  quotidie. 
Radix  femenq?  trahunt  menfes,aluu  fiftunt,&  coliedtiones  difeutiunt.  Contra  ferpentes  >o 
rami  cum  foltjs  imponuntur.  Folia  Si  capillum  tingunt.  Inucnio  apud  quofda  morbure/ 
gium  fanari  hoc  frutice, etiamii  adalligatus  fpedletur  tantum.  Diftat  ab  eo  qui  alyfTon 
uocatur, foli)S  tantum  Si  ramis  minoribus:nomen  accepit,quod  d  cane  comorfos  rabiem 
fentire  non  patitur, potus  ex  aceto  adalligatusque.Mirum  eft  quod  additur, famem  con/ 
fpedto  omnino  frutice  eo  (Iccari .  Tingentibus  Si  radicula  lanas  praparat,quam  ftru/ 

thion  a  G  racis  uocaridiximus.Medetur  morbo  regio  &  ipfa  decodli  eius  potu:item  pe/ 
dloris  uitiis.  Vrinam  ciet,aluum  (oluit,  Si  uuluaspurgat.Quamobrem  aureum  poculum 
medici  uocat.Ea  Si  ex  meile  prodeft  magnifice  ad  tuffim, orthopnoea  cochlearis  menfu/ 
ra.Cum  polenta  uero  Si  aceto  lepras  tollit.Eadem  Cum  panace  Si  capparis  radicecalculos 
frangit, pellit^. Panos  difcutit,cum  farina  hordeacea  8i  uino  decodla.Mifcetur  8i  mala/ » 
gmaris  Si  coilyrrjs,claritatis  caufa. Ad  fternutamenta  utilis  inter  pauca.Lieni  quoq?  ac  io/ 
cineri.Eade  pota  denarrj  unius  pondere  ex  mulfa  aqua,fufpiriolbs  fanat .  Sic  Si  pleureti/ 
cos,6C  omnes  lateris  dolores, apocyni  femen  ex  aqua.Frutex  eft, folio  edera,  molliore  ta 
men, 6^ minus  longis  uiticulis,femine  acuto, diuifo,Ianugino(o,graui  odore.Canes  Si  oes 
quadrupedes  necat  in  cibo  datum.  Eft  Si  rofmarinuro.Duo  genera  eius .  Alteru  fterile. 
alterum  cui  Si  caulis  Si  femen  refinaceum,quod  canchrys  uocatur.  Folrjs  odor  thuris.  Ra 
dix  uulnera  fanat  uiridis  impofita,&  fedis  procidentia ,  condylomata  8i  hamorrhoidas. 
Succus  8i  Fruticis  6^  radicis  morbum  regium, Si  ea  quas  repurganda  funt.Oculoru  aciem 
exacuit, Semen  ad  uetera  pedtoris  uitia  daturpotui.Et  ad  uuluas  cu  uino  Si  pipere.Meti/ 
fesadiuuat.Podagrisillinitur  cum  arina  farina.Purgat  Si  lentigines,  Si  quaexcalefacien 
da  funt,aut  cum  fudor  quarendus,illitum :  Item  conuulfis .  Auget  Si  lac  in  uino  potum: 
Item  radix .  Ipfa  herba  ftrumis  cum  aceto  illinitur ,  ad  tuflim  cum  meile  prodeft.  Can/ 
chrys  multa  genera  habet, ut  diximus.Sedhac  qua  ex  rore  fupradidlo  nafcitur,fifrice/ 
tur  reftnofa  eft.Aduerfatur  uenenis  Si  uenenatis,  praterquam  anguibus.  Sudorem  mo 
uet, tormina  difeutit ,  ladlis  ubertatem  facit.  Herba  fabina ,  brathy  appellata  a  Grads 
duorum  generum  eft .  Altera  tamarica fimilis  folio  eft,  altera  cupreflo .  Quare  quidam 
Creticam  cupreflum  dixerunt.  A  multis  in  fuffitus  pro  thure  aflumitur.In  medicamentis 
uero  duplicato  pondere  eofdem  effedtus  habere  quos  cinnamum  traditur.  Coliedtiones 
minuit,&  nomas  copeicit.Illira  ulcera  purgat.  Partus  emortuos  appofita  extrahit  8C  fuffi 
tu.HIinitur  igni  facro  &carbuncuIis.Cu  meile  Si  uino  pota, regio  morbo  medetur.  Galli/  4» 
naceigeneris  pituitas  fumo  eius  herba  fanari  tradunt.  Similisherbahuicfabinaeftfe/ 
lago  appellata. Legitur  fine  ferro  dextra  manu  per  tunica, qua  finiftra  exuitur  uelut  i  fai 
rante,candida  uefte  ueftito,pureqj  lotis  nudis  pedibus ,  facro  facfto  prius  quam  legatur, 
pane  uinoqj.Fertur  in  mappa  noua .  Hanc  contra  omnem  perniciem  habendam  prodi/ 
dere Druida  Gallorum. & contra  omnia oculorumuitia fumum  eius prodefle .  lidem 
famolum  herbam  nominauere  nafcentem  in  humidis :  Et  hanc  finiftra  manu  legi  a  ieiu/ 
nis  contra  morbos  fuum  boumq?,nec  refpicere  legentem,  necalibi  quam  in  canali depo/ 
cere,ibiq?  conterere  poturis. Gummium  genera  diximus .  Ex  his  maiores  effedtus  roelio 
ris  cuiufiq,  erunt.Dentibus  inutilesfunt,Sanguinem  coagulant.  Si  ideo  rerjcientibusfan/ 


xxmr 


HISTORIAE  LIBER 


445 


gutnem  prolunt.Item  ambuftis,arteriaj  uitijs-.Inutilem  urina  cient, amaritudines  hebetat 
aftriflis  ca:teris.Qu§  ex  amygdala  amara  eft,(piflandicp  uiribus  efficacior,habet  excalfa 
florias  uires.  Proponuntur  aut  prunoru  &  ceraforum  ac  uitiu.  Siccant  illito  8i  aftringut: 

Ex  aceto  uero  infantiu  lichenas  lanat.Profunt  8t  tuffi  ueteri,quatuor  obolis  in  mixto  po 
ds.  Creduntur  8i  colore  gratiore  facere,  ciboruqj  appetentia,  8i  calculofis  prodefle  cum 
paffo poto.  Oculorum  8£uulnerum  utilitatibus  maxime  conueniunte  Ipina AEgyptia. 

De  (pina  Arabica,&  (pina  alba,&acanthio,8£  acacia.  Cap.  xii 

SPino  Arabico  laudes  in  odorum  loco  diximus :  8C  ipfa  fpiilat  ftringitq?  diftillationes 
omnes,  8i  fanguinis  excreationes,  menfiumtfp  abundantiam,  etiamnum  radice  ualen/ 

»o  rior.  Spino  albo  femen  contra  fcorpiones  auxiliatur.Corona  ex  ea  impofita, capitis  do 
lores  minuit.  Huic  fimilis  eft  (pina  illa,  quam  Groci  acanthion  uocant, minoribus  multo 
foli)S, aculeatis  per  extremitates ,  SC  araneofa  lanugine  obducftisrqua  collega,  etia  ueftes 
qusda  bombycinis  fimiles  fiunt  in  oriente.Ipfa  folia  uel  radices  ad  remedia  opifthotoni 
bibuntur .  Eft  8i  acacias  ipina .  Fit  in  iEgypto  alba  nigraq?  arbore :  Item  uiridi,  fed  longe 
melior  e  prioribus .  Fit  8C  in  Galatia  tenerrima  fpinofiore  arbore .  Semen  omnium  lenti/ 
tu Ix  fimile,minore  eft  tantum  8i  grano  8i  folliculo .  Colligitur  autumno, ante  colledlum 
nimio  ualidius.Spiflatur  fuccus  ex  folliculis  aqua  ccelefti  perfufis,  mox  in  pila  tufis  expri 
mitur  organis, tuc  denfatur  in  fole  mortarijs  in  paftillos.Fit&  ex  folfjs  minus  efficax.  Ad 
coria  perficienda  femine  pro  galla  utuntur .  Folioru  fuccus  81  Galatiaco  acacio  nigerri/ 
io  mus  improbatur:  Item  qui  ualde  ruffus.  Purpurea  aut  leucophoa,&  quo  facillime  di/ 
luitur, ui  fumma  ad  fpiffandum  refrigerandum^;  eft,  oculorum  medicamentis  ante  alias 
utiles .  Lauantur  in  eos  ufus  paftilli  ab  alqs,  torrentur  ab  alns.Capillum  tingunt.Sanant 
ignem  facrum, ulcera  quo  ierpunt,&  humida  uitia  corporis, collecftiones, articulos  contue 
fos,perniones ,  pterygia .  Abundantiam  menfium  fceminis  fiftunt ,  uuluamqj  8C  fedetn 
ptocidentes.Item  oculos,  oris  uitia  8C  genitaliu  m. 

De  uulgari  fpiria  8i  fylueftri,&  de  eryfifceptro,&  de  appendice  fpina,&  py 
xacantho,& paliuro, aquifolia, &  taxo, &  rubis  medicino.  Cap.  xm 

T  T Vlgaris  quoq?  hoc  (pina,  ex  qua  cortino  fullonio  impletur,radicis  ufus  habet.Per 
V  Hiipanias  quidem  multi, 81  inter  odores, &  ad  unguenta  utuntur  illa,afpalathu  uo/ 
cantes. Eft  fine  dubio  hoc  nomine  fpina  fylueftrisin  oriente(ut  diximus)candida,magni 
tudine  arboris  iufto.Sed  8i  frutex  humilior  oque  ipinofus  in  Nifyro  di  Rhodioru  iniu / 
lis,que  alrj  eryfiiceptru,alii  adipfatheon,fiue  dipiacon,fiuef  diacheton  uocant.Optimus  biofeoridn 
qui  minime  ferulaceus,rubens,&  in  purpura  uergens,detracfto  cortice,  nafcit^pluribuslo  dmylon. 
cis, fed  non  ubicp  odoratus.Qua  uim  haberet  ccelefti  arcu  in  eum  innixo,diximus.Sanat 
tetra  oris  ulcera  8L  oz^nas, genitalia  exulcerata  aut  carbunculantia,item  rh  agadia,infiatio 
nes  potu.Difcutit  8i  ftrangurias  cortex.  Sanguine  reddentibus  medetur  decodlum  eius. 
Aluumfiftit  cortex.Similia  proftare  {ylueftre  quoqjputant.Spina  eft  appendix  appel/ 
lata, quoniam  bacco  puniceo  colore  in  ea  appendices  uocatur.Ho  crudf  per  fe ,  8i  arido 
in  uino  decoeto,aluum  citam,ac  tormina  compefcunt.Pyxacanthi  bacco  contra  ferpeti 
4°  tium  itftus  bibutur.Paliurus  quoqj  Ipino  genus  eft.Semen  eius  Afri  zuram  uocant,  coti 
tra  fcorpiones  effi'cacifsimum:Item  calculofis  8i  tuffi.  Folia  aftricftoriam  uim  habent.  Ra 
dix  difeutit  panos,colle<ftiones,uomicas:  Vrinas  trahit  pota.Decotftum  eius  potum  in  ut 
no  aluum  fiftit.Scrpentibus  adu  er  fatur.  Radix  procipue  datur  in  uino.  Aliqui  folia  con/ 
tufa  addito  fale, articulorum  morbis  imponunt.Profunt  bacco  purgationi  feminarum, 
coeliacis, dyfentericis,ac  cholericis.In  uino  poto  aluum  fiftunt.Radix  decotfta  8i  illita,ex/ 
trahit  infixa  corpori.  Vtiiiffima  eft  8i  luxatis, tumoribusqj.  Aquifolia  arbor  in  domo  aut 
uilla  fata,ueneficia  arcet .  Flore  eius  aquam  glaciari  Pythagoras  tradit.Itemqp  baculu  ex 
ea  facium ,  in  quoduis  animal  emiftum ,  etiam  fi  citra  ceciderit  dcfcdu  mittentis,  ipfum 
per  fefe  recubitu  propius  adlabi:tam  procipuam  naturam  iriefle  arbori.  Taxi  arboris 

P  fumas 


44*  c.  PLINII  NATVRALIS 

fumus  mutes  necat.  Nec  rubos  ad  maleficia  tantum  genuit  natura, ideo<!p  ex  eis  mora 
uel  hominibus  cibos  dedit.  Vim  habent  ficcandi,aftringendi^,gingiuis,tonfiIlis,  genita/ 
libus  accommodatifsimi.  Aduerfantur  ferpentiu  fceleratifsimis  haemorrhoidi  &  prefteri 
flos  aut  mora.  Scorpionum  uulnera  fine  collectionum  periculo  iungunr.  Vrinam  cient. 
Caules  eorum  tunduntur  teneri,  exprimiturq;  fuccus,mox  Iole  cogitur  in  crafsitudinem 
mellis ,  Gngulari  remedio  contra  mala  oris  oculorum^  j  fanguinem  excreantes,  anginas 
uuluas,fedes, coeliacos  potus  aut  illitus.Oris  quidem  uitijs  etia  folia  commanducata  pro/ 
funt,&  ulceribus  manantibus ,  aut  quibufcuncp  in  capite  illinuntuncardiacis  uel  (ic  per  fe 
imponuntur  a  mamma  finiftra.Item  ftomachi  doloribus,  oculisqp  procidentibus.Inftil/ 
latur  fuccus  eorum  &  auribus .  Sanat  codylomata  cum  rofaceo  cerato. Cauliculorum  ex 14 
uino  decoCtum, uel  pradentaneum  remedium  eft .  Idem  per  fe  in  cibofumpticymsmo/ 
do, aut  deco&i  in  uino  auftero ,  labantes  dentes  firmant.  Aluum  fiftunt  &  profluuia  fan/ 
guinis,dyfentericisprofunt.Siccanturinumbra,utciniscrematorumuuareprimat.Folia 
quocp  arefaCla  8C  contufa,  iumentoru  ulceribus  utilia  traduntur.Moraqus  in  his  nafcun 
tur,uel  efficaciore  ftomaticcn  prxbuerint  cp  fatiua  morus.Eademcp  copofitione,uel  cum 
hypocifthide  tantu  8C  meile  bibutur  in  cholera,&  i  cardiacis, contra  araneos.  Inter  me 
dicamenta  qute  ftyptica  uocar, nihil  efficacius  rubi  mora  feretis  radice  decodta  in  uino  ad 
tertias  partes,ut  colluant" eo  oris  ulcera, &  fedis  foueantuntantacp  uis  eft, ut  fpongi^ipfe 
lapidefcant.Alteru  genus  rubi  eft, in  quo  roia  nafeitur.  Gignit  pilulam  caftanes  fimilero, 
pr^cipuo  remedio  calculofis.  Alia  eft  cynorhoda, quam  proximo  dicemus  uolumine.  a® 
De  cynosbato ,  8 i  Ida:o  rubo,&  rhamno ,  8C  lycio ,  &  farco/ 
colla, &  de  oporice  medicina.  Cap.  xim 

C  Y nosbaton,aIq  cynofpafton,  alij  neurolpafton  uocant, folium  habet  ucfligioho/ 
minis  fimile .  Fert  8C  uuam  nigram ,  in  cuius  acino  neruum  habet ,  unde  neurofpa/ 
ftos  dicitur .  Alia  eft  d  cappari,  quam  medici  cynosbaton  appellauerunt .  Huius  thyr/ 
fus  ad  ftfmedia  (plenis  8C  inflationes  conditus  ex  aceto  manditur .  Neruus  eius  cum  ma/ 
ftiche  Chia  commanducatus  os  purgat.  Ruboru  rofa  alopecias  cum  axungia  emendat. 
Mora  capillum  tingunt  cum  omphacino  oleo.Flos  mori  per  meftes  colligitur.  Candidus 
pleureticis  pr^cipuus  ex  uino  potus,item  coeliacis .  Radix  ad  tertias  decodla, aluum  fiftit 
6l  fanguinem :  Item  dentes  collutos  dec otfto.Eodem  fucco  fouetur  fedis  ate^  genitalium  5® 
ulcera.Cinis  e  radice  deprimit  uua,Ida:us  rubus  appellatus  eft, quoniam  in  Ida  non  aliis 
naftitur .  Eft  aute  tenerior  ac  minor,  rarioribus  calamis  innocentioribuscp,  fub  arborum 
umbra  naicens.Huius  flos  cum  meile  epiphoris  illinitur  &  ignibus  facris,ftomatirisqj  ex 
aqua  bibendus  datur.Cstera  eadem  prteftatquas  fupradicfta.Inter  genera  ruborum  tha 
trsnos  appellatur  a  Grfcis, candidior  81  fruticofior.Is  floret, ramos  fparges  redlis  aculeis, 
non  ut  cceteri  aduncis,  folijs  maioribus.  Alterum  genus  eius  lylucftre  nigrius, Sfquadan/ 
tenus  rubens.Fert  ueluti  folliculos.Huius  radice  deco&a  in  aqua  fit  medicamentu,  quod 
uocatur  Iycium.Semen  fecundas  trahit.  Altcrq?  ille  candidior  aftringit  magis, refrigerat, 
colledionibus  &  uulneribus  accomodatior .  Folia  utriufq?  &  cruda  8C  decc&a  illinuntur 
cum  oleo .  Lycium  prasftantius  e  ipina  fieri  tradunt,  quam  &pyxacanthon  chircniam  4° 
uocant,  quales  in  Indicis  arboribus  diximus,  quoniam  longe  prsftantifsitnum  exiftima/ 
tur  Indicum.Coquuntur  in  aqua  tufi  rami,radicescp,(umma:  amaritudinis,£treo  uafe  fe/ 
re  per  triduum, iterumcp  exempto  !igno,donec  mellis  cralsitudo  fiat.  Adulteratur  amaris 
fuccis,eriam  amurca  ac  felle  bubulo.  Spuma  eius  ac  flos  quidam  oculorum  medicametis 
additur.  Reliquo  fucco  faciem  purgat,&  pforas  fanat,crofos  angulos  oculoru,ueteres<p 
fluxiones, aures  purulentas, tonfillas,  g/ngiuas,  tuisirn,  fanguinis  excreationes,  fabx  ma/ 
gnitudinedeuoratu.Aut  fi  ex  ulceribus  fluat,  illitum,  rhagadas,  genitaliu  ulcera, attritus, 
ulcera  recentia, &  ferpentia,ac  putrefcentfa.  In  naribus  clauos,fuppurationes,  Bibitur  8i $ 
mulieribus  in  lade  contra  profluuia.Indici  differentia,g!ebis  extrinlecus  nigris, intus  rufi 


HISTORIAE  LIBER  XXIIII  447 

fis:cum  fregeris, cito  nigrefeentibus.  Aftringit  uehementer  cum  amaritudine .  Ad  eadem 
omnia  utile  eft, fed  praicipue  ad  genitalia.  Sunt  qui  81  farcocollam  fpinre  lachrymsm  pu/ 
tent, pollini  thuris  fimilem,  cum  quadam  acrimonia  dulcem.  Cum  uino  tufa  fiftit  fluxio/ 
ncs.Iiiinitur  infantibus .  Vetuftate  8£  hxc  maxime  nigrefeit. Melior, quo  candidior. 

Vnum  etiamnum  arborum  medicinis  debetur  nobile  medicamentu ,  quod  oporiccn 
aocant .  Fit  ad  dyfentericos  ftomachicp  uitia,in  congio  mufti  albi, lento  uapore  dccodis 
malis  cotoneis  quinque  cum  fuis  feminibus ,  punicis  totidem,  forborum  fextario ,  8C  pari 
menfura  eius  quod  rhus  Syriacon  uocant, croci  femuncia.  Coquitur  ufque  ad  crafsitudi/ 
nem  mellis .  His  fubtexemus  ea,  quae  Grxci  communicatione  nominum  in  ambiguo  fe/ 
13  cere,anne  arborum  eftent. 

De  cham£drye,&  chamazdaphne,&  chamelxa,  &  cham«iyce,&  cham  sciffo, 

S  chamaeleuce,  &  chamcecypariffo,  &  ampeloprafo,  6£  ftacbye,  8t  dinopodio, 

«  centunculo, SC  clematide  Aegyptia  medicina:  Cap.  xv 

/"1  Hamsdrys  Herba  eft,  qaX  Latine  triffago  dicitur .  Aliqui  eam  chamadropem,aIif 
V^/teucrion  appellauere .  Folia  habet  magnitudine  ment^, colore  8C  diuifura  quercus. 
Air]  ferrata,&abea  ferra  inuentam  eflfe  dixere,  flore  pene  purpureo .  Carpitur  praegnas 
fiiccoinpetrofis,aduerfus  ferpentium  ucnenapotu  iliitucp  efficacifsima.-Item  ftomacho, 
tufsi  uetuftae, pituita  in  gula  cohccrefcenti, ruptis,  conuulfls, lateris  dolorrbus.Lienem  co/ 
fumit, urina 8C  mefes  ciet .  Ob  id  incipientibus  hydropicis  efficax, manualibus  fcopis  eius 
:o  in  tribus  heminis  aquee  decodis  ufq$  ad  tertias .  Faciunt  8£paftilios, terentes  ea  ex  aqua. 
At  fupradi&a  fanat  8C  uomicas ,  &  uetera  ulcera ,  uel  fordida  cum  meile.  Fit  8C  uinura  ex 
ea  pedoris  uitrjs.Foliorum  fuctus  cum  oleo  caliginem  oculorum  difcutit.Ad  fplenem  ex 
aceto fumitur.Excalfacit  perundione.Chamadaphne  unico  ramulo  eft  cubitali  fe re,fo/ 
lio  tenui,  lauri  iimilitudine.  Semen  rubens  admixtu  folrjs  illinitur  capitis  doloribus  reces. 
Ardores  refrigerat :  Ad  tormina  cum  uino  bibitur.Menfes  fuccus  eius  &  urina  ciet  potu, 
partusq?  difficiles  in  lana  appofitus.  Chamelsa  fimilitudine  foliorum  olex  habet :  funt 
autem  amara ,  odorata,  in  petrofis ,  palmum  altitudine  non  excedente .  Aluum  purgati 
Detrahit  pituitam  bilem qj,folr,s  in  duabus  abfinth rj  partibus  decodis ,  fiiccoq?  eo  curri 
mellepoto .  Folrjs  impofiris  &  ulcera  purgantur .  Aiunt,  fi  quis  ante  folis  ortum  eam  ca/ 
io  piar,dicat^  ad  albugines  oculoru  fe  capere,adalligata  difeuti  id  uitium.  Quoquo  modo 
colledam  iumentorum  pecorumt^  oculis  falutarem  effe.  Chamacfyce  lentis  folia  habet, 
nihil  fe  attoilentia,in  aridis  petrofistp  nafcens .  Claritati  oculorum,  &  contra  fuffufiones 
utiliffima,&  cicatrices,caligines,nubeculasin  uino  coda.inuda.  Vulu«  dolores  fedae  ap/ 
polita  in  linteolo.Tollit  81  uerrucas  omniu  generum  illita.  Prodcft  8C  orthopnoicis.  Cha 
msctiTos  fpicata  eft  tritici  modo,ramulis  quinis  fere,foliofa;cu  floret  exiftimari  poteft  ai 
baaiola, radice  tenui,  cuius  bibut  ifchiadici  folia  tribus  obolis, in  uini  cyathis  duobus  vii. 
diebus, admodu  amara  potione .  Chamadeucen  apud  nos  farranu  fiue  farfugiu  uocant. 
Nafcitur  fecus  fluuios, folio  populi,  fed  ampliore.  Radix  eius  imponitur  carbonibus  cu/ 
prefsi,atqj  is  nidor  per  infurnibalum  imbibitur  in  uetere  tufsi.Chamcepeuce  laricis  folijs 
4°  limilisjumboru  &  fpince  doloribus  propria  eft.  ChamcecyparifiTos  herba  ex  uino  pota 
contra  uenena  ferpentium  omnium  fcorpionumep  pollet .  Ampeloprafori  in  uineris  na/ 
fcitur, folijs  porri, rudu  grauis.Contra  ferpentiu  idus  efficax .  Vrina  8C  menfes  ciet,  era/ 
ptiones  fanguinis  per  genitale  inhibet  potu  impofitumcp .  Datur  8C  a  partu  mulieribus, 
8  contra  canis  morfum .  Ea  quoq?  qax  ftacbys  uocatur  porri  fimilitudinem  habet ,  lon/ 
gioribus  folrjs  pluribusqj,  8C  odoris  iucundi,  colorisq?  in  luteu  inclinari.  Peilic  menftrua. 

Clinopodion,aln  c!conicion,alrj  zopyron,  altj  ocy  moides  appeilat,  fcrpyllo  firmlem* 
iurculofam ,  palmi  altitudine:  nafcitur  in  petrofis,  orbiculato  florum  ambitu, fpeciem  Ie/ 
di  pedum  prabens.Bibitur  ad  conuulfa, rupta, ftrangurias,  ferpentium  idusdtem  deco 
ft*  fuccus .  Nunc  fubtexemus  herbas  mirabiles  quidem ,  fed  mmus  claras  j  nobilibus  iri 

P  z  fequeri 


448  c.  PLINII  NAT  VR  A  LIS 

fequemiauolumina  dilatis.Itali  eentuncuiu  uocant  roftratis  folrjs,ad  fimilitudine  capitis 
penularu  iacente  in  aruis.  Grceci  aut  clematidem.  Efl:  eius  egregius  effccdus  ad  fiftendatn 
aluu  in  uino  auflero .  Idem  fanguinefiftit  tritus  cum  oxymelite,aut  aquae  calidaicyathis 
quincp  denarrj  unius  pondere, fic  8C  ad  fecundas  mulieru  efficax.Sed  Grteci  dematidas  & 
alias  habent, una  quam  aliqui  echiten  uocat,altj  Iagine, nonnulli  tenue  icammoma:&pe/ 
dales,foliofos,non  diffimiles  fcammonice  ramos  habet,nifi  quod  nigriora  minoraqj  funt 
foIia.Inuenitur  in  uineis  aruisqj.Eftur  ut  olus  cum  oleo  ac  fale.AIuu  ciet.Eadeddyfenteri 
cis  cum  lini  femine  in  uino  auftero  fbrbetur.Folia  epiphoris  iroponutur  cum  polenta/up 
pofito  udo  linteoIo.Strumas  impofita  ad  fuppuratione  perducunt, deinde  axungia  adie 
cla  percuracdtem  hsmorrhoidas  cu  oleo  uiridi,phthif?cos  iuuant  cu  melle.Ladis  quoq;  io 
ubertatem  faciut  in  cibis  fumpta.  Et  infantibus  illita  capillum  aIunt.Ex  aceto  dentiu  dolo 
res  fedant.  Venerem  ftimulant.Eft  81  alia  clematis  /Egyptia  cognomine, quae ab  alrjs da/ 
phnoides,ab  alrjs  polygonoides  uocatur,folio  lauri, longa  tenuiscjp,aduerfus  ferpetes  sc 
priuatim  alpides  ex  aceto  pota  efficax.  Aegyptus  hanc  maxime  gignit, 

De  aro  8i  dracunculo,  81  dracontio,  81  ari,&  millefolio,  81  herba  eiufde  no/ 
minis, g£  pfeudobunio,&  myrrhi,&  onobrichi  medicina:.  Gap.  xvi 
Vae  &  ar°n5de  qua  inter  bulbos  diximus,  magnx  cum  dracontio  litis. Quida  enim 
V-J  eandem  effe  dixerunt.  Glaucias  fatu  difcreuit,dracontiu  fylueftrem  arutnpronun/ 
cianao.  Aliqui  radicem  aron  appellauerunt,caulem  uero  dracontium ,  in  totum  alium,  G 
modo  hic  eft,qui  apud  nos  dracunculus  uocatur.Nanque  aros  radicem  nigra  in  latitudi/ » 
nem  rotundam  habet  multoq?  maiorem,&  qua  manus  impleatur.  Dracunculus  fubruti 
lam,  81  draconis  conuoluti  modo,  unde  ei  8C  nomen .  Quin  81  ipfi  Graeci  i mmenfam  po/ 
fuere  differentia,  femen  dracuculi  feruens  mordaxq?  tradendo :  tantumqj  ineffe  ei  uirus, 
m  olfadlum  grauidis  abortum  inferat.  Aron  miris  laudibus  extulere,primum  in  cibis  fee 
minam  proferentes, quoniam  mas  durior  effet,8£  in  coquendo  lentior.Pedlorisuinapur 
gare,8£  aridum  in  potione  infperfum,aut  ecligmate,urinam  8C  menfes  ciere.  Sic 81  in  oxy 
melite  potu  ftomacho ,  interaneis  exulceratis  ex  iadle  ouillo  bibendu,  ad  tuflim  in  cinere 
codtum  ex  oleo  dedere.  Alij  coxere  in  Iadte,ur  decodlu  biberetur.  Epiphoris  elixuimpo» 
fuere.Item  lugiIIatis,tonfiUis,Ex  oleo  homorrhoidum  uitio  infudere, lentigines  ex  melfe 
illinentes .  Laudauft  Cleophantus  &  pro  antidoto  contra  uenena:pleureticis ,  peripneu/  5« 
monicis,quo  tufsientibus  modotfemen  intritum  cum  oleo  aut  rofaceo  infundensaurium 
dolori.  Dieuchesrufsientibus  aut  fufpiriofis&  orthopnoicis  81  purulenta  excreantibus 
farina  permixtum  in  pane  cocio  dedit.  Diodotus  phthificis  e  meile  ecligmate, &  pulmo/ 
cis  uirijs,ofstbu3  etiam  fractis  impofuit.  Partus  omnium  animalium  extrahit,  naturs 
circumlitum .  Succus  radicis  cum  meile  Attico,  oculorum  caligines ,  ac  ftomachi  uitia  di/ 
fcurit,£tifsim  decodli  ius  cura  meile.  VIcera  omnium  generum,fiue  phaged^naefint,  Gue 
carcinomata,fiue  ferpant ,  fiue  polypi  in  naribus,  luccus  mire  fanat ,  Folia  ambuffispro/ 
funt  ex  uino  8t  oleo  coiffa.  Aluum  inaniunt  ex  fale  81  aceto  fumpta .  Etiam  luxatis  coda 
cum  meile  profunt.Item  articulis  podagricis  cum  fale,recetia  uel  ficca.Hippocrates  quaf/ 
libet  ad  colledliones  cum  meile  impofuinad  menfes  trahendos  feminis  uel  radicis  drach/  4® 
duce  in  uini  cyathis  duobus  fufficiunt.Eadem  potio  fi  a  partu  no  purgantur,#  fecun 
das  trahitHippocrates  8C  radicem  ipfam  impofuit .  Dicunt  8C  in  peftilentia  falutare  effe 
in  cibis.Ebrietate  difcutit.Serpentes  nidore  cum  crematur, priuatimdp  afpides  fugat,  aut 
inebriat,ita  ut  torpentes  inueniantunperun&os  quocp  aro  e  laureo  oleo  fugiunt.Ideo  SI 
contra  idlus  dari  potu  in  uino  nigro  putant  utile.  In  folrjs  ari  cafeus  optime  feruari  tradi/ 
tur.Dracunculus  quem  dixi,hordeo  maturefeente  effoditur  luna  crefcente.  Omnino  ha/ 
bentem  ferpentes  fugiunt .  Ideo  perculsis  prodeffe  in  potu  aiunt  maiorem:  ut  8T  menfes, 
fi  ferro  non  attingatur,  fiftat.  Succus  eius  8£  aurium  dolori  prodeft.Id  autem  quod  Gne 
ci dracon tion  uocant,  triplici  effigie demonftratum  mihi  efi,  folijs  beteenon  fine  thyrfo, 


HISTORIAE  LIBER  XXIIII  44^ 

flore  purpureo,Hoc  eft  fimile  aro.  Ali)  radice  longa  ueluti  fignata  articulofa^  monftra/ 
uere  tribus  omnino  cauliculis,fo!ia  eius  ex  aceto  decoqui  contra  ferpentfu  idus  iubentes. 
Tertia  demonftratio  fuit  folio  maiore  qj  cornus,radice  harundinea,totide  ut  affirmabat 
geniculata  nodis, quot  haberet  annos, tottdemq?  effe  folia.Hi  ea  ex  uino  uel  aqua  contra 
ferpentes  dabant.Eft  Si  aris  quas  in  eadem  Aegypto  nafcitur,fimilis  aro, minor  rantu  mi/ 
noribusq?  fo!ijs,&  utiq;  radice, qu*  tamen  oliu*  grandis  magnitudine  implettaiba  gemi 
num  caulem,altera  unu  tantu  emittens.  Medetur  utracp  ulceribus  manantibus.  Item  co/ 
budis  ac  fiftulis.  Collyrio  immiffo  nomas  fiftunt,decodaru  in  aqua,&  poftea  tritaru  ro/ 
faceo addito. Sed  unum  miraculu  ingens ,  contado genitali cuiufcg  fceminini fexusani/ 
to  mal  in  pernicie  agi.  My  riophyllon,  quod  noftri  millefolium  uocat,  caulis  eft  tener, fimilis 
feniculo,pIurimis  folrjs,unde  Si  nome  accepit.  Nafcitur  in  paluff  ribus, magnifici  ufus  ad 
uu!nera,Cu  aceto  bibitur  ad  difficultates  urinas  Si  uefic*,&  fufpiria,  praecipitatis^  ex  al/ 
to.Efficacifsima  eadem  ad  dentium  do!ores.Hetruria  hoc  nomine  appellat  herba  in  pra/ 
tis  tenue,alateribus  capillamenti  modo  foliofam,eximi)  ufus  ad  uulnerarbou  neruos  ab/ 
fcifosuomere  folidari  ea ,  rurfus^  iungi  addita  axungia  affirmans .  Pfeudobunion  napi 
folia  habet, fruticans  palmi  altitudine  .Laudatifsima  in  Creta.Contra  tormina  atqj  ftran 
guriam,  lateru  pr*cordiorumq^  dolores  bibuntur  rami  eius  quini  feniue.Myrrhis  quam 
altj  fmyrrhiza,alij  myrrha  uocat,fimillima  eft  cicut*, caule  folrjsq?  81  flore  minor  tantum 
Nexilior,  cibo  no  infuauis.Ciet  menftrua  Si  partus  cum  uino. Aiunt  quoqj  eande  potam 
v>  in  peftiletia  falutare  effe.  Subuenit  Si  phthificis  in  forbitione.  Auiditatem  cibi  facit.  Phas 
bngiorum  motfus  reftringit .  Vlcera  quoc^  in  facie  aut  capite  fuccus  eius  in  aqua  triduo 
macerat*  fanat.  Onobrychis  folia  habet  lentis,  longiora  paulo, florem  rubente,radicem 
exiguam  8 i  graciiem.Nafcitur  circa  fontes.  Siccata  in  farinas  modum  8i  infperfa  uino  ai/ 
bo.drangurias  finit.  Aluum  fiftit.Succus  eius  perundis  cum  oleo  fudores  mouet. 

De  coriaeefia,&  callicia,  di  menaide,  Si  alfis  xxm.  Si  medicinis  earum, quas  quidam 
magicas  efte  icunt,  8i  de  co fidia,&  de  aproxi.  Si  de  recidiuis  amoru.  Cap.  xvii 
TN  promifto  herbarum  mirabilium,  occurrit  aliqua  dicere  Si  de  magicis.  Qu*  enim  mi 
Irabiiiores  funt  ?  Primi  eas  in  noftro  orbe  celebrauere  Pythagoras  atque  Democritus, 
cotifedati  magos.  Coriacefia  di  callicia  Pythagoras  aquam  glaciari  tradit,quarum  men 
P  tionetn  apud  alios  no  reperio,nec  apud  eum  alia  de  his.Idem  menaidem  appellat, 8i  no/ 
mine  alio  corinthadem ,  cuius  decodo  in  aqua  fucco, protinus  fanari  idus  ferpentium,  fi 
foaeantur,dicit.Eundem  effufum  in  herba  qui  ueftigio  contigerint,aut  forte  refperfi  fue 
ritit,infanabiles  perire ,  monftrifica  prorfus  natura  ueneni ,  pr*terquam  contra  uenena. 
Ab  eode  Pythagora  aproxis  appellatur  herba ,  cuius  radix  e  longinquo  concipiat  ignes 
ut  naphtha, de  qua  in  terr*  miraculis  diximus.Idem  tradit, Si  qui  morbi  humano  corpo/ 
ti  acciderint  florente  aproxi, quamuis  fanatos,admonirionem  eorum  fentire  quoties  flo/ 
tere  eam  contigerit :  8i  frumentum.  Si  cicutam ,  Si  uiolam  fimilem  conditionem  habere* 
Nec  me  fallit  hoc  uolumen  eius  a  quibufda  Cleemporo  medico  afcribitPy  thagor*  per# 
tinax  fama  antiquitasq?  uindicant .  Etidipfum  autoritatem  uoluminibus  affert ,  fi  quis 
4 o  alias  cur*  fu*  opus ,  illo  uiro  dignum  iudicauit:  quod  fecifte  Cleemporum,  cum  alia  fuo 
Si  nomine  ederet, quis  credat?  Democriti  certe  chirocmeta  effe  conftat.  At  in  his  ille  poft 
Pythagoram  magorum  ftudiofifsimus,quanto  portentofiora  traditCAglaophotin  her/ 
bam,qu*  admiratione  hominu  propter  eximium  colorem  acceperit  nomen,  in  marmo/ 
ribus  Arabi*  nafcentem  Perfico  latere .  Qua  de  caufa  8i  marmaritin  uocari.  Magos  uti/ 
que  ca  uti, cum  uelint  deos  euocare.  Achemenidon, colore  eledri  fine  folio, nafei  in  Tar/ 
daftilislndi*,  cuius  radice  in  paftillosdigefta ,  indiecjp  pota  in  uino,  noxi)  per  cruciatus 
cocte  confiteantur  omnia  per  uarias  numinum  imaginationes.  Eandem  hipophoua/ 
da  appellat ,  quoniam  equ*  pr*cipue  caueant  eam.  Theombrotion  xxx.  ftheenis  i 
Choafpe  nafei, pauonis  piduris  fimilem, odore  eximio.Hanc  autem  i  regibus  Perfarum 

P  5  comedi 


45°  C.  PLINII  NATVRALIS 

comedi  aut  bibi  contra  omnia  corporum  incommoda, inflabilitatetrq^  mentis .*  eandem 
femnion  i  potentia  maieflate  appellari .  Aliam  deinde  adamantida ,  Armcnis  Cap/ 
padocisq?  alumnam.Hac  admota,  leones refupinari  cum  hiatu  laxo.  Nominis  canfam 
efle,quod  conteri  nequeat ,  Arianidera  in  Arianis  gigni  igneam  colore ,  colligi  cum  fol 
in  leone  fit .  Huius  tadlu  perundta  oleo  ligna  accendi .  Therionarca  in  Cappadocia  & 
Myfia  nafcente,omnes  feras  torpefcere,nec  nifi  hyens  urins  afperfii  recreari.  Aethiopi/ 
da  in  Meroe  nafci.Ob  id  &  meroidem  appellari, folio  ladlucs,  hydropicis  utilifiimame 
mulfo  potam.Ophiufam  in  Elephantine  eiufdem  Aethiopis,liuidam,  difficilem^  afpe/ 
du,qua  pota  terrorem  minafque  ferpentium  obuerfari ,  ira  ut  mortem  fibi eo  metu  con/ 
fcifcant,ob  id  cogi  facriiegos  illam  bibere.  Aduerfari  autem  ei  palmeum  uinum.  Tha/  io 
lafifeglen  circa  Indum  amnem  inueniri,qusob  id  nomine  alio  potamautis  appellatur. 
Hac  pota  lymphari  homines,  obuerfantibus  miraculis .  Thcangelida  in  Libano  Syrte, 
Dicfle  Cretae  montibus,  Si  BabyIone,&  Sufis  Perfidis  nafci,qua  pota  magi  diuinet.Ge/ 
lotophyllida  in  Badlris  Si  circa  Boryfthenem.Hgc  fi  bibatur  cum  myrrha  &  uino,uarias 
obuerfari  fpecies, ridendi^  finem  no  fierirni  potis  nucleis  pines  nucis  cum  pipere  Si  mei/ 
ie  in  uino  palmeo .  Siffitieterida  i  conuidtu  in  Perfide  nominari,  quoniam  hilarentur 
illa.Eandem  protomediam,qua  primatum  apud  reges  obtineant.  Cafigneten, quoniam 
fecum  ipfa  nafcatur,nec  cum  ullis  alijs  herbis.  Eandem  dionyfonymphadem ,  quoniam 
uino  mire  conueniat.Helianthen  uocat  in  Themifcyra  regione  &  Cilicia:  montibus  ma' 
ritimiSjfolio  myrti.Haccum  adipe  leonino  decodla, addito  croco  Si  palmeo  uino,perun/  20 
gi  magos  8i  Perfarum  reges, ut  fiat  corpus  afpedtu  iucundum.Ideo  eande  heliocallidem 
nominari.  Hermefias  ab  eodem  uocatur,ad  liberos  generandos  pulchros  bonos^mon 
herba,fed  copofitio  e  nucleis  pines  nucis  tritis  cum  meile,  myrrha,  croco,  uino  palmeo, 
poftea  admixto  theombrotio  Si  ladle;bibere  generaturos  iubet,5£  A  conceptu  puerperas 
partum  nutrientcs.ita  fieri  excellentes  animo  Si  forma,atq$  bonos.Harum  omnium  ma/ 
gica  quoque  uocabula  ponit.  Adiecit  his  Apollodorus  afledlator  eius  herbam  sfchyno 
menen,quoniarn  appropinquante  manu  folia  contraheret .  Aliam  crocidem, cuius  tadu 
phalangia  moreretur.Crateuascenotheridern,cuius  afperfu  e  uino,feritas  omnium  ani/ 
maliam  mitigaretur.  Anacampferotem  celeber  arte  grammatica  paulo  ante, cuius  omni/ 
notadlu  redirent  amores  uel  cum  odio  depofiti.Et  abunde  fit  hadlenusattigiffeinfignia 
magorum  in  his  uerbis,alio  de  his  aptiore  didturis  loco. 

De  eriphia,6danaria,6t  ftratioti  medicins.  Cap.  xvm. 

Riphiam  multi  prodidere.Scarabeum  hsc  in  auena  habet,furfum  deorfum  decur/ 
JC^rentem  cum  fono  hcedi,unde  8£  nomen  accepit.  Hac  ad  uoce  nihilprsflantiuseffe 
tradunt.Herba  lanaria  ouibus  ieiunis  data,  Iadlis  abundantiam  facit .  Aeque  nota  lafto/ 
risuulgo  eft,plena  Iad:is,quod  deguflatu  uomitiones  concitat .  Eandem  hanc  aliquiefie 
dicunt,a!rj  fimilem  illi,quam  militarem  uocant,quonia  uulnus  ferro  fstftum, nullum  non 
intra  dies  quinqj  fanat, ex  oleo  impofita.Celebratur  autem  Si  a  Grscis  ftratiotis,  fedea 
in  Aegypto  tantum  Si  inundatione  Nili  nafeitur ,  aizoo  fimilis ,  ni  maiora  haberet  folia. 
Refrigerat  mire,&  uulnera  fanat  ex  aceto  iilitadtem  ignes  facros,ac  fuppurationes.San  4* 
guinem  quoqj  qui  defluit  a  renibus, pota  cum  thure  mafculo  mirifice  fiflit. 

De  herba  qus  nafeitur  in  capite  flatus, Si  de  herba  e  fluminibus,  8C 
herba  lingua, 8£  cribro,&  fimetis,&  rhodora,&  impia,  &  Veneris  pe/ 

<fline,&  nodia,8C  philanthropo, 8i  canaria  lappa, Si  tordiIe,&  de  gra/ 
mine,&da<5lylo,&fcenogrscomedicins,  Cap.  xix 

HErba  in  capite  flatus  nata,collecla^  alicuius  in  ueflis  panno, &  alligata  in  lino  ruf/ 
fo, capitis  dolorem  confeflim  fe dare  traditur.  Herba  quscuriq;  a  riuis  aut  flumini/ 
bus  ante  folis  ortum  colledla,ita,ut  nemo  colligentem  uideat ,  contra  tertianas  adalligata 
lsuo  brachio, ita  ut  sger  quid  fit  illud  ignoret, tertianas  arcere  traditur.Lingua  herba  na/ 

fcitur 


(cicur  circa  fontes.Radix  eius  combufta  &  trita  cum  adipefuis,adrjcitint  ut  nigra  fit  &  fle 
rilis,  alopecias  emendat  ungentium  in  fole.  Cribro  in  limite abiedto herba:  intus cxtsn/ 
tes  deccrptm  adalligatmqj  grauidis ,  partus  accelerant .  Herba  qure  gignitur  fupra  fimeta 
ruris, contra  anginas  efficacifsime  poliet  ex  aqua  pota .  Herba  iuxta  quam  canes  urinam 
fundunt  cuulfa  ne  ferro  attingatur,  luxatis  celerrime  medetur .  Rombotinum  arbore  de/ 
monftrauimus  inter  arbufta.  Iuxta  hanc  uiduam  uite  nafeitur  herba, quam  Galli  rhodo 
ram  uocant:caulem  habet  uirg^  ficulnea  modo  geniculatum, folia  urtica  in  medio  exal/ 
bida, eadem  procedente  tempore  tota  rubentia,  florem  argenteum,  pnecipua  contra  tu/ 
mores  feruoresq?&  colledtiones  cum  axungia  ucteritufa,  ita  ut  ferro  non  attingatur: 
io  qui perundtus  eft  defpuit  ad  fuam  dexteram  ter .  Efficacius  remedium  eflfe  aiunt ,  fi  tres 
quoque  trium  nationum  homines  perungant  dextrorfus .  Herba  impia  uocatur  incana, 
rorifmarini  afpcdlu,thyrfi  modo  ueftita  atque  capitata.Inde  alrj  ramuli  affurgunt  fua  ca/ 
pitella gerentes,  ob  id  impiam  appeIlauere,quoniam  liberifuper  parentem  excellat. Alrj 
potius  ita  appellatam ,  quod  nullum  animal  eam  attingat,  exiftimauere.  Hsec  inter  duos 
lapides  trita  feruet,  prxeipuo  aduerfus  anginas  fucco,lade  8C  uino  admixto;mirumq$  tra 
ditur,  nunquam  ab  eo  morbo  tentari  qui  guflauerint .  Itaq;  5t  fuibus  darirquaccp  medica 
mentum  id  noluerint  haurire ,  eo  morbo  interimi .  Sunt  qui  8t  in  auiu  nidis  inferi  aliquid 
ex  ea  putent,atqj  ita  no  flrangulari  pullos  auidius  deuorantes  Veneris  pedtinem  appel 
lant  a  fimilitudine  pedtinumreuius  radix  cum  malua  tufa,omnia  corpori  infixa  extrahit* 
io  Vcternofa  curat, qu^  exedum  uocatur .  Nodia  herba  coriariorum  officinis  nota>  ea  mu/ 
laris  dicitur,alrjsqj  nominibus.Nomas  curattefficacifsima^  aduerfus  fcorpiones  effepo 
tam  in  uino  aut  pofca  reperio .  Philanthropon  herbam  Grreci  appellant  hirfutam,  quo/ 
niatn  ueflibus  adhmrcfcat.  Ex  hac  corona  impofita  capitis  dolores  fedatur.Nam  qure  ca 
naria  appellatur  lappa, cum  plantagine  8C  millefolio  trita  ex  uino  carcinomata  fanat,  ter/ 
nis  diebus  foluta.Medetur  &  fuibus  haec  effoffa  fine  ferro, 8t  addita  in  colluuiem  poturis, 
uel ex  lacfe  8t  uino.  Quidam  adrjciunt  &  fodientem  dicere  oportere,H«c  eft  herba  arge 
mon, quam  Minerua reperit  fuibus hisremedium,quide illa guftauerint.Tordilenalfj 
femen  filis  efle  dixerunt, alq  herbam  per  (e, quam  &  fyreon  uocauerunr.Neqj  aliud  de  ea 
proditum  inuenio  quim  in  montibus  nafei .  Combufta  potu  ciere  mefes,& pectoris  ex/ 
jo  creariones,efftcaciore  etiamnum  radice.Succo  eius  ternis  obolis  haufto  renes  fanari.  Ad/ 
di  radicem  eius  8C  in  malagmata.  Gramen  ipfum  eft  inter  herbas  uulgatifsimum.  Genicti 
latis  ferpit  internodijs,  crebrocp  ab  his,&£  ex  cacumine  nouas  radices  fpargit.Folia  eius  irt 
reliquo  orbe  in  exilitate  faftigiatur .  In  Parnafo  tantu  ederacea  fpecie  denfius  cp  ufquani 
fmticante,flore  odorato  candidocp.Iumentis  herba  tio  alia  gratior, fiue  uiridis,fiue  in  fce 
noficcata.Tunditur  afperfa  aqua.Succum  quoqj  eius  in  Parnafo  excipi  tradunt  propter 
ubertatem.  Dulcis  hic  eft.  In  utcem  eius  in  reliqua  parte  terrarum  fuccedit  decodum  ad 
uulnera  conglutinanda, quod  &  ipfa  herba  tufa  prasftat ,  tuetur^  ab  inflammationibus 
piagas.Deco&o  adfjcitur  uinum  ac  mehab  aliquibus 8t  thuris,&  piperis,  myrrhscp  ter/ 
ti*  portiones .  Rurfusq?  coquitur  in  xreo  uafe  ad  dentium  dolores  §£  epiphoras.  Radix 
4°  decocfa  in  uino  torminibus  medetur  8C  urinae  difficultatibus,  ulceribus  uefic^.  Calculos 
frangit .  Semen  uehementius  urinam  impellit .  Aluum  uomitionesqp  fiftit .  Priuatim  au/ 
tem  draconum  morfibus  auxiliatur.  Sunt  qui  genicula  nouem  uel  unius,  ueleduabus 
tribusue  herbis ,  ad  hunc  articulorum  numerum  inuolui  lana  fuccida  nigra  iubeant ,  ad 
remedia  ftrumaepanorumue.Iemnum  debere  efle  qui  colligac.Ita  ire  in  domum  abfentis 
cui  medeatur ,  fuperuenientiq?  ter  dicere,  ieiuno  ieiunum  medicamentum  dare,  atque  itat 
adalligare, triduoqj  id  facere. Quod  e  graminu  genere  feptem  internodia  habet,efficacif/ 
(ime  capiti  cotra  dolores  adalligatur .  Quidam  propter  ueficie  cruciatus  decodu  ex  uinoi 
gramen  ad  dimidias  a  balineis  bibi  iubent .  Sunt  qui  &  aculeatu  gramen  uocant  trium  ge’ 
aerura  *.  cum  in  cacumine  aculei  funt  plurimum  quini,  dactylon  uocant:  hos  conuolu/ 

P  4  toa 


4$*  C.  PLINII  NAT  VR  ALIS 

cos  naribus  inferunt ,  extrahuntqj  fanguinis  ciendi  gratia .  Altero  quod  eft  aizoo  fimile, 
ad  paronychia  8C  pterygia  unguium ,  8C  cum  caro  unguibus  increuit,utuntut  cum  axun> 
gia,ideo  dadylon  appellantes, quia  digitis  medeatur Tertiu  genus  dadyli,fed  tenuis, na 
fcitur  in  parietinis,  aut  tegulis.Huic  cauftica  uis  eft.Siftit  ulcera  qux  ferpunt. Gramen  ca/ 
piti  circundatum ,  fanguinis  e  naribus  fluxiones  Gftit .  Camelos  necare  traditur  in  Baby/ 
Ionis  regione  id, quod  iuxta  uias  nafcitur.Nec  fcenogratco  minor  autoritas  quod  telin  uo 
eant, alq  carphos :  aliqui  buceras,  ali}  aegoceras,  quoniam  corniculis  femen  eft  iimile,nos 
fi!iciam:quod  quomodo  fereretur,fuo  loco  docuimus.  Vis  eius  ficcare, mollire, diffoluere. 
Succus  decodi  fceminarum  pluribus  malis  fubuenit,fiue  duritia,fiue  tumor, Gue  contra/ 
dio  fltuuIu£e,fouetur,infidut:infufum  quoq;  prodeft.Furfures  in  facie  extenuat.SpIem 
addito  nitro  decadum  SJ  impofitum  medetur.  Item  ex  aceto .  Sic  &  iocineti decocta. 
Diocles  difficile  patientibus  femen  eius  dedit  acetabuli  menfura  tritu  in  noue  cyathis  fa/ 
pat ,  ut  cum  tertias  partes  biberint ,  calida  lauarentur :  8C  in  balneo  fudantibus  dimidium 
ex  relido  iterum  dedit,mox  a  balneo  reliquum, pro  fummo  auxilio.Farinam  fcenfgraeci 
cum  hordeo  aut  lini  femine  decodam  aqua  mulla  cotrauuluae  cruciatus  fubiecit.Itemq; 
impofuit  imo  uentri.Lepras,lentigines,fu!phuris  pari  portione  mixta  farina  curauit,nitro 
ante  pneparata  cute,fepius  die  illinens, perungi^  prscipies.Theodorus  fcenograxo  mi 
fcuit  quarta  parte  purgati  nafturtrj  acerrimo  aceto  ad  lepras ,  Damion  fcenigrsd  femen 
acetabuli  dimidia  menfura  cu  fapas  &  aquae  noue  cyathis  ad  menfes  ciendos  dedit  potu. 
Nec  dubitatur  quin  decodu  eius  utilifsimum  fit  uuluis  interaneis^  exulceratis ,  ficuti  fe/  io 
rnen  articulis  atqj  pracordqs.  Si  uero  cu  malua  decoquatur,  poftea  addito  mulfo  potus 
ante  caetera  uuluis  interaneis^  laudatur.Quippe  cum  uapor  quoq?  decodi  plurimupro/ 
fit .  Alarumqp  etia  graueolentia  decodum  foenigrieri  femen  emendat.  Farina  porrigines 
capitis  furfures^  cum  uino  8!  nitro  celeriter  tollit  Jn  hydromeiite  au^em  decodaaddita 
axungia  genitalibus  medetur.Item  parotidi,podagrs,chiragrae,articulis,carnibus^qus 
recedunt  ab  oftibus.  Aceto  uero  fubada  lu  xatis.  Illinitur  8£  lieni  decoda  in  aceto  &  meile 
tantum  .Carcinomata  fubada  ex  uino  purgat,mox  addito  meile  perfanat .  Sumitur 
forbitio  e  farina  ad  pedus  exulceratum, longam^?  tulsim.  Diu  decoquicurjdonec  amari 
tudo  definat.Poftea  mei  additur.  Nunc  ipfa  claritas  herbarum  dicetur. 

C.  PLINII  SECV  N  DI  NATVRALIS  j0 

HISTORIAE  LIBER  XXV 

PROOE-MIVM, 


Naturae  herbarufpontenafcentium.  Cap.  i 


p  s  a  qua:  nunc  dicetur  herbarum  claritas,  medicina  tantum  gi/ 
gnente  eas  tellure ,  in  admirationem  cura:  prifeorum  diligen/ 
tiaeq^  animum  agit.  Nihilergo  intentatum  inexpertum^  illis 
.  Nihil  deinde  occultatum,  quod  non  prodeffe  pofteris  uel/ 
lent .  At  nos  elaborata  ijs  abfcohdere  ateg  fupprimere  cupimus, 

8C  fraudare  uitam  etiam  alienis  bonis  C  Ita  cerre  recondunt  qui  40 
nouere,inuidentes  altjs:  &  neminem  docere,  in  au/ 
Tantum  ab  excogitandis  nouis,ac  iuuanda 
abfunt :  fummurriq?  opus  ingeniorum  diu  lam  hoc 
fuit,  ut  intra  unumquenqj  rede  fada  ueterum  perirent.  At  hercule  fingula  quofdam  in/ 
uenta  deoru  numero  addidere,omnium  utiq;  uitam  clariorem  fecere  cognominibus  hei 
barum,tam  benigne  gratia  memoria  referete.Non  seque  haze  cura  eoru  mira  efifet  in  his, 
quae  fatu  blandiuntur,aut  cibo  inuicantifed  culmina  quoqj  montium  inuia  8i  folitudines 


abditas omnisq?  terra:  fibras  ic rutati inuenere ,  quid  qua^q?  radix  polleret,  ad quosufus 
herbarum  folia  pertinerent,  etia  quadrupedum  pabulo  intada  ad  falutis  ufusuertentes. 

Qui  lari 


Qui  Iatine  ufus  herbaru  fcripferint,  #  qn  ad  Romanos  notitia  earu  peruen erit,  &  qui 
primi  Gr^coru  de  his  copofuerint,#  de  herbaru  inuetione,#  antiqua  medicina,#  quare 
minus  exerceant:  earu  remedia,#  de  cynorhodo,#  de  dracunculo  medicina:.  Cap .  t  i 
TV /Tinus  hoc  cp  par  erat,noftri  ceIebrauere,omniu  utilitatum  #  uirtutum  rapaciffimi. 
IVXPrimus^  6C  diu  folus idem  ille  M.Cato, omnium  bonaru  artium  magifter, paucis 
duntaxat  attigit  i  boum  etiam  medicina  non  omiffa .  Poft  eum  unus  illuftrium  tentauit 
C. Valgius, eruditioe  fpedatus,imperfedo  uolumine  ad  diuu  Auguftu,  inchoata  etiam 
prsfatione  religiofa,ut  omnibus  malis  humanis  illius  potiffimum  principis  femper  medi 
ceturmaieftas.Antea  codiderat  folus  apud  nos, quod  equide  inueni,Pompeius  Lenius, 
io  Magni  libertus,  quo  primum  tempore  hanc  fcientiam  adnoftrosperueniffeanimaduer 
to.Nanqj  Mithridate3,maximus  fua  state  regum, quem  debellauit  Pompeius, omnium 
ante  fe  genitorum  diligentiflimus,uits  fuiffe  argumentis  prstercp  fama  intelligitur.  Vni 
ei  excogitatum,quotidie  uenenu  bibere, prsfumptis  remedi)S,ut  confuctudine  ipfa  inno 
xitrni  fieret.Primo  inuenta  genera  antidoti,  ex  quibus  unu  etia  nomen  eius  retinet.  Illius 
inuentum  autumant, fanguine  anatum  Ponticarum  mifcere  antidotis,  quonia  ueneno  ui 
nerent.  Ad  illum  Afciepiadis  mededi  arte  dari,uolumina  copo  (ita  extae ,  cum  follicitatus 
ex  urbe  Roma,  prscepta  pro  fe  mitteret.  Illum  Iblum  mortalium  uigintiduabus  linguis 
locutum  certu  eft ,  nec  de  fubiedis  gentibus  ullum  hominem  per  interprete  appellatum 
ab  eo  annis  lv  i.quibus  regnauitls  ergo  in  reliqua  ingenrj  magnitudine  medie ins  pecu/ 
w  liariter  curiofus,ao  hominibus  fubiedis,qui  fuere  pars  magna  terraru ,  Ungula  exquires, 
feriniu  comentationura  haru  #  exemplaria,effeduscp  in  arcanis  fu  is  reliquit .  Pompeius 
autc  omni  regia  prsda  potitus,transferre  ea  fermone  noftro  iibertu  fuum  Lensu,gram 
raaties  artis  dodiffimura ,  iufifitjuits^  ita  profuit  non  minus  cp  rcipub.uidoria  illa. 
Praeter  hos  Grsci  autores  medicinae  prodidere,quos  luis  locis  diximus.Ex  his  Euax  rex 
Arabum, qui  de  fimplicium  effedibus  ad  Neronem  fcripOt:Crateuas,Dionyfius, Metro 
dorus, ratione  blandiffima,fed  qua  nihil  pene  aliud  cp  rei  difficultas  intelfigatur .  Pinxere 
naa^  effigies  herbaru,  atcp  ita  fubfcripfere  effedus.  Veru  #  pidura  fallax  eft,  #  colori/ 
bus  tam  numerofis,prsfertim  in  smulatione  natura,  multu  degenerat  tranferibentium 
fors  uaria.Praeterea  paru  eft  fingulas  earu  States  pingi,  cum  quadripartitis  uarietatibus 
50  anni  facie  mutent. Quare  csteri  fermone  eas  tradidere:  aliqui  ne  effigie  quidem  indicata, 
Sfnudis  plerunque  nominibus  defundi, quoniam  fatis  uidebatur ,  poteftates  uimcp  de/ 
monftrare  qusrere  uoIentibus.Nec  eft  difficile  cognitu.Nobis  certe,exceptis  admodum 
paucis, cotigit  reliquas  contemplari  fcientia  Antoni)  Caftoris ,  cui  fiimma  autoritas  erat 
in  ea  arte  noftro  guo,uifendo  hortulo  eius  in  quo  plurimas  alebat, centefimum  statis  aii 
num  excedens, nullum  corporis  malum  expertus,ac  ne  state  quidem  memoria  aut  uigo 
reconcuffis.  Nec  aliud  mirata  magis  antiquitas  repedetur .  Inuenta  iampridem  ratio  eft 
pramuncians  horas, non  modo  dies  ac  nodes,folis  lunaecp  defedum .  Durat  tamen  tra/ 
dira  perfuafio  in  magna  parte  uulgi,ueneficrjs  #  herbis  id  cogi,eamcp  num  fceminarum 
fcientiam  prsualere .  Certe  quid  non  repleuere  fabulis  Colchis  Medea, aliaecp, in  primis 
4°  Itala  Circe ,  drjs  etiam  adferipta  C  unde  arbitror  natum ,  ut  Aefchylus  e  uetuftiftimis  ia 
poetica  refertam  Italiam  herbarum  potentia  proderet  tmulticp  Circeios,  ubi  habitauit 
illa,  magno  argumento  etiamnum  durante  in  Marfisafilio  eius  orta  gente,  quos  effe 
domitores  ferpentium  conftat.  Homerus  quidem  primus  dodrinarum  #  antiquita/ 
tisparens,  multus  alias  in  admiratione  Circes ,  gloriam  herbarum  Aegypto  tribuit,cum 
etiam qus rigatur  Agyptusilla  non  effet,poftea  fluminis  limo  inueda.  Herbas  certe 
Aegyptias  a  regis  uxore  traditas  fus  Helena:  plurimas  narrat,  ac  nobile  illud  Ne/ 
psnthes ,  obliuionem  triftitis  ueniamque  afferens ,  #  ab  Helena  utique  omnibus  mor/ 
talibus  propinandum .  Primus  autem  omnium  quos  memoria  nouit ,  Orpheus 
deherbis  curiofius  aliqua  prodidit.  Poft  eum  Mufa:us#Hefiodus  polion  herbam 

in  quantum 


454  C.  PLINII  HATVRALIS 

in  quantum  mirati  funt,diximus.Orpheus  #  Hefiodus  fuffitiones  commendauere.  Ho/ 
merus  Si  alias  nominatim  herbas  celebrat ,  quas  fuis  locis  dicemus .  Ab  eo  Pythagoras 
clarus  fapientia,primus  uolumen  de  earum  effedtu  coropofuit ,  Apollini  Aifculapio^# 
in  totum  drjs  immortalibus  inuentione  8i  origine  afsignata :  compofuit  8i  Democritus, 
ambo  peragratis  Perfidis,  Arabi^iEthiopif,  Aegypti^  magis.Adeo^  ad  hoc  attonita 
antiquitas  fuit,  ut  affirmaret  etiam  incredibilia  didu.Xanthus  hiftoriaru  autor,in  prima 
earum  tradit, occifum  draconis  catulum  reuocatum  ad  uitam  d parente  herba, quam 
balin  nominat :  eademq?  Thylonem  quem  draco  occiderat,  reftitutum  faluti.  Etlubain 
Arabia  herba  reuocatum  ad  uitam  hominem  tradit .  Dixit  Democritus,  credidit  Theo/ 


phraftus,effe  herba,  cuius  conta&u  illato  ab  alite  qua  retulimus,exiliret  cuneus  a  pafto/  to 
ribus  arbori  adacfirus :  Quo  etiamfi  fide  carent,  admirationem  tamen  implent: cogunt^ 
confiteri,  multum  effequod  uero  iuperfitilnde  #  plerofq?  ita  uideo  exiftimarc,nihilnon 
herbarum  ui  effici  poffe,fed  plurimarum  uires  effe  incognitas:Quoru  in  numero  fuitHe 
rophilus  clarus  medicina,  i  quo  ferunt  didtum,  quafdam  fortafsis  etia  calcatas  prodeffe. 
Obferuatum  certe  eft,  inflammari  uulnera  ac  morbos  fuperuentu  eoru,  qui  pedibus  iter 
cofccerint.Hoc  erat  antiqua  medicina,  quo  tota  migrabat  in  Grocio  linguas.Sed  quare 
non  plures  nofcantur,caufa  eft  quod  eas  agreftes  literarumcp  ignari  experiuntur ,  ut  qui 
foli  inter  illas  uiuantqproterea  fecuritas  querendi,  obuia  medicorum  tu rba.Multis  etiam 
inuentis  nomina  defunt ,  ficut  illi  quam  retulimus  in  frugum  cura ,  fcimuscp  defoffam  in 
angulis  fegeds  proftare,nequa  ales  intret.Turpifsima  caufa  raritatis,  quod  etiamquifd 
unt  demonftrare  nolunt,  tanquam  ipfis  perituru  fit  quod  tradiderint  altis.  Accedit  ratio 
inuentionis  anceps.  Quippe  etiam  in  repertis,  alias  inuenit  calus,  alias  (ut  uere  dixerim) 
deus .  Infanabilis  ad  hofce  annos  fuit  rabidi  canis  morfus ,  pauore  aquo,  potusq?  omnis 
afferens  odium.Nuper  cuiufdam  militantis  in  prototio  mater  uidit  in  quiete,  ut  radicem 
(ylueftris  rofo,  qua  cynorhodon  uocant ,  blanditam  fibi  alpecftu  pridie  in  frutedlo,  mit/ 
teret  filio  bibendam:In  Lacetania  res  gerebatur,Hifpanio  proxima  partetcafuq? accidit, 
ut  miiite  a  morfu  canis  incipiente  aquas  expaue(cere,fuperueniret  epiftola  oratis  ut  pare 
tet  religionhferuatuscp  eft  exiniperato,  #  poftea  quiiquis  auxilium  fimile  tentauit.Alias 
apud  autores  cynorhodi  una  medicina  erat,  fpogiolo,  quo.in  medqsfpinisciusnafcitur, 
cinere  cum  meile  alopecias  capitis  expleri.  In  ea  de  prouincia  cognoui  in  agro  hofpitisnu/  3° 
per  ibi  repertu  dracunculu  appellatu  caule ,  pollicaricraftitudfne  uerficoloribusuiperaru 
maculissquem  ferebat  contra  omnium  morius  effe  remedium.AIius  eft  <!p  quos  in  priori 
uolumine  eiuide  nominis  diximus,ied  huic  alia  figura, aiiudqj  miraculu  exerentis  fe  terra 
ad  primas  ierpentiu  uernationes  bipedali  fere  altitudine ,  rurfusqj  cum  rjfdem  in  terram 
condentis:  nec  omnino  occultato  eo  apparet  ferpens,uel  hoc  per  le  fatis  officiofo  natura 
munere,fi tantum  promoneret, tempusq?  formidinis  demonftraret. 

De  quodam  peltifero  fonte  Germanio,# de  britannica,  #  maximis  mor/ 


borum  doloribus.  Gap.  m 

NEc  beftiaru  foium  ad  nocendu  fcelera  lunt ,  led  interim  aquaru  quoqj  ac  locorum. 

In  Germania  trans  Rhenum  caftris  a  Germanico  Colare  promotis,  maritimotra  40 
dtu  fons  erat  aquo,  dulcis  folus,  qua  pota  intra  bienniu  dentes  deciderent,  compagesqj 
in  genibus  folueretur.  Stomacacen  medici uocabat,#  fceletyrben  ea  mala,Reperta  auxi 
lio  eft  herba, quf  uocatur  britannica,no  neruis  modo  #  oris  malis  lalutaris,fed  corra angi 
nas  quoqj  #  lerpentes.Folia  habet  oblonga  nigra, radicem  nigra.Succus  eiusexprimitur 
&  exradice.Florem  uibones  uocattquicollesftus  prius  quam  tonitrua  audiantur,# deuo 
ratus,fecuros  in  totu  reddit.  Frifrj, qua  caftra  erant, noftris  demonftrauere  illam.Miror^ 
nominis  caulam ,  nifi  forte  confines  oceano  Britannio  uelut  propinquo  dicauere . Non 
enim  inde  appellatam  eam ,  quoniam  ibi  plurima  nafceretur, certum  eft,  etiam  tum  Bri> 
tannia  libera.  Fuit  quidem#  hic  quondam  ambitus ,  nominibus  fuis  eas  adoptandi, 


ut 


HISTORIAE  LIBER  XXV  455 

ut  docebimus  feciflc  reges, ut  res  tanta  debeatur, herbam  inuenire,uitam  iuuare,  nuc  for/ 
taffis  aliquibus  curam  noftram  friuolam  quocp  exiftimaturisradeo  delicfis  fordent  etiam 
qusadfalutem  pertinent.  Autores  tamen  quaru  inueniuntur,in  primis  celebrare  par  eft, 
effe&u  earum  digefto  in  genera  morborum .  Qua  quidem  in  reputatione  mifereri  fortis 
humana  fubit,prater  fortuita  calusc^,&  nomina  qu*  omnis  hora  excogitat  ad  milia 
morboru, lingulis  mortalium  timenda. Qui  grauiffimi  ex  his  fint,  dilcernere  ftultitia  pro 
peuideripoteft,cum  fuus  cuiq?  ad  prgfens  quifcp  atrociffimus  uideatur.Et  de  hoc  tamen 
iudicauere  aui  experimento, acerrimos  cruciatus  eflfe  calculorum  a  ftillicidio  uefira.Pro 
ximum  ftomachi, tertium  eorum  quf  in  capite  doleant,non  ob  alios  fere  morte  confcita. 
I®  A  Gr$cis  Si  noxias  herbas  demonftratas  miror  equidem.Nec  uenenorum  rantum,quo/ 
niam  ea  uita;  conditio  eft, ut  mori  plerunq?  etia  optimi  portus  fit.-tradatqj  M.Varro.Ser 
uium  Clodium  equitem  Romanum  magnitudine  doloris  in  podagra  coadtum,  ueneno 
crura  perunxiffe ,  &  poftea  caruifle  lenfu  omni  $que  qudm  dolore  in  ea  parte  corporis. 
Sed  qu£  fuit  uenia  monftrandi  qua  mentes  foluerentur, partus  elideretur,  multaqs  limi/ 
liaCEgo  nec  abortiua  dico,  ac  ne  amatoria  quidem ,  memor  Lucullu  imperatorem  darii/ 
fimum  amatorio  perfiffe.Nec  alia  magica  portenta ,  nili  ubi  cauenda  funt  aut  coarguen/ 
da,in  primis  fide  eorum  damnata .  Satis  opera;  fuit  abunde^?  praftitum  uira ,  falutares 
dixiflc,ac  poftea  inuenta. 

De  mo!y,&  dodecatheo,&  pronia,  uel  pentorobo,ueI  glycyfide,&  panace, uel 
'to  alclepiojSJ  heradio,&  panace  chironio,K  panace  cetaureo, uel  pharnaceo,&  he 

radio  liderio,  8C  hyofcyamo,uel  apoIlinari,fiue  altercangeno.  Cap.  1 1 1 1. 

T  Audatiflima  herbarum  eft  Homero  quam  uocarii  dfis  putat  moly ,  &  inuetionem 
JL/eius  Mercurio  afli'gnat,cohtrac£  fumma  ueneficia  demoftrat.  Nafci  eam  hodie  cir/ 
caPheneum,8£  in  Cyllene  Arcadi^  tradunt,  fpecie  illa  Homerica, radice  rotuda  nigraqj, 
magnitudine  cep^jfolio  Icyllf  :effodi  autem  difticuIter.Gr^ci  autores  florem  eius  luteum 
pinxere,  cum  Homerus  candidum  ftripferit .  Inueni  e  peritis  herbarum  medicis  qui  8i  in 
Italia  nalci  eam  diceret ,  afferriq?  Campania  mihi  aliquot  diebus  effoflam  inter  difficul/ 
tates  faxeas, radicis  xxx.pedes  longa;, ac  ne  fic  quidem  folidae  fed  abrupta.  Ab  ea  maxi 
maautoritas  hedra  eft, quam  dodecatheon  uocant, omnium  deorum  maieftatem  com 
mendantes.In  aqua  potam  omnibus  morbis  mederi  tradunt  Folia  eius  feptem,  latftucis 
litnillitna,  exeunt  a  lutea  radice.  Vetuftifliroa  inuentu  pteonia  eft,nomenqj  autoris  re/ 
rinet,  quam  quidam  pentorobon  appellat,  alrjglycyfiden .  Hsc  quoque  difficultas  eft, 
quod  eadem  aliter  alibi  nuncupantur.Nafritur  opacis  montibus, caule  inter  folia  digito/ 
rum  quatuor, ferente  in  cacumine  ueluti  Gracas  nuces  quatuor  aut  quinque .  Ineft  fis  fe/ 
men  copiofum,rubru  nigrumcjj.Hax  medetur  8C  faunoru  in  quiete  ludibrfis.Pracipiunt 
eruere  nodtu, quoniam  fi  picus  martius  uideat, tuendo  in  oculos  impetum  faciat.  Pana/ 
cesipfo  nomine  omnium  morboru  remedia  promittit,numerofum  &  dfis  inuentoribus 
afcriptum .  Vnum  quippe  afdepion  cognominatur,quoniam  is  filiam  Panaciam  appel/ 
lauit.  Succus  eft  coadlus  feruls, qualem  diximus,radice  multi  corticis  Si  falfi.  Hac  euulla 
4®  fcrobem  repleri  uario  genere  frugum  religio  eft, ac  terra  piamentum .  Vbi,  Si  quo  fieret 
modo,&  quale  maxime  probaretur, inter  peregrina  docuimus.Id  quod  e  Macedonia  af 
fertur.bucolicon  uocant,  armentarfis  fponte  erumpente  fuccum  excipientibusrhoc  celer/ 
time  euanefcit.Et  in  alfis  aute  generibus  improbatur  maxime  nigrum  ac  molle .  Id  enim 
argumentum  eft  cera  adulterati.  Alterum  genus  heraclion  uocant,  &  ab  Hercule  inuen/ 
tum  tradunt,alfi  origanum  heradeoticum  lylueftre ,  quoniam  eft  origano  fimile,  radice 
inutilude  quo  origano  diximus.  Tertiu  panaces  chironeon  cognominatur  ab  inuentore. 
F ciium  eius  lapatho  fimile, maius  tamen  &  hirfutius.Flos  aureus ,  radix  parua.  Nafcitur 
pinguibus  locis.Huius.flos  efficaciflimus,  edque  amplius  quim  fupradidta  prodeft. 

Quartum  genus  panaces  ab  eodem  Chirone  repertum ,  ceritaurion  cognominatur; 

fed  6? 


45*  C.  PtIHII  SATUALIS 

fed  &  pharnaceon ,  in  controuerfiam  inuentionis  a  Pharnace  rege  dedu<ftu.Seritar  hoc 
longioribus  cp  extera  foliis, &  ferratis.Radix  odorata  in  umbra  ficcatur,uinocp  gratiam 
adrjcit.Huius  genera  duo  fecere, alterum  leuioris  folii,  alterum  tenuioris.Heradeon  fide/ 
rion  8t  ipfum  ab  Hercule  inuentu  eft,  caule  tenui  digitorum  quatuor  altitudine,florepu/ 
niceo, foliis  coriandruluxta  lacus  8C  amnes  inuenitur ,  omniafp  uulnera  ferro  illata  emea/ 
cifsime  fanat.Eft  Chironis  inuentu  ampelos  qus  uocatur  ch ironia,  de  qua  diximus  inter 
uites ,  ficuti  de  herba  cuius  inuentio  afsignatur  Minerus.  Herculi  quoq?  eam  afferibunt, 
qua:  apolIinaris,apud  Arabas  altercum  flue  altercangenum,apud  Grcecos  uero  hiofcya/ 
mus  appellatur  .Plura  eius  genera ,  Vnum  nigro  femine, floribus  pene  purpureis,  fpino/ 
fum.Talis  nafeitur  in  Galatia,  Vulgare  autem  candidius  eft  S£  fruticofius,altiuspapaue/ 1« 
jre.  Terttj  femen  irionis  femini  fimile ,  8C  omnia  infamam  gignentia ,  capitiscp  uertigines. 
Quartum  genus  molle,  lanuginofum,  pinguius  c£teris,candidi  feminis,  in  maritimis  na/ 
fcens,hoc  recepere  medici.Item  ruffi  {eminis .  Nonnuncp  ante  candidum  ruffefcit,G  non 
ematuruit, improbaturcp .  Et  alioqui  nullum  nifi  cu  in  inaruitjegitur .  Natura  umi,ideoqj 
mentecaputcp  infeftans.  Vfas  feminis  8C  per  fe,&  fucco  expreffo.Exprimitur  feparatim, 

8C  caulibus  folrjsq?  utuntur  81  radice,temeraria  in  totu(ut  arbitror)  medicina.Quippe  etia 
folrjs  conftat  mente  corrumpi,!!  pfura  cp  quatuor  bibantur :  Etia  antiqui  in  uino  febrem 
depelli  arbitrabantur .  Et  oleum  fit  ex  femine ,  ut  diximus,  quod  ipfum  auribus  infufum 
tentat  mente :  Mireq^  ut  contra  uenenu  remedia  prodidere  his  qui  id  bibiffent,  &  ipfum 
pro  remedrjs,adeo  nullo  omnia  experiendi  fine, ut  cogerentur  etiam  uenena  prodefle.  :o 
De  lino2ofte,parth  enio,hermupoa,fiue  potius  mercuriali,  &  achilleo,&  panace  hera 
cleo,fiderit»,miilefolio,  8Z  de  fcopa  regia,  Sihermio,  teucrio,fplenio,&  melapodio  fiue 
elleboro,quofue  eorum  genera,  8C  de  nigro  elleboro  &  albo  medicina, &  quando  de/ 
tur,&  quomodo  fumendum,&  quibus  non  dandu,&  quod  mures  necet.  Cap.  v 

Llnosoftis  fiue  parthenion  Mercuri)  inuentu  eft, ideo  apud  Gr^ cos  hermupoan  mnl 
ti  uocantea,  apud  nos  omnes  Mercurialem.  Duo  eius  genera,  mafculusSi  femina, 
qua:  efficacior,  caule  cubitali ,  interdum  ramofbin  cacumine, ocimo  anguftioribusfolijs, 
geniculis  denfis ,  alarum  cauis  multis ,  femine  in  geniculis  dependente  fcemin^  copiofo, 
.mari  iuxta  genicula  ftante  rariori  ac  breui  cotortocp,fcemin£  fbluto  8C  cadido.Folia  roa/ 
•ribus  nigriora,fceminis  candidiora,radix  fuperuacua,prstenuis.  Nafcutur  in  campeftri/ 
bus  cultis. Mirum  eft  quod  deutroq?  eorum  genere  proditur:  Vt  mares  gignantur  hunc 
facere, utfcemin^,illam .  Hoc  contingere, fi  a  conceptu  fuccus  protinus  bibatur  in  palfo, 
edantume  folia  decocfta  ex  oleo  &  fale,uel  cruda  ex  aceto.Quidam  decoquuteaminno/ 
uo  ficftili  cum  heIiotropio,&  duabus  aut  tribus  fpicis,  donec  decoquatur, Decodlum  dari 
iubent  8i  herba  ipfam  in  cibo  altero  die  purgationis  mulieribus  per  triduum ,  quarto  die 
a  balneo  coire  eas.  Hippocrates  miris  laudibus  in  mulierum  ufu  pr^dicauit  has, ad  hunc 
modum  medicorum  nemo nouit.  Ille  easuuluscum  meile, uel  rofaceo,  uel  irino ,  uel  Ii/ 
rino  admouit :  Item  ad  ciendos  menfes  fecundascp .  Hoc  idem  praftare  potu  fotufp  di/ 
xit .  Inftillauit  auribus  furdis  fuccum ,  inunxitq?  cum  uino  uetere .  Aluo  folia  impofuit, 
epiphoris ,  ftranguri^,  8Z  ueflea: .  Decodtum  eius  dedit  cum  myrrha  &  thure.  Aluo  qui/  4» 
dem  foluenda:,  uel  in  febri:  decoquitur  quantum  manus  capiat,  in  duobus  fextarqs 
aquee  ad  dimidias ,  bibitur  fale  &  meile  admixto ,  necnon  cum  ungula  fuis ,  aut  gallina/ 
ceodecodlum  falubrius .  Purgationis  caufaputauere  aliquiutranquedandamjfiuecum 
malua  decodum .  Thoracem  purgant ,  bilem  detrahunt,  fed  ftomachum  tedunt.Reii/ 
quosufus  dicemus  fuis  locis .  Inuenit  &  Achilles  difcipulus  Chironis,  qua  uulneribus 
mederetur ,  qux  ob  id  Achilleos  uocatur .  Hac  fanafle  Telephum  dicitur .  Alij primum 
eruginem.  inuenifte,utiiifTimam  emplaftris,  ideo^p  pingitur  ex  cufpide  decutiens  eam  gla 
dio  in  uulnus  Telephi.  Alt)  utroque  ufum  medicamento  uolunt.  Aliqui 8£  hanc  panaccn 
herac!eon,a!t)  f!deritim>&  apud  nos  millefolia  uocant, cubitali  fcapo,ramofam,minutio/ 


HISTORIAE  LIBER  XXV  457 

ribus  qudmTcenicuIi  folrjs  ueftitaab  imo .  Ali)  fatentur  quidem  illam  uulneribus  utilem» 
fed  aeram  achilleon  effie  fcapo  ceruleo  pedali,  fine  ramis, ex  omni  parte  fingulis  folqs  ro/ 
tundis  eleganter  ueftita.  Ali}  quadrato  caule,capitibus  marrubi},folio  quercus.  Hanc  etia 
praecifos  neruos  glutinare  faciunt.  Alrj  fideritim  in  macerqs  nafcentem,cum  teratur  fcedi 
odoris.Etiamnum  alia  fimilem  huic,fed  candidioribus  folqs  8t  pinguioribus,tenuioribus 
cauliculis,in  uineis  nafcente,  Aliam  uero  binum  cubitoru,  ramulis  exiiibus,triangulis,  fo/ 
lio  filicis, pediculo  longo,  betae  femine, omnes  uulneribus  prxcipuas.Noftri  eam  qucc  eft 
latifsimo  folio, fcopas  regias  uocant.Medetur  anginis  fuum.  Inuenit  81  Teucer  eadem 
state  teucrion,quam  quida  hermion  uocant,fpargentem  iuncos  tenues, folia  parua,afpe 
10  ris  locis  nafcentem,  auftero  fapore,nunquam  florentem:  Neque  femen  gignit.  Medetur 
lienibus .  Conftatcp  fic  inuentam :  Cum  exta  fuper  eam  proieda  effient ,  adhtefifife  lieni, 
eumqj  exinaniffie .  Ob  id  i  quibufdam  fplenion  uocatur.  Narrant  fues,qui  radicem  eius 
edunt, fine  fplene  inueniri .  Quidam  ramis  hyflbpi  furculofam,  folio  fabce,  eode  nomine 
appellant, &  colligi  florentem  adhuc  iubent,adeo  florere  n5  dubitant, maximeq?  ex  Ci/ 
licrjs  &  Pifidis  montibus  laudant.  Melampodis  fama,diuin2tionis  artibus  nota  eft.  Ab 
hoc  appellatur  unum  ellebori  gertus  melampodion.  Aliqui  paftorem  eodem  nomine  in/ 
uenifle  tradunt,  capras  purgari  pafto  illo  animaduertentem,  datocp  ladie  earum  fanaffe 
Proetidas  furentes .  Quamobrem  de  omnibus  eius  generibus  dici  fimul  conuenit.Prima 
duo  funt, candidum  ac  nigrum  ♦  Hoc  radicibus  tantum  intelligi  tradunt  pleriqj.  Ali)  folia 
»  nigri  platani  fimilia,  fed  minora  nigrioraqp,&  pluribus  diuifuris  fciflfa.  Alb i,bet£e  incipieti 
tis.Haec  quocp  nigriora, 8C  canalium  dorfio  rubefeentia.  Vtraq?  caule  palmi  ferulaceo, bul 
horum  tunicis  couoluto, radice  fibrata  ceparum  modo.  Nigro  equi,  boues,fiues  necatur: 
kaqjcauentid,  cum  candido  ueficantur.  Tempeftiuum  efle  tradunt  mefsibus.Piurimutn 
autem  nafeitur  in  Oeta  monte:5£  optimum  uno  eius  loco  circa  Pyram.  Nigru  ubicp  pro/ 
uenit,jfed  melius  in  Helicone, qui  mons  81  alrjs  laudatur  herbis.Candidum  probatur  Oe 
tsum:fecundu  Ponticurtertio  loco  Eleaticum, quod  in  uitibus  nafei  feruntrquarto  Parna 
liiim,  quod  adulteratur  Aitolico  ex  uicino.  Nigrum  ex  his  melampodion  uocant,quo  8i 
domos  fiuffiunt  purgante^  fipargentes  8t  pecora ,  cum  precatione  (blenni:  hoc  8C  religio/ 
fius  colligitur.Primu  enim  gladio  circufcribitur.Dein  qui  fiuccifiurus  eft,ortum  fpetftar:  8Z 
50  precatur,  ut  id  liceat  fibi  cocedentibus  drjs  facere, obferuatq;  aquilg  uolatus:fere  enim  fe/ 
cantibus  intereft .  Et  fi  prope  aduoIauit,moriturum  illo  anno  qui  lucddat,augurium  efl. 
Nec  album  facile  colIigitur,caput  aggraiians, maxime  nifi  prcefumatur  alIium:S£  fubinde 
uinurnforbeatur,celeritercp  fodiatur.Nigrum  ali)  entomon  uocat,a!rj  polyrrhizon:pur/ 
gatper  inferna. Candidum  autem  uomitione,  caufasqj  morboru  extrahit, quondam  ter 
ribile,poftea  tam  promifcuu,ut  pleriq?  ftudioru  gratia  ad  peruidenda  acrius  qus  corneti 
tabantur,fiepius  fumptitauerint.Carneadem  relponfuru  Zenonis  Iibris:Drufum  quocp 
apud  nos,tribunorum  popularium  clarifsimum,cui  anfce  omnes  plebs  flans  plaufit,opti/ 
mates  uero  bellum  Marficum  imputauere ,  conflat  hoc  medicamento  liberatu  comitiali 
morbo  in  Anticyra  infula .  Ibi  enim  tutifsime  futuitur, quoniam  (ut  diximus)  fefamoides 
4°  admifcent.Italia  ueratrum  uocat .  Farina  eorum  per  fe,8i  mixta  radicula  qua  lanas  dixi/ 
muslauari,  fterrtutamentu  facit,  amboc^  fomnum,  Leguntur  autem  tenuifsimae  radices 
breuesqj,ac  uelut  decurtata  etiam  h^.Nam  fumma  quae  eft  craflifsima,cepis  fimilis,ca/ 
nibus  tantu  datur  purgationis  caufa.  Antiqui  radicem  cortice  cp  carnofifsimo  feligebant, 
quo  tenuior  eximeretur  medulla .  Hanc  humidis  fpongqs  opertam,turgefcentecp  acu  in 
longitudine  findebat .  Deinde  fila  in  umbra  ficcabant,qs  utentes:Nuc  ramulos  ipfos  ab 
radice  cp  grauifsimi  corticis  ita  dant.  Optimum  quod  acre  guftu  feruensq?  in  frangendo 
puluerem  emittit.Durare  uim  eius  xxx.  annis  ferunt.  Nigrum  medetur  paralyticis,  in/ 
fanientibus,hydropicis,dum  citra  febrim, podagris  ueteribus,ardcularrjs  morbis.Trabit 
aluum  Si  bilem,  pituitascp  i  Ex  aqua  datur  ad  leniter  molliendam  aluum, plurimum  dra/ 

Q  thtti4 


458  C.  PLINII  NATVRALIS 

chma,modice  quatuor  obolis.Mifcuere  aliqui  8i  fcammoneam, fed  tutius  faletn.In  dulci 
bus  datum  copiofius  periculum  infert, oculorum  caliginem  fotu  di(cutit:ob  id  quidam  $ 
inunxere  mto»ftrumas,{uppurata,  duritias  concoquit,  8C  purgat :  Item  fiftulas, tertia  die 
exemptum, Verrucas  tollit  cu  fquamis  ceris,  &  fendaracha.  Hydropicorum  uentriimpo/ 
nitur  cum  farina  hordeacea  8C  uino.Pecoru  8 i  iumentorum  pituitas  fanat, furculo  per  atv 
rem  traied:o,&poftero  die  eadem  hora  exempto.  Scabiem  quadrupedu  cum  thure  aut 
cera, ac  pice,uel  cum  piffeleo.  Album  optimum  quod  celerrime  mouet  ftemutameta,  fed 
multum  terribilius  nigro ,  prscipue  fi  quis  apparatu  poturoru  apud  antiquos  Iegat.con/ 
tra  horrores,  ftrangulatus,intepeftiuas  fomni  uires,fingultus  infinitos,aut  ftemutamen/ 
t^ftomachi  diflblutiones ,  tardiores  uomitus  aut  longiores ,  exiguos  aut  nimios .  Quip/ 10 
pe  alia  dare  foliti,qua:  concitarent  uomitiones,ipfum^  elleboru  extraheret  medicamen/ 
tis,aut  clyfteribus,faqje  etia  fanguine  uenis  emifio,  Iam  uero  &  cum  prolpere  cedat,  ter/ 
ribiliuifuuarrjs  coloribus  uomitionum,&poftuomitiones obferuationealui,  balinea/ 
rum  difpenfatione ,  totius  corporis  cura ,  antecedente  omnia  h&c  magno  terrore  fam& 
Nanq?  tradunt  abfumi  carnem, fi  coquatur  uncl.Sed  antiquorum  uitium  erat,quodpro/ 
pter  hos  metus  parcius  dabant:cum  celerius  erumpat, quo  largius  fumitur.Themifonbi 
nas  non  amplius  drachmas  datauit,fequentes  &  quaternas  dcderc,daro  Herophili  pr& 
conio,qui  elleboru  fortifsimiducisfimilitudini  squabat.Concitatis  enim  intus  omnibus, 
.ipfum  in  primis  exire.  Pneterca  mirum  inuentum  eft,quod  incifum  forficulis, ut  diximus 
cribrantrcortcx  remanet, hoc  inaniutimcdulla  cadit, h$c  in  nimia  purgatione  data  uomi/  W 
tiones  fiftit.Cauendum  eft  felici  quoep  cura, ne  nubilo  die  detur,quippe  impatibiles  ctw 
ciatus  cxiftunt.Nam  ceftate  potius  qudm  hyemc  dandum ,  non  eft  in  dubio.Corpus  fe/ 
ptem  diebus  ante  prarparandu  cibis  acribus, abftinentia  uini,quarto  8C  tertio  die  uomitio 
nibus, pridie  ccen*  abftinentia.  Album  &in  dulci  datur,aptifsime  uero  in  laifte  aut  pulte, 
Nuper  inuenere  diffecftis  rhaphanis  interere  elleboru, rurlusq?  comprimere  rhaphanos, 
ut  tranfeat  uis,atcp  eo  lenimento  dare.Reddi  poft  quatuor  fere  horas  incipit.Totu  opus 
feptenis  peragi£horis.  Medetur  ita  morbis  comitialibus,ut  diximus,uertigini,me!ancha 
Iicis,infanietibus,Iymphaticis,  elephati*albs:lepris,tetano,tremulis,podagricis,hydro/ 
piciSjincipicntibus^  tympanicis,  ftomachicis,  fpafticis,clinicis,ifchiadtcfs,quartanis  qu* 
aliter  non  definant,tufti  ueteri,  inflammationibus,  torminibus  redeuntibus.  Vetant  dari 
fenibus  &  pueris.  Item  mollibus  ac  fceminei  corporis  animifie,  exilibus  aut  teneris, &foe 
minis  minus  quam  uiris.Item  timidis ,  aut  fi  exulcerata  fint  praecordia,uel  tumeant, mini/ 
meue  fanguinem  excreantibus,caufarijs,uel  latere,  uel  faucibus.Medetur  extra  corporis 
emptionibus  pituita:  cum  axungia  falfa  illitumrltcm  fuppurationi  ueteri.  Mures  polenta 
admixtum  necat .  Galli  fagittas  in  uenatu  elleboro  tingut,circucifo<^  uulnere  teneriorem 
fentiri  carne  affirmant .  Mufcce  quoqj  necantur  albo  trito,  8C  cum  la&e  fparfo.Eodcm  Si 
phthiriafis  emendatur. 

De  mithridatio,&  fcordoti  fiue  fcordio,&  polemonia,ue!  philetf  ria,uel  chi 
liodynama,&eupatoria,&centaureafiuechironia,  &deicpto  centaureo  li/ 
badio,  felle  terree,  &  triorche  medicinae.  Cap.  vi  4® 

TPfi  Mithridati  Crateuas  adfcrip  fit  unam,  Mithrickticn  u  ocatam.Huic  folia  duo  £  ta 
JLdiceacantho  fimilia.Caulis  inter  utracg  fuftinens  rofeum  florem.  Altera  Len*us,fcor/ 
dotin  fiue  fcordion ,  ipfius  manu  adferipta,  magnitudinecubitali,  quadrangulo  cau!e,ra/ 
mofam  quernee  fimilitudine ,  folrjs  lanuginofis.Reperitur  in  Ponto  capis  pinguibus  hu/ 
midisqj,guftus  amari.Eft  &  alterius  generis, latioribus  folqs,mentaftro  fimilis  plurimos 
que  utracg  ad  ufus  per  fe  8C  inter  alia  in  antidotis.  Polem onia,alq  phiiet«riam,d  cemmi/ 
ne  regum  inuentionisappeIIant:Cappadoces  autem  chiliodynamam,radicecraifa,exiIi/ 
bus  ramis, quibus  in  (ummis  corymbi  dependenr,nigro  femine:c£tero  rutte  fimilis,nafd 
tur  in  montofis.  Eupatoria  quoque  regiam  autoritatem  habet,  caulis  lignofi, nigricantis, 

birfuri 


HISTORIAE  LIBER  XXtf  459 

hirfuti, cubitalis,  &  aliquando  amplioris ,  folqs  per  interualla  quinquefclrj ,  aut  cannabis, 
per  ambitu  incilis  quinquepartito ,  nigris  Si  ipfis  plumofisq* :  radice  fuperuacua.  Semen 
dyfcntericis  in  uino  potu  auxiliatur  unice.  Centaurea  curatus  dicitur  Chiron,  cu  Hercu 
lis  excepti  hofjpitio  pertradlanti  arma,  fagitta  excidiflet  in  pedem, quare  aliqui  chironion 
uocant.Folia  lunt  lata,&  oblonga, ferrato  ambitu, denfa  ab  radice, caules  ternum  cubito/ 
rum,genicuiatiJn  his  capita  ceu  papauerum .  Radix  uafta,rubefces,tenera  fragilisq^,ad 
bina  cubita,madida  fucco, amara  cum  quada  dulcedine.  Nafcitur  in  collibus  pingui  foio. 
Laudatifsima  in  Arcadia, Elide,Meftenia, Pholoe,  Si  Lyceo ,Si  in  alpib.  uero, plurimisqj 
alrjs  locis. Quidam  Si  ex  ea  lycium  faciunt.  Vis  in  uulneribus  tanta, ut  cohsrefcere  etiam 
io  carnes  tradant,!?  coquantur  fimuLIn  ufu  radix  tantu,duabus  drachmis  bibenda,  quibus 
dicetur,!?  febris  fit, in  aqua  trita, caeteris  in  uino.Medetur  Si  ouiu  morbis  decocdm  fuccus. 
Eft alterum  centaurion  cognomine  lepton ,  minutis  folrjs,  quod  aliqui  libadion  uocant, 
quonia  fecundum  fontes  nafcitur,origano  fimile,anguftioribus  Si  longioribus  folrjs,an/ 
gulofo  caule  paululu  alto  fruticanti,  flore  Iychnidis, radice  tenui  Si  fuperuacua,iucco  ef tu 
cax.Ipfa  herba  autumno  Iegitur,fuccus  e  fronde.  Quida  caules  concilbs  madefadut  die/ 
bus  xviii.  accp  ita  exprimut.  Hoc  centaurion  noftri  fel  terne  uocant, propter  amaritudi 
nem  fammam:  Galli  exacon,  quoniam  omnia  mala  medicamenta  potum  e  corpore  exi/ 
gatper  aluum.  Tertia  eft  Centauris, cognomine  triorches.Qui  eam  lecat,raru  eft  ut  non 
uulneret  fefe.H^c  fuccum  fanguineum  mittit.Theophraftus  defendi  eam,  impugnariq^ 
io  colligentes  tradidit  a  triorche  accipitrum  genere,  a  quo  St  nomen  accepir.Imperiti  cofun/ 
dunt  hsc  omnia, &  uni  generi  afsignant. 

De  dymeno,  Si  gentiana,  Si  Iyfimachia,  Si  parthenide,  8C  artemifia.  Si am/ 

brofia,&  nymph£a,S:  heracuo,8J  euphorbia  medicinte,  Cap.  vn 

/'"5  Lymenos  a  rege  herba  appellata  eft,ederae  folqs,ramo!a,  caule  inani,articul!S  pcin> 
wcfta,odoregraui,&  femine  ederas,fylueftribus  Si  montofisnafcens.Ouibus  morbis 
pota  medeatur,  dicemus .  Sed  hic  indicandum  eft,  dum  medeatur  fterilitate  pota  etiam 
inuiris  fieri.Grceci plantagini  fimilem  eflfe  dixerunt,  caule  quadrato/olliculis  cum  femine 
inter  ie  implexis ,  uelut  in  polyporum  cirris.  Et  fuccus  autem  in  ufu ,  ui  fumma  in  refrige/ 
Jo  rando.  Gentianam  inuenit  Gentius,  rex  Illyriorum, ubiep  nafcentem,  in  Illyrico  tamen 
prsftantiftima ,  folio  fraxini ,  fed  magnitudine  lacftucs, caule  tenero  pollicis  craffitudine 
cauo  Si  inani ,  ex  interuallis  foliato,  trium  aliquando  cubitorum,radicc  lenta, fubnigra, fi/ 
ne  odore,  aquofis  montibus  (ubalpinis  plurima .  Vfus  in  radice  Si  fucco.  Radicis  natura 
eft  excalfactoria,  fed  praegnantibus  non  bibenda.  Inuenit  Si  Lyfimachus  herbam  lyfi/ 
machiam ,  qu^ab  eo  nomen  retinet,  celebrata  Erafiftrato.Folia  habet  falicis  uiridia,no/ 
rem  purpureu,fruticofa, ramulis  ereCtis,odore  acri,gignitur  in  aquofis.  Vis  eius  tanta  eft, 
ut  iumentis  diicordantibus  iugo  impofita,  afperitatem  cohibeat.  Mulieres  quoc^  hanc 
gloriam  affedlauere.In  quibus  Artemifia  uxor  Maufoli,adoptata  herba  quae  antea  par/ 
thenisuocabatur.  Sunt  qui  ab  Artemide  Ilithyia  cognominatam  putent,  quoniam  pri/ 
4°  uatim  medeatur  feminarum  malis.  Eft  aute  abfinthrj  modo  fruricofa ,  maioribus  foltjs 
pinguibus^.Ipfius  duo  genera.  Altera  latioribus  foItjs,a'tera  tenera  tenuioribus, Si  non 
ni<?  in  maritimisnafcens  .Sunt  qui  in  mediterraneis  eode  nomine  appclfenr,fimplicicau/ 
ic, minimis  foliis ,  floris  copiofi ,  erumpentis  cum  uua  maturefeit ,  odore  non  iniucundo, 
quam  quidam  botryn,alrj  ambrofiamuocant.TalisinCappadocia  nafcitur.Nymphfa 
nata  traditur,  nympha  zelotypia  erga  Herculem  mortua .  Quare  heradeon  uocant  ali/ 
qui,alrj  rhopalon,ft  radice  daus  fimili.Ideo^?  eos  qui  biberint  eam  duodecim  diebus  coi 
tu  geniturae^  priuari.Laudarifsima  in  Orchomeno  Si  Marathone.Bceoti  madon  uocar, 
qui  Si  femen  edunt .  Nafcitur  in  aquofis,  folrjs  magnis ,  in  fumma  aqua ,  Si  alrjs  ex  radice 
prodeuntibus, flore  lilio  fimi!i,&  cu  defloruit,capiti  papaueris.In  caule  fecatur  autumno* 


'4$o  C.  PLINII  NATVRALIS 

Radix  nigra  in  fole  ficcatur ,  aduerfaturqj  aluinis.  Eft  Si  alia  nymphaa  in  Theflalia,am/ 
nc  Peneo, radice  alba, capite  luteo, rofa  magnitudine.  Inuenit  di  patrum  noftrorum  ata 
te  rex  luba  quam  appellauit  euphorbiam ,  medici  fui  nomine  Si  Fratris  Mu  fa ,  a  quo  di/ 
uum  Auguftum  conferuatu  indicauitnus,  Iidcm  fratres  inftituere  a  balineis  frigida  mul/ 
ta  corpora  aftrinoi .  Antea  no  erat  mos  nifi  calida  tantu  lauari,ficut  apud  Homeru  etiam 
inuenimus.  Sed  Iuba  uolumen  quoqj  extat  de  ea  herba, &  claru  praconiu.  Inuenit  eam 
in  monte  Aclante,fpe<ftatur  foliis  acanthinis.  Vis  tanta  eft,ut  e  longinquo  fuccus  excipia 
tunincifaconto  fubditur  excipulus  uentriculo  haedino:  humor  latftis  uidetur  effluere, 
ficcatus  cu  coit, thuris  effigiem  habet .  Qui  colligut, darius  uident.  Contra  ferpentes  me/ 
detur ,  quacuncp  parte  percufia,uertice  incifo ,  Si  medicamento  addito.  Ibi  Getuli  qui  le/  # 
gunt, haedino  Iadle  adulterant,  fed  difcernitur  igni.Id  enim  quod  fyncerum  noneffifafti 
diendum  odorem  habet.Multum  infra  huc  fuccum  eft  qui  in  Gallia  fit  cx  herba  chame/ 
iaa, granum  cocci  fcrente.Fradlus  ammoniaco  fimilis  eft,etia  leui  guftu  os  accenfumdiu 
detinens&  magis  ex  intcruallo,  donec  fauces  quoque  ficcet. 

Depiantagine,&bugIo(To,8£cynogloflb,&buphthalmo,  &  fcythica,&hippi 
ce,S£  ifchamone,&  uettonica,&  cantabrica,&  confiligine,&  hiberida,&  chelido 
nia,&  canaria,  Si  elaphobo(co,&  didlamo,8£  ariftoiochia,8£  quod  eius  dcledla 
tione  aduolant  pifces,  Si  ftatim  capiuntur,  Si  medicina  contra  ferpentium  iftus 
ex  herbis  quas  (uperius  nominauit.  -  Cap.  vm 

CEIebrauit  8i  Themifon  medicus  uulgarem  herbam  plantaginem,tanquam  inuen/ 20 
tor,uolutnine  de  ea  adito.Duo  eius  genera.Minor  angufticribus  foifjs  8i nigriori/ 
bus,  lingua:  pecorum  fimillimis,caule  angulofo,in  terra  indinato,in  pratis  nafcens.  Altera 
maior, foliis  laterum  modo  indufa ,  qua  quia  feptcna  funt,  quidam  ea  heptapleuron  uo/ 
cauere .  Huius  Si  caulis  cubitalis  eft,  Si  napi  fimilis.  Nafcitur  in  humidis  multo  efficacior. 
Vis  mira  in  ficcando  denfandoqg  corpore,  cauterfj  uiccm  obtinens.  Nulla  res  «que  fiftit 
fluxiones,  quas  Graci  rhcumatifmos  uocant.  Iungitur  huic  bugloftos,boum  lingua  fu 
miiis:cui  praecipuum, quod  in  uinum  deiecfta ,  animi  uoluptates  auget, &  uocatur  euphro 
fynum.  Iungitur  Si  cynoglofios,caninas  imitans  linguas ,  topiari)s  operibus  gratifsima. 
Aiunt^  qua:  tres  thyrfos  feminis  emittat,eius  radicem  potam  ex  aqua  ad  tertianas  pro/ 
defte:qua  quatuor,  ad  quartanas.  Eft  alia  fimilis  ei,  &  qua  ferat  lappas  msnutas.Eiusra/  J® 
dix  pota  ex  aqua,  ranis  8C  (erpcntibus  aduerfatur.  Eft  Si  buphthalmos  fimilis  bou  ocu/ 
Iis, folio  fceniculi,circa  oppida  nafcens,frudcofa  caulibus, qui  di  manduntur  decodi.Qui/ 
dam  cachlam  uocant.Haccu  carafciromata  difcutit.  Inuenere  herbas  Si  uniuerfagen/ 
tes.Scythia  prima  eam,  quse  fcythice  uocatur,  circa  Boeotiam  nafcens,pradulds.  Aliam 
utilifsimam  ad  ea  qua  fpafmata  uocant.Magna  Si  ea  commendatio,quod  in  orecatn  ha 
bentes ,  famem  fitimq*  non  fentiunt.Idem  praftat  apud  eofdem  hippice  difta,  qucdin 
equisquoque  eundem  effecftum  habeat.  Tradunttq?  his duabus  herbis Scythasetia in 
duodenos  dies  durare  in  fame  fitiqp.  Ifchamonem  Thracia  inuenit,qua  ferunt  (angui/ 
nem  fifti, non  aperta  modo  uena,fed  etiam  pracifa.Serpit  e  terra  milio  fimilis, foit]S  afpe 
ris  8C  lanuginofis, farcit" in  nares.  Qua  in  Italia  nafcitur, &  (anguine  eade adalligata  Cftit.  4® 
Vettones  in  Hifpania  eam  qua  uettonica  dicitur  in  Gallia,  in  Italia  aut  ferratuia,d  Grx/ 
cis  ceftron  aut  pfychotrophon,ante  cudtas  laudadfsima.Exit  angulofo  caule, cubitorum 
duum,  aradiceipargens  tolia  fere  lapathi,  ferrata, (emine  purpurco.Foliaficcanturinfa/ 
tinam  plurimos  ad  ufus.Fit  uinum  ex  ea  Si  acetum  ftomach  o ,8i  claritati  oculorum.Tan/ 
tumqj  gloria  habet,ut  domus  in  qua  fata  fit, tuta  exiftimetur  a  piaculis  omnibus.  In  ea/ 
dem  Hifpania  inuenta  eft  cantabrica,per  diui  Augufti  tempora  a  Cantabris  reperta.Na 
fcitur  ubicp  caule  iunceo  pedali,  in  quo  funt  flofeuii  oblogi  uelut  calathitin  his  ftmenper/ 
quam  minutum.  Nec  aiias  defuere  Hifpania  herbis  exquirendis,ut  in  quibus  etiamnum 
hodie  in  numerofo  8C  latiore  conuidu, potione  e  centu  herbis  mulfo  additis  credidere  fa 

luberrimam 


H  I S  T  O  R  I  AE  LIBER  XXV  46\ 

{uberrimam  fuauifsimamq? :  nec  quifquam  genera  earum  iamnouit  aut  multitudinem, 
numerus  tamen  coriftat  in  nomine .  Noftra  stas  meminit  herbam  in  Marfis  repertam. 
Nafcitur&in  Aequiculis  circa  uicum  Neruefis,uocatur  confiligo.  Prodeft  ut  demon/' 
ftrabimus  fuo  loco, deploratis  iri  phthifi,  Inuenit  nuper  8i  Seruilius  Democrates  e  pri 
mismedentiu,qua  appellauithiberida,quanquam  fidto  nomine  inuentioni  eius  afsigna/ 
to  carmine.  Nafcitur  maxime  circa  uetera  monumenta  parietinasqj,&  inculta  itineru.Fld 
ret  femper  folio  nafturtfi,  caule  cubitali,femine  ta  paruo,ut  uix  afpici  pofsit.  Radici  odor 
nafturtij.  V  fas  sftate  efficacior,&  recenti  tantum.Tunditur  difficulter .  Coxendicibus  8i 
articulis  omnibus  cu  axungia  modica  utilifsima ,  uiris  plurimu  quaternis  horis ,  fceminis 
io  minus  dimidio  adalligata,  ut  deinde  in  balineis  defcendatur  in  calidam, &  poflea  oleo  Si 
uino  corpus  perungatur, diebus^  uicenis  interpofitis  idem  fiat,fiqua  admonitio  doloris 
fuperfit.Hoc  modo  rheumatifmos  omnes  fanat  occultos.lmponitur  no  in  ipfa  inflama/ 
tione,fed  imminuta.  Animalia  quoque  inuenere  herbas,  in  primisqj  chelidoniam.  Hao 
enim  hirundines  oculis  pullorum  in  nido  reftituuntuifum,ut  quidam  uolunt,  etiam  eru/ 
tis  oculis.  Genera  eiusduo:Maior  fruticofb  caule, folio  paftinaae  erratics  ampliore,ipfa 
altitudine  duum  cubitorum .  Colos  albicans,flos  luteus.  Minori  folia  eders rotundiora, 
minus  candida.  Succus  croci  mordax, femen  papaueris.Florent  aduentu  hirundinum,di 
fceffu  marcefcunt.Florentibus  faccus  exprimitur,#  in  sreo  uafe  cum  meile  Attico  leniter 
cinere  feruenti  decoquitur, lingulari  remedio  contra  caligines  oculoru .  Vtuntur  &  per  fa 
p  fucco  in  coilyrrjs,  quas  chelidonia  appellantur  ab  ea.  Inuenerunt  8i  canes  canariam, qua 
faftidium  deducunt,  eamcj?  in  noftro  confpecflu  mandunt,  fed  ita  ut  nunquam  intelliga/ 
tur  qus  fittetenim  depafta  cernitur.Notata  eft  hsc  animalishuius  malignitas  in  alia  her 
ba  maior.Percuflfas  enim  i  ferpente  mederi  quadam  Gbi  dicitur,  fed  illam  homine  infpe/ 
dante  no  decerpit.  Simplicius  cemx  monftrauere  elaphobofcon,  de  qua  diximus.Item 
fefeli  enixa:  a  partu.Di&amum  oftendere(ut  indicauimus)uulrierats  paftas,ftatim  d  eri/ 
dentibus  telis.  No  eft  alibi  quam  in  Creta, ramis  praetenue,  pulegio  fimile,ferues  81  acre 
guftmfolqs  tantum  utuntur. Flos  nullus  ei, aut  femen,aut  caulis.  Radix  tenuis  ac  faperua 
cua.Et  in  Creta  aute  non  fpaciofe  nafcitur,mireq?  capris  expetitur.  Pro  eo  eft  8i  pfeudo' 
diftamu,  multis  in  terris  nafccns ,  folio  Gmili,  ramulis  minoribus,  aquibufdam  chondris  ‘ 
J»  uocatum .  Minoris  effedus  ftatim  intelligitur .  Didtamum  enim  minima  portione  ac/ 
ccndit  os. Qui  legere  eam, in  ferula  uelharundine  condunt, praligantq?, ne  potentia  eua/ 
cefcat.  Sunt  qui  dicant,  utranqj  nafci  multifariam,fed  deteriores  in  agris  pinguibus,  ue/ 
ram  quidem  di&amum  nott  nifi  in  afperis.Eft  Si  tertium  genus  dicftamum  uocatum.fed 
neque  facie, neque  effectu  fimile, folio  fifymbrrj, ramis  maioribus:  procedente  perfaafio/ 
ne  illa ,  quicquid  in  Creta  nafcitur ,  infinito  pneftare  casteris  eiufdem  generis  alibi  geni/ 
tis.Proxime  quod  iri  Parnafo,alioquin  herbiferum  effe  8i  Pelium  montem  in  Theffalia, 
KTelethrium  in  Euboea ,  8i  totam  Arcadiam  ac  Laconicam.Tradunt  Arcades  quidem 
non  medicaminibus  uti ,  fed  Iacfte  circa  uer,quoniam  tunc  maxime  faecis  herb^  turgeat, 
medicentur^  ubera  pafcuis .  Bibunt  autem  uaccinum ,  quoniam  boues  omniuoras  fere 
40  funt  in  herbis.  Potentia  earum  per  quadrupedes  etiamhum  duobus  claris  exemplis  ma/ 
nifefta  fit .  Circa  Abderam,  &  limitem  qui  Diomedis  uocatur ,  equi  pafti  inflammantur 
rabie ,  circa  Potnias  uero  afini.  Inter  nobilifsimas  ariftolochfe  nomen  dediffe  graui/ 
das  uidentur, quoniam  effet  cqisH  Noftri  malum  tense  uocant,#  quatuor  ge 

nera  eius  feruant.  Vnum  tuberibus  radicum  rotundis,  folrjs  inter  maluam  Si  ederam  ni/ 
grioribus  mollioribus^.  Alterum  mafeute,  radice  longa  quatuor  digitorum  iongitudi/ 
ne, baculi  craffitudirie .  T  ertium  longiflimas  tenuitatis,  uitis  nouelfe,cui  fi  t  praecipua  uis, 
quas  clematis  uocatur,  ab  alqs  Cretica.  Omnes  colore  buxeo,caulibusparuis,  flore  pur/ 
pareo.  Ferunt  bacculas  paruas  ut  capparis  i  Valent  radice  tantum.  Eft  8i  quae  piftolo/ 
chiauocantur,  quarti  generis, tenuior  quam  proxime  didta,  denfis  radicis  capillamentis* 

Q  5  iutici 


46*  C,  PLINII  NATVRALI 

{unci  plenioris  craffitudine.Hanc  quidam  polyrrhizon  cognominant.  Odoromniume/ 
dicatus.Sed  oblonga  radice  tenuioric^  gratior.Carnofl  enim  eft  corticis,unguentis  quo 
que  nardinis  conucniens.Nafcuntur  pinguibus  locis  &  campeftribus.Effodereeasmefsi 
bus  tempeftiuum,  ita  difquamato  terreno  feruantur .  Maxime  tamen  laudatur  Pontica, 

SI  in  quocunque  genere  ponderofiflima  quf  cp  medicinis  aptior.Rotunda  contra  ferpen 
tes.Oblonga  tamen  in  fumma  gloria  eft,fi  modo  a  conceptu  admota  uuluis  in  carne  bu/ 
bula,mares  figurat,ut  traditur.Pifcatores  Campania  radicem  eam  qux  rotunda  eft,uc/ 
nenum  terra  uocant,coramcp  nobis  contufam  immixta  calce  in  mari  fparfere :  aduoiant 
pifces  cupiditate  mira,ftatimq?  exanimati  fluitat.  Qu£polyrrhizoscognominatur,con 
uulfis,contufis,ex  alto  pracipitatis,  radice  pota  ex  aqua,  utiliflima  efte  traditur .  Semine  i» 
pleureticos  8C  neruos  confirmare,excaIfacere.Eadem  fatyrion  eft.  Verum  &  effe&us  ea/ 
rum  uGisqj  dicendi  funt:  ordiendum^  a  malorum  omnium  pefiimo,  id  eft,  ferpentium 
idlu.Medetur  ergo  britannica  herba, panaciscj?  generum  omniu  radix  e  uino,cbiromj  & 
jflos  81  feme  potu,iilitumue  ex  uino  &  oleo:priuatimcp  qux  cunila  bubula  appellatur,  po 
iemonia  uel  philet^ria  radicis  drachmis  quatuor  ex  mero:teucria, fideritis, icordotis, ex  ui 
no,priuatim  ad  angues, pora  8&  illita, flue  fucco,flue  folio, flue  decod:o:centaurrj  maioris 
radix  drachma  in  uini  albi  cyathis  tribus :  gentiana  pracipue  aduerfus  angues,  duabus 
drachmis  cum  pipere  8C  ruta, uini  cyathis  fex, flue  uiridis  flue  ficca.Et  Iyfimachif  odorem 
fugiunt.  Datur  ex  uino  percuflis  chelidonia .  Morfibus  imponituruettonicapr^cipue: 
cui  uis  tanta  perhibetur, u  t  indufe  circulo  eius  ferpentes,  ipfas  fefe  interimant  flagellado.  u 
Datur  ad  itftus  femen  eius  denarrj  pondere  cum  tribus  cyathis  uini, uel  farina  drachmis 
tribus  fextario  aqux  imponitur.Cantabrica,dicftamum,ariftolochia  radicis  drachma  in 
uini  hemina  fepius  bibendarprodeft  8t  illita  ex  aceto.-fimiliter  piftolochia.Quin  &  omni 
no  lufpenfa  fupta  focum, fugat  e  domibus  ferpentes. 

i  De  argemonia,&agarico,&  echio,  &  hyofcyamo,  &  hierabotane,  &  blattaria,  $i 

Iemonia,&  quinqjfoIio,&  dauco,  8t  perfolata,etarcio,&  cyclamino,  81  peucedano, 
omnia  ad  ferpentium  uftus.  Cap.  ix 

ARgemonia  quoq?  radice  eius  denarij  pondere  in  uini  cyathis  tribus  potatur.Plura  jo 
de  ea  conuenit  dici,raterisc^  qua:  primum  nominabuntur:  in  eo  autem  genere  me 
dendi  primum  nominari  quanq? ,  in  quo  maxime  ualebit .  Folia  habet  qualia  anemone, 
diuifa  aprj  modo.caput  in  cauliculo  papaueris  fylueftris,item  radicem.  Succum  croci co/ 
lore  acrem  8£  acutum.Nafcitur  &  in  aruis  apud  nos.Noftri  tria  genera  eius  faciunt, & id 
demum  probantiCuius  radix  thus  redoleat.  Agahcon  ut  fungus  nafcitur  in  arboribus 

circa  Bofphorum, colore  candido.Datur  obolis  quatuor  cotrttum  cum  binis  cyathis  ace 
fi  mulfi.id  quod  in  Gallia  nafcitur,infirmius  habetur.  Praterea  mas  fpifTior,  amariorqj. 
Hic  8t  capitis  dolores  facit .  Fcemina  folutior,  initio  guftu  dulcis ,  mox  in  amaritudinem 
tranftt.  Echios  utriusque  generis  pulegio  (imilis,  folrjs  coronata,  drachmis  duabusex 
uini  cyathis  quatuor  datur.  Item  altera,  qux  lanuginediftinguitur  fpinofa,  cui  Sicapitu/  4« 
la  uipera  firoilia  funnhsc  ex  uino  8i aceto .  Quidam  arcion  perfonatam  uocant, cujus 
folio  nullum  eft  latius ,  grandes  lappas  ferentem .  Huius  radicem  decolla  ex  aceto  dant 
potui.  Hyofcyamum  contufam  cum  folrjs  ex  uino  datur  peculiariter  contra afpidas. 

Nulla  tamen  Romamc  nobilitatis  plus  habet  quam  hierabotane.Aliqui  periftereon, 
noftri  uerbenacam  uocat.H^c  eft  quam  legatos  ferre  ad  hoftes  indicauimus.Hac  Iouis 
menfa  uerritur,domuspurgantur,luftranturq?.Genera  eius  duo  funt:Foliofa,quamfee/ 
minam  putant:Mas  rarioribus  folqs.Ramuli  utriufque  plures,  tenues,  cubitales,  angulo/ 
fi.Folia  minora  quam  quercus,anguftioraq?,aiuifuris  maioribus,fios  glaucus,  radix Icn 
ga, tenuis .  Nafcitur  ubique  in  planis  aquofis.  Quidam  non  diftinguunt,fed  unum  omni/ 

no 


HISTORIAE.  LIBER  XXV  46 j 

EO  genus  faciunt ,  quoniam  utraque  eofdem  effertus  habeat.  Vttaque  fortiurut  Galli, 8t 
prscmuntrefponfa.  Sed  magiutiq?  circa  hanc  infaniunt.Hac  perunrtos  impetrare  quae 
ueiint, febres  abigere, amicitias  conciliare, nulliq?  no  morbo  mederi.  Colligi  circa  canis  or/ 
tum  debere,  ita  ut  ne  luna  aut  fol  confpiciat  *  fauis  ante  &  meile  terra  ad  piamentum  da/ 
tis.Circumfcriptam  ferro  effodi  (iniftra  manu,&  in  fublime  tolli.Siccari  in  umbra,fepara 
tim  folia,  caulem,  radicem  ♦  Aiuntcg  fi  aqua  fpargatur  triclinium,  qua  maduerit, larttores 
conuirtus  fieri,  Aduerfus  ferpentes  conteritur  ex  uino.  Eft  fimilis  uerbafco  herba ,  qua: 
fcpe  fallit  pro  ea  capta,folrjs  minus  candidis, cauliculis  pluribus, flore  Iuteo.bixc  abierta 
blattas  in  fe  contrahit ,  ideoq?  Romse  blattariam  uocant.  Lemonium  fiiccum  larteum 
io  mittit,concrefcentem  gummi  modo  humidis  locis.Datur  denarfj  pondus  in  uino.Quin/ 
quefolium  nulli  ignotum  eft,  cum  etiam  fraga  gignendo  comendetur.Graci  uocant  peti 
tapetes, fiue  chatirazelonjfiue  pentaphyllon.Cum  effoditur, rubram  habet  radice.Hsc 
inarelcens  nigrefcit,&  angulofa  fit.  Nomen  i  numero  foliorum  habet.Et  ipfa  herba  ind 
pit  8C  definit  cum  uite .  Adhibetur  8C  purgandis  domibus.  Aduerfus  ferpentes  bibitur  8S 
eius  radix,  qua:  fparganion  uocatur,ex  uino  albo.  Dauci  genera  quatuor  fecit  Petroni/ 
us Diodotus, qu«  perfequi  nihil  attinet, cum  fint  differetis  dus.Probatifsims  in  Creta> 
mox  in  Achaia>&  in  ficcis  ubicunq?  nati,foeniculi  fimilitudine,  candidioribus  folrjs  & mi/ 
noribus  hirfutisdjj.  Caule  pedali  redo ,  radice  fuauifsimi  guftus  &  odoris.Hoc  in  faxofis 
nafcitur  meridianis .  Reliqua  genera  ubique  nafcuntur  terrenis  collibus  limitibusqj ,  nec 
40  tiiii pingui  folo,folrjs  coriandri,caule  cubitali,capitibus  rotundis, fspe  pluribus  quam  tec 
nis,  radice  lignofa ,  fed  cum  inaruit  fuperuacua .  Semen  huius  cumino  fimile ,  prioris  mi/ 
lio,aibum,acre,odoratum  omnibus  &  feruens.  Secundum  priore  uehementius  eft, ideo/ 
que  parce  fumi  debet.  Si  iam  maxime  tertium  gfenus  facere  libeat,  eft  fimile  ftaphylino» 
quod  paftinacam  erraticam  appellant, femine  oblongo,  radice  duki.Omnia  haec  8C  hye/ 
me&  sftate  funt  intada  quadrupedi, nifi  poft  abortus.Ex  alqs  ufus  feminis.Ex  Creta  ra 
dicis  dulcis,  &  magis  ad  ferpentes  eft.  Bibitur  e  uino  drachma  una.  Datur  S:  quadrupe/ 
dibus  percufsis.  Therionaca  alia  quam  magica,  &  in  noftro  orbe  nafcitur,fruticofa,fo/ 
lijsfubuiridibus ,  flore  rofeo:  ferpentes  necat ,  cuicunque  admota  fera  6C  h sc  torporem 
affert.  Perfolata ,  quam  nemo  ignorat ,  Graci  uero  arcion  uocant ,  folia  habet  maio/ 
io  ra  etiam  cucurbitis  &  hirfutiora ,  nigrioraque  &  crafsiora ,  radicem  albam  &  grandem; 
Hxc  ex  uino  bibitur  denariorum  duum  pondere »  Item  cyclamini  radix  contra  fcrperi 
tesomnes.Folia  habet  mitiora  quatn  edera,nigrioraq3  8C  tenuiora,fine  angulis,in  quibus 
albicant  macuI^.CauIe  exiguo,inani,floribus  purpureis, radice  lata,ut  rapum  uideri  poD 
fit,cortfce  nigro.Nafcitur  in  umbrofis,noftris  tuber  terra  uocatur,in  omnibus  fereda  do/ 
tnibus ,  fi  uerum  eft,  ubi  fata  fit  nihil  nocere  mala  medicamenta:  amuletum  uocantrttar/ 
rantq?  8£  ebrietatem  reprafentari ,  addita  in  uinurti .  Radix  ficcata  fcills  modo  concifa 
reponitur, decoquitur  eadem  ad  crafsitudinem  mellis.  Suum  tamen  uenenum  ei  eft,  tra/ 
duntqp  fi  pragnans  radicem  tranfgrediatur ,  abortum  fieri .  Eft  SC  altera  cyclaminos  co> 
gnomine  ciffanthemos ,  geniculatis  caulibus,  fuperuacuis,  a  priore  diftans,  circa  arbores 
4°  fe  uoluens ,  acinis  edera  i  fed  mollibus, flore  candido,  fpedofo,  radice  fuperuacua ,  Acini 
tantum  in  ufu,guftu  acri, fed  Ienti.Siccantur  in  umbra,  tufiq?  diuiduntur  in  paftillos.  Mi> 
hi  &  tertia  cyclaminos  demonftrata  eft  *  cognomine  chamsciflbs,uno  Omnino  folio,  ra/ 
dice  ramofa,qua  pifces  necantur.Sed  inter  primas  celebratur  peucedanu  laudatifsimuni 
in  Arcadia ,  mox  Samothrace.  Caulis  eft  ei  tenuis,  longus, fcenieulo  fimilis  iuxta  terrarri 
foliofus ,  radice  nigra ,  erafla ,  graui  odore ,  fuccofa .  Gignitur  in  montibus  opacis .  Fo/ 
ditur  exitu  autumni .  Placent  tenerrima  &  aldfsims  radices .  Hs  conciduntur  ih  quater/ 
fiosdioitos  offeis cultellis ,  funduntqj  fuccum  in  umbra ,  capiteprius  SC  naribus  tofaceo 
perungis, ne  uertigo  fentiatur .  Et  alius  fuccus  inuenitur  caulibus  adherens, incifis^  ma/ 


4^4  C.  FLINII  NATVRALIS 

nat.Probatur  crafsitudine  mellea, colore  ruffo, odore  fuauiter  graui,feruens  guftu.  Ethic 
In  ufu  8i  radix,  Si  decotftum  eius  pluribus  medicamentis.  Succo  tamen  efFicaciflfimo,qui 
refoluie" amaris  amygdalis  aut  ruta,bibiturqj  cStra  ferpetes,  Si  ex  oleo  peruncftos  tuetur. 
De  ebulo,  SI  uerbafco,  Si  thelyphono,  St  contra  fcorpionu  idlus, 

Si  rubetarum  Si  canum  morfus,#  generaliter  contra  omne  ue> 
nenum.  Cap.  x 

EBuliquoqj,quem  nemo  ignorat, fumo  fligantur  ferpetes.Priuatim  aduerfatur  fcor/ 
pionibus  polemonis  radix,  uel  alligata  tantu:Item  phalangio,ac  exteris  minoribus 
uenenatis.Scorpionibus  ariftolochiarAgaricum  obolis  quatuor  in  uini  mixti  cyathis  to/ 
tidem .  Verbenaca  Si  phalangio,cum  uino  aut  pofcat  Item  quinquefoIiu,daucu.  Verba/ i® 
fcum  Graeci  phlomon  uocant.Genera  habet  prima  duo.  Album, in  quo  mas  intelligitur: 
Alterum  nigrum,  in  quo  fcemina .  Tertium  genus  non  nifi  in  fyluisinuenitur.  Suntfolia 
brafticx  latiora,pilofa, caulis  eredlus, cubitali  ampIior.Semen  nigrum  inutile.Radix  una 
crafsitudine  digiti.Nafcuntur  8i  in  campeftribus.  Sylueftri  folia  elelifphaci,alta,  ramis  li/ 
gnofis.Sunt  Si  phlomides  dux  hirfutf,  rotundis  folris,humiles.Tertia  Iychnitis  uocatur, 
ab  alqs  autem  thryallis,  folrjs  ternis,  aut  cum  plurithu  quaternis,  erafsis,  pinguibus^ad 
lucernarum  lumina  aptis.  Aiunt  in  folrjs  eius  quam  fcemina  diximus ,  ficus  omnino  non 
putrefeere .  Diftingui  genera  hxc  pene  fuperuacuu  eft ,  cum  fint  omnia  eiufde  effectus. 
Contra  fcorpiones  bibitur  radix  cum  ruta  ex  aqua,  magna  amaritudine,  fed  effedu  pa/ 
ri.Thelyphonon  herba  ab  alrjs  fcorpion  uocatur,propter  fimilitudinem  radids,cuius  ta;  20 
tftu  moriuntur  fcorpiones .  Itaque  contra  eorum  idtbs  bibitur .  Scorpionem  mortuum  (1 
quis  elleboro  candido  linat ,  reuiutfcere  aiunt .  Telyphonon  omnem  quadrupedem  ne/ 
cat,impoGta  uerendis  radice :  folio  quide,intra  eundem  diem, quod  eft  fimile  cyclamino, 
tpfa  geniculata  nafeitur  in  opacis.Scorpionibus  aduerfatur  Si  uettonicx  fuccus,ac  planta 
ginis.  Sunt  Si  ranis  uenena, rubetis  maxime,  uidimuscp  Pfyllos  in  certamine  patinis  can/ 
aefacftas  admittentes ,  ocyore  etiam  quam  afpidum  pernicie.  Auxiliatur  eis  phrynionin 
umo  pota.  Aliqui  neurada  appellant ,  alii  poterion,  floribus  paruis,  radicibus  multis,ner/ 
Uofis,bene  olentibustltem  alifma,qua  alq  damafonion,alrj  lyron  appellant.Folia  eiplan/ 
taginis,hifi  anguftiora  effent,#  magis  laciniofa,  conuexacjj  in  terram, alias  etiam  uenofa 
flmiliter,caule  fimplici  Si  tenui, cubitali,  capite  thyrfi, radicibus  denfis,tenuibus,ut  ueratri  $0 
ftigri,acribus,odoratis,pinguibus.Nafcitur  in  aquofis.  Alteru  genus  eiufde  in  fyluis,nigri 
us, maioribus  folijs,Vfusin  radice  utriufcg,aduerfus  ranas, Si  lepores  marinos, drachms 
pondere  in  uini  potu.  Lepdfi  marino  aduerfatur  Si  cyclaminos.  Veneni  uim, canis  quoqj 
rabidi  morfus  habent,contra  quos  erit  cy  norhodum,  de  quo  diximus.  Plantago  ad  oes 
beftiarum  morfus  pota  atque  illitaprodeft:Vettonica  ex  mero  ueterr.  Periftereosuoca/ 
tur, caule  alto ,  foliato,  cacumine  in  alios  caules  fe  fpargens, columbis  admodum  familia/ 
rts,unde  Si  nomen.  Hanc  habentes  negant  latrari  a  canibus.  Proxima  ab  his  malis,  ue/ 
nena  funt,quas  fibimetipfi  homines  excogitant.  Contra  hxc  omnia  magicasqj  artes, ent 
primum  illud  Homericum  moly  i  dein  Mithridation ,  Si fcordotis,  Si  centautium .  Pota 
omnia  mala  medicamenta  exigit  per  aluum  uettonicas  femen  in  mulfb  aut  paffo, uel  fari/  40 
nae  drachma  in  uini  ueteris  cyathis  mi.  Vomere  cogendi, atej  iterum  bibere.Is  qui quoti 
die  guftent  ea, nulla  nocitura  mala  medicameta  tradut.Poto  ueheno  ariftolochia  fubue/ 
nit  eadem  menfura  qua  cotra  ferpentes:QuinquefoItj  fuccus:  Agaricum,poftqUa  uomue 
rint ,  denarij  pondere  ex  aqux  mullae  cyath  is  tribus.  Antirrhinon  uocatur  fiue  anarrhi/ 
non,fiue  lychnis  agria, fimilis  lino, radice  nulla, flore  hyacinthi,femfne  uituli  nariu.Etboc 
perundlos  uenuftiores  fieri,nec  ullo  malo  medicamento  laedi  pofife,aut  ueneno,fi  quis  ia 
brachiali  habeat, arbitrantur  magi.Similiter  ea  qua  eupleam  uocat,tradutc£  ea  peruftos 
commendatioris  efle  famae .  Artemifiam  quocp  fecu  habentibus  negat  nocere  mala  me/ 
dicamenta  beftiamue  ullam, ne  folem  quide.Bibitur  Si  hxc  ex  uino  aduerfus  opium.  AI/ 


ligata  priuatim  potens  traditur, potaue  aduerfus  ranas.Pericarpu  bulbi  genus  eft .  Dux 
cias  fpeciesrcortice  rubro  alteru, alterum  nigro  papaueri  fimile.Sed  uis  maior  qu  sm  prio 
ri,utriqj  autem  excalfaciendi  .Ideo  contra  cicutam  datur, contra  quam  Si  thus  8i  panaces 
&chironiutnprxcipue.HocucroS£contra  fungos. 

Remedia  ad  capitis  uitia.  Cap.  xi 

T  TErutti  Si  generatim  membratimqj  fingulis  corporu  morbis  remedia  fubrexemuSj 
V  orfi  a  capite.  Alopecias  emendat  nymphex  8i  cicutx  radix,fi  una  tritx  illinatur.Po 
lytricha  diftat  i  callitricha,quod  iuncos  albos  habet, 8i  folia  plura  maioraC^.Frutice  quo 
que  maior  eft :  defluentem  capillum  confirmat  Si  denfat :  Item  lingulaca  circa  fontes  na/ 
io  fcens, cuius  radix  admixta  combufta  teritur  cum  adipe  fuis  nigrx .  Id  quocg  cxcipitur,ui: 
eius  (it  fuis  qux  nunquam  peperit.  Sol  fubindeplurimum  confert  illitx .  Similis  ufiis  eft 
cyclamini  radicis.Porrigine  ueratri  radix  tollit  in  oleo  decoc5ta,uel  in  aqua.  Capitis  do 
lori  medetur  panacis  omnium  generum  radix, in  oleo  contrita:Ariftolochia,&  iberis  ad/ 
alligata  hora,uel  diutius,fi  pati pofli't,comitate  balinei  ufu:Medetur  &  daucum .  Purgat 
autem  cyclaminos  cum  meile  in  nares  addita, Si  ulcera  capitis  fanat  illita.Medetur  Si  peri 
ftereos.  Cacalia  fiue  leontice  uocatur,femen  margaritis  minutis  fimile,  dependens  in/ 
ter  folia  grandia, in  montibus  fere.  Huius  grana  xv.in  oleo  macerantur, atque  ita  aduer/ 
focapillo  caput  ungitur .  Fit  &  excallitriche  fternutamentum.Folia  funt  lenticulx  fimi/ 
lia-Caules  iuncis  tenuiffimis,  radice  minima.  Nafdtur  in  opacis  Si  humidis ,  guftatu  fer/ 
uens .  Hyflopum  in  oleo  contritum  phthiriafi  refiftic ,  Si  prurigini  in  capite .  Eft  autem 
optimum  Cilicium  e  Tauro  monte,  dein  Pamphylium,&Smyrneu  t  ftomacho  contra 
rium.Purgat  cum  fico  fumptum  per  inferna,cum  meile  uomitionibus .  Putant  &  ferpen/ 
tium  ictibus  aduerfari,tritum  cum  meile  Si  fale,8£  cumino.Lonchiris  n5(ut  plericp  exifti/ 
mauerunt)eadem  eft,  quxxyphion,aut  phafganion ,  quanquan  cufpidi  fimilis  femine* 
Habet  enim  folia  porri, rubetia  ad  radicem,  8i  plura  qu^m  in  caule  capitula,  perfoois  co/ 
micis  fimtlia,paruam  exerentibus  lingua,  radicibus  prxlongis  .Nafcitur  infitiencibus.  E 
ciuerfo  xyphion,& phafganion  in  humidis,cum  primum  exit.gladrj  prxbet  fpeciem  cau 
leduurn  cubitorum, radicis  ad  nucis  auellanx  figuram  fimbriatg,  quam  effodi  ante  meO 
fes  oportet, ficcari  in  umbra.Superior  pars  eius  cum  thure  trita,  xquo  pondere  admixto 
jo  uiao,offa  fractae  capite  extrahit3aut  fi  quid  in  corpore  fuppurat ,  uel  fi  calcata  funt  offa* 
Serpentis  eadem  contra  uenena  efficax .  Caput  in  dolore  ueratro  in  oleo  uel  rofaceo  de/ 
cocto  tritocp,ungi  conuenit:Peucedano  ex  oleo  uel  rofaceo  Si  aceto.  Tepidum  hoc  pro/ 
deft&  doloribus, qui  plerucp  ex  dimidia  parte  capitis  fentiuntur,&  uertigini.  Perungunt 
&  radice  eius  fudoris  caufa  eliciendi,quoniam  cauftica  uis  ei  eft.Pfyllion  alrj  cynoides,alt) 
cryftalIion,altj  ficelion ,  ali)  cynomyian  appellat ,  radice  tenui, fupcruacua,  farmetofum, 
fabse  granis  in  cacuminibus ,  folrjs  canino  capiti  non  diffimilibus,  femine  aut  pulici,  unde 
&nomcn;hoc  in  baccis,ipfa  herba  in  uineis  inuenitur.  Vis  ei  ad  refrigerandu  8C  difeutien 
dum  ingens.Semen  in  ufu.Froti  imponitur  in  dolore  Si  teporibus ,  ex  aceto  Si  rofaceo, 
aut  pofca.  Ad  extera  illinitur  acetabuli  mefura  fextario  aqux, denfat  ac  cocrahit.T uc  tere 
40  re}&cra{Titudinem  illinire  oportet  cuicunq?  dolori,  8i  colle<ftioni,inflamation;cp .  Et  uul/ 
ocribus  capitis  medetur  ariftoIochia,fradla  extrahes  offa,8C  in  alia  quidem  parte  corpo/ 
ris5fed  maxime  e  capite.  Similiter  pliftoIochia.Thyffeiium  eft  non  diftimile  apio.HuiuS 
radix  commanducata  purgat  capitis  pituitas. 

De  centaureo,^  chelidonia,^  panace, 5C  hyofcyamo,&  euphorbio, 
ad  oculorum  uitia.  Cap.  xir 

0  Culorum  aciem  centaurio  maiore  putant  adiuuari,fi  addita  aqua  foueantur.Suc/ 
co  uero  minoris  cum  meile  culices,nubeculas,obfcuritate  difcuti,cicatrices  extenua 
ri:  Albugines  quidem  etiam  iumentorum  fidente.  lam  chelidonia  fupradirftis  omnibus 
mire  medctf.Panacfs  radix  cu  poleta  epiphoris  imponit".Hyofcyami  femen  bibut  obolo, 

tantundens 


C*  PLINII  NATVRALIS 

tantundem  meconi)  adfjcientes  uinumqj ,  ad  epiphoras  inhibendas.  Adiungunt  &  gttir 
tisnx  fuccu,quem  collyrrjs  acrioribus  pro  meconio  mifcet.  Facit  claritate  Si  euphorbium 
inundtis.Inftiflatur  plantaginis  fuccus  lippitudini.Caligines  ariftolochia  difcutit.  Iberis 
adalligata  capiti  cu  quinquefolio,epiphoras,  Si  fi  qua  in  oculis  uitia  funt, emendat.  Ver» 
bafcum  epiphoris  imponitur :  Periftereos  ex  rofaceouel  aceto. Ad  hypochy fin 6£ caligi/ 
nem,  cyclaminon  in  paftillos  di!uunt.Peucedani  fuccum,ut  diximus, ad  claritatem  ftcali/ 
gines,cum  meconio  8£  rofaceo.Pfyllion  illitum  fronti  epiphoras  fufpendit. 

De  anagallide  fiue  corchoro ,  81  mandragora  fiue  circeio,  di  cicuta  ,&  crethmo 
agrio,8i  molybdena,  8i  capno.  Si  acoro.  Si  iride, &  cotyledo,  8i  aizoo,8C  andra/ 
chne,  8i  erigero,  Si  de  ephemero,  Si  de  labro  Veneris,  Si  de  ranunculo,  ad  ocu/  io 

lorum, aurium, narium,dentium,oris<^  uitia  medicina.  Cap.  .  xm 

A  Nagallida  aliqui  corchoron  uocant.Duo  genera  eius:  Mas  flore  phceniceo,fcemi/ 
XA.naceruleo,no  altiores  palmo, frutice  tenero, folrjs  pufillis,rotudis,  in  terra  iacetibus 
nafcuntur  in  hortis  Si  aquofis.  Prior  floret  cerulea.Vtriufqj  fuccus  oculoru  caliginemdi/ 
fcutit  cum  meile.  Si  ex  i&u  cruorem  81  argema  rubens,  magis  cum  Attico  meile  inun&is. 
Pupillas  dilatat:  8i  ideo  hoc  inunguntur  ante,quibus  paracentefis  fit.  Iumentorum  quo/ 
que  oculis  medentur.Succus  caput  purgat  per  nares  infufus,ita  ut  deinde  uino  colluatur. 
Bibitur  8i  contra  angues  fucci  drachma  in  uino.  Mirum,  quod  feminam  pecora  uitant. 
At  fi  decepta  fimilitudine(flore  enim  tantum  diftant)deguftauere,ftatim  eam  qua:  afyla 
uocatur,in  remedio  quterutiEa  i  noftris  ferus  oculus  nuncupatur.Pracipiut  aliqui  effof/  i» 
furis, ante  folis  ortum, priufquam  quicqua  aliud  loquantur, ter  falutare  eam,tucfub!atam 
exprimeretita  prarcipuas  effe  uires.  De  euphorbio  fatis  didtum  eft, cuius  fuccus  lippitu/ 
dini  fi  tumor  erit, item  abfinthiura  cum  meile  tritum,  itemq?  uettonic#  farina  conseder. 
/Egilopas  fanat  herba  eodem  nomine,quae  in  hordeo  nafcitur,mtici  folio, femine  cotrito 
cum  farina  permixta  impofitaque,  uel  fucco .  Exprimitur  hic  e  caule  folrjscp  pr&gaant i/ 
bus, dempta  fpica,  Si  in  trimeftri  farina  digeritur  in  paftillos.  Aliqui  Si  mandragora  ute/ 
bantur ,  poftea  abdicatus  in  hac  curatione  eft .  Epiphoris  ( quod  certum  efi)  medetur  SJ 
oculoru  dolori,radix  tufa  cum  rofaceo  Si  uino.  Nam  fuccus  multis  oculoru  medicamen/ 
cis  mifcetur.  Mandragoram  alrj  circeium  uocat.  Duo  eius  genera:Candidus  qui  &  mas, 
niger  que  femina  exiftimatur,anguftioribus  folrjs  qudm  lactucae, hirfutis  S£  caulibus, ra  50 
dicibus  binis  ternis 'ue  mfu!is,intus  albis,  carnofis  teneris^, pene  cubitalibus.Fernnt  ma/ 

Ia  auellanarum  nucum  magnitudine,  Si  rjs  femen  ceu  pirorum.  Album  hoc  alrj  arfen,alij 
morion,alii  hypophlomon  uocant.Huius  folia  alba  cp  alterius  latiora, ut  lapathi  fatius. 
Cauent  efFolTuri contrariu  uentu ,  Si  tribus  circulis  ante  gladio  circufcribunt,poftea  fodi/ 
tmt  ad  occafum  fpedantes.  Succus  fit  Si  e  malis  Si  caule ,  decifo  cacumine, &  radicepun/ 
&is  aperta  autdecodla :  utilis  hxc  uel  furculo.  Concifa  quoqj  in  orbiculos  feruaturinui/ 
no.Succus  no  ubiq?  inuenitur,  fed  ubi  poteft,  circa  uindemias  qu  ter  id.  Odor  granis  eius, 
fed  radicis  &maIigrauior.Ex  albo  mala  matura  in  umbra  ficcatur.Succusex  ijs  folc  dea 
fatunlte  radicis  tufis, uel  in  uino  nigro  ad  tertias  decoft&Folia  fe ruatur  in  murijs  effica/ 
cius,alias  recentiu  fuccus  peftis  eft:fic  quoqj  noxis  uires.  Grauedine  afFerut  etia  olfatflu,  40 
quanqua  mala  in  aliquibus  terris  mandantur,nimio  tamen  odore  obmutefcut  ignarLPo 
tu  quide  latiore  etia  moriutur.  Vis  fomnifica  pro  uiribus  bibentiu.  Media  potio  cyathi 
unius.Bibmk  cotra  ferpentes,&  ante  fedtiones  pundiones^,ne  fentiarur:  Ob  hac  fatis 
eft  aliquibus  fiomnu  odore  qusfiffe.Bibitur  8i  pro  elleboro  duobus  obolis  in  muifc.  Effi 
cadus  eliehoru,ad  uomitiones  Si  ad  bile  nigra  extrahenda.Cicuta  quoqp  uenenu  efi,  pu 
blica  Athenienfiu  pcena  inuifa,ad  multa  tamen  ufus  no  omittedi.Semen  habet  noxium. 
Caulis  autem  8£  uiridis  eftur  a  plerifcp  8i  in  patinis.  Leuis  hic  Si  geniculatus  ut  calamini/ 
gricas,aItior  fiepe  binis  cubitis,in  cacuminib.ramofus:  folia  coriadri  tenuiora,  graui  odo/ 
ratmfemenanifo  crafsius;  radix  cocaua,  nullius  ufus.Semini  Si  folrjs  refrigeratoria  uis,q 

G  eneca 


HISTORIAET  LIBER  XXV  4^7 

G  enecat, incipiunt  algere  ab  extremitatibus  corporis .  Remedio  eft,priufcp  perueniatur 
aduitalia,uini  natura  excalfactoria.Sed  in  uino  pota, irremediabilis  exiftimatur.Succus 
exprimitur  folrjs  floribuscp,tunc  enim  maxime  tempeftiuus  eft.Semine  trito  expreffus, 
SI  fole  denfotus  in  paftillos, necat  (anguine  (piflando.  H^c  altera  uis .  Et  ideo  fic  necato/ 
rum  macula:  in  corporibus  apparent.  Ad  diffolueda  medicamenta  ututur  illo  pro  aqua. 
Fit  ex  eo  ad  refrigerandum  ftomachu  malagma.Pnecipuus  tamen  eft  ad  cohibedas  epi/ 
phoras  sftiuas,ocuIorumqj  dolores  fecados  circuIitus.Milcetur  collj/rrjs,^  alios  omnes 
rheumatifmos  cohibet.Folia  quoq?  tumore  omnem  doloreq?  SC  epiphoras  (edant.  Ana 
xiiausautor  eft,mamas  dluirginitate  illitas,femper  ftaturas .  Quod  certu  eft,  lac  puerpe/ 
j9  rarum  mammis  impofita  extinguit,uenerem<q?  teftibus  circa  pubertatem  illita, Remedia 
liberationi  quibus  bibeda  cenfentur,non  equide  prxceperimus .  Maxima  uis  hats  Sufis 
Parthorum, mox  Laconic*,Cretic*,  Afiaticf.In  Grsccia  uero  Megarica, deinde  Attic?. 
Crethmos  agrios  gramias  tollit  oculoru  impofitus,tumore  quoq?  polenta  addita.Na/ 
fcitur  uulgo  molybdena, id  eft,plubago,etia  in  aruo, folio  lapathi ,  crafla  radice,  hifpida. 
Hac  comanducata  fi  oculus  fubinde  Iiniatur,plumbum  quod  eft  genus  uitrj,ex  oculo  tofi 
iitur.  Capnos  prima, quam  pedes  gallinaceos  uocant,  nafcens  in  parietinis,  Si  fepibus,ra/ 
mis  tenuiffi'mis,(parfisq$, flore  purpureo, uiridis,(uceo  caliginem  dilcutit,  ita q*  in  medica/ 
menta  oculoru  addi£Simiiis  Si  nomine  SC  effe&u,fed  alia  eft  capnos, fruticofa,praetene/ 
ra, folrjs  coriandri, cineracei  coloris,flore  purpureo.Nafcitur  in  hortis  8i  fegetibus  horde 
t0  aceis.Claritatem  facit  inun&is  oculis,delachrymationemq*  ceu  fumustunde  nomen.Ea/ 
dem  euulfas  palpebras  renafei  prohibet .  Acoros  iridis  folia  habet,anguftioia  tamen  82 
logiore  pediculo, radices  nigras, minusqj  uenofas,Cf  tero  Si  has  limiles  iridi«,guftu  acres, 
odore  no  ingratas,ructu  faciles.0ptim*  Pontic^dein  Galattc*,mox  Creticae.  Sed  prl 
tns  in  Colchide  iuxta  Phafin  amnem ,  Si  ubicunqj  in  aquofis .  Recentibus  uirus  maius 
quam  uecuftis.Creticae  candidiores  Ponticis.Siccantur  utribus  in  umbra  digitaiibusfru/ 
ftis.  Necnon  inueniuntur  qui  oxymyrfinae  radicem  acaron  uocant, ideoq?  quidam  hanc 
acaron  agrium  uocare  malunt.  Vis  ei  ad  calfaciendu  extenuandum^  efficax,  contra  fuf/ 
fuffones  5C  caligines  oculorum  fucco  eiufdsm  poto,contrac|3  ferpentes .  Cotyledon  par/ 
uda  herba, cauliculo  tenero, pufillo, pingui  folio,  SCconcauo  ut  coxedices,nafcicur  in  ma/ 
jo  ritimis  petrofisc£,uiridis,radice  oiiu«  modo  rotunda. Oculis  medetur  fucco.Eft  aliud  ge 
nus  eiufdem,(ordidis  foltjs,farioribus,denfioribuscj?  circa  radicem  uelutoculum  cingen/ 
tibus,afperrimi  guftus,longiore  cauie,fed  pergracili .  Vfus  eius  ad  eadem  quae  iris. 

Aisoi  duo  genera:Maius  in  fictilibus  uafculis  (eritur,quod  aliqui  buphthalmon  uocant, 
aiij2oophthalmon,alij  ftergetron,  quod  amatorrjs  conueniat,altj  hypogefon, quoniam 
infubgtundijs  fere  nafeitur.  Sunt  qui  ambrofiam  potius  uocat ,  Si  qui  amerimnon:  Itali 
(edum  magnum ,  aut  oculum  aut  digitellum .  Alterum  minufculum  quod  erithales  uo/ 
cant,alrj  tritha!es,quia  ter  floreat,altj  chryfothales, aliqui  ifoetes :  fed  atzou  utruncg,quo 
niam  uiret  femperraliqui  femperuiuum .  Maius  cubiti  altitudinem  excedit ,  craffkudine 
plufquam  po!licari.Folia  cacumine  lingua  fimilia,  camofa,pinguia»  largo  fucco,  lacitudi/ 
4»  ne  pollicari ,  alia  in  terram  conuexa,  alia  ftantia ,  ita  ut  ambitu  effigiem  imitentur  oculi* 
Quod  minus  eft, in  muris  parietinis^  nafeitur  Si  tegulis ,  fruticofum  a  radice ,  Si  furfuna 
cfque  ad  cacumen:  folrjs  anguftis,  mucronatis, fuccofis ,  palmo  alto  caule :  radix  inutilis. 
Huic  fimilis  eft, quam  Graeci  andrachnen  agriam  uocant,Itali  illecebram, pufillis  latiori 
bus  foltjs, breuiori  cacumine.  Nafeitur  in  petris,&  colligitur  cibi  caufa .  Omnium  harum 
uis  eadem,perfrigerare  Si  aftringere. Medentur  epiphoris  folia  impofira5uel  fuccus  inun/ 
ftis.Purgat  enim  ulcera  oeuiorum5expIetqj,& ad  cicatricem  perducit,pa!pebras  degluti 
nat .  Exdcm  capitis  doloribus  medentur, fucco  uel  folio  temporibus  illitis .  Aduerfantus 
phalangiorum  iefibus :  Aconito  uero  maius  aizoum  praxipue .  A  fcorpionibus  quo/ 
que  habenteid  feriri  negant.  Medentur  Si  aurium  dolorhltem  fuccus  inunctus  hyofcya 

mi  modice 


468  C.  P  1 I  NI  I  NATV&AIIS 

Ini  modice:Item  achille*,82  minoris  centaureaj,82  plantaginis,  peucedani  cum  rofaeeo  52 
meconio:  Acori  fuccus  cum  rola.Omnis  autem  ftrigili  calefa&us  infunditur.  Cotyledon 
etiam  purulentis, &  cum  medulla  ceruina  calefacta.  Ebuli  radicis  trine  fuccus  linteolo  co/ 
latus,  mox  in  (ole  denfatus ,  cum  opus  eft  rofaeeo  dilutus  82  calefadtus ,  parotidas  fanat. 
Verbenaca  quoqueiltem  plantago:  Item  fideritis  cum  axungia  ueteri.  Narium  ozenas 
emendat  ariftolochia  cum  cypero.  Dentibus  remedio  funt ,  panacis  radix  commandu/ 
cata,prxcipue  chironte,item  fuccus  collutis:  radix  hyofcyami  ex  aceto  manducata.  Item 
polemonias  commanducantur  82  plantaginis  radices, aut  colluuntur  in  aceto  decocte  fuc 
co.  Et  folia  fuht  utilia,  uel  fi  fanguine  gtngiua:  putrefcant,uel  fanguinis  fit  reiedtio.Semen 
eiufdem  apoftemata,  82  collecftiones  gingiuaru  fanat.  Et  ariftolochia  gingiuas  dentes^e  i» 
confirmat.  Verbenaca  cum  radice  manducata, 82  decotfta  ex  uino  aut  aceto  fuccus  colla/ 
tus:Item  quinquefolq  radices, deco&m  ad  tertias  uino  aut  aceto.Prius  uero  quamdeco/ 
quantur,aqua  marina  aut  falfa  lauantur.Decodlum  diu  tenendum  in  ore.  Quidam  cine/ 
re  quinquefolq  fricare  malunt.  Et  uerbafci  radix  decoquitur  in  uino  ad  colluendos  den/ 
tes.Et  hyffopo  colluuntur, 82  peucedani  fucco  cum  meconio:uel  radicum  anagallidis  ma 
gis  fcemins  fucco ,  ab  altera  nare  qudm  doleat  infufo.  Erigeron  a  noftris  uocatur  lene/ 
cio.  Hanc  fi  ferro  circumfcriptam  effodiat  aliquis,  tangat q?  ea  dentem, 82  alternis  ter  de/ 
fpuat,ac  reponat  in  eundem  locum, ita  ut  uiuat  herba, aiunt  dentem  eum  poftea  non  do/ 
liturum .  Herba  eft  trixaginis  (pecie  82  mollitia,cauliculis  fubrubicundis ,  nafeitur  82  in  te/ 
gulis, 82  in  muris.  Nomen  hoc  Graeci  dederunt,  quia  uere  canefcit.  Caput  eius numerofa  20 
diuiditur  lanugine  (qualis  eft  (pin£)  inter  diuifuras  exeunte.  Quare  eam  Callimachus  a/ 
canthida  appellat, alrf  pappum.Nec  deinde  Grmcis  de  ea  conftat.  Alrj  erues  Folrjseffe  di 
xerunt,alrj  roboris, fed  minoribus  multo.Radice  alrj  fuperuacua,alrj  neruis  utili, altj  potu 
ftrangulante.E  diuerfo  quidam  regio  morbo  cum  uino  dederunt, 82  contra  omnia  uefies 
uitia:Item  cordis  82  iocineris.Renibus  extrahere  harenam  dixere,Ifchiadicis  drachmam 
cum  oximelite  ab  ambulatione  propinauere :  torminibus  quoqj  in  paffo  utilifsima,  pr» 
Cordijs  etia  cibo  ex  aceto  ea  prtedicates,  ferentesq?  in  hortis .  Nec  defuere  qui  82  alterum 
genus  facerent.Nec  quale  efifet  demonftrarunt, contra  ferpentes  in  aqua  bibenda,  edeti/ 
damq?  comitialibus  dantes:NoS  eam  Romanis  experimentis  per  ufus  digeremus.Lanu/ 
go  eius  cu  croco  82  exiguo  aqug  frigida  trits  illinitur  epiphoris.  Tofta  cu  mica  falis  ftru/  $0 
mis.  Ephemeron  folia  habet  liltj,  (ed  minora,caulem  patem,florem  ceruleum, femen  fu 
peruacuum, radicem  unam  digitali  crafsitudine,  dentibus  prascipuam  Concifam  iti  aceto, 
decocftamc^ut  tepido  colluantur.Et  ipfa  etiam  radix  mobiles  fiftit.Cauis  82  exefis  impri 
mitur.Chelidonte  radix  ex  aceto  trita  continetur  ore.Erofis  ueratrum  nigru  imponitur, 
Mobiles  utralibet  decocfta  in  aceto  firmantur.  Labrum  uenereum  uocant  in  flumine 
nafcentem.  Eft  ei  uermiculus  qui  circa  dentes  ligatur ,  aut  cauis  dentium  cera  includitur. 
Cauendum  ne  euulfa  herba  terram  tangat.  Ranunculum  uocamus,  quem  Grsci ba/ 
trachion.Genera  eius  quatuor.  Vnum  pinguioribus  quam  coriandri  folrjs, 82  ad  latitudi 
tiem  malute  accedentibus,  colore  liuido,cauIe  albo, gracili,  82  radice  alba.Nafciturinlimi/ 
tibus  humidis  82  opacis, Alterum  foliofius, pluribus  foliorum  incifuris,altis  caulibus.Ter  4 0 
tiuni  minimum  eft,graui  odore, flore  aureo.  Quartum  fimile  huic,flore  luteo.  Omnibus 
uis  cauftica,fi  cruda  folia  imponantur,  puftulastjj  ut  ignis  faciunt.  Ideo  ad  lepras  82pfo/ 
ras  eis  ututur, 82 ad  tollenda  ftigmata,caufticiscp  omnibus  mifcet. Alopecrjs  imponut,ce 
feriter  remouetes.Radix  in  dolore  comanduCata  diutius,  rumpit  dentes.Eadem  ficca  co/ 
ci(a,fternutamentum  eft  i  Noftri  herbari)  ftruiiJeam  uocant, quoniam  medetutftrumis 
82  panis, parte  in  fumo  fufpenfa .  Creduntqj  ea  rurlus  fata  rebellare  quxcurauerit  uitia: 
quo  fcelere  82  plantagine  utuntur.  Oris  ulcera  intus  fuccus  plantagii^js  emendat, 82 folia 
radicesq?  comanducata,ueI  fi  rheumatifmo  laboret  os.  Vlceta  foetoremcp  quinquefoliit, 
VIcera  pfyllium.  Coropofita  quocj  ad  fcetorem,  uel  maxime  pudendum  uitiuro,trade 

mus 


HISTORIAE  LIBER  XXVI  4  6$ 

mus .  Ergo  folia  myrti  #  lentifci pari  pondere ,  gallo  Syriaca  dimidium  pondus ,  Gmul 
terere  Siuino  uetufto  fparfa  mandere  matutino,  optimum  eft.  Vel  edero  baccas  cum  ca 
(ia# myrrha,pari pondere  ex  uino.  Naribus  utilifsimum  eft  dracontf)  femen  contritum 
ex  meile ,  etiamfi  carcinomata  in  his  fint .  Suggillata  hyflopo  emendantur.  Stigmata  in 
facie, mandragora  illita  delet. 

C.  PLINII  SECVNDI  NATVRALIS 
HISTO.RIAE  LIBER  XXVI 
PROOEHIVM. 

|0  Reliquo  per  membrorum  genera  medicina, #  de  nouis  morbis,#  deliche 
ne  quid  fit,#  quando  primum  in  Italia  coeperint,# de  carbunculo,#  de  ele 
phantiaG,#coIo.  Cap.  i 

|  e  n  s  i  t  #  facies  hominum  nouos ,  omnicp  ouo  priore  ineo/ 
|  gnitos,  non  Italia  modo,uerumetiam  uniuerfo  prope  Europa, 
|  morbos:  tuncquocj  nec  tota  Italia,  nec  per  Illyricum  Galiiasue 
|  aut  Hifpanias  magnopere  uagatos ,  aut  alibi,  quam  Romo  cfr/ 
ca^,fine  dolore  quidem  illos ,  ac  fine  pernicie  u ito:(ed  tanta  fce/ 
ditate,  ut  quocunqj  mors  proferenda  eftet.  Grauifsimuex  his 
Iichenas?ppeIlauere,Groco  nomine,Latine,quoniam  amento 

^  _ g  fere  oriebatur,  ioculari  primum  laiciuia  ( ut  eft  procax  natura 

multorum  in  alienis  miferfjs )  mox#  ufurpato  uocabulo  mentagram,  occupantem  in 
multis  totos  utique  uultus,  oculis  tantum  immunibus ,  deicendentem  uero#  in  colla 
peftuscp  ac  manus,  fcedo  cutis  furfure.  Non  fuerat  hoc  lues  apud  maiores  patres^  no/ 
ftros.Etprimu  Tiberrj  Claudi)  Cofaris  principatu  medio  irrepfit  in  Italia,  quodam  Pe/ 
ruiino  equite  Romano  quoftorio  fcriba,cumin  Afiaapparuiifet,indecontagionem 
eius  importante.  Nec  fenfere  id  malum  fcemino ,  aut  feruitia,  piebesq^  humilis,  aut  me/ 
dia ,  fed  proceres  ueloci  tranfitu  ofculi  maxime,  foediore  multorum ,  qui  perpeti  medici/ 
tinam  tolerauerant,  cicatrice  quam  morbo .  Caufticis  nanque  curabatunni  ufque  in  offa 
corpus exuftum  eftet,  rebellante todio.  Adueneruntq?  /Egypto  genitrice  talium  uitio/ 
jo  rum  medici ,  hanc  (olam  operam  afferentes,  magna  fuaproda.Siquidem  certu  eft,Ma/ 
nilium  Cornutum  exprotorrjs  legatu nf  Aquitanico  prouincio,  h—s  c  c.  elocaffe  in  eo 
morbo  curandum  fefe.  Acciditq?  fopius,ut  noua  contra  genera  morboru  gregatim  fen/ 
tirentur:Quo  mirabilius  quid  poteft  repeririCaliqua  gigni  repente  uitia  terrarum  in  parte 
certa, membrisq^  hominu  certis ,  uel  otatibus,aut  etia  fortunis, tancp  malo  eligente,  hoc 
in  pueris  graflari,  illa  in  adultis,  hoc  proceres  fentire,illa  pauperes.  L.  Paulo, Q.  Martio 
cenforibus ,  primu  in  Italiam  carbunculum  uenifte,  annalibus  conlcriptum  eft,  peculiare 
Narbonenfis  prouincio  malumrquo  duo  cofulares  obiere  codentibus  hoc  nobis  eodem 
anno,Iulius  Rufus,  #  Q.Lecanius  Baflus,ille  medicorum  infeitia  fedtus,hic  uero  pollice 
l$uo  manus  euulfb  acu  ab  femetipfo,tam  paruo  uulnere  ut  uix  cerni  poftet .  Nafcitur  in 
40  occultifsimis  corporu  partibus,  #  plerunq?  fub  lingua, duritia  rubes  uaricis  modo, fed  ni/ 
gricans  capite, alias  Iiuida,corpus  intendens, neq?  intumefces,fine  dolore, fine  pruritu, fine 
alio  ep  fomni  indicio,quo  grauatos  in  triduo  aufert, aliquado  #  horrore  afferens, circaq? 
pullulas  paruas ,  rarius  febrem ,  ftomachum  faucesc^  cum  inuafit  ocyfsime  exanimans. 
Diximus elephantiafin  ante  Pompei  Magni  otate  non  accidifle  in  Italia,#  ipfam  a  facie 
fepius  incipientem  ,  in  nare  prima  ueluti  lenticula :  mox  inualefcente  per  totum  corpus, 
maculofa,uarrjs  coloribus,#  inoquali  cute, alibi  crafta, alibi  tenui, dura, ceu  fcabie  afpera: 
ad  poftremu  uero  nigrefeente ,  #  ad  offa  carnes  apprimente,  intumefeentibus  digitis  iri 
pedibus  manibuscp.Sigypti  peculiare  hoc  malu:#  cum  in  reges  incidiffet, populis  fune/ 
bre.  Quippe  in  balineis  folia  temperabantur  humano  (anguine  ad  medicina  eam.  Et  hic 

R  quidetri 


quidem  morbus  celeriter  in  Italia  reftindus  eft:  ficut  #  ille  quem  gemurfam  appellauere 
prifci,  inter  digitos  pedum  nafcentem,  etiam  nomine  obliterato.  Idipfum  mirabile,  alios 
definere  in  nobis, alios  durare,ficuti  colum.Tiberrj  C^faris  principatu  irrepfit  id  maiuro. 
Nec  quifquam  prior  imperatore  ipfo  fenfit,  magna  ciuitatis  ambage,cu  cdido  eius  excu 
fantisualetudine,legeret  nomen  incognitu.  Quid  hoc  efle  dicamus,autquasdeoruirasC 
Paru  enim  erant  homini  certa  morboru  genera, cum  fupra  ccc.  edent, uifi  etia  nouatime 
renturCNeq?  ipfi  autem  homines  pauciora  (ibi  opera  fua  negocia  important.  H$c  apud 
prifeos  erat  quas  memoramus  remedia, medicina  ipfa  quoda  modo  reru  natura  faciente, 

#  diu  fuere.  Laus  Hippocratis.  Cap.  ii 

Hippocratis  certe,qui  primus  medendi  pr^ cepta  clarifsime  codidit, referta  herbarum  i* 
mentione  inuenimus  uolumina.Nec  minus  Diodis  Caryftrj,qui  fecundus  «tate  fa 
ma extitit :  Item  Praxagorae  St  Chryfippi ,  ac  deinde  Erafiftrati .  Herophilo  quidem, 
quanquam  fubtilioris  feda:  conditori ,  ante  omnes  celebrata  ratione  eam,  paulatim  ufu, 
efficaciisimo  reru  omniu  magiftro,  peculiariter  utiqj  medicince,ad  uerba  garrulitatem^ 
deicendente .  Sedere  nanque  in  his  lcholis  auditioni  operatos  gratius  erat,  quam  ire  per 
folitudines,  8t  quaerere  herbas  alias  alrjs  diebus  anni. 

De  noua  medicina,#  Afdep.  medico,#  qua  ratioe  uerere  medicina  mutaucrit.  Ca.  nr 

DVrabat  tamen  antiquitas  firma, magnasqp  confeflfie  rei  uindicabatreliquias,donee 
Afdepiades  mtate  Magni  Pompei  orandi  magifter,nec  fatis  in  arte  ea  quteftuofus, 
ut  ad  alia  fagacis  ingenfj,  huc  fe  repente  conuettit:  atcp  (ut  necelTe  erat  homini  qui  nec  id  2? 
egilfetjttec  remedia  noflfet ,  oculis  u(u tp  percipicda)torreti  ac  meditata  quotidie  oratione 
blandiens  omnia  abdicauit:  totamqp  medicina  ad  caufam  reuocando,conieduramfecit, 
quinqj  res  maxime  comuniu  auxilioru  profeflus,  abftinentia  cibi, alias uini,  fricationem 
corporis, ambulatione, geftationestqug  cuunufquifc^femetipfumfibipraftarepoffein/ 
telligeretjfauendbus  eundis  ut  eflent  uera  quee  facillima  erat,uniuerfum  prope  humanu 
genus  circuegit  in  ie,n5  alio  modo  qfi  ccelo  emiftusadueniftet.Trahebat  pra:tereamen/ 
tes  artificio  mirabili,uinu,pmittendo  segris,dandoq5  tepeftiue,tfi  frigidaaqua.Etquonia 
caufas  morboru  ferutari  prior  Herophilus  inftituerat ,  uini  rationem  illuftrauerat  Cleo/ 
phatus  apud  prifeos, ipfe  cognominari  fe  frigida  danda  praeferes,ut  autor  eft  M.  Varrc, 
alia  quocp  blandimenta  excogitabat,  ia  fufpendedo  ledulos,  quoru  iadatu  aut  morbos  39 
extenuaret, aut  fomnos  alliceret, iam  balineas  auidifsima  heminu  cupidine  indituedo,# 
alia  multa  didu  grata  atc£  iucunda:magna  autoritate,  nec  minore  fama ,  cum  occurriflet 
ignoto  funeri, relato  homine  ab  rogo  atcg  feruato,ne  quisleuibus  momentis  tantacouer 
fionem  fada  exiftimet.Id  folu  poffumus  indignari,unum  homine  e  Ieuifsima  gente, fine 
opibus  ullis  orfum,uedigalis  fui  caufa, repente  leges  (alutis  humano  generi  dedifte, quas 
tamen  poftea  abrogauere  multi.  Afclepiaden  adiuuere  multajquoru  cura  nimisanxiaSi 
rudis, ut  obruedi  $gros  uefte,fudorescp  omni  modo  ciendi, nuc  corpora  ad  ignes  torredi 
folesfie  afsiduo  qu^redi,  in  urbe  umbrofa,imo  uero  tota  Italia  imperatrice,tu  primu  pen 
fili  balinearu  uiu  ad  infinitu  blandiente .  Pmerea  in  quibufda  morbis  mededi  cruciatus 
detraxit,ut  in  anginis,quas  curabat  in  fauces  organo  demiflTo.Damnauitmerito&uomi  40 
riones, tunc  fupra  modu  frequetes.  Arguit  #  medicamentoru  potus  ftomacho  inimicos, 
quod  eft  magna  ex  parte  uetitu.Itaqj  nos  in  primis  qax  funt  ftomacho  utilia  fignatnus. 

Irrifio  magica  artis,#  de  lichene, eiusqj  remedio,#  faucium  Cap.  mi 

C[Vper  omnia  adiuuere  eum  magicce  uanitates,  in  tantum  eueds,  ut  abrogate  herbis 
Mfidem  eundis  poflent.Aithiopide  herba  amnes  ac  ftagna  ficcari  coiedu,tadu  daufa 
omnia  aperiri.  Achimenide  conieda  in  aciem  hoftium,trcpidare  agmina, ac  terga  uerte/ 
re.  Latacen  dari  folitam  i  Perfarum  rege  legatis ,  ut  quocunq?  uentfTent, omnium  rerum 
copia  abundarent,ac  multa  fimilia.  Vbinam  ittx  fuere,  cum  Cimbri  Teutoniq?  terribili 
Marte  ulularet, aut  cu  Lucullus  tot  reges  magoru  paucis  Iegionib.fterneretC  CurueRc/ 

mani 


H  IS  T  ORIAE  LIBER  XXVI  47* 

«ani  duces  primam  (emper  in  bellis  commerciorum  habuere  curamCCur  hercule  CxCi 
ris  miles  ad  Pharfalia  famem  (enfit,fi  abundantia  omnis  cdtingere  unius  herbse  felicitate 
poterat  C  Non  (atius  fuit  iEmilianu  Scipionem  Carthaginis  portas  herba  patefacere,^ 
machinis  dauftra  per  tot  annos  quatere  C  Siccentur  hodie  athiopide  Pontina  paludes, 
tantumq?  agri  (uburbame  reddatur  Italia .  Nam  qua  apud  eunde  Democritu  inuenitur 
compofitio  medicamenti,quo  pulchri  boniqj  8i  fortunati  gignatur  Iiberi,cur  nuncp  Per/ 
farum  regi  tales  dedit?  Miru  eUetprofeclo,hucufqj  proue&a  credulitate  antiquoru,falu 
berrimis  orta  initijs ,  fi  in  ulla  re  modum  humana  ingenia  nouiflent,atq?  non  hanc  ipfam 
medicinaab  Afclepiade  reperta,  fuo  loco  .pbaturi  eflemus  eiie&a  ultra  magos  etia.  Sed 
io  hac  eft  omni  in  re  animoru  conditio,ut  a  neceflarrjs  orfa  primum, cundla  uenerint  ad  ni/ 
miu.Igitur  demonftrataru  priore  libro  herbaru  reliquos  effedus  reddemus:  adrjciemus 
ut  quafqj  ratio  didlauerit.Sed  in  lichenis  remedns,atcp  ta  foedo  malo,  plura  undiqj  acer/ 
uabimus,quancp  no  paucis  iam  demonftratis.  Medetur  ergo  plantago  trita, qiiinquefo/ 
lium, radix  albuci  ex  aceto, ficulnei  caules  aceto  deco<fti,hibi(ci  radix  cum  glutino  &  aceto 
acri  decocta  ad  quartas.Defricantur  etia  pumice,ut  rumicis  radix  trita  ex  aceto  tlliha£& 
flosuifcicu  calce  fubadtus .  Laudatur &tithymalu  cum  refina  decotftu.Lichen  ueroher/ 
ba  omnibus  his  profertur,  inde  nomine  inuento.  Nafcitur  in  fiixofis, folio  uno  ad  radice 
lato, caule  uno,paruo, longis  folfjs  dependetibus.H^c  delet  St  ftigmata.Teritur  cu  meile. 
Eft  aliud  genus  lichenis,petris  totum  adherens  ut  mufcus,qui  Si  ipie  illinitur.Hic  &  fan/ 
io  guinem  fiftit  uulneribus  inftillatus,  Si  colledtiones  illitus.  Morbum  quoque  regium  cum 
meile  fanat  ore  illito  8i  lingua .  Qui  ita  curatur, aqua  falfa  lauari  iubentur,ungi  oleo  aroy/ 
gdalino,hortenfibus  abftinereiAd  lichenas  8i  thapfice  radice  utuntur  trita  cu  meile.  An/ 
giti£  argemonia  medetur, (umpta  ex  uino,Hy(Topum  cum  uino  decodlum  Si  gargariza 
tum,  Peucedanum  cum  coagulo  uituli  marini  aequis  partibus,  Proferpinaca  cu  muria  ex 
menis  8i  oleo  trita,uel  fub  lingua  habita, Ite  fuccus  de  quinquefolio,potus  cyathis  tribus. 
Hic&  omnib.fauciu  uitqs  medet" gargarizatus .  Verbafcu  priuatim  tofillis  in  aqua  potu. 

Ad  ftrumas,&  ad  digitos, 8i  ad  pedtus, &  ad  tufsim  medicina.  Cap.  v 

CTrumis  plantago ,  Chelidonia  cum  meile  Si  axungia :  Quinquefoliumtradix  perfo/ 
)Jlat;£  item  cum  axungia, operitur  folio  fuo  impofita-.Item  artemifia,Radix  mandrago 
K  teex  aqua.Sideritis  lata  folia, dauo  finiftra  manu  circumfofta  adal!igantur,cuftodienda 
fanatis,  ne  rurfus  fata  dito  herbariorum  (celere  (ut  in  quibufdam)  rebellet:  quod  Si  in  his 
quos  artemifia  fanaucrit, prodici  reperio:  item  in  his  quos  platago.Damafonion  quse  Si 
alceauocaturj  fub  folftitio  colledta ,  imponitur  ex  aqua  ccelefti,foliu  tritu, uel  radix  curri 
axungia  tu(a,  ita  ut  impofita  folio  fub  operiatur .  Sic  Si  ad  omnes  ceruicis  dolores  tumo/ 
resq? ,  quacunq?  in  parte.  Bellis  in  pratis  nafcitur,flore  albo,  aliquatenus  rubente.  Hanc 
cum  artemifia  illitam ,  efficaciorem  efife  produnt.  Condurdum  herba  folftitialis,flore  ru 
bro,fufpen(a  in  collo, coprimere  dicitur  ftrumas;item  uerbenaca  cu  plantagine.Digitoru 
uittjs  omnibus,  8i  priuatim  pterygijs,  quiftquefbliu  medetur.  In  pecftoris  uitrjs  uel  grauifi 
fimum  eft  tufsis ,  huic  medetur  panacis  radix  in  uino  dulci.  Succus  hyofcyami  etia  (an/ 
40  guine  excreantibus, Nidor  quocp  accenfi  tufsientibusj  Item  (cordotis  mixto  nafturtio  St 
refina, cum  meile  tufa  arida .  Facit  Si  per  fe  faciles  excreationes,  Item  centauriu  maius, uel 
fanguine  reijcientibus ,  cui  uitio  8i  plantaginis  fuccus  medetur.Et  uettonica  obolis  tribus 
in  aqua, contra  puruletas,cotracp  cruefitas  excreationes, Perfblate  radix  drachma  pon/ 
deris, cum  pineis  nucleis  undecim.Peucedani  fuccus,  pedoris  doloribus, &  acoru  fubue» 
nit,&  ideo  antidotis  mifcetur.Tufsi  daucum,Item  fcythica  herba.Ea  demu  omnibus  pe/ 
ctoris  uitrjs, tufsi  31  purulenta  excreantibus,obo!is  tribus  in  paflbi 

De  uerbafco,&  caecalia  uel  tufsilagine,&  bechio,&  faluia  ad  tufsim.  Cap.  Vi 

TOtidem  uerbafcum,  cuius  flos  aureus.  Tanta  huic  uis  eft,  ut  iumentis  etia,  non  tu f/ 
fientibus  modo  fed  ilia  quoque  trahentibus,  auxilietur  potu ,  quod  6 i  de  gentiana 

R  i  repetib 


47*  C.  PLINII  KATVRAL'  IS 


reperio.Radix  cacali*  commanducata, 8£  in  uino  madefada,non  tufsi  tantum, fed  &  faa 
cibus  prodeft.  Hyffopi  quoq?  quinqj  rami  cum  duobus  rut£  Si  ficis  tribus  decodi  thora 
cem  purgant.Tufsim  {edat  bechton,qu$  Si  tufsilago  dicitur.Duo  eius  genera, Sylueftris 
ubi  nafcitur/ubeffe  aquas  credunt,  8i  hoc  habent  fignum  aquilcges.Foiia  funt  maiufcu/ 
la  cp  edens, quinq?  aut  feptem,fubaibida  a  terra, feperne  pallida, fine  caule, fine  flore, fine 
femine,radice  tenui. Quidam  eandem  eflfe  bechion,&  alio  nomine  chamadeucen  putant. 
Huius  aridas  cum  radice  fumus  per  harundinem  hauftus  aut  deuoratus,  ueterem  fanare 
dicitur  tufsim:fed  in  fingulos  hauftus  paflfum  guftandu  eft. Altera  a  quibufda  faluia  ap / 
pellatur, fimilis  uerbafco:  coteritur  ea,  &  colata  calefit, atcp  ita  ad  tufisim  lateriscp  dolores 
bibituncotra  fcorpiones  eadem  Si  dracones  marinos  efficax.  Contra  ferpentes  quoq;  ex 
oleo  perungi  ea  prodeft.  Hyffopi  fafciculus  cum  quadrante  mellis  decoquitur  ad  tufsim. 
Ad  lateris  dolores  8C  pedoris,ad  orthopnoeas, ad  iocineris  dolorem, cordis  do/ 
lori,  pulmoni,  urinre,'  tu  fsi, pedori, ulceribus, renibus,  hepaticis,  ad  uomitiones, 

Si  ad  fingultus,pleureticis, lateri.  Cap.  vii 

LAteris  Si  pedoris  dolores  uerbaicum  cum  ruta  ex  aqua,  uettonicre  farina  bibitur  ex 
aqua  calida.  Stomachum  corroborat  fcordotis  fuccus ,  centauriu,  gentiana,  ex  aqua 
potas.Plantago  aut  per  fe  fumpta  in  cibo, aut  cu  lente  ahWue  forbitione.Vettonica  alias 
grauis  ftomacho,uitia  tamen  fanat  pota, uel  folrjs  commanducata, Item  ariftolochia  po 
ta.Agaricum  manducatu  ficcum,  ut  exinteruallo  merum  forbeatur,Nymphaaheraclia 
illita,Peucedani  fuccus.  Pfyllion  ardoribus  imponitur,uel  cotyledon  trita  cu  polenta, uel  w 
aizoum.  Molon  fcapo  eft  ftriato,  folrjs  mollibus paruis,radice  im.digitoru,in  qua  extre/ 
maallrj  caput  eft:  uocatur  a  quibufdam  lyromex  uino  ftomacho,&dyfpnce£  medetur, 
Centauriu  maius  eciigmate,Plantago  facco  uel  cibo*  Vettonica:  rufe  pondo  libra  mellis 
Attici  femuncia  ex  aqua  calida  quotidiebibentibus.  Ariftolochia  uel  agaricon,obolister 
nis  ex  aqua  calida, aut  lacte  afini  pota.  Ciffanthemos  ad  orthopnoeas  bibitur,  Item  hyf/ 
fopum,&  afthmacicis.  Peucedani  fuccus  in  iocineris  doloribus, Si  pedoris  lateris^, fi  fe/ 
bres  non  fint.Sanguine  quoq?  expuentibus  fybuenit  agaricum,uidoriati  pondere, tritu, 

&  in  mulfi  v.  cyathis  datum.  Idem  Si  amomoti  facit.Iocineri  priuatim  teucria  bibitur  re/ 
xens, drachmis  nii.in  pofc^hermna.VettoniaEdrachmaunain  aqua  calida  cyathis  hi, 
ad  cordis  uitia,in  frigida  cyathis  ii.  Quinquefolrj  fuccus  iocineris 81  pulmonis  uitijs,  fan/  M 
.guinemcp  rerjcientibus,&cuicuqp  {anguinis  uitio  intus  occurrit.Iocinerianagailides  mire 
pr  ofunt.Capnon  herbam  qui  edere, bilem  per  urina  reddunt.  Acoron  iocineri  medetur, 
thoraci  quoqj  8i  prmcordqs.  Caucon  quae  Si  ephedra,ab  alrjs  anabafis  uocata,nafcitur 
uencofo.fere  tradu,  fcandens  arborem ,  8i  ex  ramis  propendens, foliouullo, cirris  nume/ 
fota, qui  funt  iunci  geniculati,radice  pallida.  Datur  ex  uino  nigro  auftero  trita  ad  tufsim} 
fafpiria,tormina,&  forbitione  fada,in  quam  uinum  addi  conuenitjte  gentiana  madefa 
da  pridie  contrita  denarfj  pondere  in  uini  cyathis  tribus.  Geum  radiculas  tenues  habet, 
tiigras,bene  olentes.  Medetur  non  modo  pedoris  doloribus  aut  lateris, fed  Si  cruditates 
difeutit  iucundo  fapore .  Verbenaca  uero  omnibus  uifceribus  mcdetur,lateribus,pulmo/ 
nibus,iocineribus,thoraci.Pecuiiariter  autem  pulmonibus, Si  quos  ab  his  phthifistentat.  40 
Radix  herbm  confiliginis,  quam  nuper  inuentam  diximus,{uum  quidem  Si  pecoris  om/ 
uis  remedium  prasftns  eft  pulmonum  uitio,uel  traieda  tantum  in  auricula.Bibi  debet  ex 
aqua,habericp  in  ore  afsidue  fub  lingua.  Superficies  eius  herbm  an  fit  in  aliquo  ufu,ad/ 
huc  incertum  eft.  Renibus  prodeft  plantaginis  cibus, uettonic^potus,agaricum  potum, 
ut  in  tufsi.  Tripolium  in  maritimis  nafcitur  faxis,ubi  alludit  unda,  neque  in  mari,neqne 
in  ficco,folio  ifatis  crafsiore,  palmo  alto,in  mucrone  diuifo,radicealba,odbrata,cra{fa,ca 


lidi  guftus.  Datur  hepaticis  in  farte  coda .  Hxc  herba  eadem  uidetur  quibufda  quapo/ 
iiu,de  qua  fuo  loco  diximus .  Symphonia,uel  gumphena ,  alternis uiridibus  rofeistp  per 
caulem  folijs;  in  pofca  fanguinem  rerjciemibus  medetur  Jocineri  autem  herbameian' 

dryuns 


HISTORIAE  LIBER  XXVI  475 

dryum5nafceflS  in fegcte  ac  pratis ,  flore  albo  odorata.  Eius  cauliculus  conteritur  ex uino 
uetere:Item  herba  chalcetu  e  uineis  contrita  imponitur.Faciles  proflat  uomitiones  radix 
Bettonic®, ellebori  modo  mi.  drachmis  in  paffo  aut  muIfo:Hyflopum  tritum  cum  meile 
utilius  prsfumpto  nafturtio  aut  irione:  Molemonium  denarij  pondere .  Eft  8i  pfyllibuS 
lacteus  fuccus, qui  deniatus  in  gummi,fumitur  cu  meile  fupradido  pondere:pr®cipuecp 
bilem  trahit.  Rurius  fiftunt  uomitione  cuminum  fyIueftre,uettonic®  farina,  fumutur  ex 
aqua:abftergent  faftidia,  cruditates^  digerut,daucum,uettonic®  farina, ex  aqua  mulfa, 
plantago  decocfta  caulium  modo.  Singultus  hermioniu  fedat:  Item  ariftolochia.Sufpi/ 
ria  dymenos.PIeureticis  &  peripneumonicis  centaurium  maius:  item  hyflopum  bibitur; 
io  Pleureticis  peucedani  fuccus.  Halus  autem  quam  Galli  fle  uocant ,  Veneti  cotoneam, 
medetur  lateri :  Itero  renibus  conuulfisqj&  ruptis .  Similis  eft  cunil®  bubula,  cacumini/ 
bus  thymo,  dulcis,  8i  fitim  fedans,rar®  radicis,alibi  aft»f, alibi  nigrf  .Eofde  effetftus  lateris 
doloribus  habet  chamerops,myrteis  circa  caule  geminis  folqs,  capitibus  Gr®cul®  rof®s 
ex  uino  pota .  Ifchiadicos  dolores  Si  (pinse leuat  agaricum  potum ,  ut  in  tufsi :  Item  ftee/ 
chadis,  aut  uettonic®  farina  ex  aqua  mulfa. 

De  omnibus  uitijs  uentris  &  remedrjs,6C  eorum  qu®  circa  uel  intra  funt,  8£ 
deaIuofiftenda,uelfoIuenda.  Cap.  vm 

Plurimum  tamen  homininegocrj  aluus  exhibet, cuius  caufa  maior  pars  mortaliutii 
uiuit.  Alias  enim  cibos  non  tranfmittit,alias  non  cotinet, alias  non  capit,alias  no  con/ 
jo  ficit .  Eoqj  mores  uenere ,  ut  homo  maxime  cibo  pereat.Pefsimum  corporum  uas  inftat 
ut  creditor,  Si  f®pius  die  appellat.  Huius  gratia  pr®cipue  auaritiaexpetitur,huic  luxuria 
conditur,  huic  nauigatur  ad  Phafln,  huic  profundi  uada  exquiruntur:Et  nemo  uiliratetri 
eius  ®ftimat,confummationis  fceditate.Ergo  numeroflfsima  eft  circa  hanc  medicing  ope 
ra .  Siftir  eam  fcordotis  recentis  drachma  cum  uino  trita, uel  decocfta  potu.  Polemonia 
quoque  Si  dyfentericis  ex  uino  datur :  Verbafci  radix  pota  ex  aqua  duorum  digitorum 
magnitudine:  Nymph®®  heradi®  femen  cum  uino  potu:Radix  fuperior  e  xiphio,dra/ 
chm®  pondere  exaceto:Semen  plantaginis  in  uino  tritu,uel  ip(a  ex  aceto  cotfta^ut  alica 
exfucco  eius  (umpta:Ite  cu  lenticula  cotfta,uel  and®  farina  infparfa  potioni  cu  papauere 
tofto  8i  trito,ueI  fuccus  infu(us,aut  (uccus  uettonic®,  in  uino  ferro  calefadto.Eade  c celia/ 
jo  cis  in  uino  auftero  datur:his  Si  iberis  imponitur,ut  dicftu  eft.  Tenafmo  radix  nymph®® 
heradi®  euino  bibiturjPfyllium  in  aqua:  Acori  radicis  decocftum.  Aizoi  fuccus  aluu  flftit 
Kdyfenterias,  8i  tineas  rotundas  pellit .  Symphyti  radix  dylenteriam  flftit :  Item  daucfc 
Aizoura  folqs  cdtritis  ex  uino  torminibus  refiftit.  Alce®  flee®  farina  torminibus  pota  cu 
uino.  Aftragalus  folia  habet  longa  incifuris  multis, obliqua  circa  radices,caules  in.aur  mi 
folioru  plenos ,  florem  hyacinthi, radices  uilIo(as,implicatas,rubras,  pr®duras«Nafcitur 
iri  petro  fis,  apricis,  Si  rjfde  niualibus,ficut  Pheneo  Arcadi® .  Vis  ei  ad  fpiflanda  corpora. 
Aluum  flftit  radix  in  uino  pota:  quo  fit  ut  moueat  urina  repercuflo  liquore ,  ficu t  pleraqj 
qusaluum  fiftut.Sanat  Si  dyfentericos  in  uinb  rubro  tufa:  Difficile  aut  cunditur.Eadem 
gingiuarum  fuppurationi  utilifsima  eft  fotu .  Colligitur  exitu  autumni  cum  folia  amiflt, 
40  Occatur  in  umbra .  Et  ladano  fiftitur  aluus  utrocj? ,  quod  in  fegetibus  nafeitur  contufo  62 
cribrato.-bibitur  ex  aqua  mulfa:ltem  nobili,e  uino.Lada  appellatur  herba  ex  qua  Iadanu 
fit  in  Cypro, barbis  capraru  adh®refcens.NobiIius  in  Arabia.Fit  iam  etia  in  Syria  atque 
Africa, quod  toxicon  uocant.Neruos  enim  in  arcu  circudatos  lanis  trahut,adh®re(cente 
rofeida  lanugine.  Plura  de  eo  diximus  inter  unguenta.  Hoc  grauifsimu  onere  eft,duri(su 
mum  tadtu.  Plurimu  enim  terr®  colligit, cu  probet" maxime  puru,odoratu,molle,uiridei 
teiinofum.Natur®  ei,molliedi,ficcandi,cocoquendi,fomnu  alliciendi.  Capillu  fluentem 
cohibet, nigririaq*  cuftodit.  Auribus  cum  hydromelite  aut  rofaceo  infunditur.  Furfures 
cutis  S£  manantia  ulcera  fale  addito  fanat:Tufsim  ueterem  cum  ftorace  fumptum.Efficai 
cifsimu  ad  ru<ftus*  Aluu  flftit  Si  chondris,Gue  pfeudodicftatnu:  hypocifthis,orobathiori 

R  j  quibufdatri 


4*74  C>  PLINII  NATVRALIS 

qcubufdam  di&a,  malogranato  immaturo  fimilis.  Nafdtur  ut  diximus  fub  ciftho,  unde 
nomen,  hxc  arefadta  in  umbra  fiftit  aluum  ex  uino  auftero  nigrocp  utraque .  Duo  enim 
genera  eius ,cadida,&  ruffa.V fus  in  fucco,fpiflat,ficcat.Etruffa  magis  ftomachi  rheuma 
tilmos  emendat. Pota  tribus  obolis, fanguinis  excreationes.Cum  amylo  dyfenterias  po/ 
ta&infufa.Itemuerbenacaexaqua  data, aut  carentibus  febre  ex  uino  aminao:  cochlea/ 
ribus  quincp  additis  in  cyathos  tres  uini.  Lauer  quocp  nafcens  in  riuis  codita  8t  coda  tor 
minibus  medetur.Potamogeton  uero  ex  uino  dyfentericis  etiam  8t  cceliacis,  fimilis  beta 
folrjs,  minoribus  tantum  hirfutioribusq$,paulatim  fupereminens  extra  aquam,  peculia/ 
riter,refrigerat,rpiffat.Vfus  in  folrjs, cruribus  uitiofis  utilia,  8t  cotra  uiceru  nomas, cu  mei/ 
le  uel  aceto.Caftor  hanc  aliter  nouerat,  tenui  folio  uelut  equinis  fetis,  thyrfo  logo  8t  leui, 14 
in  aquofis  naicentem.Radice  fanabat  ftrumas  8i  duritias.Potamcgeton  aduerfat"  &  cro 
codiliSjitaq;  fecum  habet  eam  qui  uenantur  illos .  Aluu  fiftit  St  achillea.Eofdem  effedus 
praeftat  81  ftatice  v  i  r.caulibus,ueluti  rofe  capita  fuftines.Ceratia  uno  folio, radice  nodo 
(a  8t  magna, in  cibo  cceliacis  8t  dyfentericis  mede£Leontopodion,aIq  Ieuceoron,alp  do/ 
ripetron,alt}  thorybetron  uocant,cuius  radix  aluum  fiftit, purgatep  bile,in  aquamulfsm 
addito  pondere  denarioru  duum.Nafcitur  in  campeftri  8t  gracili  folo.Semcn  eius  potu, 

,  lymphatica  fomnia  facere  dicitur.  Lagopus  fiftit  aluum  e  uino  pota,  aut  in  febri  ex  aqua. 
Eade  inguini  adalligatur  in  tumore.Nafcitur  in  fegetibus.Multi  fuper  omnia  laudant  ad 
deploratos  dyfentericos  quinquefoliu,decocftis  in  Ia £te  radicibus  potis:8f  ariftolochiam 
uidoriati  pondere  in  cyathis  uini  tribus. Qug  ex  fupradiclis  calida  fumetur, hac  canden 
te  ferro  teperari  aptius  erit.E  diuerfo  purgat  aluum  fuccus  centaurrj  minoris,drachmain 
hemina  aquae  cum  exiguo  falis  &  aceti,  bilemqj  detrahit.  Maiore  tormina  difeutiuntur. 
Vettonica  aluu  foluit  drachmis  quatuor, in  hydromelitis  cyathis  noue .  Ite  euphorbium 
uel  agaricu,drachmis  duabus  cum  fale  modico  potu  ex  aqua,aut  in  mulfo  obolis  tribus. 
Soluit  8t  cyclaminos  ex  aqua  pota,aut  balanis  fubditis.  Ite  chamacifli  balanus.  Hyfsopi 
manipulus  deccdtus  ad  tertias  cum  fale ,  pituitas  trahit  illitus ,  uel  contritus  cum  oxyme/ 
lite  8C  falerpeliitq? uentris  animalia. Pituita  &  bilem  detrahit  peucedani  radix.  Aluu pur/ 
gat  anagallis  ex  aqua  mulfa.Item  epithymon  qui  eft  flos  e  thymo,(atureixfirnili.  Diffe/ 
rentia,qudd  hic  herbaceus  eft, alterius  thymi  albus:quidam  hippopheon  uocant;ftoma 
cho  minus  utiiis,uomitiones  minus  mouet,fed  tormina  8C  inflationes  difeutit, Sumitur# 
ecligmate  ad  pedoris  uitia  cum  meile, 8t  aliquando  iride.  Aluum  foluit, a  quatuor  drach/ 
mis  ad  fex,cu  mellis  exiguo  faliscp  &  aceti.  Quida  aliter  epithym  u  tradunt,  fine  radice  na 
fci  tenui  fimiiitudine  pallioli ,  rubens, ficcari  in  umbra,  bibi  ex  aqua  acetabuli  parte  dimi/ 
dia, detrahere  pituita  bilemq?.  Aluum  leniter  foluit  8t  nymphea  in  uino  auftero, Soluit  & 
pycnocomon, eruca  foltjs  craffioribus  8t  rarioribus,  radice  rotunda, lutei  coloris,  terram 
olete, caule  quadrangulo, modico, tenui, flore  ocimi.Inuenitur  infaxofis  locis. Radix  eius 
in  aqua  mulla  x  fj  pondere ,  8t  aluum ,  8t  bilem,  8t pituitam  exinanit.  Semen  fomnia  tu/ 
mukaofa  facit,una  drachma  in  uino  potum.Et  capnos  ftrumam  difcutit.Detrahitbilem 
poiypodion,quam  noftri  filiculam  uocant.-fimilis  enim  eft  filici.Radix  in  ufu,  pilofa,  co/ 
loris  intus  herbacei,craflitudine  digiti  minimi,acetabulis  cauernofa  ceu  polyporum  cirri,  4° 
fubdulcis,&  in  petris  nafcens,aut  fub  arboribus  uetuftis.  Exprimitur  fuccus  aqua  made/ 
fada,8i  ipfacocifa  invergitur  oleri, uel  beta,uel  malua,uel  falfameto,uel  cum  pulticula 
coquitur  ad  aluum  uel  in  febri  leniter  foluendam.Detrahit  bilem  8t  pituita,ftcmachum 
offendit. Arida  farina  indita  fcaribus  polypum  confumit.FIoret,&  femen  non  fert.  Scam 
monium  quoq?  diftolutionem  ftomachilacit,bilem  detrahit,aluum  foIuit,praterquafi 
adneiantur  aloes  drachma:  dua  obolis  eius  duobus.Eft  autem  fuccus  herbf  ab  radice  ra 
mofa,pinguibus  folrjs, triangulis, albis, radice  crafla, madida,  naufeofa.  Nafcif  pingui  # 
albo  folo .  Radix  circa  canis  ortu  excauatur,ut  in  ipfa  confluat  fuccus:  qui  fole  ficcatus,di 
geriturinpaftiiJos.Siccatur  Siipla  uel  cortex.Laudatur  natione  CoIophoniu,Myfium, 

Prienen/® 


Hl  S  t  O  R  IAfi  L  I  B  EX  XXVI  47f 

Prienenfe;  fpecie  autem  nitidum  &  quam  fimillimum  taurino  glutini,fungofum  tenuifsi 
mis  fiftuIiSjCito  Iiquefcens,uirusredolens,gummofum,linguastadlu  Iaiftefcens,quam  Ie/ 
uifsimu,cumdiluituralbefcens.Hoc  euenic8£adulterino,quodfiteruifarina&rithymaIi 
marini  fucco, in  Iudaza  fere,  quod  etiam  ftrangulatfurnptutn. Deprehenditur  guftu.  Tu 
thymalus  enim  lingua  excalfacit  bulbi  more,  nec  ante,  nec  poftea  utile .  Dedere, &  per  fe 
ex  aqua  mulfa&  fale  quaternis  obolis .  Sed  utilifsime  cum  aloe ,  ita  ut  incipiente  purga/ 
tione  tnulfiim  bibatur .  Fit  &  decodtum  radicis  in  aceto  ad  crafsitudinem  mellis ,  quo  Ie/ 
pmllinuntur.Et  caput  ungitur  in  dolore  cum  oleo.Tithymalunoftriherbam  lacflariam 
uocant ,  alrj  ladlucam  caprinam .  Narrantq?  Iadle  eius  infcripto  corpore  cum  inaruerit,  fi 
10  cinis  infpergatur,  apparere  literas,  &  ita  quidam  adulteras  alloqui  maluere  quam  codicib 
lis.  Genera  eius  multa.  Primus  cognominatur  characias,qui  &  mafculus  exift  imatur,  ra/ 
mis  digitali  crafsitudine, rubris, rugofis,quinq?  aut  fex, cubitali  longitudine,^  radice  foltjs 
pendulis, in  cacuminib.  coma  iunci.  Nafcitur  in  afperis  maritimis.  Legitur  femen  autuno 
cum  coma,  ficcatum  fole  tunditur  8£  reponitur.  Succus  uero  incipiente  pomoru  lanugine 
defra&is  ramulis  excipitur  farina  erui,  aut  ficis,  utcum  tjs  arefcat .  Quinas  autem  guttas 
lingulis  excipi  fatis  eft.Tradutcp  etiam  toties  purgari  hydropicos  fico  fumpta,quot  gut/ 
tas  ladlis  exceperit.Succus  cum  colligitur, ne  attingat  occulos  cauendum  efhFit  8C  e  foltjs 
tufis  priore  minus  efficax.Fit  8C  decodtu  e  ramis.Eft  8C  femen  in  ufu  cum  meile  decotftum 
ad  catapotia  foluends  alui  gratia  .  Semen  &  dentium  cauis  cera  includitur,  colluuntur  8£ 
io  radicis  deco&o  e  uino  aut  oleo .  iPinunt  &  lichenas  fucco ,  bibuntq?  eum  ut  purgent  uo/ 
mitiones,&  aluo  foluta,aIias  ftomacho  inutilem.T rahit  pituitam  fale  adiedto  in  potu,bi 
iem  aphronitro .  Si  per  aluum  purgari  libeat ,  in  pofca :  fi  uomitionc ,  in  paffo  aut  aqua 
tnulfa.  Media  potio  tribus  obolis  datur.  Ficos  a  cibo  fumpfifle  melius  eft.Fauces  urit  le/ 
nicer.Efl  enim  tam  feruentis  naturs,ut  per  fe  extra  corpori  impofitum,  puftulas  ignium 
modo  faciat ,  8C  pro  cauftico  in  ufu  fit.  Alterum  genus  tithymali  myrfinitem  uocant,  ait) 
caryitem,  foltjs  myrti  acutis  8£  pungentibus,  fed  mollioribus, S£  ipfura  in  afperis nafcens. 
Colliguntur  cotnx  eius  hordeo  turgefcente,  ficcat^qj  in  umbra  diebus  ix.  in  fole  inarem 
fcunr.Frudns  no  pariter  maturefcit.fed  pars  anno  fequente,8£  nux  uocatur.Inde  cogno 
men  Grseci  dedere.Demetitur  cum  mefsium  maturitate,lauatur£p,dein  fi'ccatur,6£  datur 
$o  cum  papaueris  nigri  duabus  partibus, ita  ut  fit  totum  acetabuli  modus:  minus  hic  uomi/ 
tioaibus  quam  fuperior, exteri  item .  Aliqui  fic  Si  folium  eius  dedere ,  nucem  uero  ipfam 
inmulfo  autpafTo,ueI  cum  fefama .  Trahit  bilem  &  pituitam  per  aluu.Oris  ulcera  fanat. 
Ad  nomas  oris  folium  cum  meile  eftur .  Tertium  genus  tithymali,  paralius  uocatur  fiue 
tithymalis,  folio  rotudo, caule  palmu  alto, ramis  rubentibus, femine  albo, quod  colligitur 
incipiente  uua,&  ficcatu  teritur, fumiturq?  acetabuli  menfura  ad  purgationes. Quartu  ge 
nus  heliofcopion  appellat, folrjs  portuIacae,ramulis  flatibus  i  radice  quatuor  aut  quinqj, 
rubentibus, femipedali  altitudine,fucci  plenis.Hoc  circa  oppida  nafcitur, femine  albo,  co/ 
lumbis  gratifsimo, quod  colligitur  incipiente  uua.Nomen  accipit,quoniacapitacum  fole 
circumagit.Trahit  bile  per  inrerna  in  oxymelite  dimidio  acetabulo, catteri  ufus  qui  chara 
43  cis.  Quintum  cvparifsian  uocant  propter  folioru  fimilitudinem,caule  gemino  aut  triplici 
nafcente  in  campeflribus,cui  eade  uis  qax  heliofcopio  aut  characif.Sextu  platyphylloti 
uocantialtj  corymbitem, alrj  amygdalitem  a  fimilitudine.Nec  ullius  latiora  funt  folia.Pi/ 
fces  necat, aluum  fbluit,radice,uel  foItjs,ueI  fucco  in  mulfo  aut  aqua  mulfa  drachmis  qua/ 
tuor.Detrahit  priuatim  aquas .  Septimum  dendroides  cognominant ,  alrj cobion, alrj  Ie/ 
ptophylloti,  in  petris  nafcens ,  comofifsimu  ex  omnibus  maxime  cauliculis  rubentibus^ 
8ifemine  copiofifsimu,eiufdem  effedtus  cuius  characias.Apios,ifchas,fiue  rhaphanofa/ 
gria,iucos  duos,fiue  tres  fpargit  in  terra  rubetes, foltjs  rutf.radix  cepf ,fed  amplior:quare 
quidam  rbaphanu  fylueftre  uocant.Intus  habet  mamma  candida,extra  cortices  nigros. 
Nafcifin  montofisafperis,aliquado  8i  in  herbofis.Effoditur uere,tufatp  in  fidili  mergi/ 

R  4  tat 


47$  C.  PLINII  NATVRALIS 

tur.-deiecftoc^quod  fupernatat,  reliquus  fuccus  purgat  utracg  parte, fefquiobolo  in  aqua 
mulfa.Sic  di  hydropicis  datur  acetabuli  menfura .  Infpergitur  di  arida  radicis  farina  po/ 
tionfaiutq?  fuperiore  parte  eius  uomitione  biles  extrahere ,  inferiore  per  aluu.Tormina 
difcutit  quodcunqj  panaces  di  uettonica,  pratercp  a  crudita  te.  Peucedani  fuccus  inflatio/ 
nes  di  rudius  gignit:  Acori  radix  daucumue,fi  ladluca  modo  fumatur.Ladanu  Cyprium 
potum  interaneoru  uitrjs  occurrit-.Item  gentiana:  farina, ex  aqua  tepida  faba  magnitudi/ 
ne:  Plantago  mane  fumpta  duabus  linguis ,  di  tertia  papaueris  in.uini  no  ueteris  cyathis 
im.  datur  8 i  in  fbmnu  euntibus  addito  nitro  uel  polenta ,  fi  multo  poft  cibu  detur .  Colo 
infunditur  hemina  fucci,  uel  in  febri ,  Agaricu  potum  obolis  tribus  in  uini  ueteris  cyatho 
uno, lieni  medetur:&  panacis  omniu  generum  radix  in  mulfo:Sed  teucria  prfcipue,pota  W 
arida  di  decodla  quantu  manus  capiat,in  aceti  heminis  tribus.  Ad  uulnus  illinitur  eadem 
cu  aceto:aut  fi  tolerari  non  pofsit,ex  ficu  uel  aqua:PoIemonia  bibitur  ex  uino:Vettonica 
drachma  in  oxy melitis  cyathis  tribus.  Ariftolochia  ut  contra  ferpentes. Argemonia  vir, 
diebus  in  cibo  fumpta, lienem  confutuere  dicitur:  Agaricu  in  aceto  mulfo  obolis  duobus, 
Nymphaaheradia  radix  euino  pota,8d  ipfa  confumit.Ciffanthemus,drachmabisdie 
fumpta, inuini  albi  cyathis  ii.  per  dies  xl.  lienem  dicitur  paulatim  emittere  per  urinam. 
Prodeft  di  hyffopum  cum  fico  decodlu.-Lonchitidis  radix  decodla  priufqua  femen  emit 
tat.Peucedani  quoc£  radix  decodla, &  lieni  di  renibus ,  Lien  acori  potu  confutuitur.  P w 
cordrjs  dd ilibus  utilifsima  radices .  Clymeni  femen  potu  diebus  xxx.  pondere  denarij 
in  uino  albo:  Vettonfca  farina  ex  meile  di  aceto  fcillite  pota:  Radix  lonchitidis  in  aqua,&  20 
teucrium  illinitur.Item  fcordium  cum  cera,agaricum  cum  farina  fcenigraci,uefica:  malis, 
cotrafp  calculos  grauifsimis  cruciatibus,ut  diximus,auxi!io  eft:Polemonia  ex  uino  pota: 
Item  agaricum .-Plantago  radice  uel  folqs  potis  ex  pafTo:  Et  uettonica, ut  in  iocinere  dixi 
mus:Item  ramici, pota  atcp  illita.  Eade  ad  flrangurias  efficacifsima.  Ad  calculos  quidam 
uettonica  di  uerbenaca&  ftullefolium  aquis  portionibus  ex  aqua,  pro  fingulariremedio 
bibere  fuadent .  Strangurias  difcuti  di  didlamo  certu  eft.  Item  quinquefolio  decodo  ad 
tertias  in  uino, hoc  di  enterocelicis dari atq$  illini,  utilifsimu  eft.Xiphrj  quoq?  radix  fupe/ 
rior,urina  ciet  infantibus.  Enterocelicisdatur  ex  aqua,  di  illinitur  ueficauitrjs.Peucedani 
fuccus  infantiu  ramici,&  umbilicis  eminentibus  pfyllion  illinitur.Vrina  cient  anagallides, 
acor iq?  radicis  decodlu,uel  ipfa  trita  potaqj,&  omnia  ueficf  uiria  fanat.Et  calculos  herba  $0 
8 i  radix  cotyledonisiltemq?  genitaliu  inflammatione  omne, pari  pondere  caulis,&  fetsi 
nis»8£myrrha.Ebulu  teneris  cum  folijs  tritu, ex  uino  potu, calculos  pellit:  impofituteftes 
fanat.  Erigeron  quoqj  cum  farina  thuris  di  uino  dulci,teftiu  inflammationes  fanat.Sym/ 
phyti  radix  illita  enterocelas  cohibet,genitaliu  nomas  hypocifthis  alba.Artemifiaquoqj 
datur  contra  calculos  ex  uino  dulci ,  di  ad  flranguriam.  Dolores  uefica  fedatex  uino 
nymphaa  heradia  radix.  Eadem  uis  crethmo,  ab  Hippocrate  admodum  laudata.  Eft 
autem  inter  eas  qua  eduntur  fylueflrium  herbarum.  Hanl  certe  apud  Callimachum  ap 
ponit  ruftica  illa  Hecale, fpeciescp  eft  bacis  hortenfis.  Caulis  unus  palmum  altus, Semen 
Feruens,  odoratum  ceu  Iibanotidis,rotundum ,  ficcatum  rumpitur :  habet  intus  nucleum 
candidum ,  quem  aliqui  cachryn  uocant.  Folia  pinguia ,  albicant  ueluti  oliua,  crafsiora,  40 
di  falfo  guftu :  radices  digiti  crafsitudine  tres  auc  quatuor .  Nafcitur  in  maritimis  petro/ 
fis.Eftur  crudum  codlumuecum  olere,  odorati  faporis  &  iucundi.  Seruatur  etiam  in 
muria :  pracipui  ufus  ad  flranguriam,  folio, uel  caule, uel  radice  ex  uino.Colorem  quoqj 
corporis  gratiorem  facit ,  uerum  largior  quoque  inflationes .  Aluum  foluit  decocto  uri/ 
namcp ,  di  a  renibus  dolorem  trahit .  Sic  di  althea  ficca  farina  in  uino  pota,  ftrangu/ 
riam  tollit ,  efficacius  addito  dauco ,  Lieni  quoque  utilis.  Aduerfus  ferpentes  bibitur.  Iu/ 
mentis  quoque  in  pituita,  aut  ftranguria  hordeo  infperfa  fuccurrit.  Anthyllion  eft  lenti 
fimillima ,  qua  in  uino  pota,  ueficas  uitrjs  liberat ,  fanguinem  fiftit .  Altera  eft  anthyllis» 
chamapityos  fimilis,  flore  purpureo,  odore  graui,  radice  intubi.  Vel  magis  cepaa,fimi/ 


#  ISTOR  I  AE  L  IBER  XX  V  t  477 

lis  portuIac\Tshfgri6re  radice,fed  inutili,nafces  in  littoribus  harenofis,gufl:u  amara .  Tn  ui/ 
no  cum  afparagi  radice  uefic#  plurimuprodeft.Eadeprafl:athypencon,quam  alrjcha/ 
ms:pityn,alrj  corion  appellat5oieraceo  frutice, tenui,cubitali,rubete, folio  rutf, odore  acri, 
femine  in  filiqua  nigro, maturefccnte  cum  hordeo :  natura  femini  fpiflandi ,  aluum  fiftit. 
VrinS  cict.Ad  calculos  ueficce  cum  uino  bibitur.Efl:  aliud  hypericon ,  quod  alrj  corin  ap/ 
pellant, folio  tamaricis,#  fub  ea  nafcif,  fed  pinguioribus  folrjs,#  minoribus  ac  rubenti/ 
bus, odoratum, palmo  altius, leniter  fuaue, aculeatum.  Vis  femini  excalfactoria, &  ideo  in 
flatione  facit  enteroccIicis,fed  ftomacho  no  inutile, pracipuum  ad  ftranguria,fi  exulcera 
tanonfituefica.Medetur  #  pleureticis  ex  uino  potum.  Vefica  autem  callitrichon  trita  (i 
jo  mulcum  cumino,#  data  ex  uino  albo.  Verbenaca  quoq?  folfjs  decocta  ad  tertias, uel  ra/ 
dix  eius  e  mulfo  calido  calculos  erjcit,Itemcp  perprefla ,  quae  Aretq  #  in  Illyrico  nafcitur, 
in  aqua  decocta  e  tribus  heminis  ad  unam,#  pota,Trifolium  ex  uino  fumpturo,  #  chry 
fanthemum  primum.  Anthemum  quoque  calculos  erjcit,paruis  a  radice  folrjs  quinis, cau 
libus  longis  duobus, flore  rofeo, radices  tritis  per  fe,ceu  lauer  crudum.  Silaus  naicitur  gla 
reofis  #  perennibus  riuis,cubitalis,  aprj  fimilitudine .  Coquitur  ut  olus  acidum ,  magna 
utilitate  uefica:qu£  fi  fcabiem  fentiat ,  panacis  radice  fanatur ,  aliter  inutili  ueficis.  Calca 
ios pellit  malum  erraticum,  radicis  libra  in  uini  congio  decocta  ad  dimidiastinde  hemina 
futuuntur  per  triduum.Reliquu  ex  uino  cum  fio,  #  urtica  marina ,  #  daucum,  &  planta/ 
ginis  femen  ex  uinoJEtherbafuIuiana  trita  ex  uino:  #  hac  nomen  inuetoris  habet,  nota 
20  tractantibus.urinas  ciet.Scordion  teftium  tumores  {edat.Hyofcyamum  genitalibus  me/ 
detur  Peucedani  fuccus  ex  meile, &  femen  ftranguriaz,  Agaricum  obolis  tribus  in  uini  ue 
teris  cyatho  uno ,  Trifolrj  radix  drachmis  duabus  in  uino ,  dauci  una  drachma  uel  femi/ 
niSk  Ifchiadici #  (emine  #  foliis  erythrodani  tritis  (anantur,panace  pota:#  infricata  po/ 
lcmonia,ariftolochia  decocto  folrj.  Agarico  quide  #  neruus  qui  platys  appellatur,&  ha 
merorum  dolor  lanatur,obolis  tribus  in  uini  ueteris  cyatho  uno  poto .  Quinquefolium 
iichiadicis  &  bibitur  #imponitur.Item  fcammohia  decocta  cu  hordei  farina.  Semen  hy 
perici  utriufque  bibitur  ex  uino.Sedis  uitia  #  attritus,  celerrime  fanat  plantago .  Condy/ 
loroata  quinquefolimSedetn  conueriam  cyclamini  radix  ex  aceto:  Anagaliis  cerulea  pro» 
cidentia  fedis  retro  agit: e  diuerfo  rubens  proritat.  Cotyledon  condylomata ,  #  hamor/ 
jo  rhoidas  mire  cutat.Tefhum  tumores  acori  radix  decocta  in  U!no,tritaej?  &  illita .Intertrt/ 
gines  negat  fieri  Cato,abfinthium  Ponticum  fecum  habentibus. 

De  pulegio  #argemone;  Cap.  ix 

A  Lrj  adrjciunt  #  pulegium:quod  ieiunus  qui  legerit ,  fi  poft  fe  alliget,  inguinis  dolo/ 
A  res  prohibet, aut  fedat  cceptos.Inguinaria(quam  quidaargemonen  uocat)  paiTini 
inucpribus  nafcens,ut  profit  inguinibus  in  manu  tantu  habenda  eft.  Panos  fanat  pana/ 
cescum  meile, plantago  cu  falc:quinquefoliu:perfoIata:  radix,ut  in  ftrumisntem  damafo 
«iuro:uerbafcu  cum  fua  radice  tufum,uino  afperfum,foIiotp  inuolutu,#  ita  in  cinere  cal/ 
factum, ut  imponatur  calidum.Experti  affirmauere,plurimu  referre  fi  uirgo  imponat  nu 
da,ieiuna  ieiuno,#  manu  fupina  tangens  dicat.  Negat  Apollo  pefie  poflecrelcere,  qua 
40  nuda  uirgo  reftinguatcatq;  ita  retrorfa  manu  ter  dicat, totiesq?  dclpuatambo.  Medetur 
&  radix  mandragora  ex  aqua:radicis  fcammonia:  decoctu  cum  meile:  fideritiscumadi/ 
peueteri.-uel  chryfippea  cum  ficis  pinguibus ,  #  harc  ab  inuentore  habet  nomen. 
Denymphma,  #  abftinenria#appetentiaueneris,#defatyrio 
erythrococco,#  crategi,#  fideriti.  Cap.  x 

V  Enerem  in  totum  adimit,ut  diximus, nymph^aheraclia, eadem  femelpota,  in  xls 
dies .  Infomniaquoque  ueneris  a  iciuno  pota,#  in  cibo  fumpta .  Illita  quoque  ra/ 
dixgenitalibuSjinhibetnon  folum  uenerem,fedeffluentiam  genitura:  ob  id  corpus  ale/ 
reuocetiKp  dicitur.Appetentiam  ueneris  facit  radix  e  xiphio  fuperior, data  potu  in  uino* 
Ite  qua  crethmon  agrionappHlat,#  orminos  agrios,cupoletae6tritus.Sed  inter  pauca 
•  i  mirabilis 


478  C.  PLINII  NATVRALLS 

mirabilis  eft  orchis  herba  Gue  ferapias,folrjsporri,caule  palmeo, flore  purpureo, gemina 
radice, tefticulis  Gmili,ita  ut  maior, Gue  (ut  aliqui  dicunt)  durior, ex  aqua  pota  excitet  libi/ 
dinem:minor  Gue  mollior, e  latfte  caprino  inhibeat.Quidam  folio  fcill»efle  dicut  leuioti 
ac  minorijcaule  fpinofo.  Eiusqj  radices  fanant  oris  ulccra,thoracis  pituitas, aluum  fiftunt 
e  uino  pot» .  Concitatricem  uim  habet  fatyrion.Duo  eius  genera:  una  longioribus  folrjs 
quam  olete,  caule  quatuor  digitorum  flore  pupureo, radice  gemina  ad  formam  hominis 
teftium,  alternis  annis  intumefcente  ac  refidente.  Altera  fatyrion  orchys  cognominat'',  & 
fcemitia  eflfe  creditur .  Diftinguitur  internodrjs  di  ramoGore  frutice ,  radice  fafcinis  utili 
Nafcitur  fet£  iuxta  mare.  H»c  tumores,  di  uitia  partiu  earum  erumpentia, cu  polenta  illi/ 
ca  fedat,  uei  per  fe  trita .  Superioris  radix  in  latte  ouis  colonica  data.ncruos  intendit:  ea/ 
.dem  ex  aqua  remittit.  Gr»ci  fatyrion,  folrjs  lilrj  rubri  minoribus,  &  tribus  non  ampliuse 
terra  exeutibus  tradunt, caule  leui,cubitali,nudo,radice  gemina,cuiusinferiorpars&roa 
ior  mares  gignat,  fuperior  ac  minor  fceminas:  Et  aliud  genus  fatyrrj  (erythraicon  appel/ 
lant)  femine  uiticis  maiore,  ieui:  dura: radicis  cortice  rubro  intus  albu  includi,fapore  fub/ 
dulce:fere  in  montoGs  inueniri.  Venerero,etiam  G  omnino  manu  teneatur  radix,  ftimula 
ri,adeo  G  bibatur  in  uino  au  flero.  Arietibus  quoqs  8i  hircis  iegnioribus  in  potu  dari.Eta 
Sarmatis  equis ,  ob  afsiduum  laborem  pigrioribus  in  coitu ,  quod  uitium  profedamum 
uocant.  Vim  eius  reftinguit  aqua  mulia,  aut  ladtuca  fumpta.In  totu  quidem  Graci,cutn 
concitationem  hanc  uolunt  Ggnificare,fatyrion  appellant, Gc  di  crategin  cognominantes 
Si  thelygonon, quarum  femen  teftium  Gmile  eft.Tithymali  quoqj  ramorum  medullam  a 
habentes, ad  Venerem  proniores  fieri  dicuntur.  Prodigiofa  funt  qu»  circa  hoc  tradidit 
Theophraftus,  autor  alioqui  grauis,feptuageno  coitu  durare  libidinem  contadlu  herbse 
cuiufdam ,  cuius  nomen  fpeciemqj  non  pofuit .  Sideritis  adalligata  uarices  minuit,&(i/ 
ne  dolore  pr»ftat .  Podagr»  morbus  rarior  folebat  efle ,  non  modo  patrum  auorumqj 
memoria, uerum  etiam  noftra,peregrinus  di  ipfe.Nam  fi  Itali»  fuiflet  antiquitus,Latinu 
nomen  inueniflet .  Infanabilis  non  eft  credendus :  quippe  quoniam  di  fponte  definit  52 
in  pluribus  cura.Medentur  panacis  radices  cum  uua  pafla,(uccus  hyofcyami  cum  farina 
«ei  femen.-fcordion  ex  aceto, iberis  uti  duftum  eft.  Verbenaca  cum  axungia  trita,cyclami/ 
ni  radix, cuius  decochim  di  pernionibus  prodeft.  Podagras  refrigerat  radix  e  xiphio, fe/ 
men  e  pfyllio,  cicuta  cum  lithargyrio  aut  axungia,aizoum  in  primo  impetu  podagra  rn/  5« 
bentis,hoc  eft,calid».  Vtrilibet  uero  couenit  erigeron  cum  axungia, plantaginis  folia  tri/ 
ta  addito  fale  modico,argemonia  tufa  ex  rnellc .  Medetur  &  uerbenaca  illita,autii  pedes 
macerentur  in  eius  decocfco.Et  lappago, fimilis  anagallidi,nifi  eflet  ramofior  ac  pluribus 
folrjs  afpera,rugofa,  afperioris  fucci,grauis  odoris:qu»  talis  eft,molIugo  uocatunfiffiilis, 
fed  afperioribus  folrjs, afperugo.Superioris  fuccus  expreflus  pondere  xi.denariorum  in 
uini  cyathis  duobus  quotidie  fumitur.  Pr»cipue  uero  liberat  eo  malo  phycos  thalafsicn: 
id  eft, fucus  marinus, ladtuc»  fimilis, qui  conchylijs  (ubfternitur:no  podagr»  modo,  fed 
omnibus  articulorum  morbis  impofitus,  prius  quam  exarefiat.Tria  autem  genera  eius, 
Latum  di  alterum  longius,  quadamtenus  rubens:tertiu  crifpis  folrjs,quo  in  Creta  ueftes 
tinguntur, omnia  eiufdem  ufus.  Nicander  ea  di  aduerfus  ferpentes  in  uino  dedit.  Salu  40 
tare  eft  di  femen  eius  herb»,  quam  pfyllion  appellauimus ,  madefadlum  aqua5admixtis 
in  heminam  feminis,refin»  Colophoni»  cochlearibus  duobus, thuris  uno.Laudanturft 
mandragor»  folia  cum  polenta  tufa. 

Medie  in»  generales  de  pedibus, talis,  articulis,neruis,&  remedia  contra  morbos  qui 
totum  corpus  occupat, 8i  de  merthryda,&  uigi!rjs,&  para!yfi,&  de  febribus  frigidis, 
&febreiumentoru,&phreneticis,& cham»a<fta,&ais:oo,& igne  facro.  Ca.  xi 

T  Alis  uero  tumentibus  *  Iimus  aquaticus  cum  oleo  fubadlus,  mire  prodeft ,  Articulis 
fuccus  e  centaurio  minore ,  Idem  neruis  utilifsimus.  Item  centauris .  Vettonicacer/ 
uis  difeurrentibus  per  fcapulas ,  humeris ,  fpin» ,  lumbis  pota ,  ut  in  iocinere .  Articulis 

quinquefo 


HISTORiAE  LIBER  XXtl  ^7 

quinquefolium  impofitu.Mandragorm  folia  cum  poleta,  uel  radix  recens  rufa  cum  cucd 
mere  fylueftri,ueldccodta in  aqua  .Cubitoru  aepedum  rimis  polypodrj  radix.  Articulis 
fuccus  hyofcyami  cu  axungia.  Amomi  fuccus  cu  decodto:Ite  centuculus  deco<fla,ucl  mu 
fcus  recens  ex  aqua  obligatur  donec  inarefcat,Itelapp£eboarfie  radix  e  uino  pota.CycIa 
minos  decoda  in  aqua  perniunculos  curat, omiaq?  alia  frigoris  uitia.  Perniunculos  curat 
«cotyledon  cu  axungia, Folia  ex  batrachi©,  Epithymi  fuccus.  Clauos  pedu  extrahit  Ia/ 
danu  cum  caftoreoiuerbenaca  ex  uino .  Nunc  peraeflis  malis  quee  mebratim  fentiuntur, 
dicemus  de  his  qua:  totis  corporibus  graflantur.Remedia  autem  b^c  comunia  inuenio. 
Ante  omnes  potam  dodecatheu,de  qua  diximus.  Deinde  panacis  omnium  generu  radi 
ic  ces, peculiariter  longinquis  morbis,&  femen  interaneoru  uitrjs.  Ad  omnes  uero  corporis 
dolores  fuccu  e  fcordio,Item  uettonica, que  pota  colorem  plumbeum  corporis  priuatim 
emedat, gratiorem^  reducit.  Geranion  aliqui  myrrhin,  ali]  merthryda  appellat  .Similis 
eftcicutf3foIt]sminutioribus5&caule  breuiori,rotundo,faporis&odorisiucundi.Nofl:ri 
ficeam  tradunt. Graeci  folijs  candidioribus  paulo  cp  malus,  caulibus  tenuibus, pilofis,ra 
mofam  ex  interuallis  binum  palmoru ,  Si  iri  his  folqs ,  ihter  qu^fn  cacuminibus  capitula 
fintgruu.AIceru  genus  foiqs  anemones, diuifuris  longioribus,  radice  mali  modo  rotuda, 
dulci,  reficientibus  fe  ab  imbecillitate  utiliflima,&  fere  talis  ueraeft.  Bibitur  contra  phthi 
(in  drachma  in  uini  cyathis  tribus  bis  die.Item  contra  inflationes,  Si  cruda  idem  prxftat. 
Succus  radicis  auribus  medetur.  Opifthotonicis  femen  drachmis  quatuor  cum  pipere  8C. 
10  myrrhapotu.Phthifin  fanat, Si  plantaginis  fuccus  fibibaf,&  ipfadecoda.In  cibo  cu  fa/ 
le «  oleo, a  fomno  matutino  refrigerat.Eade  datur  his, quos  atrophos  ubcat,interpofiris 
diebus.  Vettonica  phthificis  ecligmate  cum  meile  fabee  magnitudine:Agaricu  potum  du 
obus  obolis  in  paflo,ueI  daucon  cu  centaureo  maiore  in  uino.Phagedcenis,quod  nemeti 
line  modo  exedentium  eft,8£  alias  ulceru,tithymali  medentur  cum  fefamis  fumpti.  Intec 
mala  uniuerfi  corporis  uigilif  funt  plerifcp.Haru  remedio  moftratur  panaces, dymen  os, 
ariftoIoehia,&  odore,  8i  perudlo  capite.AiSou  fiue  fedum,fi  inuolutu  pano  nigro,igno/ 
tantis  puluino  (ubi]ciatur:  81  cenothera  fiue  onuris  hilaritate  afferens  in  uino ,  amygdahV 
ceofoliojflore  rofaceo,fruticofa, longa  radice, &  cum  ficcata  cft  uinu  olenfce.Hax  in  pota 
data  feras  quoq?  mitigat.Cruditates  qug  naufea  faciut, digerit  uettonica.Eade  pota  a  cce 
}o na  conco&ione  facit, in  oxymelitis  cyathis  tribus  drachma:  podere,^  crapulam  difeutir. 
Item  agaricu  poft  cibos  in  aqua  calida  potu.Paralyfin  uettonica  fanare  dicitur.Ite  iberis 
utdidum  eft.Eadem  8C  torpetibus  membris  prodeft.Item  argemonia, omnia  quee  per  i/ 
ditentur  fecari  difeutiendo. Comitiales  fanant  panacis, quam  heracliam  diximus,radices 
pots  cum  coagulo  uituli  marini,  ita  ut  fint  panacis  tres  partes :  plantago  pota :  uettonica 
inoxymelite  drachma, uel  agaricum  obolis  tribus :  folia  quinquefolfj  ex  aqua.  Sanati 
archesoftis ,  fed  cum  aminteo  pota .  Sanat  8i  baccaris  radix  arida  in  puluerem  contrita, 
cyathis  tribus  cum  coriandro  in  aqua  calida.Et  cetunculus  trita  in  aceto,  aut  meile,  aut  ift 
aqua  calidatuerbenaca  ex  uino  pota,hyflopibacca:  ternse  contrita,  &  inaqua  pot mdie/ 
bus  fedecim :  peucedanu  cum  coagulo  uituli  marini  aquis  portionibus  potum  quin<q?fo/ 
4°  It]  cotrita  folia  ex  uino  pota  diebus  xxx  i.uettonica  farina  pondere  xif].cum  aceri  fcil/ 
litici  cyatho, mellis  attici  uncia : fcaromonium  obolis  duobus  cum  caftorei  drachmis 
quatuor.  Febres  frigidasleuioresfacitagaricum,  potum  in  calida  aqua :  tertianas  fideri/ 
tis  cum  oleo.  Item  ladanum ,  quod  in  fegetibus  nafcitur,contufum ,  Plantago  ex  aqua 
mulfa,  duabus  horis  ante  acceflionem  pota  binisdrachmis.-uelfuccusradicis  madefa> 
uel  tufis :  uel  ipfa  radix  trita  in  aqua  ferro  calefacfla .  Quidam  ternas  radices  in  tribus 
cyathis  aqua:  dedere .  Iidem  in  quartanis  quaternas  fecerunt .  Bugloflo  inarefeente ,  fi 
quis  medullam  e  caule  eximat, dicatq?  ad  quem  liberandum  febre  id  faciat,  &  alliget  ei  fe 
ptem  folia  ante  acceflionem, aiunt  i  febre  liberari.Itemcp  uettonicadrachmam,in  aqua' 
mulfie  cyathis  tribus, uel  agaricum, maxime  in  his  febribus,  qua:  cum  horrore  ueniunt. 


48°  C.  PLINII  NATVRALIS 

Quinquefolrj  Folia  quidam  terna  tertianis  dedere ,  quaterna  quartanis, plura  ceteris ,  aifj 
omnibus  oboiis  tribus  cum  pipere  ex  aqua  mulfa.  Verbenaca  quidem  &  iumentorum 
febribus  in  uino  medetur :  fed  in  tertianis  a  tertio  geniculo  incila,  quartanis  a  quarto.  Bi/ 
bitur  Si  femen  hy-perici  utriufqj  in  quartanis,  8i  horroribus  uettonica  farina, qu$  omnes 
borrores  coercet:ltepanaces,adeo  excalfadioria  natura ,  ut  per  niuem  ituris  bibere  id,ac 
perungi  eo  pr§cipiant,Et  ariftolochia  perfrictionibus  refiftit.Phreneticos  fomnus  fanat, 
qui  contingit  peucedano  ex  aceto  capiti  infufo,anagal!idum  lucco.  E  diuerfo  lethargicos 
excitari  labor  efl: ,  hoc  prteftante  (ut  perhibent)  ex  aceto  naribus  ta&is  peucedani  fucco. 
Contra  infanias  uettonica  bibitur.Carbunculos  rumpit  panaces.Sanat  uettonicce  farina 
ex  aqua, aut  brafsica  cu  thure, frequenti  potu  calida:  uel  e  carbone  in  conlpedlu  extin&o  «o 
fauilla, digito  fublata  Si  illita,uel  plantago  tufa.Tithymalus  characites  hydropicos  fanat 
Panaces ,  plantago  ineibo,cum  prius  pane  ficcum  ederint  fine  potu:  uettonica  drachmis 
duabus  in  duobus  cyathis  uini  aut  mulfi:  uel  agaricum,uel  lemen  lonch itidis, duabus  lin/ 
gulis  ex  aqua  potu:  plylliu  ex  uino :  anagallidum  liiccus:  cotyledonis  radix  e  mulfo:ebuli 
recentis  radix,  exculfa  tantum,  nec  colluta,  quantum  duo  digiti  comprehendant, ex  uini 
ueteris  calidi  hemina:  trifolrj  radix  drachmis  duabus  in  uino:tithymalum,platyphyl!on 
cognomine,  lemen  hyperid,quod  coris  appellatur:acte,quam  quidaefleebulumputat, 
.radice  contrita  in  uini  cyathis  tribus ,  fi  febris  abfit,  uel  femine  ex  uino  nigro:  Item  uerbe/ 
naca ,  fafciculo  manus  plenx  decodta  in  aqua  ad  dimidias,  Pracipue  tamen  chamsadz 
fuccus  aptilfimuscreditur.  Eruptiones  pituita:  emendant,pIantago,cyclamini  radix  cum  » 
melle:ebuli  folia  contrita, Si  e  uetere  uino  impolita  etiam  boam  fanant, id  eft,rubetespa/ 
pulas.  Pruriginem  fuccus  ftrychni  illitus.  Igni  facro  medetur  aizoum.-foliatrita  cicutas 
mandragora:  radix .  Siccatur  in  aere  ut  cucumis, primoc^  fuper  muftu  fuipenditur,mox 
in  fumo,  dein  tundifin  uino  aut  aceto.Prodeft  Si  uino  myrteo  fouere:menta  fextas,uiri 
fulphuris  uncia ,  ex  aceto  fimul  trita :  fuligo  ex  aceto .  Ignis  lacri  plura  funtgenera ,  inter 
q  use  medium  hominem  ambiens,  qui  zo  Iter  appellatur,  Si  enecat  fi  cinxerit.Medetur 
plantago  cum  creta  cimoIia,&  periftereos  per  fe:radix  perfolats.  Alijs  qua  ferpur,cotyi' 
ledonis  radix  cum  mullo:aizoum:fuccus  linozoftis  ex  aceto* 

Ad  luxata  membra, Si  contra  morbum  regiu,  Si  contra  furunculos, Si  fiftii 
las,  8i  inflationes.  Si  ambultionem ,  Si  contra  alios  morbos,  ad  neruos,  ad 
fanguinem.  Cap.  xii 

T>  Adix  polypodrj  illita,Iuxatis  medetur .  Doloremc^  Si  tumores  tollut  femen  pfylltj, 
■CVfoIia  plantaginis  tufa,fale  modico  addito:uerbalci  lemen  ex  uino  decodtum  k con/ 
tritu :  cicuta  cum  axungia.Folia  ephemeri  tuberibus  atej  tumoribus  illinutur, qua  etiam 
dum  difeuti  polfunt.  Morbum  regium  in  oculis pracipue  mirari eft,  tenuitate  illam  den/ 
fitatemqj  tunicularu  felle  lubeunte.  Hippocrates  i  leptimo  die  in  febre, mortifera  Ggnu 
.  cfle  docuit.Nos  fcimus  uixilfe  aliquos  etiam  ab  hac  delperatione.Fit  uero  Si  citra  febres, 
impugnatur^  centaurio  maiore(ut  diximus)poto,uettonica,agarici  obolis  tribus  ex  uini 
ueteris  cyatho:Item  uerbenaca  folio,oboIis  tribus  ex  uinicalidihemina  quatriduo. Sed 
celerrime  quinquefoiq  luccus  medetur  tribus  cyathis  potus  cum  fale  8i  meile.  Cyclami/  4° 
ni  radix  drachmis  tribus  bibitur  in  loco  calido ,  Si  a  perfrictionibus  tuto  i  fudores  enim 
felleos  mouet :  Folia  tufsilaginis  ex  aqua :  Semen  Iinozoltis  utriufcp  iniperlum  potioni, 
uel  cum  abfinthio, aut  cicere  decodtu:  hyflbpibacctecu  aquapot^:Lichen  herba  fi  cum 
(umitur  cetero  olere  abltineatur :  Polytrix  in  uino  data  j  ftruthion  in  mulfo.  Pafsim  8£  in 
quacuncp  parte  ac  maximo  incommodo  nalcuntur,  qui  furunculi  Uocantur,mortifemm 
aliquando  malum  cofedtis  corporibus .  Remedio  funtpycnocomi  folia  trita  cu  polenta, 

G  nondum  caput  fecerint.Difcutiunt  Si  folia  ephedri  illita.Fiftute  quoque  in  omni  parte 
ferpunt, medicorum  uitio  male  fedtis  corporibus.  Auxilio  efl:  centaurium  minus  collyrrjs 
cum  meile  decocto  additis.-plantaginis  fuccus  infufus:  quiriquefoliu  cum  fale  Si  meile:  Ia/ 

danum 


H  I S  T  O  R  I  AE  LIBER.  XXVI  481 

<3anu  cum  caftoreo  :  cotyledon  cum  medulla  ceruina  calefa<fta,impofita:  uerbafd  radicis 
medulla  collyrtj  tenuitate  in  fiftulam  additur.-uel  ariftolochi^  radix,uel  faccus  dthymaiu 
Collectiones  inflammationes^  ianant  argemonias  folia  illita.  Duritias  52  colledtioncs 
omnes  uerbenaca,  uel  quinquefolium,  decodtum  in  aceto:uerba  fci  folia  uel  radix:hyflo/ 
putn  euino  impofitum:acori  radix,  decodlo  eius  hetbx  fouedbusiaizoum.Item  qu»  co/ 
tufa  fint, duritias^  82  finus  corporis.  Tela  omnia  infixa  corpori  extrahunt  folia  tufsilagi 
niSjdaucum,  femen  leontopodrj  tritum  in  aqua  cum  polenta .  Suppurationibus  impo/ 
nuntur  pycnocomi  folia  trita  cum  polenta,ueI  femen:  Item  orchis.  Vitia  qu»  fint  in  olstV 
bus,fatyrfi  radice  impofita,efficacifsime  fanari  dicuntur.Nom^  82  colledfiones  omnes,fu 
10  co  maris  priufquam  inarefcat,82  alceae  radix  colledliones  difcutit.Ambufta  (anaturplan/ 
tagine,arcio  ita  ut  cicatrix  fallat.Folia  eius  in  aqua  decocta  82  contrita  illinuntur.-Radices 
cyclaminicum  aizoo:  Herba  ipfa  hyperici,quod  corion  appellauimus.Neruis  82 articulis 
conuenitplantago  trita  cum  fale.Argemonia  tufa  ex  meile.  Peucedani  fucco  perungatur 
fpaftidjtetanici.Neruorum  duritiae  cegylopis  fucco.Doloribus  erigeron  ex  aceto  illinitur 
Epithymo  (pafticis  52  opifthotonicis  perungi, femine  hyperici,quod  coris  uocat'idemc^ 
bibere  prodeft.Phrynion  dicitur  etiam  abfciflfos  fanare  neruos,fi  cofeftim  imponatur  tri 
tauel  manfa.Spafticis,tremuIis,opifthotonicis  alce»  radix  bibitur  ex  aqua  mulfa.  Sic  52 
rigores  excalfacit.  Sanguinisprofluuiu  fiftit  herb»  pmoni»  femen  rubrum.Eadem  82  in 
radice  uis.Cydaminos  uero,  fi  ore  fanguis  reijciatur,fiue  e  naribus, fiue  aluo  fluat,fiue  foe 
»  minaru  utero:Item  lyfimachia  pota  uel  illita,  uel  naribus  indita:Item  plantaginis  femen: 
Quinquefolium  potum  82  illitum.Cicutae  femen  in  nares,  fi  inde  fluat, tritum  ex  aqua  im 
ditum:Aisoum,Aftragali  radix:  fiftit  62  ifchaemon,&  achillea. 

De  herba  equifeto,nymph»a,peucedano,fidedte,aIr]sqjplu 
ribus  ad  fanguine  fiftendum  utilibus,&  ftephanomeli, 82  er  i/ 
fithale,82  contra  uermes.  Cap.  xm 

EQuiietum  hippuris  a  Gr^cis  didla,82  pratis  uituperata  nobis:eft  autem  piius  terr»* 
equin»  fet»  fimilisdienem  curforum  extinguit  decocfta  fidtili  nouo  ad  tertias,quan/ 
tum  uas  capiat,82  per  triduum  heminis  pota.  Vndtis  efculentis  ante  diem  unum  interdi/ 
citur.Gr»corum  uaria  cirCa  hanc  opinio.  Alrj  pini  folrjs  fimilem,nigricantem,eodem  no/ 
p  mine  appellant,uim  eius  admirabilem  tradentes,  quod  etiam  fanguinis  profluuia  uel  ra/ 
do  ea  tantu  homine  fiftat.AIrj  hippurin,alq  ephedron,alfjanabafinuocant.Tradunt(^ 
iuxta  arbores nafci,  82 fcandentem  eas  dependere  comis  iunceis  multis  nigris,  ut  eft 
equorum  cauda ,  geniculatis  ramulis  folia  habere  pauca,  tenuia ,  exigua .  Semen  rorum 
dum,fimile  coriandro, radice  lignofa, nafci  in  arbuftis  maxime.  Vis  eius  fpiftare  corpora. 
Succus  (anguine  e  naribus  fluentem  indufus  fiftit :  Item  aluum.  Medetur  dyfentericis  in 
uino  dulci  potus  cyathis  tribus.  Vrinam  ciet:  Tufsirn,orthopnceam  fanatdtem  rupta, 82 
qu»  ferpunt.Inteftinis  SCuefic»  folia  bibutur.  Enterocelen  cohibet.Faciunt  82  aliam  hip/ 
purin,  breuioribus  82  mollioribus  Comis  candidioribus»^ ,  perquam  utilem  ifchiadicis,S2 
uulneribus  ex  aceto  impofitam, propter  fanguinem  fiftendum.  Et  nymph»a  trita  plagis 
40  imponitur .  Peucedanum  cum  femine  cuprefsi  bibitur, fi  fanguis  per  os  redditus  eft,  flu/ 
xitq?  ab  infernis.  Sideritis  tantam  uim  habet ,  ut  quamuis  recenti  gladiatoris  uulneri  ii/ 
ligata, fanguinem  claudat:  quod  facit  82  ferul»  cinis,uel  carbo :  Fungus  uero  etiam  effica/ 
cius, qui  fecundum  radicem  eius  nafcitur .  Per  nares  autem  fluenti, 82  cicut»  femen  tritum 
ex  aqua  indituq?,efficax  habetur:  Item  ftephanomelis  ex  aqua.  Vettonic»  farina  e  lacfte 
caprino  pota, fiftit  ex  hubere  fluentem:plantagoqj  contufa.Eiufdem  fuccus  uomentibus 
fanguinem  datur.  Ad  erraticum  autem  radix  perfolat»  cum  axungia  uetere  illita  proba/ 
tur:  Ruptis  conuulfisqp  ex  alto  deiedlis  centaurium  maius, gentian»  radix  trita  uel  deco/ 
fta,uel  fuccus  uettonic» ,  82  hoc  amplius  a  uocis  aut  lateris  coOtentionibus:panaces,fcor 
dion,ariftolochia,pota ;  agaricu ,  Item  contufis  62  euerfis potum  duobus  obolis  in  mulfi 


4%t  C.  PtiNII  KATVRALIS 

cyathis  tribus, aut  fi  febris  fit, in  aqua  mulfatuerbafcum  cuius  flos  fimilis  auro  eft,acorira 
dix,aizoum  omne,fed  e  maiori  fuccus  efficaciffime:Item  fymphyti  uel  radicis  decodtum: 
daucu  crudum.Erifithales  eft  flore  luteo, folfis  acanthi:  bibitur  e  uinoJtem  ehamarops: 

Et  in  forbitioe  irio, uel  plantago  omnibus  modis.Item  phthiriafi,quaSylla  didlatorcon 
fumptus  eft :  nafcunturq?  in  fanguine  ipfo  hominis  animalia  exefura  corpus  *  Refiftttur 
uuo  taminio  fucco,aut  ueratri,cum  oleo  perundtis  corporibus.T aminia  quidem  in  aceto 
decodta, etiam  ueftes  eo  todio  liberat. 

Ad  ulcera  82  plagas, 82  ad  uerrucastollendas,82depoIycnemo,  Cap.  xmi 

"T  T Lcera  multorum  funt  generum,  ac  multis  modis  curatur.  Panacis  omniu  generum 
V  radix,ex  uino  calido  illinitur  manantibus.Siccat  priuatim  quam  chironia  diximus,  i® 
Cum  meile  trita  tubera  aperit:ulceribuscp,  quo  ferpunt, deploratis  auxilio  eft  cu  aris  flo 
re, uino  temperata,  omnibus  modis,  uel  flore, uel  femine, uel  radice.  Eadem  cum  polenta 
uetuftis  uulneribus  prodeft .  Heraclion  quocp  fiderion ,  apallinaris,pfylliu>tragacantha, 
fcordotis  cum  meile  purgat.  Farina  eius  calnesexcrefcentcs  per  fe  infparfa  cofumit.PoIe 
monia  ulcera, quas  cacoethe  uocat,fanat;  Centaurium  maius  infparfum  uel  illitum:  Item 
minoris  coma  decodla  uel  trita,  uetera  quocp  ulcera  purgat  82  perfanat.Folliculi  clymeni 
recentibus  plagis  imponuntur.  Illinitur  autem  gentiana  ulceribus  quo  ferpunt, radice  tu/ 
fa,uel  decodla  in  aqua  ad  mellis  crafsitudinem,uel  fucco  .*  uulneribus, ex  ea  fadtu  lycium. 
Lyfimachia  recentibus  plagis  medetur.Plantago  omnium  generum  ulceribus, peculiari/ 
ter  fceminarum,fcnum, 82  infantium.  Igne  mollita  melior,  82  cum  ceroto  crafia  ulceru  la/  & 
bra  purgat,  nomas  flftit:  tritam  fuis  folfis  integere  oportet:Suppurariones,collccliones, 
finus  ulceru  chelidonia  quocp  ficcatur,  uulnera  adeo  ut  etiam  pro  fpodio  utarur.Eadetm 
iam  defperatiscum  axungia  imponitur.Didlamum  pota  fagitras  pellit, &  alia  tela  extra/ 
hit  illita .  Bibitur  ex  aquo  cyatho  foliorum  oboIo.Proxime  pfeudodidtamu,  Vtraqj  etfa 
fuppurationes  difcutit.  Ariftolochia  quocp  putria  ulcera  exefbfordida  expurgat  cu  mei/ 
Ie,uermesq£  extrahit:item  dauos  in  ulceribus  natos:  82  infixa  corpori  omnia, procipue  fa 
gittas,  82  offa  fradla,cum  refina.Caua  uero  ulcera  expiet  per  fe.Et  cum  iride, recentia  uul/ 
nera  ex  aceto.  Vetera  ulcera  uerbenaca,  quinquefoliu  cu  fale  Sc  meiie.Radtcespeifolata, 
uulneribus  ferro  illatis  recentibus  imponuntur:folia  ueteribus.  Cum  axungia  utrun<£,& 
fuo  folio  operitur.Damafoniumut  in  ftrumatFolia  uerbafci  ex  aceto  aut  uino.Periftere/ 
os  ad  omnia  genera,  uelcalloforum  putrefcentium  que  ulcerum  facit.  Manantia  nym/ 
phoo  heradio  radix  fanat .  Item  cyclamini  radix  uel  per  fe,uel  cx  aceto, uel  cu  melle.Ea/ 
dem  82  contra  fteacomata  efficax,  ficut  ad  ulcera  manantia  hyflfopudtem  peucedanum, 
cui  ad  recentia  uulnera  uis  tanta  eft, ut  faniem  ofsibus  extrahar.Proftant  hoc  82  anagalli 
des,  cohibent^  quas  uocat  nomas,62rheumatifmos.VtiIes82  recetibus  plagis, fedpra/ 
cipue  fenum  corpori.Cum  ceroto  apoftemataS2ulceratetra,foIia  mandragora  recentia, 
radix  uulnera  cum  meile  aut  oleorcicuta  cum  filigine  mixta  mero :  Aizouherpetasquo/ 
que  82  nomas, ac  putrefcentia:ficut  erigeron  uerminofa:Recentia  autem  uulnera aftraga 
li  radix ,  82  uetera  quoque  ulcera  purgat  hypocifthis  utracp.  Leontopodfi  femen  tritu  in 
aqua,82  cum  polenta  illitum,fpicula  fagittarum  extrahitdtem  pycnocomt  femen.Tithy/  44 
malus  characias  fucco  gangrenas,phagedonas,putria,uel  decodlo  ramorum  cum  polen 
ta  82  oleo:orchis  radices,  hoc  amplius  82  cacoethe  ex  aceto  cu  meile  ficco  82  recentes.per 
fe  cenothera  efferentia  fefe  ulcera  fanat .  Scythicauulnera  curant .  Ad  carcinomata ,  at/ 
gemonia  ex  meile  efficacifsima  eft.  Vulneribus  profanatis  afphodeli radix  decodla, 
ut  diximus ,  trita  cum  polenta  82  illita ,  quibufcunque  uero  apollinaris.  Aftragali  radix  in 
puluerem  trita,  humidis  ulceribus  prodeft :  Item  callitrix  decodla  in  aqua .  Priuatim  ue/ 
ro  fis  quo  calceamento  fadla  fint  uerbenaca, necnon  82  lyfimachia  contrita,ac  nytrpbaa 
arida  infriata .  Polytrix  inueteratis  fifdem  utilior.  Polycnemon  cunilo  bubula  fimilis 
eft, femine  pulegfi, furculofa, multis  geniculis,corymbo  odorato, acri  82  dulci  cdore,  qua 


historiae  LIBER  XXVI  48J 

ferro  fa&is  uulneribus  comanducata  imponitur, quinto  dic  foluitur .  Sytnphyton  ad  ci/ 
catrice  celerrime  perducit:Item  fideritis.  H xc  imponitur  ex  meile.  Verbafci  femine  ac  fo 
lr|s  ex  uino  decodlis  ac  tritis,  omnia  corpori  infixa  extrahuntur.-Item  mandragora:  folrjs 
cum  polenta:CycIamini  radicibus  cum  melle.Triflaginis  folia  in  oleo  c6trita,r)S  maxime 
adhibentur  ulceribus, qu£  ferpunt:Et  alga  in  meile  trita.  Vettonica  ad  carcinomata,#  me 
lanias  ueteres  addito  fale.  Verrucas  tollit  argemonia  ex  aceto ,  uel  batrachrj  radix, qua 
&  ungues  fcabros  aufert.  Linozoftidis  utriufq*  folia  uel  fuccusillitus.  Tithymali  omnes* 
genera  uerrucarum  omnium:item  omnia  pterygia, uarosq?  tollunt.Cicatricescu  elegan/ 
tiaad  colorem  reducit  ladanum. 

io  De  pluribus  experimetis  ad  mulieru  menfes  #  uulua:  morbos, #  partus  etjcfen 

dos  5C  continendos,  #  cutis  in  facie  uitia ,  8t  capillum  tingendum  #  tollendum, 

8C  quadrupedum  fcabiem.  Cap.  xv 

A  Rtemifiam  81  elelifphacum  alligatas  qui  habeat  uiator, negatur  Iafsitudinem  fenti/ 
Xxre.Muliebribus  morbis  medet"  maxime  in  uniuerfum  paon  ix  herba  femen  nigru 
ex  aqua  mulfa.Eade  #  in  radice  uis  menfes  ciet.  Panacis  femen  cum  abfinthio  menfes  8£ 
fudores.Scordotis  potu  8t  illitu .  Vettonica  drachma  in  uini  cyathis  tribus  bibitur  cotra 
omnia  uuluarum  uitia  aut  qua  a  partu  fiut,  Menfes  nimios  fiftitachillea  impofita,  #de/ 
coelum  eius  infidentibus.Mamis  imponitur  hyofcyami  femen  ex  uino  docis  radix  e  cata 
plafmate.Ec  mamis  etiachelidonia.oecundas  morantes, uel  partus  emortuos, radices  pa 
ti  nacis  appofita  extrahunt.  Ipfum  panaces  in  uino  potum  uuluas  purgat,  appofitumq? 
cum  melle.PoIemonia  pota  ex  uino, fecundas  pellit.-nidore  purgat  uuluas.Centaurrj  mi/ 
noris  fuccus  potu,  fotucj?  menfes  ciet.Item  maioris  radix,in  uulua  doloribus  rjfdem  mo/ 
disprodeft.Derafa  uero  8C  appofita,extrahit  partus  emortuos.Plantago  imponitur  in  Ia 
na  in  dolore  uulu^iin  ftrangulatu  bibitur.Sed  pracipua  diclamo  uis  cft.Menfes  ciet, par 
tus  emortuos  uel  tranfuerfos  erjcit :  Bibitur  ex  aqua  folioru  obolo ,  adeo  ad  hac  efficax, 
ut  ne  in  cubiculum  quidem  pragnantium  inferatur.Nec  potu  tantum, fed  8C  illitu  8C  fufriV 
tu  ualet.Proxime  pfeudoditflamum.Sed  menfes  ciet  cum  mero  decodlu  pondere  dena/ 
rij.  Plurimis  tamen  modis  arift olochia  prodeff ,  nam  #  menfes  #  fecundas  ciet.*#  emor/ 
tuos  partus  extrahit,  myrrha  #  pipere  additis,pota  uel  fubdita.  Vuluas  quocp  prociden 
?o  tes inhibet  fotu  uel  fufRtu,uel  fubiecflu, maxime  tenuis.Strangulatum  ab  his,menfiumq? 
difficultatem  agaricum  tribus  obolis  in  uini  ueteris  cyatho  potum, emendat:  Periflereos 
appofita  in  adipe  fuillo  recenti :  Antirrhinon  cum  rofaceo  #  meile .  Item  appofita  nym/ 
phaia  theflala  radix ,  dolori  medetur.  In  uino  pota  nigro  profluuia  inhibet.  E  diuer/ 
fo  ciet  cyclamini  radix  pota  #  appofita.  Et  uefica  infidentium  decocflo  medetur.  Secun/ 
das  pota  ciffanthemos  pellit, uuluam  fanat.Et  xiphrj  radix  fuperior  mefes  ciet, drachma 
ex  aceto  pota .  Peucedanum  ftrangulatus  uulua  nidore  uff  um  recreat.  Menfes  aluosqj 
pracipue  pfyllium ,  drachma  in  cyathis  tribus  aqua  mulfa  ciet,  femen  mandragora  po/ 
tum  uulua  purgat .  Menfes  ciet  fuccus  appofitus ,  #  emortuos  partus.Nimia  rurfiis  pro/ 
fluuia  fiftit  femen  cum  uino  #  fulphure.  Alui  profluuia  Gffit  #  contrahit  batrachion  po/ 
4<>  tu  uel  cibo, ardens  alias(ut  diximus)  cruda.Sed  codta  commendatur  fale  #  oleo,#  cumi/ 
no  .Daucum  #  menfes  #  fecundas  potu  facillimepellit.LadanumfufFitu  corrigit  uul/ 
uas:dolori  earum  exulcerarisqp  imponitur .  Emortua  fcammonium  pellit, potum  uel  ap/ 
pofitum .  Menfes  ciet  hypericu  utrunqj,appofitum .  Ante  alia  uero(ut  Hippocrati  uide/ 
tur)crethmos  e  uino  femine  uel  radicercortice  trahit  #  fecundas, fuccurrit  #  ff rangulatio 
nibus  ex  aqua  pota:Item  radix  e  geranio,  peculiariter  fecundis  inflammationibus^  uul/ 
uarumconueniens.  Purgat  hippuris  pota  8C  appofita  uuluas.  Polygonus  pota  menfes 
ciet  &  althea  radix.Folia  plantaginis  pellunt, item  agaricu  ex  aqua  mulfa.  Artemifia  uul/ 
ua  medetur  trita, ex  oleo  irino  aut  fico, aut  cum  myrrha  appofita.Eiufdem  radix  pota  in 
tantum  purgat, ut  partus  ene&os  extrahat.Menfes  #  fecundas  ciet  ramoru  decodlu  infi 

S  z  denti 


484  C»  PLINII  NATVRALIS 

dentibus :  Item  folia  pota  drachma .  Ad  eadem  omnia  profunt  uel  impolita  uentti  imo 
cum  farina  hordeacea.  Acoron  quocp  utileeft  interioribusfeeminarum  morbis,  &coniza 
utraq?,&  crethmos.Et  anthyllides  duae  uuiuis  utilifsim£e,torminibuscp,&  fecundaru  mo 
tx,ia  uino  potf.Callitrix  fotu  locis  medetur, albugines  in  capite  tollit, capillos  inficit  oleo 
trita.Geranion  in  uino  albo  potum,  hypocifthis  in  rubro*  profluuiu  fiftunt .  Hyfifopum 
fuffbcationes  laxat .  Radix  uerbenaes  pota  ex  aqua, ad  omnia  in  partu  aut  ex  partu  ma/ 
Ia,praeftantifsima  eft.Peucedano  quidam  mifccnt  in  uino  nigro  femen  cuprcfsi  contritu. 
Nam  femen  plyllq  deferuefadtum  inaqua ,  cum  intepuit,  epiphoras  omnes  uteri  lenit. 
Symphyton  tritu  in  uino  nigro  euocat  menfes.Partus  accelerat  fcordods  pota, drachma 
fucci  in  aqua  mulfa  cyathis  quatuor,di<flami  folia  prxchte  danf  ex  aqua.Conftat, unius  o 
oboli  pondere, uel  fi  mortui  fint  in  utero  infantes,protinus  reddi  fine  uexatioe  puerpera. 
Similiter  prodeft  p(eudodicflamum,fed  tardius:cycIaminos  adalligata:cilTanthemospo 
ta-.Vettonicce  farina  ex  aqua  mulla.  Arienogonon  &  thelygonon  herb^  funt,  habentes 
uuas  floribus  olere  fimiles, pallidiores  tamen,  femen  album  papaueris  modo.Thelygoni 
potu  fceminam  concipi  narrant .  Arfenogonon  ab  ea  femine  olear,  nec  alio  diftar.  Huius 
potu  mares  generari  perhibentur,!!  credimus.Alrj  utranq?  ocimo  fimilem  tradunt.Arfe/ 
nogoni  autem  femen  geminum  efle  teftibus  fimite.Mammaru  uitrjs  ai2oum,quod  digi/ 
tellum  appellauimus ,  unice  medetur.  Erigeron  ex  pafifo  mammas  uberiores  facit :  Son/ 
chum  in  farre  coeflu.  Quae  uero  maftos  uocatur,indita, pilos  mammarum  e  partu  nafcen 
dum  aufert, Si  tineas  in  facie,  aliatp  cudsuitia  emendat.  Gentiana, nymphaa  h eraclia  illi/  23 
ta,cyclamini  radix, maculas  omnes.  Cacalra  grana  mixta  ceree  iiquid$,extendunt  cutem 
in  facie, erugant^:  Vitia  omnia  acori  radix  emendat.Capillum  lyfimachia  flauum  facit: 
denigrat  hypericon,quod  &  cotion  uocaturdtem  ophrys  herba  denticulato  olerifimilis, 
folrjs  duobus.  Nigritiam  dat  &  polemonia,in  oleo  decodra.Pfilothru  nos  quidem  in  ma 
Iiebribus  medicamentis  tractam  us,ueru  iam  SC  uiris eft  in  ulu.Efficacifsimu  autem  habe/ 
tur  archezoftis.  Item  dthymali  fucco,uel  in  fole  cu  oleo  illito  crebro, uel  euulfispiIis.Qua/ 
drupedum  feabiem  fanat  hyfifopum  ex  oleo,  fuum  anginas  peculiariter  fideritis.  Verum 
£C  reliqua  genera  herbarum  reddamus» 

C.  PLINII  SECVNDI  NAfyRALIS  JO 

v  HISTORIAE  LIBER  XXVII 

PRO  OE  M  I  V  JI. 

Reliqua  herbarum  genera,  Ca.  1 

Reficit  ,pfecto  apud  me  certe,  tradlatu  ipfo  admiratio  antiquita 
ds:quantocp  maior  copia  herbaru  diceda  reflat, tato  magis ado 
rare  prifeorum  in  inueniendo  curam,  in  tradendo  benignitatem 
fubit.  Nec  dubie  fuperata  hoc  modo  poflet  urderi  edam  rerum 
natura  ipfius  munificetia ,  fi  humani  operis  eflet  inuendo.  Nuc 
uero  deorum  fuifife  eam  apparet, aut  certe  diuinam  etia  cum  ho  49 
mo  inueniret:eandem^  omniu  parente  SC  ge^/aifle  h^c&oftcn 
difife,nullo  u icx  miraculo  maiore,  fi  uerum  fateri  uoiumus.  Scy' 
thicam  herbam  d  Msoddis  paludibus,&  euphorbiam  e  monte  Atlante,  uitraq?  Hercu/ 
iis  columnas,  8C  ipfo  reru  natura  defectu, parte  alia  britannica  ex  oceani  infulis  extra  ter/ 
ras  pofitis :  itemq?  ^thiopide  ab  exufto  fideribus  axe,  alias  praterea  aliunde  ultro  citro/ 
que  humana  falud  in  toto  orbe  portari,  immenfa  Romanie  pacis  maieftate ,  non  homi/ 
nes  modo  diuerfis  inter  fe  terris  gendbusq? ,  uerum  etiam  montes ,  8C  excedentia  innu/ 
bes  iuga,  partusq?  eorum  &  herbas  quocp  inuicem  oftentante .  Acternu  qurefo  deorum 
fit  munus  iftud.  Adeo  Romanos,  uelut  alteram  lucem,  dedifife  rebus  humanis  uidentur. 

Deae  oni 


xxvii 


H  IS  T  G  R  I  AB  LIBER 


481 


De  aconito, 8i  panthera, qua:  extinguitur  aconito,  Cap.  n 

QEd  antiquorum  curam  diligentiamcp  quis  pofsit  fatis  uenerari,  cum  conflet  omnium 
Ouencnorum  ocyfsimum  effe  aconitu:5i  tacftis  quo q?  genitalibus  fceminini  (exus  ani/ 
malium, eodem  die  inferre  mortemCHoc  fuit  uenenu,quo  intereptas  dormientes  a  Cal/ 
furnio  Beftia  uxores  M.  Ctecilius  accufator  obiecit.Hinc  illa  atrox  peroratio  eius, in  digi/ 
toeas  mortuas.  Fabula;  narrauere  e  fpumis  Cerberi  canis,  extrahete  ab  inferis  Hercule: 
ideoqj  apud  Heraclea  Pontica ,  ubi  monflratur  eius  ad  inferos  aditus,gigni,  Hoc  quoqj 
tamen  in  ufus  humanae  (alutis  uertere,  (corpionum  idlibus  aduerfari  experiendo  datum 
in  uino  calido.  Ea  eft  natura  ut  hominem  occidat,  nifiinuenerit  quod  in  homine  peri/ 
to  mat.Cum  eo  folo  collucatur, uelut  pari  intus  inuento.  Sola  heee  pugna  eft,cu  uenenum 
in  uifceribus  repetit:  Mirumq? ,  exitialia  per  fe  ambo  cum  Gnt,duo  uenena  in  homine  c5/ 
moriuntur,ut  homo  (upertit.  Imo  uero  etiam  ferarum  remedia  antiqui  prodiderunt, de/ 
monflrando  quomodo  uenenata  quoque  ipfa  fanarentur .  Torpefcunt  (corpiones  aco/ 
nitita<flu,ftupentq?  pallentes,Si  uinci  Ce  confitentur.  Auxiliatur  eis  elleborum  album, ta/ 
cfti  refoluente :  cedit^  aconitu  duobus  malis, fuo  Si  omnium.  Quod  fi  quis  illa  forte  ab 
homine  excogitati  potuifle  credit ,  ingrate  deorum  munera  intelligit.  Tangunt  carnes 
aconito ,  necantq?  guflatu  earum  pantheras ,  nifi  hoc  fieret ,  repleturas  illos  firus .  Ob  id 
quidam  pardalianches  appellauere.  At  illas  ftatim  liberati  morte,excrementorum  horni 
nisguftu ,  demonftratum.  Quod  certe  cafu  repertum  quis  dubitet?  8i  quoties  fiat  etiam 
jo  nunc  ut  nouum  nafci,quoniam  fetis  ratio  8i  ufus  inter  fe  tradi  non  pofsit. 

Quod  omnium  creaturarum  conditor  fit  deus.  Cap.  m 

T  T Ic  ergo  cafus,hic  eft  ille,  qui  plurima  in  uita  inuenit  deus.  Hoc  habet  nome  per  que 
JLJLintelligitur  eadem  81  parens  rerum  omnium  8i  magiftra  natura,  utraq?  conieclura 
pari,  fiue  ifta  quotidie  feras  inuenire ,  Gue  femper  (cire  iudicemus .  Pudendum^  rurfus» 
omnia  animalia  quae  fint  falutaria  ipfis  noffe,pra:ter  hominem.  Sed  maiores,  oculorum 
quoque  medicamentis  aconitum  mifceri,faluberrime  promuigauere, aperta  profefsione, 
malum  quidem  nullum  effe  fine  aliquo  bono /Fas  ergo  nobis  erit,  qui  nulla  diximus  ue/ 
nena,moriftrare  quale  fit  aconitum,  uel  deprehendendi  gratia.Folia  habet  cyclamini  aut 
cucumeris,  non  plura  quatuor,  ab  radice  leniter  hirfuta.  Radicem  modicam  cammaro  fi/ 
5»  milem  marino .  Quare  quidam  cammaron  appellauere ,  altj  thelyphonon ,  ex  qua  dixi/ 
muscaufa.Radix  incuruatur  paulum  fcorpionum  modo, quare  8C  (corpion  aliqui  appel/ 
iauere .  Nec  defuere  qui  myocftonon  appellare  mallent,  quoniam  procul  Si  e  longinquo 
odore  mures  necat.  Nafdtur  in  nudis  cautibus,  quas  aconas  nominant.  Et  ideo  aconi/ 
tum  aliqui  dixere,nulIo  iuxta,ne  puluere  quidem, nutriente.  Hanc  aliqui  rationem  nomi/ 
nis  attulere.  Alrj,  quoniam  uis  eadem  in  morte  effet,  qase  cotibus  ad  ferti  aciem  deteren/ 
dam ,  ftatimqj  admota  uelodtas  fentiretur. 

De  a;thiopide,8i  agerato, 8i  aloe,8S  alcea, 8i  alypo, 8i  alfina,8i  andro(ace,Si  an/ 
drofemo,  Si  ambrofia,  8i  anoni,  8i  anagyro,  Si  anonymo.  Cap.  mi 

49  A  Ethiopis  folia  habet  pholomo  fimilia,  magna  Si  multa, 8i  hirfuta  ab  radice.  Caule 
/T quadrangulum,  fcabrum,  fimilem  arcio,  multis  concauum  alis ,  femen  eruo  fimile, 
candidum, geminum, radices  numerofas,  longas, plenas, molies,  glutinofas  guftu.  Siccx 
nigrefeunt,  durantur^  ut  cornua uideri  pofsint .  Prster  iEthiopiam  nafcuntur,8i  in  Ida 
monte  Troadis,  Si  in  Meffenia.  Colligutur  autumno, Gccantur  in  fole  aliquot  diebus, ne 
(itum  fentiat.Medentur  uuluis,pota:  in  uino  albo,ifchiadicis,pIeureticis,faucibusfcabris, 
decocla:  potu  dantur.  Sed  qua;  ex  iEthiopia  uenit  eximia  eft,atqj  ilico  prodeft.  Agera/ 
ton  ferulacea  eft ,  duoru  palmorum  aItitudine,origano  fimilis,  flore  bullis  aureis.  Huius 
ufe  nidor  urinam  ciet,  uuluamtp  purgat,  tanto  magis  infidentibus.Caufa  nominis  non 
hsc ,  fed  quoniam  diutifsime  non  marcefeit.  Aloe  fcilte  fimilitudinem  habet,  maior,  Si 

S  5  pinguio 


48«  C.  PLINII  NATTRALIS 

pinguioribus  folrfs  ex  obliquo  ftriata.  Caulis  eius  tener  eft, rubes  medius ,  non  diflimilis 
antherico:radice  una, ceu  palo  in  terram  demifta,graui  odore, guftu  amara.Laudatittma 
ex  India  affertur, fed  nafcitur  8C  in  Afia:no  tamen  ea  ututur,mfi  ad  uulnerarecetibusfo/ 
Itjs, mirifice  enim  coglutinat,uel  fucco.Ob  id  in  turbinibus  cadorum  eam  ferunt,  utaiso/ 
una  maius. Quidam  8C  caulem  ante  maturitatem  feminis  incidunt  Caeci  gratia,aIiqui&fo 
Jia.Inuenitur  &  per  fe  lachryma  adh«rens.Ergo  pauimentanau  ubi  fata  fit,cenfent,ut  Ia 
chryma  no  abforbeatur.Fuere ,  qui  traderent  in  Iud«a  fuper  Hierofolyma  mc*tallicaeius 
naturam, fed  nulla  magis  improba  eft,neqj  alia  nigrior  eft,authumidior.  Eritergoopti/ 
ma  pinguis  ac  nitida,rufficoloris,friabilis,ac  iocinerismodo  coacfta, facile  liquefcensJm/ 
probanda  nigra  8C dura,harenofa  quoque  qu«  8C  guftu  intelligitur.Gummi  adulteratur  <9 
&  acacia.Natura  eius  fpiffare,  denfare,&  leuiter  calfacere .  Vfus  in  multis,  fed  principalis 
aluum  fo!uere,cum  pene  fola  medicamentorum  quas  id  pr«ftant,  c  ©firmet  etiam  ftema 
chum  jadeo  non  infeftet  ulla  ui  contraria.Bibitur  drachma.  Ad  ftomachi  uero  diifolutio/ 
nem, in  duobus  cyathis  aqute  tepida  uel  frigidas, cochlearis  menfura,bis  ter  ue  in  dieex  in 
teruallis,ut  res  exigit.Purgationis  etiam  caufa  plurimum  tribus  drachmis.EfficariorjG  po 
ta  ea  fumatur  cibus.Capmum  fluentem  continet  cum  uino  auftero ,  capite  in  fole  contra 
capillum  peruncfto.Dolore  capitis  fedat  temporibus  8C  fronti  impofita  ex  aceto  &  rofa/ 
teo,  dilutiorqs  infufa .  Oculorum  uitia  omnia  fanari  ea  ccnuenit ,  priuatiim  prurigines  & 
fcabiem  genarum:Item  infigrtitaacliuidajiilitacummeile,  maxime  Pontico.  Tonfilias, 
gingiuas,&  omnia  oris  ulcera.Sanguihis  excrcationes,fi  modica:  fint,drachm«  pondere  io 
ex  aqua.-fi  minus ,  ex  aceto  pota .  Vulnerum  quoque  fanguinem ,  8C  undecunque  fiuetv 
tem  fiftit  per  fe ,  uel  ex  aceto .  Alias  etiam  eft  uulneribus  urilifiima ,  ad  cicatricem  perdu/ 
cens.Eadem  infpergitur  exulceratis  genitalibus  uiroru,  condylomatts,rimisc^  fedis  alias 
ex  uino, alias  ex  paffo, alias  Occa  per  fe,ut  exigit  mitigada  curatio, aut  coercenda.Hftnor 
rhoidum  quocp  abundantiam  leniter  fiftit.Dyfenterue  infunditur.Et  fi  difficilius  conco/ 
quahtur  cibi,bibitur  A  ccena  modico  interuallo.  Et  in  regio  morbo  tribuS  obolis  ex  aqua. 
Deuoratur  pilula:  cum  mellis  decocftojaut  refina  cerebinthina,ad  purgada  interiora.Di/ 
gitorum  pterygia  tollit.Oculorum  medicametis  lauatur ,  ut  quod  fit  harenofiflimu  ftrb/ 
fidat.  Aut  torretur  in  tefta,pennaep  fubinde  uerfatur,ut  poffit  «qualiter  torreri.  Alcea 
folia  habet  fimilia  uerbenac«,quf;&  periftereonccgnominatur,caules  tres  aut  quatuor,  > 
foliorum  plenos, florem  rofx, radices  albas, cum  plurimu  fex,cubitales, obliquas,  Nafci/ 
tur  in  pingui  fbIo,hec  ficco.  V fus  radicis  ex  uino  uel  ex  aqua  dyfentericis,  aluo dt«,  &  ru/ 
ptis,conuuIfis .  Alypon  cauliculus  eft  molli  capite,  non  diflimilis  bet«,acre  guftaru  ac 
lentum ,  mordensqpuehementer  &  accendens  .  Aluum  fbluitin  aqua  mulfa,  addito faie 
modico.  Minima  potio  duarum  drachmarum,media  quatuor, maxima  fex,eapurg2tio 
ne  quibus  datur  e  gallinaceo  iure.  Alfine,quam  quidam  myofotonappeilaRt,Rafcitur!fl 
lucis,unde  8C  alfine  dicla  eft.Incipit  a  media  hyeme ,  arefeit  «ftate  media :  cum  prorepit, 
mufculofutii  autes  imitatur  folqs.Sed  aliam  docebimusefte  qu«iuftius  myofotis ucce/ 
tur.H«c  eadem  erat  qu«  helxine,  nifi  minor  minuscjs  hirfura  cffet.  Nafcitur  in  hords,& 
maxime  in  parietibus. Cum  teritur, odorem  cucumeris  reddit.  V fus  eius  ad  collectiones 
inflammationesq^rK  in  eadem  omnia  quas  helxine,  fed  infirmius.  Ep  /ph  oris  peculiariter 
imponitcmltem  uerendis  ulceribus^, cum  farina  hordeacea.  Succus  auribus  eiusinfun/ 
ditur.  Androfaces  herba  eft  alba, amara ,  fine  folrjs, folliculos  in  cirris  habens, &  in  bis 

femen:  Nafcitur  in  maritimis  Syri«  maxime.  Datur  hydropicis  drachmis  duabus  tufa 
aut  decosfta  in  aqua, uel  aceto, uel  uino.  Vehemerer  enim  urinas  ciet.Datur  &  podagricis 
iliiniturqj.  Idem  effedtus  eft  &  femini.  Androfasmon ,  fiue(  utalrj  appel!auere)afcyrcn, 
no  abfimile  eft  hyperico,de  qua  diximus,  cauliculis  maioribus, defioribus<^,  &  magis  ru 
betibus.Folia  alba  rut«  figura.Semen  papauerfs  nigri,  Comm  trit«  fanguineo  fuccoma 
nant.Odor  ei  refinofus.  Gignitur  in  uineis.Fere  medio  autumno  effoditur, fu fpediturq-. 


HISTORIAE  LIBER  XX7li  4$7 

Vfus ad  purgandam  aluum  tufe  cum  (emine, poreq?  matutino, uel  a  ccena  duabus  dra/ 
chmis,in  aqua  mulfa,uel  uinojucl  aqua  pura, totius  potionis  fcxtario.  Trahit  biiem:  pro/ 
deftifchiadicis  maxime .  Sed  poftera  die,capparisradicerefina2permixtam  deuorare  o/ 
portet  drachma  pondere,  iterumq?  quatridui  interuallo  eadem  facere.  A  purgatione  au 
tem  ipfa  robuftiores  uinum  bibere,infirmiores  aquam.Imponitur  8C  podagris  &ambu/ 
ftis,&  uulneribus ,  cohibens  fanguinem.  Ambrofia  uagi  nominis eft,  &  circa  alias  her/ 
basfludtuatirfruticem  unum  habet  denfum,  ramofum,  tenuem,  trium  fere  palmoru,ter/ 
tia  parte  radice  breuiorem ,  folrjs  rure.  Circa  imum  caulem  in  ramulis  femen  eft  uuis  de/ 
pendentibu5,odore  uinoiojqua  de  caufa  botrys  a  quibufdam  uocatur,ab  alrjs  artemiiia, 
jo  Coronantur  illa  Cappadoces .  Vfus  eius  ad  ea  qu«  difcuti  opus  fit.  Anonin  quidam 
ononida  malunt  uocarej  ramofam,  fimilem  fcenogreco,nifi  fruticofior  hirfutiorq?  effet, 
odore  iucundo,poft  uer  ipinofa.  Eftur  etiam  muria  condita.Recens  uero  margines  ulce/. 
rum  erodit.Radix  decoquitur  in  pofca  dolori  dentium.  Eadem  cum  meile  pota,  calculos 
pellit .  Comitialibus  datur  in  oxymelite ,  decodta  ad  dimidias.  Anagyros  quam  aliqui 
acopon  uocant,  fruticoia  eft,  grauis  odore ,  flore  oleris:femen  in  corniculis  non  bfeuibus 
gignir,fimile  renibus,  quod  durelcitper  mefles.Folia  collcdtionibus  imponuntur,difficuI 
ter (p  parientibus  adalligantur,  ita  ut  a  partu  ftatim  auferatur .  Quod  fi  emortuus  fcrere/ 
at,&  fecundx  menfcsq?  morentur, drachma  pondere  bibuntur  in  paffo  folia.Sic  8C  fufpi 
riofis  dantur:&  in  uino  uetere  ad  phalangiorum  morfus.Radix  difcutiendis  concoquen/ 
j0  disq?  adhibetur.Semen  commanducatum  uomitiodes  facit.  Anonymos  non  inuenien 
do  nomen  inuenit .  Affertur  e  Scythia ,  celebrata  Hicefio ,  non  parute  autoritatis  medi/ 
eo, item  Ariftogitoni,in  uulneribus  preclara,ex  aqua  tufa  &  impofita:  pota  uero,mamis 
precordrjscjp  percufsist  Item  fanguinem  excreantibus.Putauerunt  8Z  bibendam  uulnera 
tis.FabuIofa  arbitror  qu£  adrjciunturrrecente  ea  fi  uratur, ferrum  aut  &s  ferruminari. 

De  aparine,  &  arctio,  8£  afpleno,  &  afdepiade,  81  aftere  uel  babonio,&  afcyro 
uelafcyroide,&aphace,&deaIcibio,&alec5torolopho<>  Cap.  v 

\  Parinen  aliqui  omphacocarpon ,  alrj  philanthropon  uocant,ramofam,  hirlutam/ 
jTXquinis  fenisue  in  orbe  circa  ramos  folrjs  per  interualla :  Semen  rotundum ,  durum, 
concauum,  fubduice.  Nafcitur  in  frumentario  agro, aut  hortis  pratisue,  aiperitate  etiam 
io  ueftium  tenaci.Efficax  contra  ferpentes, (emine  poto  ex  uino  drachma:&:  contra  phalan 
gia.  Sanguinis  abundantiam  ex  uulneribus  reprimunt  folia  impofita ,  fuccus  auribus  in 
funditur.  Arction  aliqui  arcfturum  uocant :  fimilis  eft  uerbafco  folrjs, nifi quod  hirfutio 
rafunticaule  longo, molli,  (emine  cuminu  Nafcitur  in  petrofis, radice  tenera, alba, dulcfcj?» 
Decoquitur  in  uino  ad  dentium  dolorem,  ita  ut  contineatur  ore  decodtum.  Bibitur  pro/ 
pter  ifchiada  8C  ftranguriam  e  uino ,  ambuftis  imponitur  &  pernionibus .  Fouentur  ea/ 
dem  cum  radice  (emine  trito  in  uino.  Afplehum  funt  qui  hemionion  uocant ,  folrjs  tri/ 
entalibus  multis, radice  limofa,cauerno(a,ficut  filicis  candida, hirfuta:  nec  caulem,  nec  flo 
rem,nec  femen  habet.Nafcitur  in  petris, parietibus  opacis,humidis,laudatifsima  in  Cre/ 
ta.Huius  folioru  iure  in  aceto  deco(fto,per  dies  xl.  poto  lienem  abfumi  aiut:  Et  illinatur 
4°  autem  eadem  fcdante  finguItus.No  danda  fceminis,quonia  fterilitate  facit.  Afdepias  fo 
lia  edere  habet,ramos  longos,  radices  numerofas, tenues, odoratas,floris  uirus  graue,fe/ 
men  fecuridac^.Nafcit:  in  montibus.Radices  torminibus  medentur, 8C  contra  ferpetium 
ictus, no  folu  potu,fed  etia  illitu.  After  ab  aliquibus  bubonion  appellatur, quonia  ingui 
nuro  prefentaneu  remediu  eft.  Cauliculus  foifis  oblongis  duobus  aut  tribus, in  cacumi/ 
ne  capitula  ftelke  modo  radiata.  Bibitur  aduerius  ferpentes.Sed  ad  inguinu  medicina,fi/ 
niftra  manu  decerpi  iubent,&  iuxta  cinctus  alligari.Prodeft  8C  coxendicis  dolori  adalliga 
ta.  Afcyron  8C  afcyroides ,  fimilia  fune  inter  fe  8C  hyperico :  maiores  habet  ramos  quod 
afcyroides  uocatur,ferulaceos,omnino  rubentes, capitulis  paruis,Iuteis.Semen  in  calicu/ 
lispafillum,nigrum>refinofum.Com«  trire  uelut  cruentant.Qua  de  caufa  quidam  hanc 

S  4  androf» 


488  C.  PLINII  NAffRALIS 

androfsmon  uocauere,  Vfus  feminis  ad  ifchiadicos,  poti  duabus  drachmis  in  hydrome 
litis  fextario.  Aluum  foluit,  bilem  detrahit .  Illinitur  #  ambuftis.  Aphace  tenuia  admo/ 
dum  folia  habet,pufillo  altior  lenticula  eft.Siliquas  maiores  fert, in  quibus  terna  aut  qua/ 
terna  femina  funt  nigriora ,  #  madidiora  #  minora  lenticula .  Nafcitur  in  aruis .  Natura 
ei  ad  fpiflandum  efficacior  quam  lentitreliquo  uiu  eofdem  effedtus  habet .  Stomachi  al/ 
uicj?  fluxiones  fiftit  femen  decodbum.  Alcibion  qualis  eflfet  herba ,  apud  autores  non 
repperi.  Sed  radice  eius  #  folia  trita,ad  fcrpentis  morius  imponi  #  bibi  iubet:Folia  quan 
tum  manus  capiat  trita  cum  uini  meri  cyathis  tribus,  aut  radicem  drachmaru  trium  pon/ 
dere  cum  uini  eadem  menfura.  Aledtorolophos,  qus  apud  nos  crifta  dicitur,folia  ha/ 
bet  fimilia  gallinacei  crifts, plura,  caulem  tenuem,  femen  nigru  in  filiquis.  Vtilis  tufsienti/  i» 
bus  codta  cum  faba  frefla, meile  addito ,  #  caligini  oculorum.  Solidum  femen  conijcitut 
in  oculum, nec  turbat,fed  in  fe  caliginem  contrahit.Mutat  colorem,fed  ex  nigro  albicare 
incipit,#  intumeicit,  ac  per  fe  exit. 

D  alo.  Cap.  vi 

ALum  nos  uocamus,Grxci  fymphyton  petrsu,  Gmile  cunila:  bubuk,foIijs  paruis, 
ramis  tribus  aut  quatuor  i  radice, cacuminibus  thymi,furculofum,odoratu:gufta 
.  dulce,fa!iuam  ciens, radice  longa  rutila.Nafcitur  in  petris, ideo  petrsum  cognominatum: 
utilifsimum  lateribus,  lienibus,renibus,  torminibus  pedtoris,  pulmonibus,  fanguinem  re/ 
ijcentibuSjfaucibusafperis.Bibiturradixtrita,#  inuino  decodta,#  aliquando  fuperlini/ 
tur.Quin  #  comanducata  Gtim  fedat ,  prscipuec^  pulmonem  refrigerat. Luxatis  quoqj  io 
imponitur  #  conuuliis,  lieni,interaneis.  Aluum  fiftit  cotfta  in  cinere :  detradisc^  follicu/ 
lis  trita  cum  piperis  nouem  granis,  #  ex  aqua  pota.  Vulneribus  fanandis  tanta  praftan/ 
tia  eft,ut  carnes  quoq?  cum  coquuntur,  conglutinet  addita:unde  #  Grsci nomen  impo/ 
fuere.Ofsibus  quocp  fradlis  medetur. 

De  alga,#  adtea,#  de  ampelo  agria,#  abfinthio.  Cap.  vii 

A  Lga  ruffa  #  icorpionu  ictibus.  Adtea  graui  foliorum  odore, caulibus  afperis  geni/ 
culatis,  femine  nigro  ut  eders,  baccis  mollibus ,  nafcitur  in  opacis  #  alperis ,  aquo/ 
Gscp .  Datur  acetabulo  pleno  interioribus  fceminarum  morbis .  Ampelos  agria  uocatur 
herba ,  folijs  duris  cineracei  coloris,  qualem  in  fatis  diximus ,  uiticulis  longis, cailofis,  ru/ 
bentibus,  qualiter  flos  quem  Iouis flammam  appellauimus  in  uiolis ,  fert  femen  punici  }o 
mali  fimile  acinis.Radix  eius  decocta  in  aqus  cyathis  ternis,additis  uini  Coi  cyathis  duo 
bus,  aluum  foluit  leniter :  ideo hydropicis  datur.  Vulus  uitia  &  cutis  in  facie  mulierum 
emendat .  Ifchiadicos  quoqj  uti  hac  herba  prodeft,  tufa  cum  folrjs,#  illita  cu  fuccofuo. 

Abfinthq  genera  funt  plura :  Santonicum  appellatur  i  Gallis  duitate :  Ponticum  a 
Ponto ,  ubi  pecora  pinguefcunt  illo ,  #  ob  id  fine  felle  reperiuntur, neque  aliud  prsftan/ 
tius,  mukoque  Italico  amarius ,  fed  medulla  Pontici  dulcis.De  ufu  eius  conuenit,herbs 
facillima: ,  atque  inter  paucas  utilifsims,  prsterea  facris  populi  Romani  celebrats  pecu/ 
liariter .  Siquidem  Latinarum  ferrjs  quadrigx  certant  in  Capitolio,  uidlorq^  abfinthium 
bibit :  credo  fanitatem  prsmio  dari  honorifice  arbitratis  maioribus.Stomachum  corro/ 
borat ,  #  ob  hoc  fapor  eius  in  uina  transfertur ,  utdiximus .  Bibitur  #  decodtum  aqua,  40 
poftea  nodte#die  refrigeratum  fub  diuo ,  decodlis  fex  drachmis  foliorum  cum  ramis 
fuis  in  cedeftis  aquf  fextarrjs  tribus:Oportet  #  falem  addi,  Vetuftifstme  in  ufu  eft.Bibi 
tur  #  madefacfti  dilutum  :  Ita  enim  appellatur  hoc  genus .  Diluti  ratio,  ut  (quifquis  fue/ 
rit  modus  aqus)  tegatur  per  triduum,  T ritum  raro  in  ufu  eft,ficut  #  fuccus  exprefsLEx/ 
primitur  autem  cum  primum  femen  turgefcit,madefacftum  aqua  triduo,  recens,  aut 
ficcum  feptem  diebus .  Deinde  cocftum  in  sneo  uafe  ad  tertias  x.  heminis  in  aqus  fexta 
rrjs  xlv.  iterum^  percolatum  herba  lente  coquitur  ad  crafsitudinem  mellis,  qualiter 
ex  minore  centaurio  qusritur  fuccus.  Sed  hic  abfinthrj, inutilis  ftomacho  capitiqhe  eft, 
cum  fit  ille  decodtus  faluberrimus .  Nanque  aftringit  ftomachum,  bilemque  detra/ 

hit,  urinam 


I 


HISTORIAE  LIBER  XXVli  485? 

hit, urinam  ciet,a!uum  emoIIit,&  in  dolore  fanar.uentris  animalia  pe'!!ir;maiaciam  ftotra 
chi&  inflationes  difeutit  cum  fili  et  nardo  gallico, aceto  exiguo  addito.Faftidia  abfterger, 
concotftioncs  adiuuat.Cruditates  detrahit  cum  ruta,&  pipere  &  fale .  Antiqui  purgatio/ 
niscaufa  dabant, cum  marinf  aqu#  ueteris  fextario,  feminis  fex  drachmis,cum  tribus  fo 
lis,&  meilis  cyatho.Efficacius  purgat  duplicato  fale.Diiigenter  autem  teri  debet, propter 
difficultatem.Quida&in  polenta  dedere  fupradicftum  pondus,additopulegio,alijcon/ 
traparalyfin,alrj  pueris  folia  in  fico,Gc  ut  amaritudinem  falleret.Thoraccm  purgat  cum 
iride  fumptum .  In  regio  morbo  crudum  bibitur  cum  opio ,  aut  adianto.Aduerfus  infla/ 
tiones  calidu  paulatim  forbetur  ex  aqua :  Iocineris  caufa  cum  gallico  nardo:  Lienis  cum 
io  aceto, autpulte, aut  fico  fumitur.  Aduerfatur  fungis  ex  acetorltem  uifco:  Cicuta  ex  uino 
6C  muris  aranei  morfibus, draconi  marino, fcorpionibus.  Oculorum  claritati  multum  con 
fert.Epiphoris  cum  paflo  iroponitur.-fugillatis  cum  meile .  Aures  decodlum  eiusuaporis 
fuffitu  fanat:aut  fi  manat  fanies,cum  meile  tritu. Vrinam  ac  menfes  cient  tres  quatudrue 
ramuli ,  cum  gallici  nardi  radice  una ,  cyathis  aqux  vr,  Menfes  priuatim  cum  meile  fum/ 
ptum,&in  uellereappofitum.Anginisfubuenitcum  meile  et  nitro.  Epinydtidasexaqua 
fanat:Vulnera  recentia, priufqua  aqua  tangantur  impofitu.-Prmterea  capitis  ulcera.Pecu 
liariter  ilibus  imponitur,cum  cypria  cera, aut  cum  fico.Sanat  SC  pruritus.No  eft:  dandum 
in  febri.  Naufeas  maris  arcet  in  nauigationibus  potum :  Inguinum  tumorem  in  uentrali 
habitum.  Somnos  allicit  olfacftum,  aut  infeio  fub  capite  pofitum .  Veftibus  infertum  w 
i0  neasarcet.Culicesex  oleo  peruneftis  abigit,&  fumo  fi  uratur.  Atramentum  librarium  ex 
diluto  eius  temperatum, literas  d  mufculis  tuetur :  Capillum  denigrat  abfinthrj  cinis ,  un/ 
guento  rofaceoqj  permixtus .  Eft  SC  abfinthium  marinu,quod  quida  feriphium  uocant, 
prebadflimum  in  Tapofiri  Aegvpti:Huius  ramum  Ifiaci  proferre  folenne  habenttangu/ 
ilius priore, minusdp amarum,ftomacho inimicum, aluum  mollit ,  peilitep  animalia  inte/ 
raneorum.Bibitur  cum  oleo  SC  fale, aut  in  farinas  tritheftris  forbitione  dilutum  ♦  CoqukuE 
quantum  manus  capiat,  in  aqu^  fextario  ad  dimidias. 

De  baIlote,&  botrye  fruticofa,&  brabylla,&  btyo  &  bupleuro,& 
catanancc,  SC  calla,  SC  chcca,SC  cirfio,&  crategono,&  theiygono,8: 
crocodilio,etcynoforchi,8£  chryfolachano,&  cucuba!o,&  coferua; 
jo  Capi  viti 

BAIIotem  alio  nomine  melamprafion  Graeci  uocant ,  herbam  fruticofam,  angufofis 
caulibus  nigris, hirfutis,folqs  ueftietibus  maioribus  quam  marrubrj,  SC  nigrioribus, 
graue  olentibus.  Vis  eius  efficax  aduerfus  canis  morfus,ex  fale  folrjs  tritis  impofita:Irem 
ad condylomata,codtiscinere,in  folio  oleris.  Purgat  SCfbrdida  ulcera  cum  meile.  Bo/ 
trys  fruticofa  herba  eft, luteis  ramulis.  Semen  errea  totam  nafeitut ,  folia  cichorio  fimilia* 
Inuenitur  in  torrentium  ripis .  Medetur  orthopnoicis:Hoc  Cappadoces  ambrofiam 
uocant, alrjartemifiam.Brabyllalpiftandiuim  habet  cotoneimalimodo,nec  amplius 
de  ea  tradunt  autores .  Bryon  marina  herba  fine  dubitatione  eft,  lacftu cx  folrjs  fimilis, 
rugofa  ueluticontradla,  fine  caule, ab  ima  radice  exeuntibus  folrjs .  Nafcitur  in  fcopulis 
40  maxime, teftisq?  terra  comprebcnfis.Pratcipua  ficcandi  ei  {piftfandiqs  uis,  SC  coilccftiones 
omnes  inflamationesqp  cohibendi, pnecipue  podagras,  SC  quicquid  refrigerare  opus  fit* 
Bupleuri  femen  ad  idius  ferpentium  dari  repeno,fouericp  plagas  dccodta  ea  hcrba,ad/ 
icdlis  folrjs  mori  aut  origani.  Catanancen  theftalam  herbam  qualis  fit ,  d  nobis  deferibi 
fuperuacuu  eft, cum  fit  ufus  eius  ad  amatoria  tantu.  Illud  no  ab  re  eft  dixific  ad  detegen/ 
das  magicas  uanitates,elecfta  ad  h  unc  ufum  coniecftura,quonia  arefeens  cotrah  eret  fe  ad 
fpeciem  unguiu  milui  exanimati.Eade  ex  caufa  8C  cemos  Olebitur  a  nobis.  Calla  duorum 
generu  eft.  Vna  fimilis  aro.Nafcitur  in  arationibus .  Colligitur  antecp  iharefcat,  ufusq? 
eofde  habet  quos  aru.  Bibitur  quocp  radix  huius  ad  exinaniendas  aluos ,  menfes^  mu/ 
lierum:Item  caules  cum  folrjs  in  leguminibus  decodffifanant  tenafmon .  Alterum  genus 

eius  qui/ 


490  C.  PLINir  NATVRALIS 

eius  quidam  anchufam  uocant,alt)  rhinoclifiam.  Folia  ladtucse  longiora, plumola, radice 
r  ubra,qus  ignes  facros  cum  flore  polenta  fanat  impofitauocineris  autem  uitia,in  uino  ai 
bo  pota.  Circia  ftrychno  fatiuo  fimilis  eft, flore  nigro,puGIlo,paruo  femine  ut  milrj,na 
fcente  in  quibufdam  cornicuIis,radice  femipedali3triplici  ferme  aut  quadruplici3alba3odo 
rata,guftus  caliduNalciturin  apricisfaxis.  Diluiturin  uino,bibituriqjad  dolorem  uulus 
&  uitia.Macerari  oportet  in  fextarqs  tribus  quadrante  radicis  tufe  nodtem  &  diem.  Tra 
hit  eadem  potio  &  fecundas ,  femine  lac  minuitur,in  uino  aut  mulfa  aqua  poto.  Cirfion 
cauliculus  eft  tener  duum  cubitorum ,  triangulo  fimilis ,  foliis  fpinofis  circundatus.  Spi/ 
tix  molies  funt.  Folia  bouis  linguae  fimilia,  minora,  fubcandida,  81  in  cacumine  capitula 
purpurea,  qua:  foluuntur  in  lanugines.  Hanc  herbam  radicemue  eius  adalligata, dolores 14 
uaricum  fanare  tradunt.  Cratsgonon  fpicx  tritici  fimile  eft, multis  calamis  ex  una  radi/ 
ce  emicantibus,multorumc£  geniculorum  .Nafcitur  in  opacis,  femine  milii,  uehementer 
afpero  guftu :  Quod  fi  bibant  ex  uino  ante  ccena, tribus  obolis  in  cyathis  aquie  totidem, 
muIieracuir,anteconceptum  diebus  xl.  uirilisfexuspartum  futurum  aiunt.Eft  81  alia 
crat^gonos ,  quae  thelygonos  uocatur .  Differentia  intelligitur  lenitate  guftus .  Sunt  qui 
florem  crataigoni  bibentes  mulieres, intra  xl.  diem  concipere  tradant.Eadem  fanant  ul 
cera  uetera  nigra  cum  meile :  Explent  finus  ulcerum, 8C  atropha  carnofiora  faciunt3puru/ 
lenta  expurgant ,  panos  difcutiunt ,  podagras  colledtionescp  omnes  leniunt.peculiariter 
mammarum .  Theophraftus  arboris  genus  intelligi  uoluit  crat^gonon  fiue  cratsgona, 
quam  Itali  aquifolium  uocant.  Crocodilion  chamideontis  herbae  nigra  figuram  ha;  20 
bec,radicc  longa, aequaliter  craffa ,  odoris  afperi.  Nafcitur  in  fabuIetis.Pota  fanguineper 
nares  pellit  copiofum  craflumq?,atqj  ita  lienem  confumere  dicitur.  Cynoforchin  aliqui 
orchin  uocant, folrjs  ole^, mollibus, ternis,  per  femipedem  longitudinis  in  terra  ftratis,ra 
dice  bulbofa,  oblonga,  duplici  ordine,fuperiore  qus  durior  eft,&  inferiore  quae  mollior. 
Eduntur  utbulbicocli ,  in  uineis  fereinuenti.Ex  his  radicibus  fi  maiorem  edantuiri3ma/ 
res  generari  dicunt :  G  minorem  femina ,  alterum  fexum .  In  Theflalia  molliorem  in  Ia/ 
cfte  caprino  uiri  bibunt  ad  ftimulandos  coitus ,  duriorem  uero  ad  inhibendos .  Aduerfa/ 
tur  alter  alteri.  Chryfolachanum  in  pineto ,  lacftucae  fimile  nafcitur.Sanat  neruos  inci/ 
fos,fi  cofeftim  imponatur.Et  albi  genus  chryfolachani  traditur, floreo  aureo, folrjs  oleris. 
Coctu  eftur,ut  olus  molle.Herba  hac  adalligata  morbu  regiu  habentibus, sta  utfpeda/  30 
ri  ab  his  pofsit,fanari  id  malum  traditur.De  chryfolachano  nec  fatis  dici  fcio3nec  plura  re 
perio .  Nancp  &  hoc  uitio  laborauere  proximi  utiqj  herbari)  noftri,quod  ipfis  notas  u  e/ 
lut  uulgares  ftri&im  8C  nominibus  tantum  indicauere:tanquam  coagulo  terrg  aluu  fifti, 
ftranguriam  diffolui,  fi  bibatur  ex  uino  aut  aqua.  Cucubali  folia  trita  cum  aceto, ferpen 
tum  icftibus&  fcorpionum  mederi.  Quidam  hanc  alio  nomine  ftrumum  appellant, alrj 
grace  ftrychnon:Acinoshabetnigros.  Ex  his  cyathus  fucci  cum  mulfi  duobus,medetur 
lumbis:  Item  capitis  doloribus  cum  rofaceo  infufus.Ipfa  ftrumis  illita.Peculiariseftalpi/ 
nis  maxime  fluminibus  conferua,  appellata  a  conferruminando,  fpongia  aquarum  dul/ 
cium  uerius  quam  mufcus  aut  herba,  uillofe  denfitatisatque  fiftulofie.Curatum  eafcio, 
omnibus  fere  ofsibus  confradas,  prolapfum  ex  arbore  alta  putatorem  circudata  uniuer/  40 
fo  corpori ,  aquam  fuam  infpergentibus  quoties  inarefceret ,  rarocjp  nec  nifi  deficientem 
herbam  mutationis  caufa  refoluentibus,conualuiffe  uix  credibili  celeritate. 

De  cocco  gnidio ,  8Z  dipfaco,  &C  dryopteri,  8C  dryophono ,  &  elatine,  &  empe/ 
tro  fiue  calcifraga ,  &  epicadli  fiue  elleborine,  8C  epimedio ,  88  enneaphyllo ,  & 
filice ,  &  de  femore  bubulo,  8£  galeopfide  fiue  galeobdolo,  8C  glauce  fiue  euga/ 
larto.  Cap.  rx 

COcco  gnidio  color  cocci,  magnitudo  grano  piperis  maior,  uis  ardens.  Itaque  in 
pane  deuoratur,  ne  adurat  cum  gulam  tranfit.  Huic  uis  prafentanea  contra  cicu/ 
tara.  Siftit  aluura,  D/pfacos  folia  habet  laduca:,  bullasq?  fpinofas  in  dorfi medio, 

caulem 


H  I  $  T  0  R  I  AE  LIBER  XX  V I  i  4£f 

caulem  duorum  cubitorum, rjfdem  (pinis  horridum,  genicula  eius  binis  folrjs  ampledlen 
tibus5concauo  alarum  finu,in  quo  fubfiftit  ros  falfus .  In  cacumine  capitula  funr  echinata 
fpim's.Nafciturin  aquofis.Sanatrimas  fedis.ltefiflulasdecodla  in  uino  radice.ufcp  dum 
Gtcraffitudo  cer£,ut  poffitin  fiftula  collyrium  mitti.Item  uerrucas  omnium  generu.Qui 
dam  Si  alarum  quas  fiipra  diximus  fuccum  illinunt  his.  Dryopteris  filici  fimilis,  in  arbo/ 
ribus  nafcitur,tenui  foliorum  fubdulcium  incifura,radice  hirfuta.  Vis  ei  caudica  eft.  Ideo 
pfilothrueft  radixtufa.IIliniturenim  ufcpdum  fudores  cuocct.IterumQ&  tertio, ita  ne 
fudor  abluatur.Dryophonon  fimilis  herba  eft, cauliculis  tenuibus, cubitalibus,  circunda/ 
tis  utrinq?  folrjs,  pollicari  amplitudine ,  qualia  oxymyrfines,fed  candidioribus  molliori/ 
jc  busque, flore  candido  fambuci.Edunt  cauliculos  deco&os.Semine  uero  eius  pro  pipere 
utuntur .  Elatine  folia  habet  helxin* ,  pufilla ,  pilofajrotunda,  femipedalibus  ramulis 

quinis  fenisue,a  radice  ftatim  foliofis.Nafcitur  in  fegetibus.  Acerba  guftu,&  ideo  oculo/ 
rum  fluxionibus  efficax, folrjs  cu  polenta  tritis  8i  impolitis  fubdito  linteolo .  Eade  cum  Ii/ 
nifemine  codla,forbitionis  ufu  dyfenteria  liberat.  Empetron,quam  noftri  calcifragam 

uocant ,  nafcitur  in  montibus  maritimis,  fere  in  faxo :  quo  propius  mari  fuit  minus  falfa 
effipotaq?  bilem  tr-ahit  ac  pituitas:quo  longius  magiscp  terrena, amarior  fcntitur.  Trahit 
aquam.Sumitur  autem  in  iure  aliquo, aut  in  hydromelite.  Vctuftate  uires perdit. Recens 
urinas cienDecodtum  in  aqua  uel  tritum  calculos  frangit.  Qui  fidem  prcmiffo  huic  qute 
runt ,  affirmant  lapillos  qui  fubferuefiant  una  rumpi.  Epicatffis,  ab  alrjs  elleborine  uoca/ 
i0  tur,parua  herba, exiguis  foliis, iocineris  uicfjs  utiiiflima,Si  contra  ucnena  pota.Epimenidi 
on  caulis  eft  no  magnus, ederf  folijs  denis  atq?  duodenis,nunquam  florens, radice  tenui, 
nigra, fubgraui  odore.Nafciturin  humidis,&  huic  fpiflandi  refrigerandicp  natura, femi 
ciscauenda  .Folia  in  uino  trita  uirginu  mammas  cohibent.  Enneaphyilon,  longa  folia 
nouena  habet, cauftic*  natura:  Jmponitur  lana  drcudatC?:ne  urat  latus,  cotinuo  enim  pn 
ftulas  excitat ,  lumborum  doloribus  Si  coxendicum  utiiiftimum .  Filicisduo  genera  nec 
florem  habent,nec  femen.Pterin  Gr*ci  uocant,  alij  bifechnon,cuius  ex  una  radice  coplu/ 
res  exeunt  filices, bina  etiam  cubita  excedentes  Iongitudine,noh  graues  odore.Hsnc  ma 
rem  exiftimant.AIterum  genus  rhelypterin  Gr^ci  uocant, alij  nymphaea  pterin .  Eft  aut 
Ongularis  atqjnon  frutico(a,breuior,molliorq^  Si  denfior, folrjs  ad  radicem  canaliculata, 
jo  V  tnu%  radice  fues  pinguefcunt.Folia  utriufiq?  lateribus  pinnata,unde  ncmen  Grarctim 
pofuere.Radices  utriq*  longf  in  obliquu,nigr^,pr*cipue  cum  inaruere, Siccari  aut  eas  (b 
!e oportet, Nafcuntur  ubiq?,fed  maxime  frigido  folo.  Effodi  debet  uergilfjs  occidetibus; 
Vfus  radicis  in  trimatu  tantum, neq?  ante  neq?  poftea.Pellunt  interaneoru  animalia .  Ex 
his  t*nias  cu  melle.Cretera  ex  uino  dulci  triduo  potre.Vtraq;  ftomacho  iriutiliftima.Al/ 
uum  foluit,primo  bilem  trahens,  mox  aqua.Meliustfhiascu  fcamonrj  pari  pondere. Ra 
dix  eius  duum  oboloru  podere  ex  aqua,poft  unius  diei  abftinentia  bibitur,  meile  pragu 
ftatocotra  rheumatifmos.Neutra  danda  fceminis,quoniagrauidis  abortum, csccris  fte/ 
rilitatem  facit.Farina  earum  ulceribus  tetris  infpergitur.Iumentcru  quocp  ceruicibus.  Fo 
lia  cimicem  necant, ferpente  non  recipiunt.Ideo  fubftcrni  utile  eft  in  locis  fufpedlis-.Vflrs 
4<>  etia  fugant  nidore.Fecere  medici  huius  quocp  herbae  difctime.  Optima  Macedonica  eft, 
fecunda  Caftiopica.Femur  bubulum  appellatur  herba, neruis  Si  ipfa  utilis, recens  in  ace/ 
to  ac  fale  trita .  GaIeopfis,aut,ut  aIfi,galeobdoIon  uel  galion,  caulem  &  folia  habet  urti/ 
caeleuiora,&  qu*  grauem  odorem  trita  reddat.-flore  purpureo.Nafcitur  circa  fepes  ac  (e 
mitas  ubiqj.Folia  caules^  duritias  Si  carcinomata  fanant  ex  aceto  trita  81  impofita.Item 
ftrumas.Panos  Si  parotidas  difeutiunt,  Ex  ufu  eft  Si  decocff  o  fucco  fouere.  Putrefccntia 
quoq;  Si  gangrenas  fanat  cu  fale.GIaux  antiquitus  eugalacfton  uocabatur  cytifb  Si  lenti/ 
cui*  folijs  fimilisrauerfa  candidiora.  Rami  in  terra  ferpunt  quini  feni  ue,  admodu  tenues 
ab  radice. Fiofculi  purpurei  exeunt.Inuenitur  iuxta  mare.  Coquitur  in  forbitione  fimilagi 
nis,adexcitadum  ubertate  Iacftis,  eamq?  qui  hauferint,balineis  uticonuenit. 

Da 


A9i 


C.  PLINII  NATVRALIS 


De  glaucio ,  &  glycyfidc ,  St  gnaphalio  fiue  cham^zelo ,  St  galedrago ,  5 t 
holco,&hyofiri,&holbfteo,&hypoph£fto.  Cap.  x 

GLaucion  in  Syria  St  Parthia  nafcitur,humilis  herba, denfis  folrjs,fere  papaueris,mt/ 
noribus  tamen  fordidioribus^? ,  odoris  tetri,  guftus  amari  cu  aftri&ione.Granum 
habet  crocei  coloris.Hoc  in  olla  ficftili  luto  circumlitu, in  clibanis  calefaciut,deinde  exem/ 
pto  fuccum  exprimunt  eiufdem  nominis.  Vius  eft  &  fucci  St  foliorum, fi  terantur, aduer/ 
lus  epiphoras,  qus  uniuerfife  uno  impetu  cadunt.  Hinc  temperatur  collyrium, quod  me/ 
dici  diaglaucionuocant.Lacftisquoqjubertasintermiflareftituitur.Sumitureiusreicau/ 
fa  ex  aqua.  Glycyfide,  quam  aliqui  pxoniam,aut  pentorobon  uocat, caule  habet  duura 
palmorum,comitantibus  duobus  aut  tribus,fubrutilum,cute  lauri, folia  qualia  ifatis,pin/  1° 
guiora, rotundiora^, Kminora.Semcn  in  filiquis  aliud  grano  rubente, aliud  nigro,  Duo 
aute  genera  funt.Foemina  exiftimatur,  cuius  radicibus  ceu  balani  longiores, circiter  odo 
aut  fex  adhxrent.Mas  plures  habet,quoniam  non  una  radice  nixus  eft, palmi  altitudine, 
candidaqj.Ea  guftu  aftringit .  Foemin^  folia  myrrha  redolent,8£  denfiora  funt.Nafcuti/ 
tur  in  fyluis.  T radunt  nocftu  effodiendas,  quoniam  pico  martio  impetu  in  oculos  facien/ 
te,interdiu  periculofum  fit.  Radix  uero  cum  effodiatur.periculum  elfe  ne  fedes  procidat. 
Magna  id  uanitate  ad  oftentationem  rei  fidlu  arbitror.  Vfus  in  his  diuerfus.Rubra  enim 
grana  rubentis  menfes  fiftunt  xv.fere  pota  in  uino  nigro.Nigra  grana  uujuis  medentur, 
ex  paflfo  aut  uino  totidem  pota.Radix  omnes  uentris  dolores  fedat  in  uino,aluumq;  pur 
gat:Sanat  opifthotonu,  morbum  regium,  renes, ueficam:  Matricem  aut  St  ftomachum  20 
decocfta  in  uinotaluum^  fiftit:  Eftur  etia  contra  malum  mentis, fcd  in  mededo  quatuor 
drachma  latis  funt.  Grana  nigra  auxiliantur  St  lupprelsionibus  notfturnis,  in  uinopota 
quodidtum  eft  numero.  Stomacho  uero  St  rofionibus,6C  efife  ea&illinireprodeft.Sup/ 
purationes  quocp  difcutiutunrecetes  nigro  femine,ueteres  rubro.Vtructj  auxiliatur  a  fer 
pente  percufsis:Et  pueris  cStra  calculos, incipiente  flranguria.  Gnaphalionalrjchams/ 
selon  uocant,  cuius  folqs  albis  mollibusc^  pro  tomento  ututunSane  8t  fi  milia  funt.  Da/ 
tur  in  uino  auftero  ad  dylenteriam.  Ventris  fblutiones,  menlesc^  mulierum  fiftit.Infun/ 
ditur  autem  tenafmo.  Illinitur  St  putrefcentibus  ulcerum.  Galedragon  uocat  Xenocra/ 
tes  leucacatho  fimilem,paluftrem  St  lpinofam,caule  ferulaceo, alto, cui  fummo  capite  in/ 
h^retfimileouo.  Inhoc  crefcente  £tate  uermiculos  nafci  tradunt,  quos  pyxide  conditos  io 
adalligari  cum  pane  brachio  ad  eam  partem  qua  dens  doleat,  mireq?  ilico  dolorem  tolli. 
Valere  non  diutius  anno,&  ita  fi  terram  non  attigerit.  Holcus  in  faxis  nafcitur  ficcis.  Ari/ 
ftas  habet  in  cacumine  tenues, culmo  quale  ordeum  reftibile.H#c  circa  caput  alligata, uel 
circa  lacertum,  educit  e  corpore  ariftas.  Quidam  ob  id  ariftidam  uocant.  Hyofiris  intu/ 
bo  fimilis,fed  minor,  St  tadlu  afperior :  uulneribus  contufa  praclare  medetur.  Holofte/ 
on  fine  duritia  eft  herba, ex  aduerfo  appellata  A  Gracis,ficut  fel  dulce, tenuis  u fq*  in  capil 
lamenti  Ipedem ,  longitudine  quatuor  digitorum  ceu  gramen,  folrjs  anguftis,aftringens 
guftu.  Nafcitfin  collibus  terrenis.  Vfus  eius  ad  couulfa, rupta  in  uino  pota.  Vulnera  quo/ 
que  coglutinat.Nam  &  carnes  cogutur, addita.  Hypophxfton  nafcitur  in  fpinis,exqui/ 
bus  fiunt  aenea;  fullonia, fine  cauliculo, fine  flore, capitulis  tantu  inanibus, Si  rolrjs paruis,  40 
tnultisjherbacei  coloris, radiculas  habens  albas, mblles.Succus  earum  exprimitur  sftare, 
ad  foluendam  aluum,  tribus  obolis, maxime  in  comitialibus  morbis, &  tremulis  hydropi 
cis.Contra  uertigines,orthopnceas,  paralyfeis  incipientes. 

De  hypogloffa,  Si  hypicoo,id«a,ifopyro,lathyri:  leontope/ 
talo, lycopfide,litholpermo, lapide  uulgari,de  limeo,  leuce,& 
leucographi.  Cap.  xi 

HY poglolfa  folia  habet  figura  fylueftris  myrti,  coca ua,fpinofa,  St  in  his  ceu  linguas 
folio  paruo  exeunte  defolqs.  Capitisdolorecorona  ex  his  impofita  minuit,  Hy/ 
picoon  in  Tegetibus  nafcitur,foIijs  rutre.Natura  eius  eadem  qua;  papaueris  fucco.  Idxz 

herba; 


HISTORIAE  LIBER  XXVI  i  495 

herbx  folia  funt  qux  oxymyrfines:adhxrcnt  his  uelut  pampini  ,  in  quibus  flos .  Aluum 
menfesqj,&  omnem  abundantia  fanguinis  Gftit.Spiffandicohibendicp  naturam  habet* 
Ifopyron  aliqui  phalelion  uocant ,  quonia  folium  quod  eft  anifo  fimile ,  in  pampinos 
torquetur.Capitula  funt  in  fummo  caule  tenuia,  plena  feminis  melanthij.Contra  tufsim 
&  extera  pedoris  uitia ,  ex  meile  aut  aqua  mulfa :  item  iocineri  utilifsima.  Lathyris  folia 
habet  multa,  laducx  fimilia ,  tenuiora,  germina  multa ,  in  quibus  femen  tuniculis  conti/ 
netur  ut  capparis:quae  cu  inaruere,exim  utur  grana  piperis  magnitudine,candida,dulcia, 
facilia  purgatu.Hxc  uicena  in  aqua  pura  aut  mulfa  pota, hydropicos  fanant.Trahunt8£ 
bilem.Quiuehcmentiuspurgariuolunt,cumfoIIiculisipfisfumuntea:namftomachum 
10  Ixdunt.Itacp  inuentum  efl: ,  ut  cum  pilee  aut  iure  gallinacei  fumerentur .  Leontopetaloti 
alrj  rhapeion  uocant, folio  bralsic£,caule  femipedalualx  multx,femen  in  cacumine  in  Gli 
quis  ciceris  modo :  radix  rapo  flmilis,  grandis,  nigra.Nafcitur  in  aruis.Radix  aduerfatur 
omnium  ferpentium  generibus  ex  uino  pota,  nec  alia  res  celerius  proficit.Datur  &  ifchia 
dicis.  Lycopfis  longioribus  cp  latftuca  eft  folt)s,crafsioribusq?.Caule  longo, hirluto, ad/ 
natis  multis  cubitalibus ,  flore  paruo, purpureo ,  Nalcitur  in  campeftribus .  Illinitur  cum 
farina  hordeacea  igni  lacro .  Sudorem  in  febribus  mouet ,  luceo  aqux  calidx  admixto* 
Inter  omnes  herbas, lithofpermo  nihil  efl:  mirabilius.  Aliqui  xgonychon  uocat,alrj  dios 
pyron,alq  hcracleos.  Herba  quincucialis  fete,folrjs  duplo  maioribus  cp  rutx, ramulis  fur 
culofis,crafsitudine  iunci,gerit  iuxta  folia  flngulas  ueluti  barbulas, &earu  in  cacuminibus 
:o  lapillos  candore  8C  rotunditate  margaritarum,  magnitudine  ciceris,  duritia  uero  lapidea. 
Ipii  qua  pediculis  adhxreant,cauernulas  habent, 81  intus  femen.Nafcitur  8i  in  Italia,  fed 
hudatilsimum  in  Creta.Nec  quicqua  inter  herbas  maiore  quidem  miraculo  alpexi.Tan 
tus  eft  decor, uelut  aurificu  arte  alternis  inter  folia  candicatibus  margaritis,  tam  exquifita 
difficultas  lapidis  ex  herba  nalcetis.  Iacere  atqj  humi  lerpere  autores  tradut.Ego  uuifam 
non  hxrentem  uidi*  Iis  lapillis  drachmx  pondere  potis  uino  albo  calculos  frangi, pelliq* 
conflat  i  8L  ftrangUriatn  difeuti .  Neque  in  alia  herbarum  fides  eft  uifus  ftatim,ad  quam 
medicinam  nata  Iit .  Eft  autem  eius  Ipecies ,  ut  etiam  line  autore  uifu  ftatim  nolci  pofsifc 
Lapis  uulgaris  iuxta  flumina  fert  mulcum  ficcum ,  canum  ♦  Hic  fricatur  altero  lapide 
addita  hominis  faliua,ilIo  lapide  tangit'* impetigo.  Qui  tangit  dicit,  qdSyi Tc  v.ctvSctql<fk3' 
30  Atm©*  uyy.&i  «/'iwxe.Limeu  herba  appellatur  a  Gallis, qua  fagittas  in  uenatu  tin 
gunt  medicamento, quod  uenenum  ceruarium  uocant.Ex  hac  in  tres  modios  faliuati  ad/ 
ditur, quantum  in  una  lagitta  addi  folet,ita  offa  demittitur  boum  faucibus  in  morbis.  Ab 
ligari  poftea  ad  praffepia  oportet ,  donec  purgentur.  Inlanire  enim  folent.  Si  fudor  infe/ 
quitur,  aqua  frigida  perfundi.  Leuce  mercuriali  fimilis,  nomen  ex  caula  accepit,per  me/ 
diutii  foliu  candida  linea  tranfcurrete:quare  mefoleucon  quida  uocat.Succus  eius  fiftulas 
fanat:Ipfa  contrita, carcinomata.Fortafsis  eadem  fit  qux  leucas  appellatur,  cotra  omnia 
marina  Uenena  efficax.Speciem  eius  autores  no  tradunt,nec  aliud  qp  fylueftre  latioribus 
folrjs  effe  efficaciorem ,  hanc  femine  acriorem.  Leucographis  qualis  effet  feriptum  non 
reperi.-quod  eo  magis  miror ,  quonia  utilis  proditur  fanguine  fexcreantibus,tribus  obolis 
40  ciitii  croco :  Item  coeliacis,  trita  ex  aqua  Si  appofita:Profluuio  feminaru,oculoru  quoqj 
medicamentis,8£  explendis  ulceribus, qu^  fiunt  in  teneris  partibus  corporis. 

De  medio, Si  myofota,&  myagro,&  natrice, Si  othone,&onofma,&  onopordo,8£  olyri, 
&oxye,&  batrachio,&  polygono,&Ieucantemo,  &  phytema,&  phyllo,&phelIandrio; 
&  phalari,&  polyrrhizo,&  proferpinaca,&  de  rhacoma,de  refeda,&  ftcechade.  Ca.xir 
"A  /T  Edion  folia  habet  iridis  latiuf, caulem  tripedalem,  &  in  eo  florem  grandem, purpii 
1.V lreum, rotundum ,  femine  minuto,  radicem  femipedalem .  In  faxis  opacis  nafeitur; 
Radix  drachmis  duabus  cum  meile  menfes  fceminarum  fiftit  ecligmate  per  aliquot  dies 
fumpto  .Semen  quoq?  in  uino  tritum,  contra  abundantiam  feminaru  datur.  Myofota 
fiue  myofotis,  leuis  herba,  caulibus  pluribus  ab  una  radice,  aliquatenus  rubentibus  con> 

T  cauis 


4?4  -  •  •  tr.  PL1SII  N  A  T  V  R  AC  I  y 

C3uts,ab  imo  folrjs  anguftis, oblongis,  dorfo  acuto,nigris,  per  interualla  aflidue  gemina/ 
tiSjtenuibus  cauliculis  ex  alis  prodeuntibus, flore  ceruleo.Radix  digitali  crafsitudine,mul 
tis  capillametis  fibrata.  Vis  ei  feptica  8i  exulceratrix, ideoc^  sgilopas  fanat.Tradut/fEgy 
prij,menfis  que  Thiatin  uocat  die  xxvii.  fere  in  Auguftum  menfem  incurrente, fi  quis 
huius  herbs  focco  inungatur  mane  priufquam  loquatur,non  lippiturum  eo  anno.Mya 
gros  herba  ferulacea  eft,folqs  fimiiis  rubif,tripedanea.Seme  oleofum,quod  Si  fit  ex  eo. 
Medetur  oris  ulceribus  perundtis  hoc  fucco.  Herba  qum  uocatur  nigina,tribus  folrjs  lon 
gis  intubaceis,  illita  cicatrices  ad  colore  reducit.  Natrix  uocatur  herba, cuius  radix  cuulfa 
uirus  hirci  redolet.  Hac  in  piceno  a  fceminis  abigut,quos  mira  perfuafione  fatuos  uocat: 
ego  fpecies  lymphantium  hoc  modo  animorum  efle  crediderim ,  qui  tali  medicamento  io 
iuuentur.  .Odontitis  inter  feni genera  eft ,  cauliculis  denfis  ab  eadem  radice ,  genicula/ 
tis,triangulis,  nigris:in  geniculis  folia  parua  habet, longiora  tamen  q  polygonon.Semen 
in  alis  hordeo  fimile,  florem  purpureu,pufillu.  Nafcitur  in  pratis.Decodlu  cauliculorum 
eius  in  uino  auftero  quantu  manus  capiat,  dentiu  dolori  medetur ,  ita  ut  contineatur  ore. 
Othone  in  Syria  nafcitur,fimilis  eruca:;perforatis  crebro  folrjs, flore  croci, quare  quidam 
anemonen  uocauerunt.  Succuseiusoculorum  medicamentis  conucnit.Mordetenimle/ 
uiter  Si  excalfacit, aftringitq?  ficcando.Purgat  cicatrices  Si  nubeculas, Si  quicquid  obftat; 
Quidam  tradunt  lauari,  atque  ita  ficcatam  digeri  in  paftillos.Onofma  longa  folia  habet 
fere  ad  tres  digitos  in  terra  iacentia,tria,  ad  fimilitudine  anchufs  incifa,fine  caule, fine  flo/ 
re, fine  femine.Prsgnas  fi  edat  eam,  aut  fupergradiatur,aborru  facere  dicitur.  Onopor/  23 
don  fi  comederint  afini, crepitus  reddere  dicuntur.Trahit  urinas  8C  mcnfes,atuu  fiftit/up 
purationes  Si  collecfliones  difeutit.  Ofyris  ramulos  fert  nigros, tenues, lentes, S£  in  tjs  fo/ 
lia  nigra  ceu  itnbfemenq?  in  ramulis  nigru  inirio,deincolore  mutato  rubefces.Smegmata 
mulieribus  faciut  ex  his.Radicum  decodlu  potum,fanatarqaatos.Esdem  priufquama/ 
turefeat  femen,  cocifs,  Si  foleficcats,  aluum  fiftut.Pofl:  maturitatem  uero  colieds,Sria 
forbitione  decodlf,rheumatifmis  uentris  medetur, Si  per  fe  trit^ex  aqua  coelefti  bibunt. 

Oxys  folia  terna  habet.Datur  ad  ftomachum  diffolutu.Edunt  SI  qui  enterocelenha 
bent.Polyanthemu,quam  quidam  batrachion  appellant, cauftica  ui  exulcerat  cicatrices, 

Si  ad  colorem  reducit:  Eademq?  uitiligines  cocorporat.  Polygonon  Grsci  uocat, quam 
nos  fanguinariamo  attollitur  a  terra,folrjs  ruta:, femine  graminis.Succus  eius  infufus  na/  3» 
ribus  fupprimit  fanguine  ,SC potus  cum  uino,  cuiuslibet  partis  profluuiu  excreationes^ 
cruentas  inhibet. Qui  plura  genera  polygoni  faciunt,hanc  mare  intelligi  uolunt, appella/ 
riq?  a  multitudine  feminis,  aut  denfitate  fruticis  calligonon.  Alrj  polygonaton  a  frequeri 
da  geniculorum,  alrj-teuthalida,  alrj  carcinetron,alij  dema, multi  myrtopetalon.Necnon 
inueniuntur,  qui  hanc  feminam  efle  dicant:  marem  aute  maiorem,minuse^nigra,&  ge/ 
nicu!isdenfiorem,femine  fub  omnibus  folrjs  turgefeentem.  Quocunqshsc  modo  feha/ 
beant, uis  earu  eftfpiflare  ac  refrigerare.Semina  aluu  foluunt  largius  fampta,  urina  cientj 
rheumatifmos  cohibent:qui  fi  non  fuere, non  profunt.Stomachi  feruori  folia  imponun/ 
turmefies  dolori  illinutur,&  ignibus  iacris*  Succus  Si  auribus  purulentis  inftiilatur,&ocu 
lorum  dolori  per  fe  i  Dabatur  Si  in  febribus  ante  accefsiones  duobus  cyathis  in  tertianis,  49 
quartanis 'ue  prscipueJtem  cholericis,  dyfcntericis,&  in  folutioe  ftomachi.Tertiu  genus 
oreon  uocatur  in  montibus  nafcens  h  arundini  tenera  fimile ,  uno  caule,  denfisgenicuiis, 

&  in  fe  fractis,  folrjs  autem  pices,  radicis  fuperuacus,  inefficacius  cp  fuperiora.Pecuiiare 
ifchiadicis.Quartum  genus  fylueftre  appellatur, pene  arboris  modo  frutex,  radice  ligna 
ia, ftirpe  cedri  rubicundo:ramis  fparti,binum  palmorum,nigrisgeniculorum  ternis  qua/ 
ternis  ue  articulis.Huic  quoque  fpiflandi  natura, fapor  mali  cotonei .  Decoquitur  in  aqua 
ad  tertias ,  aut  aridi  farina  infpergitur  Si  oris  ulceribus,  Si  attritis  partibus .  Propter  gingi 
uarum  uero  uida  ipfa  commanducatur.  Nomas  fiftit,omniaq?  qus  ferp ut, aut  difficilem 
cicatricem  habenr.Priuarim  uero  fanat  a  niue  facflaulcera.Herbarij  Si  ad  anginas  ututur 


HISTORIAE  LIBER  XXVII  49f 

i!(a.*&  in  capitis  dolore  coronam  ex  ea  imponut:  8C  contra  epiphoras  collo  circundant.  Id 
tertianis  quidam  finiftra  manu  euulfam  adaliigant:  adeo  contra  profluuiafanguinis,nee 
ullam  magis  aridam  quam  polygonum  feruant .  Pancration  aliqui  fcillam  pufiilam  ap/ 
pellare  malut,  folrjs  albi  Iilrj  longioribus  crafsioribuscp, radice  bulbi  magni, colore  ruffo. 
Aluum  foluitjfucco  cum  farina  erui  fumptotulcera  purgat.Hydropicis  fpleneticiscp  cum 
meile  datur.  Alij  decoquunt  eam, donec  aqua  dulcis  fiat.Eaq?  effufa, radicem  terentes  di/ 
gerant  in  paftillos  fole  ficcatos  ,&poftea  utuntur  ad  capitis  ulcera ,  &  extera  qux  repur/ 
gandafunttltem  ad  tufsim  quantu  tribus  digitis  apprehederint,in  uino  dantes,8£  ad  late 
ris  dolores ,  autperipneumonicis  ecligmate.  Propter  ifchiada  in  uino  bibendum,  8C  pro/ 
jo  pter  tormina  menfesc^  ciendos.  Peplos,  quam  aliqui  fycen,  ali)  meconion  aphrodes  uo/ 
eant, ex  una  radice  tenui  fruticat,  folrjs  rutx  paulo  latioribus,femine  fub  folrjs  rotudo,mi 
nore  cj?  candidipapaueris.  Inter  uites  fere  colligitur  mefsibus:ficcacurcp  cum  frudlu  luo, 
fubiedtis  aquis  in  quas  excidat.Hoc  poto  aluus  foluitur, bilis  ac  pituita  detrahitur.Media 
potio  eft  acetabuli  menfura,in  aqu?  mulfx  heminis  tribus.Et  cibis  infpergitur  obfonijscp 
ad  molliendam  aluum.Periclymenos  fruticat  8C  ipfa,ex  interuallo  duo  folia  habens,fub/ 
candida, mollia .  In  cacumine  autem  femen  inter  folia  durum ,  &  quod  difficile  euellatur. 
Nafcitur  in  aruis  ac  fepibus,couoluens  fe  adminiculis  quibufcuncp.Semen  eius  in  umbra 
Occatum  tunditur ,  &  in  paftillos  digeritur .  Hi  refoluti  dantur  in  uini  albi  cyathis  tribus* 
tricenis  diebus, ad  lienem :  eumqj  urina  cruenta,  autper  aluum  abfumit,quod  intelligitur 
20 a  decimo  ftatim  die.  Vrinam  cient&  folia  deco<fta,qug&orthopnoicisprofunt.Parrum 
quoqj-adiuuant ,  fecundascp  pellunt  pota  fimili  modo.  Pelecinum  in  fegetibus  diximus 
nafci,fruticofam  cauIiculis,folrjs  ciceris.  Semen  in  filiquis  fert, corniculorum  modoadun/ 
cis, ternis  quaternisue ,  quale  gith  nouimus,amaru,ftomacho  utile.  Additur  in  antidotis. 

Poiygala  palmi  altitudinem  petit, in  caule  fummo  folrjs  lenticulx ,  guftu  aftrid:o,qux 
pota  lacftis  abundantiam  facit.  Poterion, aut  (ut  alrj  uocant)phrynion,ueI  neurada, large 
fruticat,  (pinis  retorrida ,  lanugine  fpiffa, folrjs  paruis,rotundis,ramulis  longis ,  mollibus* 
lentis, tenuibus, flore  longo,herbacei  colorisifeminis  nulli  ufus,fed  guftu  acuto  8C  odora/ 
to.Inuenitur  in  aquofis  collibus.  Radices  habet  duas  aut  tres,binum  cubitorum  in  altitu 
dine,neruofas ,  candidas, firmas.  Circumfoditur  autumno, &  prxeifo  frutice  dat  fuccum 
50  gammi  flmilem. Radix  mira  uulneribus  fanandis  traditur, prxcipueqj  neruis  uel  prxeifis 
iilita.Decodium  quoq?  eius  cum  meile  potum  diflolutiones  neruorum,&  infirmitates,# 
incifuras  iuuat .  Phalangites,a  quibufdam  phalangion  uocatur  *  ab  alrjs  Ieucanthemon, 
uel(ut  iri  quibufdam  exemplaribus  inuenio)  leucacantha.  Ramuli  funt  ei  nunquam  pau/ 
ciores  duobus,in  diuerfa  tenderes:  flos  candidus,IiIio  rubro  fimilis ,  femine  nigro, lato, ad 
lenticulx  dimidix  figuram,  multo  tenuiore ,  radice  herbacei  coloris.Huius  folio  uel  flore 
uel  femine  auxiliantur  contra  fcorpionum  phalangiorumqj  8t  ferpentiu  icftus:  Item  cori/ 
tra  tormina.  Phyteuma  qualis  fit,defcribere  fuperuacuum  habeo, cum  fit  ufus  eius  tari 
tum  ad  amatoria .  Phyllon  a  Grxcis  uocatur  herba  in  faxofis  montibus ,  fcemina  magis 
herbacei  coloris, caule  tenui,  radice  parua,  femine  rotundo, papaueri  fimili:Hxc  fui  fexus 
40  facit  partus. Mares  autem  femine  tantum  differens, quod  eft  incipientis  oliux.  Vtrunque 
bibitur  in  uino.  Phellandrion  nafeitur  in  paluftribus,  folio  aprj.  Bibitur  femen  cius  pro/ 
pter  calculos  #ueficx  incommoda,  Phalaris  thyrfum  habet  longum,  tenuem,  ceu  cala/ 
mum, in  fummo  flore  inclinatu :  femen  fimile  felamx.  Et  hoc  calculos  frangit, potum  ex 
uino  uel  aceto  uel  cum  meile  #  ladle:Idem  &  uitia  ueficx  fanat.  Polyrrhizon  folia  habet 
myrti, radices  multas :  Hx  tufx  dantur  in  uino  contra  ferpentes:Profunt  &  quadrupedi/ 
bus.  Proferpinaca  herba  uulgaris  eft,eximij  aduerfus  fcorpiones  remedij.Eade  cotrita* 
addita  muria  #  oleo  anginam  eximie  curari  tradunt .  Prxterea  in  quantalibct  lafsitudine 
recreari  defeifos,  etia  cum  obmutuerint, fi  fubijciatur  lingux.  Si  deuoretur,uomitioneni 
fequi  falutarem  *  Rhaeoma  affertur  ex  his  qux  fupra  Pontum  funt  regionibus .  Ra/ 

T  i  diis 


496  C.  PLINII  N  A  T  V  R  A  fc  I  S 

dix  cofto  nigro  fimilis,  minor  8C  ruffior  paulo,fine  odore,  calfaciens  guftu  Si  aftringens. 
Eadem  trita  uini  colorem  reddit,ad  crocum  indinantem.Illita  colledliones  inflammatio/ 
nesc|?  (edat,  uulnera  fanat,  epiphoras  oculoru  fedat  ex  paflfo  illita  Jnfignita  cum  meile, & 
alia  liuetia  ex  aceto.Farinaeius  infpergitur  cotra  cacoethe, &  fanguine  rerjcietibus  drach/ 
tnx  pondere  in  aqua.Dyfentericis  etiam  &  cceliacis,  fi  febri  carent ,  in  uino :  fin  aliter,  ex 
aqua.  Facilius  teritur, nodle  antecedente  madefadla.Datur  Si  decodlum  cius  bibenduda 
plici  menfura  ad  rupta, couulfa,cotufis,  ex  fublimi  deuolutis .  Si  pedtoris  fint  aolores,ad/ 
ditur  piperis  aliquid  8i  myrrh^rfidiflfolutio  ftomachi,ex  frigida  aqua  fumitur,fiue  intus 
fiue  extra  purulentis  excreationibus:item  hepaticis,fplencticis,ifchiadicis:ad  renum  uitia, 
fu(piria>orthopnceas.  Arteria:  Icabritias  fanat  ex  paflfo, tribus  obolis  potis  trita, aut  deco  i°. 
dium  eius.Lichenas  quocp  ex  aceto  impofita  purgat.Bibitur  contra  inflationes  &perfri/ 
dliones,febres  frigidas, fingultus,  tormina ,  afperitates,  capitis  grauitates,  melancholicas 
uertigines,lafTitudinum  dolores  &couulfiones.  Circa  Ariminu  nota  eft  herba, quam  re/ 
ledam  uocant.Difcutitcolledliones  inflammationes^  omnes.  Qui  curant  ea, adduthsc 
uerba,Refeda  morbos  refeda,fcis  ne  fcis  ne  quis  hic  pullos  egerit  C  radices  nec  caput,  nec 
pedes  habeant.Hsec  ter  dicunt,  totiesqj  defpuunt,  Stcechas  in  infulis  tantum  eiufdem 
nominis  gignitur,odorata  herba, coma  hyflopi, amara  guftu.Menfes  ciet  potu,ped:ons 
dolores  leuat.Antidotis  quocp  mifcetut. 

De  folano,6dfmyrnio,&  telephio,&  trichomane,  Si  thalietro,  8i  thlafpe,  8C  tra/ 
gonia, &  tragoni,&  trago,  &  tragopogo,&  ipondylr.  Et  quod  quidam  morbi  in  20 

quibufdamnonfuntgentibus,  Cap.  xm 

Q  Olanu  Gmi  ftrychnon  uocant,  ut  tradit  Cornelius  Celfus .  Huic  uis  reprimendi  re/ 
j3frigerandicp.  Smyrnion  caule  habet  apq, folia  latiora,&  maxime  circa  ftolones  mul/ 
tos, quorum  a  finu  exiliunt  pinguia,&  terram  infradta,odore  medicato,  Si  cum  quadam 
acrimonia  iucundo,coiore  in  luteum  languefcente,  capitibus  caulium  orbiculatis,  ut  ane/ 
thi  (emine  rotudo,nigro,quod  arefeit  incipiente  reflate. Radix  quocp  odorata, guftu  acri 
mordet,fuccofa,mollis.Cortexeius  foris  niger,fntus  pallidus.Qdormyrrh$  habet  qua/ 
litatem,unde  Si  nome.Nafcitur  8C  in  (axofis  collibus, 8i  in  terrenis.  Vfus  eius  excalfacere, 
extenuare.  Vrinam  QC  menfes  cient  folia  Si  radix.Semen  aluum  fiftit.  Radix  coiiedliones 
8i  fuppurationes  no  ueteres,item  duritias  difeutit  illita.Prodeft  Si  contra  phalagia  ac  fer/  30 
pentes, admixto  cachry  aut  polio, aut  meliflfophyllo, in  uino  pota, fed  particulatim,  quo/ 
niam  uniuerfa  uomitionem  mouet.Qua  decaufa  aliquando  cu  ruta  datur.  Medetur  tuf/ 
fi  &  orthopnoea  femen, uel  radixrlte  thoracis, aut  lienis, aut  renu,aut  uefic£  uitrjs.Radix 
aute  ruptis,conuulfis.Partus quoep  adiuuat,  &  (ecundas  pellit  .Datur  Si  ifchiadicis  cum 
crethmo  in  uino.  Sudores  ciet  &  rudius,  ideo  inflationem  ftomachi  difeutit.  Vulnera  ad 
cicatrice  perducit.Exprimitur  8i  fuccus  radici, utilis  fceminis  Si  thoracispr^cordiorumq^ 
defidcrqsrcalfacitcnim  8Cc6coquit,&purgat.Scmenpeculiaritcrhydropicisdaturpotu, 
quibus  Si  fuccus  illinitur,^  malagmata  e  cortice  arido.Et  ad  obfonia  utuntur  cumulfo# 
oleo,6£  garo, maxime  in  elixis  carnibus  fimul,concodlionesfacit,fapore  fimillima piperi. 
Eadem  in  dolore  ftqmacho  efficax.  Telephion  portulaca  fimilis  eft  Si  caule  8i  folijs.Ra  40 
mi  a  radice  fepteni  odloniue  fruticant,foirjs  crafsis,carnofis.Na(citur  in  cultis,#  maxime 
inter  uites.Illinitur  lentigini,#cu  inaruit  terittar.IIlinitur  Si  uitiligini,  ternis  feremenfibus, 
fenis  horis  nodlis  aut  diei ,  poftea  farina  hordeacea  illinitur .  Medetur  Si  uulneribus  51  fi/ 
ftulis.  Trichomanes  adianto  fimilis  eft, exilius  modo,  nigriusqp,  folrjs  lenticula  denfis; 
amaris ,  aduerfis  inter  fe.  Decodlu  eius  ftrangurias  fanat  in  uino  albo  potum,  addito  cy/ 
mino  ruftico .  Succus  cohibet  capillos  defluentes, aut  fi  effluxerint  reparat.  Alopecias^ 
den(at  tritu ,8i  in  oleo  illitum.Sternuramenta  quoque  guftatu  mouct.  Thalietrum folia 
coriandri  habet,pinguiorapauld,  caulem  papaueris.r\afcitur  ubicp  pnccipue  in  capeftri 
bus.Medentur  ulceribus  folia  cummelie,  Thlafpe  duoru  generum  eft,anguftis  foliis  di/ 


HISTORIAE  LIBER  XXVI  II  497 

gitali  longitudine, &  latitudine  in  terram  uerfis,  in  cacumine  diuifis,  cauliculo  femipedali* 
non  fine  ramis, peltarum  fpecie,(emine  inclufo,  lenticula  effigie, nifi  quod  infringitur,un/ 
de  nomen.FIos  albicat.Naicitur  in  (emitis  Si  fepibus.Semen  afperi  guftus, bilem  Si  pftul 
tarnutrincp  extrahit.Modus(umendi,acetabulimenfura.Prodeft&ifchiadicisinfufum, 
donec  fanguinem  trahat .  Menfes  quoq?  ciet,fed  partus  necat.  Alteru  thlalpe,  aliqui  Per/ 
ficum  napi  uocat,  latis  folrjs,  radicibus  magnis, &  ipfum  utile  ifchiadicoru  infufioni.  Pro/ 
deft  Si  inguinibus  utruncp.Pracipitur,ut  qui  colIigit,d£cat  Tumere  (e  cotra  inguina  Si  con 
tra  omnes  collediones,&  contra  uulnera,unaq;  manu  tollat.  Tragonia  herba  qualis  fir, 
non  traditur .  Credo  8i  falfum  eftepromiffum  Democriti.Portentofum  enim  eft,adalli/ 
fo  gatam  triduo  abfumere  lienes.  Tragonis,fiue  tragion,na(citur  in  Creta  tantu  infula  ma 
ricimis,iunipero  fimilis,  Si  femine  Si  folio  Si  ramis.Succus  eius  ladeus  in  gumi  (piffatus, 
uel  femen, impofitione  fpicula  e  corpore  erjcit.Tunditur  recens,&  cui  uino  illinitur,aut  fic/ 
cx  farina  cu  melle.Eadem  ladis  abundantia  facit ,  mammiscp  unice  medetur.  Eft  Si  alia 
herba  tragos, quam  aliqui  (corpion  uocant,  femipede  a!ta,frutico(a,fine  folrjsqoufillis  ra/ 
cernis  rubentibus,grano  tritici  acuto  cacumine, Si  ipfa  in  maritimis  nafces.Huius  ramoru 
X.  aut  xii.  cacumina  trita  ex  uino  pota  coeliacis, dyfentericis,fanguine  excreadbus,mcn/ 
fiutnqj  abundantia  auxiliantur.  Eft  Si  tragopogon,quem  alq  comen  uocant, caule  par/ 
uo, folrjs  croci,radice  longa, dulci,  fuper  caulem  calyce  lato,nigro.Nafcitur  in  afperis,fine 
u(u.  Et  de  herbis  quidem  memoria  digna  hadenus  aut  accepimus,  aut  comperimus .  In 
»  fine  earum  admonere  no  ab  re  iudicamus,  alrjs  alias  uirium  atates  eflfe,  Longifsimo  tem/ 
pore  durat  elateriu, ut  diximus:Cham|leon  niger  XL.annis.Centauriu  no  ultra  xii. Peu 
cedanum  Si  ariftolochia  ac  uitis  (ylueftris  anno  in  umbra  (eruantur.  Et  animaliu  quidem 
exteroru  nullum  aliud,radices  a  nobis  didas  attingit, excepta  (pondyli,qua  omnes  per/ 
{equitur ,  Genus  id  ferpentis  eft.  Ne  illud  quidem  dubitatur,  omnium  radicum  uini  effe/ 
dusqj  minui,  fi  frudus  prius  maturefeant:  item  femina,  ante  radice  propter  luccu  incifa. 
Refoluitur  aute  omnium  uiscon(uetudine.Etdefinuntprodeffecumopuseft,qua  quo/ 
tidie  in  ufu  fuere,  aque  qj  nocere .  Omnes  uero  herba  uehementiores  effedu  uiribusqt 
funt  in  frigidis  locis.  Si  in  aquilcnfjs ,  item  ficcis.Sunt  8i  gentium  differentia  non  medio/ 
cres.Sicut  accepimus  de  tineis  lumbricisqj, ineffe  Aigypti,  Arabia, Syria, Cilicig  populis: 
P  ediuerfo  Gracia,  Phrygia  omnino  no  na(ci.Minus  id  miru,c|j  quod  in  confinio  Attica: 
Baotiaqj  Thebanis  innafcuntur,cum  abfint  Athenienfibus.  Qua  contemplatio  aufert 
rurfus  nos  ad  ipforum  animalium  naturas ,  ingenitasq?  rjs  uel  certiores  morboru  omniu 
medicinas.  Enimuero  rerum  omnium  parens, nullum  animal  ad  hoc  tantu  ut  pafceretur, 
aut  alia  fatiaret,nafci  uoluit,  artesqj  falutares  inferuit  8i  uifceribus,quippe  cum  furdis  etia 
rebus  inleruerit .  Tum  uero  illa  anima  auxilia  praftantifsima  ex  anima  alia  efle  uoluit* 
contemplatione  ante  eunda  mirabili. 

C.  PLINII  SECVNDI  NATVRALIS 
HISTORIAE  LIBER  XXVIII 


PROOEMIVU. 


De  medicinis  ex  animalibus.  Cap.  i 

ictae  erant  omnium  rerum  natura ,  inter  ccelum  ac  ter / 
ram  nalcentium ,  reftabantqj  qua  ex  ipfa  tellure  fodiuntur ,  fi 
non  herbarum  ac  fruticum  tradata  remedia  auferret  tranfuer/ 
(os,  ex  ipfis  animalibus  qua  fanantur, reperta  maiore  medicina. 

J  Qui  ergo  dixerimus  herbas  Si  floru  imagines,ac  plerae^  inuen/ 
H  tu  rara  ac  difficilia,  rjdem  tacebimus  quid  in  ipfo  homine  pro/ 
fit  homini,  caterique  genera  remediorum  inter  nosuiuentiaC 
cum  prafertim ,  nifi  carenti  doloribus  morbis^,  uita  ipfa  poeria 

T  j  fia£ 


4<>8  C.  PtIUII  NATVRALIS 

fiat.Mimme  uero.Quin  omnem  infumemus  opera, licet  faftidrj  periculum  urgeatiquatt 
do  ita  decretum  eft, minorem  grati»  quam  utilitatum  uit»  refpc&um  habere, Quinimo 
externa  quocg,&  barbaros  etia  ritus  indagabimus.Fides  tantum  autores  appellet.  Quan 
quam  8C  ipfi  confenfu  prope  iudicata  eligere  Iaborauimus,potiusqp  cur»  reru,  quim  co/ 
pi»  inftitimus.Illud  admonuifte  perquam  neceflariu  eft,ditftas  iam  d  nobis  naturas  ani/ 
malium, &  qu»  cuiufqj  eflfent  inueta.Necp  enim  minus  profuere  medicinas  reperiendo, 
quam  profuntpr»bendo.Nuncqu»  in  iplls  auxilientur  indicari, necp  illic  in  totuomifla. 
Itaqjh»ceffe  quidem  alia, illis  tamen  conexa.Incipiemus  auteab  homine,ipfum  fibicx/ 
quirenteSjimmefa  ftatim  difficultate  obuia.Sanguine  quocp  gladiatoru  bibunt,  utuiuen 
tibus  poculis,  comitiales  morbi:quod  fpecftare  facienteseadem  harena  feras  quoqjhor/  io 
ror  eft .  At  hercule  illi  ex  homine  ipfo  forberi  cfficacifiimu  putant  calidum  fpirantemcp, 
&unaipfamanimam  exofculo  uulnerum,  cum  plagis  ne  ferarum  quidem  admoneri 
ora  fas  fit  humana.  Air}  medullas  crurum  qu»runt  ,SC  cerebrum  infantium.  Nec  pauci 
apud  Gr»cos,fingulorumuifcerum  membrorum^  etiam  fapores  dixere, omnia  perfe/ 
cuti  ufqj  ad  refegmina  unguium :  quafi  uero  fanitas  uideri  poftlt, feram  ex  homine  fieri, 
morbocp  dignum  in  ipfa  medicina,egregia  hercule  fruftratione  fi  non  profit.  Afpicihu/ 
mana  exta  nefas  habetur, quid  mandiCQuisiftaiftucnitoftentaCTecu  enim  res  erit  euer 
fot  furis  humani ,  monftrorumq?  artifex, qui  primus  ea  condidifti ,  credo  ne  uita  tui  ob/ 
iiuifeeretur.Quisinuenit  fingula  membra  humana  mandere  C qua  conieclura  indudusC 
Quam  poteft  medicina  ifta  originem  habuifife  C  Quis  ueneficia  innocentiora  effecit  20 
quam  remedia  ?  Efto  barbari  externicp  ritus  inuenerint,  etiam  ne  Gr»ci  fuas  fecerehas 
artesCExtant  commentationes  Democriti ,  ad  alia  noxq  hominis  e  capite  offa  pluspro/ 
deffeiad  alia,  amici  8t  hofpitis  *  Iam  uero  ui  interempti  dente ,  gingiuas  in  dolore  fcarifi/ 
cari  Apollonius  efficaciffimum  fcripfit .  Miletus  oculorum  fuffufiones  felle  hominis  fa/ 
nari.  Artemon  caluaria  interfecli,neque  cremati,  propinauit  aquam  e  fonte  nodu  comi/ 
tialibus  morbis.  Ex  eadem  fufpendio  interempti  catapotia  fecit,  cotra  canis rabiofi  mor/ 
fus  Antheus.  Atque  etiam  quadrupedes  homines  fanauere,  cotra  inflationes  boum, per 
foratis  cornibus  inferentes  offa  humana.  Vbi  homo  occifus  effet, aut  crematus, fiiiginem 
qu»  perncclaflet,  fuum  morbis  dando.  Proculi  nobis  noftriscp  literisabfintifta.Nos 
auxilia  dicemus, non  piacula:ficubi  ladtis  puerperarum  ufus  mederi  poterit ,  ficubi  faliua  & 
ta&us  ue  corporis, c»teraq>  fimilia.  Vitam  quidem  non  adeo  expetendam  ccnfemus,ut 
quoquo  modo  trahenda  fit.  Quifquis  es  talfs,»que  moriere,  etia  cum  obfccenusuixeris 
aut  nefandus.  Quapropter  hoc  primum  quifque  in  rcmedqs  animi  fui  habeat :  ex  omni/ 
bus  bonis  qu»  homini  tribuit  natura,nullu  melius efietempeftiua  morterineaqp  id  opti/ 
mum,quod  illam  fibi  quifq?  pr»ffare  poterit. 

An  fit  in  medendo  aliqua  uisuerborum,&  fanari  &  depelli.  Cap.  H 
TJ*  X homine  remedioru  primu  maxim»  qu»ftionfs,&  femper  incert» eft, ualeantne 
XL/  aliquid  uerba  8C  incantamenta  carminum .  Quod  fi  uerum  eft, homini  acceptu  ferri 
oportere conueniet . Sed  uiritim  fapientiflfimi  cuiufque  refpuit  fides.  In  uniuerfum  uero 
omnibus  horis  hominis  credit  uita, nec  fentit.Quippe  uidlimas  c»di  fine  precatione  non  4® 
uidetur  referre, nee  deos  rite  cofuli .  Pr»terea  alia  funt  uerba  impetrantis,alia  depuiforis, 
alia  com  mentationis.  Vidimus  certis  precationibus  obfecrafle  fummos  magiftratus .  Et 
ne  quid  uerborum  pr»tereatur,aut  pr»pofterum  dicatur,de  feripto  pr»ire  aliqncm,rur 
fusqj  alium  cuftodem  dari  qui  attendat, alium  uero  pr»poni  qui  faucri  linguis  iubeatiti/ 
bicincm  canere, ne  quid  aliud  exaudiatur:  utraq?  memoria  infigni ,  quoties  ipfe  dirs  cb/ 
ft repentes  nocuerint, quotiesue  precatio  errauerit,fic  repente  extis  adimi  capita,  uel  cor/ 
da,  aut  geminari  uidlima  ftante .  Duratq?  immenfo  exemplo  Dcciorum ,  patris fiifjcp, 
quo  fe  deuouere, carmen.  ExratTucci»  Veftalisinceft»precatio,  quaufa  aquam  in  cri/ 
bro  tulit, anno  urbis  d  e  i  x.Boario  uero  in  foro  Gr»cum  Gr»camqj  defoffos ,  aut  alia/ 

ruro  geo/ 


HISTORIAE  LIBER  XXVIII  45>9 

itum  gentiu,cum  quibus  tum  res  efiet,  etiam  noftra  £tas  uidit.  Cuius  fitcri  precationem, 
qua  folet  praire  quindecem  uirum  collegrjmagifter,fiquislegat,profe<fto  uimcarmi/ 
nam  fateatur,  ea  omnia  approbantibus  ocftingentorum  triginta  annorum  eUentibus; 
Vcftales  noftras  hodie  credimus  nondum  egrefta  urbe  mancipia  fugitiua  retinere  in  lo/ 
co  precatione :  cum  fi  femel  recipiatur  ea  ratio ,  SC  deos  preces  aliquas  exaudire ,  aut  ullis 
moueri  uerbis, confitendum  fit  de  tota  coniedatione .  Prifci  quidem  noftri  perpetuo  ra/ 
lia  prodidere.  Difficilimumc^  ex  his  etiam  fulmina  elici,  ut  luo  loco  docuimus.  L.  Pila» 

!>rimo  annalium  autoreft,  Tullum  Hoftilium  regem  exNuraa;  libris  eodem  quo  ii/ 
um  facrificio  Iouem  coelo  deuocare  conatum, quoniam  parum  rite  quadam  feciffet,ful/ 
jo  mine  icftum .  Multi  uero  magnarum  rerum  fata  &  oftenta  aerbis  permutari .  Cum  in 
Tarpeio  fodientes  delubro  fundamenta ,  caput  humanum  inueniffent,  mifsis  ob  id  a  fe / 
nata  legatis,  Hetrurim celeberrimus uates  Olenus  Calenus  praxlarum  id  fortunatumqp 
cernens ,  interrogatione  in  fuam  gentem  transferre  tentauit ,  fcipione  prius  determinata 
templi  imagine  in  folo  ante  fe :  Hoc  ergo  dicitis  Romani,  hic  templum  Iouis  optimi  ma/ 
ximi  futurum  eft?  hic  caput  inuenimusC’  conftantilsima  annalium  affirmatione  tranfi/ 
turum  fuifle  fatum  in  Hetruriam,ni  pr^moniti  a  filio  uatis legati  Romani  relpondif/ 
fent,non plane  hicjfed  Romce  inuentum  caput  dicimus.  Iterum  id  accidiffe  tradunt,cun* 
in  faftigiu  eiufdem  delubri  prieparatte  quadrigte  fidtiles  in  fornace  creuiffent :  8t  iterum 
fimilimodo  retentum  augurium . Hxc fatis  fint exemplis, ut  appareat,  oftentorum ui> 
j0  res  &  in  noftra  poteftate  effe :  ac  prout  qusque  accepta  fint,  ita  ualere.  In  augurum  cer/ 
te  difciplina  confiat, neque  diras,neque  ulla  aufpicia  pertinere  ad  eos,qui  quamque  rem 
ingredienteSjobferuare  fe  ea  negauerint :  quo  munere  diuin^  indulgentia  maius  nullum 
eft.  Quid?  non  Si  legum  ipfarum  in  duodecim  tabulis  uerba  funt ,  Qui  fruges  excantaP 
fet.Et  alibi ,  Qui  malum  carmen  incantaffet .  Verrius  Flaccus  autores  ponit  quibus  cre/ 
dat,  in  oppugnationibus  ante  omnia  folitum  k  Romanis  facerdotibus  euocari  deum, 
cuius  in  tutela  id  oppidum  efiet:  promittit^  ilii  eundem,  aut  ampliorem  locum  apud  Ro 
manos,  cuitumfie.  Durat  in  pontificum  difeiplina  id  fecrum .  Conftatc^  ideo  occulta/ 
tum ,  in  cuius  dei  tutela  Roma  efiet ,  ne  qui  hoftium  fimiii  modo  agerent .  Defigi  qui/ 
dem  diris  deprecationibusnemo  non  metuit .  Huc  pertinet  ouorum,  ut  exorbuerit  quifi 
jo  que,  calyces  cochlearumqp  protinus  frangi,  auteofdem  cochlearibus  perforari.  Hinc 
Theocriti  apud  Grecos,  Catulli  apud  nos, proximet^  Vergili)  incantamentorum  ama/ 
toria  imitatio .  Figlinarum  opera  multi  rumpi  credunt  tali  modo :  non  pauci  etiam  fer/ 
pentes  ipfas  recantari :  &  hunc  unum  illis  efle  intellccftum,  contrahicj?  Madorum  cantu, 
etiam  in  nodturna  quiete .  Etiam  parietes  incendiorum  deprecationibus  conferibuntur. 
Neque  eft  facile  didtu ,  externa  uerba  atque  ineffabilia,  derogent  fidem  ualidius,  an  La/ 
tina  inopinata,  8C  quae  ridicula  uideri  cogit  animus, femper  aliquid  immenfum  expecfiasj 
ac  dignum  deomouendo,  imo  uero  quod  numini  imperet.DixitHomerus.profiuuium 
fanguinis  uulnerato  femine  Vlixem  inhibuiffe  carmine:  Theophraftusifchiadicosla/ 
nari.Cato  prodidit  luxatis  membris  carmen  auxi!iari,M.  Varro  podagris.Cmfarcm  di/ 
4«  datorem  pofi  unum  ancipitem  uehiculi  cafum,ferunt  femper  utprimum  confediffet,  id 
quodplerofque  nunc  facere  feimus ,  carmine  ter  repetito  fecuritatem  itinerum  aucupari 
folitum.  Licet  hanc  in  partem  fingulorum  quoque  confcientiam  coarguere.  Cur  enim 
primum  anni  incipientis  diem ,  tatis  precationibus  inuicemfauftura  ominamur?  Cur 
publicis  luftris  etiam  nomina  uiefiimas  ducentium  profpera  eligimus  ?  Cur  81  fafei/ 
nationibus  adoratione  peculiari  occurrimus  C  ali)  Grmcam  Nemefin  inuocantes  ?  cuius 
obidRom^  fimulaerumin  Capitolio  eft,  quamuis  Latinum  nomen  non  fit.  Cur  ad 
mentionem  defundlorum,  teftamur  memoria  eorum  a  nobis  non  follicttari?Cur  impa/ 
resnumerosad  omnia  uehementiores  credimus  C  Idcp  in  febribus  dierum  obferuatione 
intelligitur .  Gur  ad  primitias  pomoru  hasc  uetera  efle  dicimus,  alia  noua  optamus?  Cur 

T  4  fierna 


foo  C.  PLINII  NATVRALIS 

Sternutamentis  falutamutfquod  etiam  Tiberium  Cxfarem,triftifsimum  (ucconftat)ho 
minum,  in  uehiculo  exegifle  tradunt.  Et  aliqui  nomine  quoqj  confalutare,reIigiofiuspu/ 
tant.Quin  SC  abfentes  tinnitu  aurium  prxfentire  fermones  de  fe, receptura  eft.  Attalus  af/ 
firmat  fcorpione  uifo,  fi  quis  dicat  duo,  cohiberi  nec  uibrare  idlus.  Et  quonia  fcorpio  ad/ 
monuit,in  Africa  nemo  deftinat  aliquid, nifi  profatus  Africam.In  exteris  uero  gentibus, 
deos  ante  obteftatur  utuelint.  Nam  fi  menfa  adfit,  nullum  ponere,translatitiu  uidemus 
etiam ,  quonia  multas  religiones  pollere  manifeftum  eft.  Alius  faltua  poft  aurem  digito 
relata,  follicitudinem  animi  propitiat .  Pollices,cum  faueamus, premere  etiam  prouetbio 
iubemur.In  adorando  dexteram  ad  ofculum  referimus,  totumqj  corpus  circumagimus: 
quod  in  Ixuum  fecifTe,Gallix  religiofius  credunt.Fulgetras  popyfmis  adorare  confenfus  io 
gentium  eft .  Incendia  inter  epulas  nominata ,  aquis  fub  menfas  profufis  abominamur: 
recedente  aliquo  ab  epulis, fimul  uerri  folutaut  bibente  couiua,menfam  uel  repofitorium 
tolli, inaufpicatifsimum  iudicatur .  Serui)  Sulpitt)  principis  uiri  comentatio  eft,  quamob/ 
rem  menfa  linquenda  non  fit.  Nondu  enim  plures  quam  conuiux  numerabantur.Nam 
fternutamento  reuocari  ferculum  men(amue,fi  no  poftea  guftetur  aliquid, inter  diras  ha 
betur,  aut  omnino  no  effe.Hxc  inftituere  illi,  qui  omnibus  negotqs  horisqj  intereffecre/ 
debant  deos :  Si  ideo  placatos  etia  uiti)s  noftris  reliquerunt.Quin  &  repente  conticefcere 
conuiuium  adnotatum  eft,  no  nifi  in  pariprxfentium  numero:  qua  in  re  famx  labor  eft, 

/  ad  quemcuncp  eorum  pertinens .  Cibus  etiam  e  manu  prolapfus  reddebatur, utique  per 
menfas, uetabantq^  munditiarum  caufa  deflare.Et  funt  condita  auguria, quid  loqueti co  20 
gitantiue  id  acciderit,inter  execratifsima.Si  pontifici  accidat  ditis  caufa  epulanti, in  menfa 
utiq?  id  reponi  adoleriqj  ad  Iarem^piatio  eft.  Medicamenta, priufcp  adhibeantur, in  men 
fa  forte  depofita,negantur  prodefie.  Vngues  refecari  nundinis  Romanis  tacenti  arcp  adi 
gito  indice,mukorum  pecunix  religiofum  eft.  Capillum  uero  cotredlari, contra defluuia 
ac  dolores  capitis  xvri.  luna  atq?  xxix.  Pagana  lege  in  plerifcp  Italix  prxdrjs  canetur, 
ne  mulieres  per  itinera  ambulantes  torqueat  fufos,  aut  omnino  detedlos  ferat,  quoniam 
aduerfetur  id  omnium  fpei,prxcipuec^  frUgu.M.Seruilius  Nonianus  princeps  duitatis, 
non  pride  in  metu  fippitudinis,priufqua  ipfe  ea  nominaret,aliusue  ei  prxdiceret, duabus 
literis  Grxcis,  p  Si  a,  chartam  inferipta,  circuligatam  lino,fubnedebat  collo :  Matianus 
ter  conful,  eade  obferuationeuiuente  mufeam  in  linteolo  albo,his  remedtjs carere ipfos  50 
lippitudine  prxdicantes.  Carmina  quxda  extant  cotra  grandines, contra  morboru  ge/ 
nera,contraqs  ambufta,quxdam  etia  experta:  fed  prodendo  obftat  ingens  uerecudia, in 
tanta  animorum  uarietate.  Quapropter  de  his, ut  libitum  cuiq?  fuerit  opinetur. 

Remedia  ex  homine, contra  magos.  Cap.  iit 

HOminum  monftrificas  naturas  Si  ueneficos  afpe&us,  diximus  in  portentis  gentiu, 

Si  multas  animalium  proprietates,  qux  repeti  fuperuacuum  eft.  Quorundam  ho/ 
minum  tota  corpora  profunt,ut  ex  his  familrjs  qux  funt  terrori  ferpentibus,tacftu  ipfo  le 
uant  percufTos,ftKflu'ue  modico. Quoru  e  genere  funt  Pfylli  Marfiq^,&  qui  ophiogenes 
uocantur  in  infula  Cypro:ex  qua  familia  legatus  Hexagon  nomine, a  confulibus  Roma: 
in  dolium  ferpentiu  coniedlus  experimenti  caufa,  circummulcentibus  linguis  miraculum  40 
prxbuit.Signum  eius  familixeft,fi  modo  adhuc  durat,uernis  temporibus  odoris  uirus: 
atep  eorufudor  quocp  medeba£no  modo  faliua.Nain  infula  Nili  Tenririnafcentestan 
to  funt  crocodilis  terrori,  ut  uocem  quoq?  eoru  fugiant.Horu  omtiiu  generu  in  fua  repu/ 
gnantia  interuentu  quoq^  mederi  coftat:  ficutiaggrauari  uulnera  introitu  eoru,quiuncp 
fuerint  ferpentiu  canis 'ue  dente  Ixfi.Iide  galiinaru  incubitus,pecoru  fcetus  abortu  iiitiar. 
Tantu  remanet  uirus  excepto  femel  malo, ut  uenefici  fiat  uenena  pafsi.Remedio  eft, ab/ 
lui  prius  manus  eoru,aquaq?  illa  eos  qbus  medearis  infpergi.Rurfus  d  fcorpioe  aliquado 
gcuffi,nuncp  poftea  a  crabronibus, uefpis,apibus'ue  feriutur.Minus  miretfhoc  quifeiar, 
uefte  a  tineis  no  attingi,  qux  fuerit  in  funere.-ferpetes  Xgre,prxter^  Ixua  manu  extrahi. 

Dequi 


HISTORIAE  LIBER  XXV III  joj 

De  quibufHam  ffirtilcghs,&  faliua  hominis.  Cap.  mi 
13  Y thagora  /nuentis  non  temere  fallere,impofitiuoru  nominum  imparem  uocaliutrt 
X  numerurmclauditates^culorumue  orbitatem,acfimiles  cafus  dextris  affignare  par/ 
tibus3parcm  lamis.Ferunt  difficiles  partus  ftatim  folufcum  quis  tecftu,in  quo  fit  grauida, 
tranfmiferit  lapide ,  uel  miffili  ex  his ,  qure  tria  animalia  fingulis  icftibus  interfecerint,  ho/ 
minem, aprum,urfam.Probabilius  id  facit  hafta  uelitaris,euulfa  a  corpore  hominis,fi  ter 
ram  non attigerit.Eofdem  enim  illata  effedlus  habet.  Sic  8t  fagittas  corpore  cdudlas,  fi 
terram  non  attigerint, fubiedlas  cubantibus,amatorium  eflfe,  Orpheus  &  Archelaus  feri 
bunt.Quin  8C  comitialem  morbum  fanari  cibo  e  carne  ferf  occifaseode  ferro, quo  homo 
io  intcrfedlus  fit.Quorundam  partes  medica  iunt,ficuti  diximus  de  Pyrrhi  regis  pollicc.Et 
Elide  folebat  oftendi  Pelopis  cofta,  quam  eburneam  affirmabant.  Neuos  in  facie  tom 
dere,  religiofum  habent  etiam  nunc  multi .  Hominum  uero  in  primis  ieiunam  faliuam, 
contra  ferpetes  pr^fidio  effe, docuimus .  Sed  8C  alios  efficaces  eius  ufus  recognofcat  uita. 
Defpuimus  comitiales  morbos, hoc  eft,  contagia  regerimus .  Simili  modo  3C  fafeinatio/ 
nes  repercutimus  dextr^cp  clauditatis  occurfum.  Veniam  quoque  a  deis  fpei  alicuius  atf 
daciorispetimus,  in  linum  fpuendo  etiam .  Eadem  ratione  terna  deipuere  deprecatione, 
in  omni  medicina  mos  eft,atcp  effedlus  adiuuare.-Incipientes  furunculos  ter  prxfignare 
ieiuna  faliua .  Mirum  dicemus ,  fed  experimento  facile ;  Si  quem  pceniteat  ictus  eminus 
cominus  ue  illati, 8C  ftatim  expuat  mediam  in  manum  qua  percuftit,  Ieuatur  ilico  percuft 
to  fus  apeena .  Hoc  fepe  delumbata  quadrupede  approbatur, ftatim  a  tali  remedio  corre/ 
fto animalis  ingreftu .  Quidam  uero  aggrauantieftus,  ante  conatum  fimili  modo  faliua 
in  manu  ingefta.Credamus  ergo  &  lichenas  leprasqj  ieiune  illitu  affiduo  arceri :  item  Iip/ 
pitudines,matutina  quotidie  uelut  inunclione:carcinomata,malo  terra:  fubacfto,ceruicis 
dolorem, faliua ieiuni  dextra  manu  ad  dextru  poplitem  relata, lreua  ad  finiftrum:  fi  quod 
animal  aurem  intrauerit,&  infpuatur,exire.Inter  amuleta  eft,  xditx  quenq?  urinte  expue 
reifimiliter  in  calceamentum  dextri  pedis  antequam  induatur:Item  cum  quis  tranfeat  lo/ 
cum  in  quo  aliquod  periculum  adierit.  Marcion  Smyrnreus  qui  de  fimplicibus  effecftibus 
fcripfit,  rumpi  fcolopendras  marinas fputo  tradit :  item  rubetas  aliascp  ranas.  Ophilius, 
ferpentes,fi  quis  inhiatum  earum  expuat .  Salpe,  torporem  fedari  quocunque  membre* 
jo  inftupente,fi  quis  in  finum  expuae.aut  fi  fuperior  palpebra  faliua  tangatur .  Nos,  fi  heee 
&illa  credamus  rite  fieri :  Extranei interuentu, aut  fi  dormiens  ipedfetur  infans,  i  nutrice 
terna  adfpui,quancp  religione  mutatur  &  Fafcinus, Imperatorum  quocp  no  folum  infati 
tium  cuftos,qui  deus  inter  facra  Romana  d  Veftalibus  colitur,&  currus  triumphantium 
fab  his  pendens  defendit  medicus  inuidia:,iubctqp  eofdem  recipere.  Similis  medicina  lini 
gu£ ,  ut  fit  exorata  i  tergo  fortuna ,  glorim  carnifex  *  Morfus  hominis  inter  aiperrimos 
quoqj  numeratur.Medentur  fordes  ex  auribus:  Ac  ne  quis  miretur,  etiam  fcorpionu  icfti 
busferpentiumqj  ftatim  impofitce.Melius  epercufti  auribus  profuntdta  &  reauuias  fa> 
nari.  Serpentium  uero  i<ftum,contufi  dentis  humani  farina .  Capillus  puerorum  qui  pw 
mum  decifus  eft.podagrf  impetus  dicitur  leuare  circumligatus.-^  in  totu  impubiu  impo 
40  (itus. Virorum  quocp  capillus, canis  morfibus  medetur  ex  aceto :  Et  capitum  uulncribu§ 
ex  oleo  aut  uino.Si  credimus, a  reuulfo  cruci  quartanis.  Combuftus  sque  capillus, c^rci/ 
nomati.Pueri  qui  primus  ceciderit  dens, ut  terra  no  attingat, indufus  in  armillam,  8C  afli/ 
due  in  brachio  habitus,muliebriu  locorum  dolores  prohibet.  Pollex  in  pede  pneligatus 
proximo  digito,tumoresinguinu  fedat .  In  manu  dextra  duo  medrj  lino  leuiter  colligati, 
diftiilationes  atque  lippitudines  arcent.  Quin  &  eie&us  lapillus  calculofo,alligatus  fupra 
pubem  leuare  ceteros  dicitur,  ac  iocineris  etia  dolores:ac  celeritate  partus  facere .  AddtV 
dit  Granius,efficaciore  ad  hoc  efie  fetro  exeptu.  Partus  accelerat  uicinos,  ex  quo  queeq? 
coceperit,fi  cindlu  fuo  foiuto  fcemina  cinxerit, dein  foIuerit,adiecfta  precatione,fe  uinxifte 
tandeSC  foluturu.atcj  abierit.Sanguine  ipfius  hominis,ex  quacunq;  parte  emifio,  effici 


$0 i  C.  PLINII  NATVRALIS 

cifsime  angina  illini  tradunt  Orpheus  Si  Archelaus:Item  ora,comitiaIi  morbo  Iapforum: 
exurgere  enim  protinus.  Quidam  (i  pollices  pedum  pungatur, exc^  his  gutt«  referantur 
in  farie:aut  fi  uirgo  dextro  pollice  attingat:  hac  coiectura  cenfentes  uirgines  carnes  eden/ 
das.  iEfchines  Athenienfis  ex  crematoru  cinere  anginis  medebatur  Si  tonfillis,  uuis^,& 
carcinomatis .  Hoc  medicamentum  uocabat  botryon.  Multa  genera  morborum  primo 
coitu  foluuntur,  primoq?  foeminaru  menfe.Aut  fi  no  id  contingat,lbnginqua  fiunt, maxi  , 
me^  comitiaies.Quin  Si  k  ferpente  ac  fcorpione  percuflfos,coitu  leuari  produnt:ueru  foe 
minas  uenere  ea  l«di.  Oculorum  uitia  fieri  negant, nec  lippire  eos, qui  cum  pedes  Iauant, 
aqua  inde  ter  oculos  tangant.Immatura  morte  raptoru  manu, ftrumas, parotidas, guttu/ 
ra  tactu  fanari  affirmant.  Quidam  uero  cuiufqj  defundi,  duntaxat  fui  fexus,l«ua  manu  io 
auerfa .  Et  e  ligno  fulgure  ido,reiedis  pofi:  terga  manibus, demorderi  aliquid>&  ad  den/ 
tem  qui  doleat  admoueri ,  remedio  efie  produnt.Sunt  qui  pr«cipiant  dente  fuffiri  dente 
hominis  fui  fexus :  &  eum  qui  caninus  uocetur,  infepulto  exemptum  adalligari.Terraex 
caluaria,pfilothrum  eflfe  palpebrarum  tradunt.  Herba  uero  fi  qua  ibi  genita  fit, comman 
ducata,dentes  cadere.  VIcera  no  ferpere  ex  offe  hominis  circufcripta.  Alrj  e  tribus  puteis 
pari  menfura  aquas  mifcent,  &  prolibant  nouo  fictili.Reliquum  dant  in  tertianis  acceflu 
febriu  bibendum .  Item  in  quartanis  fragmentu  daui  i  cruce, inuolutu  lana ,  collo  fubne/ 
<tunt:autipartum  &  cruce  diberatocj?  condunt  cauerna  quam  fcl  n5  attingat.Magorum 
h«c  comenta  funt:Vt  cotem  qua  ferramenta  fepe  exacuta  fint,  fubiectam  ignari  ceruica 
Iibus,de  ueneficio  deficientis,  euocare  indicium ,  ut  ipfe  dicatquid  fibi  datum  fit,8£ubi,&  20 
quo  tempore, autorem  tamen  non  nominare.  Fulmine  utiq?  percudo, circumactu  in  uub 
nus  hominem ,  loqui  protinus  conflat.  Inguinibus  medentur  aliqui,liciu  tei«  detractum 
alligantes  nouenis  feptenisue  nodis,  ad  fingulos  nominantes  uiduam  aliquam,  atque  ita 
inguina  adalligantes  licio.Et  clauum  aliudue  quod  quis  calcauerit, alligatum  ipfos  iubent 
gerere,  ne  fit  dolori  uulnus .  Verrucas  auellunt  a  uicefima  luna,  in  limitibus  fupini  ipfam 
intuentes,  ultra  caput  manibus  porrectis, &  quicquid  coprehendere  eo  fricates.Clauutn 
corporis, cum  cadat  ftella,  fi  quis  diffringat,  uel  cito  fanari  aiunt.  Cardinibus  hofiiorum 
aceto  affufis, lutum  fronti  illitum, capitis  dolorem  fedaredtctn  laqueu  fufpendioficircum 
datum  temporibus .  Si  quid  e  pifce  h  «ferit  faucibus,  in  aquam  demifsis  frigida  pedibus, 
cadere.  Si  uero  ex  alrjs  ofsibus,impofitis  capiti  ex  eodem  offe  ofsiculis.Si  panis  h«reat,  50 
ex  eode  in  utranqj  aure  addito  pane .  Quin  &  fordes  hominis  in  magnis  fecere  remedfjs 
qu«ftuoforum  gymnafia  Gr«coru, quippe  ea  ftrigmenta  molliunt, calfaciunt,difcutiut, 
complent,fudore  Si  oleo  medicinam  facientibus:Vu!uis  inflammatiscotractisc^  admo/ 
uentur :  Sic  81  menfes  cient :  fedis  inflamationes  Si  condylomata  leniunttitem  neruorum 
dolores, luxata, articuloru  nodos.  Efficaciora  ad  eadem,ftrigmenta  a  baIineis,&ideomi 
fccntur  fuppuratorijs  medicamentis .  Nam  illa  qu«  funt  e  ceromate  permixto  cceno,arti 
culos  tantum  molliunt, calefaciunt,difcutiunt  efficacius, fed  ad  c«tera  minus  ualent.Exce 
dic  fidem  impudens  cura, qua  fordes  uirilitatis  contra  fcorpionum  ictus  fingularis  reme/ 
dq  celeberrimi  autores  clamant.  Rurfus  in  fceminis,quas  infantium  aluo  «ditasin  utero 
ipfo  contra  fterilitatem  fubdicenfent,  meconiumuocant.  Imo  etiam  ipfos gymnafo/ 40 
rum  rafere  parietes:  Si  ill«  quoque  fordes  excalfactoriam  uim  habere  dicunturipanosdi 
fcutiunt.  Vlceribus  fenum  puerorumq?,&  defquamatis  ambuffisue  illinuntur.Eo  minus 
omitti  couenit  ab  animo  hominis  pendentes  medicinas.  Abftinere  cibo  nimio,autpotu, 
alias  uino  tantum  aut  carne, alias  balineis,cum  quid  eorum  poffulet  ualetudo,in  prsfen/ 
tifsimis  remedfjs  habetur.  His  remedfjs  adnumeratur  exercita tio,intetio  uocis, ungue fri 
cari  cum  ratione.  Vehemes  enim  fricatio  fpiffat,  lenis  mollit:  Multa  adimit  corpus, auget 
modica.  In  primis  uero  prodefl:  ambulatio,geftatio,&  ea  pluribus  modis.Equitatio  fto/ 
macho  Si  coxis  utilifsima:Phtbifi  nauigatio:Longis  morbis  locorum  mutatio.Item  foffl 
no  mederi  fibi, aut  lectulo, aut  rara  uomitione.Supini  cubitus  oculis  conducunt,  atproni 

tufsibus 


tufTibus,iti  latera  aduerfum  diftilIationes.AriftoteIes&  Fabianus  plurimufomniari  circa 
uernum&  autumnu  tradunt, magiscp  fopino  cubitu, at  prono  nihil.Theophraftus  cele/ 
tius  concoqui  dextri  lateris  incubitu, difficilius  a  fupinis.SoIu  quoq?  remedioru  maximij 
ab  ipfo  fibi  prsftari  poteft,  ficuti  linteoru  ftrigiliuq?  uehementia:perfundere  caput  aqua 
calidaante  balinearu  uaporatione,§£  poftea  frigida, faluberrimu  inteiligitur.  Item  prmfu 
mere  cibis, ^interponere  frigidam,  eiufdemcp  potu  fomnos  antecedere, &  G  libeat  inter/ 
rumpere .  Notandum,  nullum  aliud  animal  calidos  potus  fequi,  ideoCp  non  effe  natura/ 
Ics.  Mero  ante  fomnos  colluere  ora,  propter  halitus :  frigida  aqua  matutinis  impari  nu/ 
mero  ad  cauendum  dentium  doloresatem  pofca  oculos  contra  lippitudines,certa  expe/ 
,0  rimenta  lunt.  De  obferuatione  uicftus.  Gap.  v 

ri  Icut  totius  corporis  ualetudini  uarietate  uictus  inobferuata .  Hippocrates  tradit  non 
^prandentium  exta  celerius  fenefeere.  Veru  id  remedrjs  cecinit,n5  epulis :  quippe  mul/ 
to  utiliffima  eft  temperantia  in  cibis.  L.  Lucullus  hanc  de  fe  prmfedturam  feruo  dederat: 
ultimocj?  probro  manus  in  cibis  triumphali  feni  deducebatur ,  uel  in  capitolio  epulant/, 
pudenda  re, feruo  fuo  facilius  patere  quam  fibi. 

De  fternutamento,&  uenere,&  ceteris  remedrjs.  Cap.  vr 

STerriutamenta  pinna  grauedine  emendat, & fi quis  muris  nares, ut  tradunt,ofculo  at 
tingat.Sternutameta  &  fingultu.Ob  hoc  Varro  fuadet  palma  altera  manu  fcalpere. 
Plericp  anulum  e  finiftrain  longiftimum  dextera  digitum  transferre, aut  in  aqua  feruen/ 
j0  tem  manus  immergere.Theophraftus  fenes  laboriofius  fternuere  dicit.  Venere  damna/ 
uit  Democritus,  ut  in  qua  homo  alius  exiliret  ex  homine .  Eft  hercule  raritas  eius  utilior. 
Athlefce  tameri  torpentes  reftituuntur  uenere,mox  reuocatur,  cum  e  candida  declinat  iri 
fufcam.Medetur  8C  lumborum  dolori, oculorum  hebetationi,mente  captis  ac  melancho 
licis.  Adfidere  grauidis ,  uel  cum  remedium  alicui  adhibeatur,  digitis  peclinatim  rnter  fe 
implexis,ueneficium  efhidcp  compertu  tradut,  Alcmena  Hercule  pariente.  Peius  fi  circa 
unum  ambo  ue  genua .  Item  poplites  alternis  genibus  imponi.  Ideo  hxc  in  conciirjs  du/ 
cum  poteft  atumue  fieri  uetuere  maiores ,  uelut  omnem  acLum  impedientia .  Vetuere  8£ 
facris  uotisue  fimili  modo  intereffe.  Capita  autem  aperiri  afpecftu  magiftratuu,  non  ue/ 
nerationis  caufa  iuffere ,  fedfut  Varro  autor  eft)  ualetudinis ,  quo  firmiora  ccnfuetudine 
jo  eafierent.Cum  quid  oculo  incideris,alterum  comprimi prodeft.  Cum  aqua  dextrm  auri 
cute, Gniftro  pede  exultare, capite  in  dextrum  humerum  deuexo,inuicem  e  diuerfa  aure. 
SitufTis  concitet,faliuam  in  fronte  ab  alio  afflari.Si  iaceat  uua,£  uertice  morfu  alterius  ftt 
fpendi.In  ceruicis  dolore  poplites  fricare, aut  ceruice  in  poplitu .  Pedes  in  humo  deponi, 
fi nerui  in  his  cruribus  ue  tendantur  in  lecftulo.  At  fi  in  ieua  parte  id  accidat ,  finiftrte  plan/ 
«pollicem  dextra  manu  apprehendi. Item  e  diuerfo.  Extremitates  corporis  uel  aurium 
perftringi  contra  horrores  corporis,  fanguinem  ue  narium  immodicum.  Lino  uel  papyr* 
ro  principia^enitaiiumifemur  medium  i  ad  cohibenda  urinm  profluuia .  In  ftomachi  fo/ 
lutione  pedes  preftare,aut  manus  in  feruentem  aquam  demittere .  Iam  &  fermoni  parci 
multis  de  caufis  falutare  eft.  Triennio  Maecenatem  Meftium  accepimus  filentiumfibi 
4°  imperauifte ,  a  conuulfione  reddito  fanguine .  Nam  euerfos  fcandentesque  ac  iacen/ 
tes,  fi  quid  ingruat,  contraque  idtus,  fpiritum  cohibere  fingularis  prcefidii  eft :  quod  in/ 
uentum  effe  animalis  docuimus.  Clauum  ferreum  defigere,  in  quo  loco  primum  ca/ 
put  defixerit  corruens  morbo  comitiali,  abfolutorium  eius  mali  dicitur .  C5tra  renum  S2 
lumborum  uefic^cp cruciatus, in  balnearum  folijs  pronos  urinam  reddere ,  mitigato/ 
numhabetur.  Vulnera  nodo herculis  prmligare,  mirum  quantum  ocyor  medicina  eft. 
Atque  etiam  quotidiani  cincftus  tali  nodo,  uim  quandam  habere  utilem  dicuntur,  quip/ 
pccum  Hercules  eum  prodiderit.  Numerum  quoque  quaternarium  Demetrius  ,con/ 
dito  uolumine  8C  quare  quaterni  cyathi  fextarq  ue  non  effent  potandi .  Contra  lippitu/ 
clines  retro  aures  fricare  prodeft ,  lachrymofis  oculis  frotitem  .  Augurium  ex  homine 


5°  4 


C,  PLINII  NATVRALIS 


ipfo  eft  non  timendi  mortem  iri  aspritudine ,  quandiu  oculorum  pupilla  imaginem  recf/ 
dant.Magna  Si  ururanon  ratio  folum,  fed  etia  religio  apud  autores  inuenitur,digeftain 
genera.  Spadonum  quoqj  ad  fecunditatis  beneficia.  Veru  ex  his  qure  referre  fas  Gt,im/ 
pubium  pueroru  contra  faliuas  afpidum,  quas  ptyadas  uocant, quoniam  uenena  in  ocu/ 
los  hominum  expuant:Contra  oculorum  albugines, obfcuritates, cicatrices, argema,pal/ 
pebras ,  8i  cum  erui  farina  contra  aduftiones,  contra  aurium  pura,uetmiculosqj,Gdeco/ 
quatur  ad  dimidiaspartescum  porro  capitato  nouo  fidtili .  Vaporatio  quocp  ea  menfes 
feminarum  ciet.  Salpe  fouet  illa  oculos  firmitatis  caufa:  illinit  fole  ufta,cum  oui  alburni/ 
ne, efficacius  ftruthiocameli, binis  horis.  Hac  &  atramenti  litura  abluuntur.  Virilis  poda/ 
gris  medetur, argumento  fullonum ,  quos  ideo  tentari  eo  morbo  negant, Veteri  mifcetur  te 
cinis  oftreorum ,  aduerfus  eruptiones  in  corpore  infantium ,  Si  omnia  ulcera  manantia. 
Ha  exefis,  ambuftis,  fedisuitqs,  rhagadrjs,  8i  fcorpionum  idlibus  illiuitur.  Obftetricum 
nobilitas  non  alio  fucco  efficacius  curari  pronunciauitcorporum  pruritus  nitro  addito, 
ulcera  capitum,  porrigines,  nomas, pracipue  genitalium.Sua  cuique  autem  (quod  fas  (it 
dixiffe)  maxime  prodeft,  confeftim  perfufo  canis  morfu, echinorum^  fpinis  inferenti/ 
bus.  Si  in  fpongia  lanisue  impofita :  aut  aduerfus  canis  rabidi  morfus ,  cinere  ex  ea  fuba/ 
dio:  Contra^  ferpentiu  idtus.  Nam  contra  fcolopendras  mirum  proditur, uerttceta&o 
urins  fax  gutta, liberari  protinus  fefos.  Auguria  ualetudinis  ex  ea  tradutur.Si  manecan 
dida,dein  rufFa  fitrillo  modo  concoquere,  hoc  concoxiUe  fignificatur.Mala  figna  rubrs, 
pefsima  nigra:  Mala  bullantis  8i craffein  qua  quod  fubfidit  fi  album  eft,  fignificat  circa 
articulos  aut  uifcera  dolorem  imminere .  Eadem  uiridis,  morbum  uifcerum,pallida  bilis, 
rubens  fanguinis.Mala  Si  in  qua  ueluti  furfures  atq$  nubecula  apparent.Diluta  quoque 
alba  uitiofa  eft:  mortifera  uero  crafla,  graui  odore:&  in  pueris  tenuis  ac  diluta.Magi  ue/ 
tant  eius  caufa  cotra  fole  Iunamc^  nudari ,  aut  umbra  cuiufcp  ab  ipfa  refpergi.  Hefiodus 
iuxta  obftantia  reddi  fuadet,  ne  deu  aliquem  nudatio  offendat .  Hofthanes  contra  mala 
medicamenta  omnia  promifit  auxiliari,matutinis  horis  fua  cuiq?  inftillatam  in  pedem. 

De  remedqs  muliebribus.  Cap.  vii 

QVas  ex  mulierum  corporibus  traduntur,  ad  portentorum  miracula  accedunt, ut  (i/ 
leamus  diuifos  membratim  in  fcelera  abortus ,  menfium  piacula,  quxcp  alianoob/ 
lletrices  modo,  uerumetia  ipfe  meretrices  prodidere.Capilli  fi  crementur, odoreferpen/  io 
tes  fugari.  Eodem  odore  uulurs  morbo  ftrangulatas  relpirare.  Cinere  eo  quidem,(i  in  te/ 
fta  fint  cremati ,  uel  cum  ipuma  argenti,  fcabricias  oculoru  ac  prurigines  emendari.Item 
ucrrucas.  Si  infantium  ulcera  cum  meile .  Capitis  quoque  uulnera ,  Si  omnium  ulcerum 
Gnus ,  addito  meile  ac  thure.  Panos,  podagras ,  cum  adipe  fuillo  iacrum  ignem', fangui/ 
nemc^fiftiilico,&formicationes  corporum. De ladtis  ufu  conuenit  dulcifsimum efle 
moIlifsimumqjj8C  irt  longa  febre  cceliacisqputiliisimum, maxime  eius  quasiam  infantem 
remouerit.Et  in  malacia  ftomachi ,  in  febribus ,  torfionibus  efficacifsimum  experiuntur. 
Item  mammarum  colledlionibus  cum  thure,  oculo  ab  idlu  cruorefuffufo,& in  dolore 
aut  epiphorisfi  immulgeatur,  plurimum  prodeft: : magisqj cum  meile &narcifsifucco, 
aut  thuris  polline.  Seropercp  in  omni  ufu  efficacius  eius  qum  marem  enixa  fit.-multocp  43 
efficacifsimum  eius  quas  geminos  peperit  mares,  &  fi  uinoipia  cibisqj  acrioribus  abfti/ 
neat.  Mixto  praterea  ouorum  candido  liquore, madidacp  lana  frontibus  impofitum,flu 
xiones  oculorum  fufpendit .  Nam  fi  rana  faliua  fua  oculum  aiper(erit,pracipuum  eft  re/ 
medium .  Et  contra  morfum  eiufdem  bibitur ,  ftillaturq? .  Qui  fimul  matris  filfeqt  lacfe 
inundlus  fit ,  liberari  oculorum  metu  in  totam  uitatn  affirmant. Aurium  quoq?  uitrjsme/ 
detur,modice  admixto  oleo:  aut  fi  ab  idlu  dolent ,  anierino  adipe  tepefadum .  Si  odor 
grauior  fit ,  ut  pleruncp  fit  longis  uitijs ,  diluto  meile  lana  includitur .  Et  contra  morbum 
regium  in  oculis  relidtum ,  inftillatur  cum  elaterio.Peculiariter  ualetpotu  contra  uenena, 
quas  data  fonte  marino  lepore  bupreftiq?,ut  Ariftoteles  tradit,dorycnion.Et  contrainfa 


HISTORIAE  LIBER  XXVIII  5©5 

Bi'am5qu$  fada  fit  hyofcyami  potu.  Podagris  quoque  iuberit  illini  cum  cicuta.  Alrj  cutri 
cefipo  Si  adipe  anferino, qualiter  etiam  uuluarum  doloribus  imponitur.  Aluum  etiam  fi/ 
ftit  potum, ut  Rabirius  fcribit.Et  menfes  ciet.Eius  uero  quae  feminam  enixa  fit,  ad  uitia 
tantum  in  facie  fanada  prasualct.Pulmonum  quoque  incommoda  lade  mulieris  fanan/ 
tur,cui  fi  admifceatur  impubis  pueri  urina  8i  mei  atticum,omnia  firigulorum  cochleario 
mefura, murmura  quoque  aurium  eijci  inuenio.Eiusqu«  marem  peperit,  ladte  guftato, 
canes  rabiofos  fieri  negant.Muiieris  faliuam  quoque  ieiunx  potentem  dijudicant  oculis 
cruentatis.  Et  fi  contra  epiphoras,  feruentes  anguli  oculorum  fubinde  madefiant:  effica/ 
cius,G  cibo  uinoq?  ie  pridie  ea  abftinuerit.Inuenio  8i  fafcia  mulieris  alligato  capite,dolo 
,0  res  minui.  Poft  h «c  nullus  eft  modus.  Iam  primum  abigi  grandines  turbinescp ,  contra 
fulgura  ipfa  in  menfeconnudata,fic  auerti  uiolenciam  coeli.  In  nauigando  quidem  tempe 
ftates etiam  fine  meftruis.Ex  ipfis  uero  menfibus  monftrificis  alias  uti Tuo  loco  indicaut/ 
mus, dira  8i  infanda  uaticinantunE  quibus  dixiffe  non  pudeat, fi  in  defedu  lun«  folisue 
congruat  uis  illa,  irremediabilem  fieri :  non  fegnius  8i  Glente  luna,  coitusq*  tum  maribus 
exitiales  efife  atque  peftiferos.  Purpuram  quoque  ab  his  eo  tempore  pollui.Tanto  uim 
efie  maiorem.  Quocunque  autem  alio  menftruo,fi  nudatm  fegetem ambiant ,  erucas  ac 
uermiculosfcarabeostp  ac  noxia  alia  decidere  Metrodorus  Scepfius  in  Cappadocia  in/ 
ueturn  prodit,ob  multitudinem  canthatidum.Ire  ergo  per  media  arua,retedis  fuper  clu/ 
nes  ueftibus.  Alibi  feruatur,  ut  nudis  pedibus  eant,  capillo  cinduque  diffoluto .  Cauen/ 
J0  dum  neid  oriente  fole  faciant, fementem  enim  arefcere.  Item  nouellas  uites  eius  tadu  iri 
perpetuu  Iccdi:  rutam  Si  ederas  res  medicatifllmas  ilico  mori.  Multa  diximus  de  hac  uio/ 
lentia.Sed  praster  illa  certum  eft, apes  tadis  aluearijs  fugere, linacp  cum  coquantur  nigrt» 
fcere,aciem  in  cultris  tonforum  hebetefcere,  «s  contadumgraue  uirus  accipere  8i  «rugi/ 
nem, magis  fi  decrefcete  luna  id  accidat:equas,fi  fint  grauid«,tadas  abortum  pati:  Quin 
Kafpedu  omnino ,  quamuis  procul  uifas  ,fi purgatio  illa  poft  uirginitatem  prima  fit, 
aut  in  uirginea  mtate  fpontanea.Nam  bitumen  in  Iu d«a  nafcens,fola  hacui  fuperari ,  fi/ 
lo  ueftis  contadae,  docuimus.  Ne  igne  quidem  uincitur  quo  eunda ,  cinisqfie  etiam  ille, 
Gquis afpergat  fauandis  ueftibus ,  purpuras  mutat, florem  coloribus  adimit, ne  ipfis 
cjuidem  feminis  malo  fuo  inter  feimmunibus.  Abortum  facit  illitus,  aut  fi  omnino  pras/ 
50gnans  fupergrediatur.  Qam  Lais  8i  Elephantis  inter  fe  contraria  prodidere  de  abortiuis, 
carbone  e  radice  brafficmuei  myrti  uel  tamaricis  in  eo  fanguine  extindo :  item  afinas  no 
concipere  tot  annis,quot  grana  hordei  contada  ederint:qu«que  alia  nuncupauere  mon 
firifica,aut  inter  ipfas  pugna ntia,cum  h«c  fecunditate  fieri  rjfdem  modis  quibus  illafte 
rilitatem  pronunriaret, melius  eft  no  credere.Bythus  Dyrrachinus  hebetata  alpedu  fpe 
cula  recipere  nitorem  tradit, rjfdem  auerfa  rurfus  contuentibus :  omnemdp  uim  talem  re/ 
foltitjfi  mullum pifcem  fecuhabeant.MuIri  uero  ineffe  etiam  remedia  tanto  malo  aiunt^ 
Podagras  illini,ftrumas,&  parotidas,panos,facros  ignes, furuculos ,  epiphoras  tradatu 
earum  mulierum  leniri.  Lais  Si  Salpe  canu  rabioforum  morfus,&  tertianas  quartanasq? 
febres, menftruo  in  lana  arietis  nigri, argenteo  brachiali  indufo.Diotimus  Thebanus, uer> 
40  ftis  omnino  ita  infedm  portiuncula, ac  uel  licio,brachiaIi  inferta.  Sotira  obftetrix,  tertia/ , 
nis  quartaniscp  efficaciftimum  dixit  plantas  aegri  fubterlini:mult6que  efficacius ,  ab  ipfa j 
muliere, 8tignorati.Sic  8i  comitiales  excitari.  Icetidas  medicus  quartanas  coitu  finiri,  in/ ; 
cipientibus  duntaxat  menftruis ,  fpopondit.  Inter  omnes  uero  conuenit,fi  aqua  potuscg  j 
formidetur  a  morfu  canis,  fuppofita  tantum  calici  lacinia  tali ,  ftatim  metum  eum  difeu/' 
ti,  uidelicet  pr«ualente  fympathia  illa  Graxorum,  cum  rabiem  canum  eius  fanguinis-j 
guftatu  incipere  dixerimus ,  Cinere  eo  iumentorum  omnium  ulcera  fanari  certum  eft,. 
addita  caminorum  farina  Si  cera  .  Maculas  autem  e  uefte  eas ,  non  nifi  eiufdem  urina 
clui .  Cinerem  per  fe  tofaceo  mixtum  , feminarum  praecipue ,  capitis  fedare  dolores  ii/ 
litum  fronti,  Afpeaimamque  uim  proflourj  eiusefie  primis  annis  uirginitate  rcfolura. 

V  Idquocp 


$65  C»  PLINII  N  A  T  V  KALII 

laqooqp  conuenit,quo  nihil  equidem  libentius  crediderim,  tadlis  omnino  menffiuo  po 
ftibus, irritas  fieri  magorum  artes, generis  uaniffimi,ut  ^(limare  licet.  Pona  enim  uel  mo 
deftiffimum  e  promittis  eorum :  Ex  homine  fiquide  refegmina  unguium  e  pedibus  ma/ 
nibuscp  cera  permixta, ita  ut  dicatur  tertianae,uel  quotidiana  uel  quartana  febri  remcdi/ 
um  quaeri, ante  folis  ortu  aliena ianus  affigi  iubent, ad  remedia  in  ijs  morbis:quantaua/ 
nitate  fi  falfum  eft,quantafie  noxa, fi  transferunt  morbos  ad  innocetioresCEx  his  omniii 
digitorum  refegmina  unguium,ad  cauernas  formicarum  abqci  iubet,  eamq?  qu*  prima 
coeperit  trahere, correptam  fubnedli  collo, ita  difcuti  morbum. 

Medicina:  ex  animalibus  peregrinis,de  elephanto, St  leone, & 
camelo,  St  hy«na,&  crocodilo, 8C  chama:leonte,8C  fcinco,&  hip/  u 

popotamo,8i  lyncibus.  Cap.  v  1 1  r , 

TT  Aicfunt  quaeretulitte  fas  fit,  ac  plera  cg  ex  fjs  no  nifi  honore  di&o.Reliqua  intefta/ 
XTlbilia  St  infanda,ut  feftinet  oratio  ab  homine  fugere.In  csteris  claritates  animalium 
autoperu  fequemur.Elephanti  fanguis  prceipue  maris  fluxiones  omnes,  quas  rheuma 
rifmos  uocant, fiftit. Ramentis eboris  cum  meile  attico(ut  aiunt)nubeculae  in  facie, fccbe 
paronychia  tollutur.Probofcidis  tadtu  capitis  dolor  Ieuatur,  efficacius  fi  St  fternuat.  De/ 
xtra  parsprobofeidis  cum  Lemnia  rubrica  adalligata,  impetus  libidinum  ftimulat.San/ 
guis&  fyntedlicis  prodeft,iecur^  comitialibus  morbis.  Leonis  adipes  cum  rofaceo,cu/ 
tem  in  facie  cuft odiut  a  uitqs, candorem^  feruat,&  fanat  adufta  niuibus,  articulorumc^ 
tumores.Magorum  uanitas  perundtis  eo  adipe, faciliorem  gratiam  apud  reges  popul6s 
ue  promittit :  praecipue  tamen  eo  pingui  quod  fit  inter  fupercilia,ubi  effe  nullum  poteft. 
Similia  dentis, maxime  £  dextra  parte, uillique  e  roftro  inferiori,promiffa  funt.  Fcl  aqua 
addita, claritatem  oculis  inundtis  facit.Et  cum  adipe  eiufdem ,  comitiales  morbos  difen/ 
ritjeui  guftu,&  ut  protinus  qui  fumpfere  curiu  id  digerant.  Cor  in  cibo  fumptum,  quar/ 
ranis  medetur.  Adeps  cu  rofaceo  quotidianis  febribus.Peruncffos  eo  beftia:  fugiunt.  Re/ 
fiftere  etiam  infidrjs  uidetur.  Cameli  cerebrum  arefadlum,potum^  ex  aceto,  comitia 
Iibus  morbis  aiunt  mederhltem  fcl  cum  meile  potu:hoc  St  angina;.  Cauda  arefaftafol/ 
uialuum.  Fimi  cinere  crifpari  capillum  cum  oleo.  Et  dyfenrericisprodeft  illitus  cinis, po/ 
tusc^  quantum  trinis  digitis  capitur ,  81  comitialibus  morbis.  Vrinam  fullonibus  utiliffi/ 
mam  effe  traduntritemqj  ulceribus  manantibus.Barbaroscoftateamfcruarequinqucn/P 
nio  St  heminis  pota  ciere  aluum.Setas  e  cauda  contortas,  St  finiftro  brachio  adalligatas, 
quartanis  mederi.  Hyaenam  magi  ex  omnibus  animalibus  in  maxima  admiratione  po 
fuerunt, utpote  cui  &  ipfi  magicas  artes  dederint,uimqj,qua  allidat  ad  fe  homines  mente 
alienatos.De  permutatiois  fexus  annua  uice  diximus,caeteraqj  de  moftrifica  natura  eius: 
Nunc  perfequemur  quacunque  medicinis  produntur.Praecipue  patheris  terrori  effe  tra/ 
duntur,ut  ne  conenrur  quidem  refiftere:  St  aliquid  de  corio  earum  habentem  non  appe/ 
ri.Mirumque  didtu,fi  pelles  utriufque  contraria  fufpendantur, decidere  pilos  panthera. 
Cum  fugiant  uenantem, declinare  ad  dextram,  ut  pr*greffi  hominis  ueftigia  occupent. 
Quod  fi  fuccefferit,alienari  mente,ac  uel  ex  equo  hominem  decidere.  At  fi  in  laeuam  de/ 
torferitjdeficientisargumentum  effe,  celeremqp  capturam.  Facilius  autem  capi,(icindus  4° 
foos  uenator ,  flagellum^  imperitans  equo  feptenis  alligauerit  nodis.  Mox, ut  cft  folers 
ambagibus  uanitas  magorum ,  capi  iubent  geminorum  fignum  tranfeunte  luna,  (ingu/ 
losc^  prope  pilos  feruari.  Capitis  dolori  alligata  cutem  prodeffe  qu£  fuerit  in  capite  cius. 
Lippitudini  fcl  illitu  frontibus.aut  ne  omnino  lippiatur ,  decocflum  cum  mellis  attici  cp 
this  tribus  St  croci  uncia,inundlum:Sic  Si  caligines  difcuti  &  fuffufiones.  Claritatem  exci 
tari  melius  inueterato  medicameto.Afferuari  autem  in  Cypria  pyxide.Eodem  fanari ar/ 
gema,fcabririas,excrefcetia  in  oculisrlte  cicatrices.Glaucomata  uero  iocineris  recentis  in/ 
affari  lanie, cum  dcfpumato  meile  inundtis .  Dentes  eius  dentiu  doloribus  tadlu  prodef/ 
fe,uel  adalligatos  01  dine,humeros  humeroru  Si  lacertoru  doloribus.  Eiufde  dentes  (i  de 
-  V  ■  liniflra 


HISTORIAE  LIBER  XXVIII  507 

(iniftra  parte  roftri  erati  fint, illigatos  pecoris  aut  capri  pelle, ftomachi  cruciatibus.PuImo 
nes  in  cibo  fumptos  cceliacis.Ventriculis,cinerem  curn  oleo  illitu.Neruis,medullas  e  dor/ 
fo  cum  oleo  uetere  ac  felleiFebribus  quartanis,iecur  deguftatum  ter  ante  acceffiones,  Po 
dagris,fpinx  cinere  cum  lingua  8t  dextro  pede  uituli  marini, addito  felle  taurino,  omnia 
pariter  coda  atcp  illita  hyxnx  pelle.In  eodem  morbo  prodeffe  8C  fel  cu  Iapide  afio.Tre/ 
mulis, fpafticis,exilientibus,&  quibus  cor  palpitet,aliquid  ex  corde  madendum,ita  utre/ 
liqua:  partis  cinis  cum  cerebro  hyxnx  illinatur.  Pilos  etiam  auferri  hac  compoiitione  illi/ 
ta,aut  per  fe  fcllc,euuliis  prius  quos  renafci  non  libeat.Sic  61  palpebris  inutiles  tolli.  Lurri 
borum  doloribus  carnes  e  lumbis  edendas  illinedas  q$  cum  oleo.  Sterilitatem  mulierum 
jo  emendari, oculo  cum  glycyrrhisa  61  anetho  iumpto  in  cibo,promiffo  intra  triduum  coce 
ptu.CStra  noclurnos  pauores  umbrarumqj  terrorem  unus  e  magnis  dentibus  lino  alii/ 
gatus  fuccurrere  narratur.Furentes  fuffiri  eode,&  circumligari  ante  pedus  cum  adipe  re/ 
num,aut  iocinere,aut  pelle  prscipiunt.MuIieri  candida  a  pedore  hyxnx  caro,&  pili  fe/ 
ptem,&  genitale  cerui  fi  illigentur  dorcadis  pelle, collo  fufpenfa  continetepartus  promit/ 
tunt. Venerem  ftimulari,genitali  ad  fexusfuos  in  meile  fuffipto,etiam  fi  uirimulieru  coi/ 
tusoderint.Quin  imo  totius  domus  concordia,eodem  genitali  61  articulo  fpiria:  cum  ad/ 
hsrente  corio  adferuatis ,  conftare:quem  fpins  articulum  fiue  nodum  atlantion  uocant. 
Eft  autem  primus.In  comitialium  quoque  remediis  habent  eum. Adipe accenfo,ferpen/ 
tes fugari  dicunt.Maxillmparte  comminuta  in  anifo,  81  in  cibo  fumpta ,  horrores  fedari. 
jo  Eodem  fuffitu  mulierum  mefes  euocari.Tantumcp  eft  uanitatis,  ut  fi  ad  brachium  adal/ 
ligetur  fuperioris  roftri  dextra?  partis  dens,iaculantium  idus  deerraturos  negent.  Palato 
eiufdem  arefacto, &  cum  alumine  Aegyptio  calefado,acter  in  ore  permutato,  faetores  8C 
ulcera  oris  emendari.  Eos  uero,qui  linguam  in  calceamento  fub  pede  habeant ,  no  latra/ 
ri  3  canibus.  Siniftra  parte  cerebri  naribus  illita,  morbos  perniciofos  mitigari,  fiue  horni/ 
num,  fiue  quadrupedum.  Frontis  corium  falcinationibus refiftere.  Ceruiciscarnesfiue 
mandantur, fiue  bibantur, arefad$,Iumborum  doloribus.Neruis  a  dorfo  armiscp,  fuffi/ 
endos  neruorum  dolores.  Pilos  roftri  admotos  mulierum  labris ,  amatorium  effe.  Iecur 
potum, torminibus  &  calculis  medcri.Iam  cor  in  cibo  potuue  fumptum,omnibus  dolori 
bus  corporum  auxiliari:  Lienem  lienibus.  Omentum ,  ulcerum  inflammationibus  cum 
30  oleo.  Medullas ,  doloribus  fpina?  &  neruorum ,  iaffitudini  renum.  Neruos  potos  in  uino 
cum  thure,fcecunditatem  reftituere  ademptam  ueneficio.  Vuluam  cum  mali  punicidul/ 
ds  cortice  in  potu  data  pro  defle  mulieru  uuluie.  Adipe  e  lumbis  fuffiri  difficulter  parien/ 
tcs,5i  ftatim  parere.E  dorfo  medullam  adalligatam  contra  uanas  fpecies  opitulari.  Spa/ 
fticis ,  genitale  e  maribus  fuffitu ,  Item  lippientibus ,  ruptis ,  5J  contra  inflationes ,  ferua/ 
tos pedes, tadudxuos  dextris  partibus, dextros  la?uis.Siniftrum  pedem  fuperlatum  par 
turienti,  letalem  efle:dextro  illato, facile  eniti.Membranam  qua:  fel  cotineat, cardiacis  po 
tam  in  uino,uel  in  cibo  fumptam,fuccurrerc.Veficam  in  uino  potam,contra  urinae  incon/ 
tinentiam.  Qax  autem  in  uefica  inuenta  fit  urina,  additis  oleo  ex  fefamo ,  &  meile,  hau/ 
ftam  prodeffe  legrimonisueteri.Coftarum  primam  8C  otftauam ,  fuffitu  ruptis  falutare 
4°  cffe.Ex  fpina  uero  parturientibus  offa.  Sanguinem  cum  polenta  famptum,  torminibus. 
Eodem  tacftis  poftibus ,  ubicunque  magorum  infeftari  artes ,  non  elici  deos ,  nec  collo/ 
qui, fiue  Iucernis,fiuepelui,  fiueaqua,  fiue  pila,  fiue  quo  alio  genere  tententur.  Carnes  fi 
edantur, contra  canis  rabidi  morfus  efficaces  effe :  etiamnum  iecur  efficacius .  Carnes  uel 
offa  hominis,fi  qux  in  uentriculo  accifx  inueniantur,  fuffitu  podagricis  auxiliari.  Si  un/ 
guesinueniatur  in  his, mortem  alicuius  capientium  fignificari.Excremcnta  fiue  offa  red/ 
dita  cum  interimitur,contra  magicas  infidias  pollere.  Fimum  quod  in  inteftinisinuetum 
fit,arefadlum,  ad  dyfentericos  ualere  potum :  illitumq?  cum  adipe  anferino  opitulari  to/ 
to  copore  befis  malo  medicamento ,  a  cane  uero  morfis  adipem  illitum ,  &  corium  fub/ 
ftratutn ,  Rurfus  tali  finiftri  cinere  decodto  cum  fanguine  muftela?,  peruncftos  omnibus 

V  2  odio 


5oS  C.  PLINII  NAT  VR  ALIS 

odio  ucnimldem  fieri  oculo  decodlo.Super  omnia  eft,quod  extremam  fiftulam  intcfli 
ni  cotra  ducum,ac  poteftatum  iniquitates  c6monftrant,8£  ad  fucceflus  petitionum,iudi/ 
riorumq?  ac  litium  euentus,fi  omnino  tantum  aliquis  fecum  habeat.Eiufdem  caucrna  fi; 
niftro  lacerto  religata, fi  quis  mulierem  refpiciat,amatorium  effe  tam  prmfens,  ut  ilico  fe/ 
quatur,  Eiufdem  loci  pilorum  cinerem  ex  oleo  illitum  uiris ,  qui  fint  probrofe  molliciet, 
non  modo  pudicos,fed  Si  feueros  mores  induere.  Proxime  fabulofus  cft  crocodilus,  io/ 
genio  quoque  ilio,cui  uita  in  aqua  terraqj  comunis.Duo  enim  genera  eorum:  Illius  e  de/ 
xtra  maxilla  detes  adalligati  dextro  lacerto, coitus(fi  credimus)ftimulat.  Canini  eius  dea 
tes febres  flatas  arcet  thure  repleti,funt  enim  caui,ita  nc  diebus  quinq?  ab  cegro  cernatur 
qui  adalligauerit.Idem  pollere  SI  ucntre  exemptos  lapillos, aduerfus  febriu  horrores  ue/i® 
nientes  tradunt.Eadem  de  caufa  iEgyptij  perungut  SI  adipe  regros  fuos.  Alter  illi  fimilis, 
multum  infra  magnitudine, in  terra  tantum, odoratiffimisq?  floribus  uiuit.  Ob  id  intcfli/ 
na  eius  diligenter  exquiruntur  iucundo  nidore  fardla:CrocodiIeam  uocant.oculorumui 
rijs  utiliflima,cum  porri  iucco  inundtis,8i  contra  fuffufiones  uel  caligincs.lllita  quoqj  cx 
oleo  cyprino, moleftias  in  facie  enafeentes  tollit, Ex  aqua  uero  morbos  omnes, quoru  na 
tura  ferpidn  facie, nitoremq?  reddit.Lentigines  tollit  ac  uaros, omnes 'p  maculas, Et  con/ 
tra  comitiales  morbos  bibitur  ex  aceto  muifo  binis  obolis  Appofita  mefes  ciet.Optima/ 
cp  eft,qu£  cadidiffima  St  friabilis,  minimecp  ponderofa:cu  teratur  inter  digitos,  fermen/ 
teicens.Lauatur  ut  cerufa.  Adulterant  amylo, aut  cimolia,fed  maxime ,  qui  captos  oryza 
tantum  pafcunt.Felle  inundlis  oculis  ex  meile  contra  fuffufiones  nihil  utilius  prodicant.  23 
Inteftinis  Si  reliquo  corpore  eius  fuffiri  uulua  laborates  falutare  tradunt.Item  uelleribus  . 
circundari  uapore  eiusinfedlis.  Corij  utriufque  cinis  ex  aceto  illitus  his  partibus  quasfe/ 
cari  opus  fit, aut  nidor  cremati  fenfum  omnem  fcalpelli  aufert,  Sanguis  utriufque  darita 
tem  uifus  inundlis  donat,&  cicatrices  oculorum  emendat.  Corpus  ipfum  excepto  capite 
pedibustp,elixum  mandicur  i£hiadicis:tuffimcp  ueterem  fanat, pnecipue  in  pueris:  item 
lumboru  dolores.Habent  8C  adipem,  quo  tadlus  pilus  defluit.  Hicperunclos  acrocodi/ 

Iis  tuetur, inftiilaturcp  morfibus.Cor  annexu  in  lana  ouis  nigrm,  cui  nullus  alius  color  in/ 
curfauerit,&  primo  partu  genita:,  quartanas  abigere  dicitur.  Iungemus  illis  fimillimaSi 
peregrina  xqae  animalia,priufcp  chamxleontem,  peculiari  uofumine  dignum  exiftim  v 
tum  Democrito, ac  per  fingula  membra  defecratu,non  fine  magna  uoluptate  nofl:ra,co» 
gnitis  proditistp  mendacfjs  Grxcx  uanitatis.SimilisSd  magnitudine  eft  fupracdlocro/ 
codilo,fpin^  tantum  acutiore  curuatura ,  Si  caudee  amplitudine  diftans.  Nullum  animal 
pauidius  exiftimatur,&  ideo  uerficoloriseflfe  mutationis.Vis  eius  maxima  contra  accipi 
trum  genus.  Detrahere  enim  fupra  uolantem  ad  fe  traditur,  &  uoluntariu  prabere  lace/ 
randum  ceteris  antmaltbus.Caput  eius  Si  guttur  fi  roboreis  lignis  accendatur,  imbrium 
Si  tonitruum  cocurfus  facere  Democritus  narrat:Item  iecur  in  tegulis  uftum.Reiiqua  ad 
uenefida  pertinentia  qu^  dicit,quanquam  falfaexifliraantes ,  omittemus,  pmerquam 
ubi  irrifu  coarguendum .  Dextro  oculo ,  fi  uiuenti  eruatur ,  albugines  oculorum  cum  ia/ 
cie  caprino  toili:Lingua  adaliigata,pericula  puerperrj.Eundem  falutarem  effe  parturien/ 
tibus  fi  fit  domitfi  uero  inferatur, perniciofiffimu.Linguam,fi  uiuenti  exempta  fit,  ad  iu/ 4° 
diciorum  euentus  pollere.  Cor  aduerfus  quartanas  illigatum  nigra  lana  primeetonfure. 
Pedem  e  prioribus  dextrum ,  hyxnx  pelle  adalligatum  finiftro  brachio ,  contra  latroci/ 
nia  terroresque  nodlurnos  pollerc.Item  dextram  mammillam  contra  formidinespauo/ 
resque.  Siniftrum  uero  pedem  torreri  in  furno  cum  herba  qum  etiam  chamsleon  uo/ 
cetur,additctp  unguento  in  paftillos  digeri:eos  in  ligneo  uale  conditos, pr*ftare((i  credi 
mus)ne  cernatur  ab  airjs  qui  habeat.  Armum  dextrum  ad  uincendos  aduerfarios  uel  ho/ 
fles  ua!ere,utiqj  fi  abiedtos  eiufdem  neruos  caIcauerint.Siniftrum,mirum,  quibus  morv* 
flris  confecrer, qualiter  fomnia  qu^  uelis  Si  quibus  uelis  mittantur,  putet  referre.  Omnia 
ea  dextro  pede  refoluhficut  finiftro  latere  lethargos, quos  fecerit  dextrum.  Capitis  dolo/ 


HTSTORIAE  LIBER  XXVIII  50$ 

res,  infpcrfo  umo,in  quo  latus  alterutrum  maceratum  fit,fanari .  Foeminlsfiniflri  uel  pe/ 
dis  cineri  fi  mifceatur  lac  fuillu, podagricos  fieri  illitis  pedibus.Fclle  glaucomata  8i  fuffu/ 
fiones  corrigi  prope  creditur,  tridui  inundtione:Serpentes  fugati  ignibus  inflillato.Mu/ 
ftelascotrahi  in  aquam  coniedto.Corporc  uero  ilIito,detrahi  pilos.  Ide  proflare  narrant 
iecur,cu  ran*  rubet*  pulmone  illitu.Pr*terea  iocinere  amatoria  diffolui.  Melancholicos 
aut  fanari, fi  ex  corio  cham*leotis  herb*  fuccus  bibatur.Inteftina  &  fimum  eorum, cu  id 
animal  nullo  cibo  uiuat,cum  fimiarum  urina  illita  inimicorum  ianu*,  odium  omniu  ho/ 
minum  his  conciliare.Cauda,flumina  &  aquaru  impetus  fifti, ferpentes  foporari,  Eadem 
medicata  cedro  myrrha,illigataque  gemino  ramo  palm*,percuffam  aquam  dtfcuti,ac 
10  qa*  intus  fint  omnia  appareant :  utinamcp  eo  ramo  contadtus  effet  Democritus ,  quo/ 
niam  ita  loquacitates  immodicaspromifit  inhiberi.Paiamqj  eft,  uirum  alias  fagacem  8i 
uit*  utiliffimum, nimio  iuuandi  mortales  Audio  prolapfum.  Ex  eadem  fimilitudine  eft 
fdneus,  quem  quidam  terreftrem  crocodilum  efle  dixerunt,  cadidiore  autem  &  tenuiore 
cate.  Pr*cipua  tamen  differentia  dinofeitur  i  crocodilo, Tquamarum  feta  i  cauda  ad  ca/ 
pat  uerfa.Maximus  Indicus, deinde  Arabicus.  Afferuntur  falfi.Roft rum  eius  &  pedes  iti 
uino  albo  poti,cupiditates  ueneris  accendunt.  Vtiq?  cum  fatyrio  &  erue*  femine ,  fingu/ 
lis  drachmis  omnium, ac  piperis  duabus  admixtis ,  ita  ut  paftilli  fingularum  drachmaru 
bibatunper  fe  laterum  carnes  obolis  binis  cum  myrrha  8C  piperepari  modo  pot*,effica/ 
ciores  ad  idem  creduntur.  Prodeft  &  contra  fagittarum  ueftena,ut  Apelles  tradit, ante  po 
:o  fiea^fumptus.In  antidota  quoque  nobilia  additur.Seftius,p!us  quam  drachm*  pode/ 
re  in  uini  hemina  potum,  perniciem  afferre  tradit.  Pr*terea  ciufde  decodli  iuscum  meile 
fumptumj  uenerem  inhibere.  Efi:  crocodilo  cognatio  qu*dam  amnis  eiufdem ,  gemi/ 
niqj  uidtus  cum  hippopotamo,repertore  detrahendi  fanguinis,ut  diximus.  Plurimi  au/ 
tem  fuper  Saiticam  pr*feciuram.  Huius  corq  cinis  cum  aqua  illitus,  panos  fanat;  adeps 
frigidas  febrcstltem  fimum  fuffitu.Dentes  e  parte  l*ua  dolores  dentium,  fcarificatis  gin 
giuis.  Pellis  eius  e  finifira  parte  frontis  in  inguina  adalligata ,  uenerem  inhibet.  Eiufdem 
cinis  alopecias  explet.TefticuIi  drachma  ex  aqua  contra  ferpentes  bibitur.  Sanguine  pi/ 
dores  utuntur.  Peregrin*  funt  &  lynces ,  qu*  clariffime  omnium  quadrupedum  cer/ 
nunt.  Vngues  earum  omnes  cum  corio  exuri  efficaciffime  in  Carpatho  infula  tradunt. 
}o  Hoc  cinere  poto, propudia  uirorum:  eiufdem  afperfu  foeminaru  libidines  inhiberi :  Item 
pruritus  corporum :  Vrina,  ftillicidia  uefic*.  Itaque  eam  protinus  terra  pedibus  aggefta 
obruere  traditur.  Eadem  autem  8C  iugulofum  dolori  monftratur  in  remedio.  Hacfle/ 
nus  de  externis.Nunc  reuertemur  ad  noftrum  orbemiprimumcp  communia  animaliunS 
remedia, atq;  eximia  dicemus. 

Medicin*  communes  ex  feris  animalibus,aut  eiufdem  ge/ 
neris  placidis.Ladtis  ufus  &  obferuationes,  &  de  cafeis,buty/ 
ro,8t  adipe.  Cap.  ix 

SIcuti  de  Iacfiis  ufu.Vtiliffimumcuiq?  maternum.  Concipere  nutrices  exitiofum  efi:  hi 
funt  enim  infantes  qui  coloftrati  appellatur, denfato  ladie  in  cafei  fpeciem.Eft  autem 
40  coloftra, prima  £  partu  fpogiofa  denfitas  Iadtis.  Maxime  aute  alit  quodeunq;  humanu, 
mox  caprinumrunde  fortaffis  fabul*  Iouem  ita  nutritum  dixere.Dulcifltmum  ab  horni/ 
nis  camelinum, efficaciffimum  ex  afinis.Magnorum  animalium  8i  corporu ,  facilius  red/ 
ditur.  Stomacho  accommodatiffimum  caprinum ,  quoniam  fronde  magis  quam  herba 
uefcuntur.Bubulu  medicatius.Ouillum  dulcius  &  magis  a!it,ftomacho  minus  utile, quo/ 
niameft  pinguius.Omne  autem  uernum  aquatius  *ftiuo,&  de  nouellisiProbatifllmura 
uero  quod  in  ungue  h*ret,nec  defluit  Jnnocentius  decocflu,  pt*cipue  cum  calculis  mari/ 
nis.  Aluus  maxime  foluitur  bubulo.  Minus  inflat  quodeunqj  aecodtum.  Vfus  ladtis  ad 
omnia  intus  exulcerata, maxime  renes, ueficam,ititeranea,fauces,  pulmones.  Foris  pruri/ 
tum  cutis, eruptiones  pituit*,  poft  abfttaentiam.  Nara  ut  in  Arcadia  bubulum  biberent 

V  5  phthifici 


510  C.  P  L  INI  I  N  A  T  V  R  A  L  I  S 

phthifici  fyntedicitp  St  cacheds, diximus  in  ratione  herbarum,  Sunt  inter  exepla ,  qui 
aiininam  bibendo  liberati  fint  podagra  chiragraue.  Medici  fpccicm  unam  addidere  Ia/ 
dis  generibus, quod  fchifton  appcllauere.Id  fit  hoc  modorFidilinouo  feruct  caprinum 
maxime, ramiscp  ficulneis  recentibus  mi»cetur,addiris  totidem  cyathis  mulfi  quot  fint  he 
minee  ladis.Cum  feruet  ne  circumfundatur  proflat  cyathus  argeteuscum  frigida  aqua 
demiftus,ita  ne  quid  fundat:  Ablatum,deinde  igni  refrigeratione  diuiditur,  St  difceditfc/ 
rum  i  lade.Quidam  8t  ipfum  ferum  iam  multo  potentiftimu,decoquunt  ad  tertias  par-' 
tes,&  fub  dio  refrigerant.  Bibitur  autem  cfficacifiTime  heminis  per  interualla  fingulis  die/ 
bus  quinisimeliusa  potu  geflari.Daturcomiria!ibus,meIanchoiicis3para!yticis ,  in  lepris, 
elephantiafi,articularibus  morbis.  Infunditur  quoque  lac  contra  rofiones  a  medicamen/ i9 
tis  fadas.Et  fi  urat  dyfenteria,dccodum  cum  marinis  lapillis ,  aut  cu  ptifana  hordeacea. 
Item  ad  rofiones  inteftinorutn,  bubulum  aut  ouiilum  utilius.  Recens  quoque  dyfenteri/ 
cis  infunditunadcolum  autem  crudumtltem  uulu£,&  contra  ferpentium  ictus  rphthifi/ 
cis, cantharidum, aut  falamandr«,aut  bupreftis,aut  pityocampes  uenenis.  Priuatim  bu/ 
bulum  his  qui  colchicon  biberint,aut  cicutam, aut  dorycnium,aut  leporem  marinum:  Cu 
cut  afininum  contra  gypfum,Si:  cerufam,& fulphur,&  argentum  uiuumeltem  dunealuo 
in  febri.  Gargarizatur  quoque  faucibus  exulceratis  utiliftitne.  Et  bibitur  ab  imbecillitate 
uires  recolligentibus,quos  atrophosuocant:  In  febri  etia  queeeareat  dolore  capitis.  Pue/ 
tis  ante  cibum  Jadis  afinini  heminam  dari, aut  fi  in  exitu  cibi  rofiones  fentiret,  antiqui  in 
arcanis  habuerunt:fi  hoc  non  eflet,habuerut  e  caprino.  Bubuli  ferum  orthopnoicispro/ 1? 
deft  ante  ceetcra, addito  nafturtio.Inunguntur  etiam  oculuin  Iadis  heminisfefamee  addi 
tis  drachmis  quatuor  tritis  in  lippitudine .  Caprino  lienes  fanantur ,  poft  bidui  inediam 
tertia  die  edera  paftis  capris, per  triduum  poto  fine  alio  cibo.  Ladis  ufus  alias  contrarius 
capitis  do!oribus3hepatiris,{pienerids,neruorutn  uitio,febreshabentibus,  uertiginipra/ 
terquam  purgationis  gratia, grauedini,tuffienribus,lippis.SuilIum  utiliffimum  tenafmo, 
dyfenterte,necnon  phthificis.Hoc  St  mulieri  faluberrtmu  qui  dicerent  fuerunt.  De  ge; 
neribus  cafeorum  diximus,cum  de  uberibus  fingulfsque  animalium  membris  dicere/ 
mus.  Sextius  eofdem  effedus  equino  quos  bubulo  tradit.  Hunc  uocant  hippacem.Sto/ 
macho  utiles, qui  non  funtfalfi, id  eft  recentes.  Veteres  aluum  fiftunt,corpusqj  minuunt, 
ftomacho  utiliores :  St  in  totum  falfa  minuunt  corpus ,  alunt  mollia.  Cafeus  recens  cum  jo 
meile, fugillata  emendat, mollis  aluum  fiftit.Sedat  tormina  paftillis  in  uino  auftero  deco 
dis,  rurfasqj  in  patina  toftis  cum  mr ISe.  Sapron  uocant,  qui  cum  fale  St  forbis  ficcseui/ 
no  tritus  potuscp  medetur  coeliacis.  Genitalium  carbunculis  caprinus  tritus  St  impofitus: 
Item  acidus  cum  oxymelite.Maculis  in  balineo  illitus  oleo  interlinitur.E  lade  fit  Sc  buty/ 
rum,barbararum  getium  laudatiflimuscibus,  St  quidiuites  aplebcdifcernat.  Plurimum 
e  bubulo,SC  inde  nome.-pinguiriimum  ex  ouibus.Fit  St  ex  caprino ,  fed  hyeme  calefacio 
lade ,  aeftate  expreffo  tantum,  crebro  iadatu  in  longis  uafis,angufto  foramine  ipiritum 
accipietibus  fub  'pfo  ore,alias  pradigato.  Additur  paulum  aqua:  utaccfcat.Quod  eft  tua 
xime  coadum,m  fummo  fluitar.id  exemptum  addito  fale, oxygala  appellat.  Reliqua  de 
coquunt  in  ollis :  Ibi  quod  fupernatat,  butyrum  eft ,  oleofum  natura.  Quod  magis  uirus  4? 
refipitjhoc  prsftantius  iudicatur.  Pluribus  compofitionibus  mifcetur  inueteratum.  Na/ 
tura  eius  aftringere,  moilire,replere,purgare.  Oxygala  fit  &  alio  modo ,  acido  lade  ad/ 
dito  in  recens  quod  ueiisacefcere,utilifiimum  ftomacho.  Effedus  dicemus fuis  locis. 

Proxima  in  communibus  adipis  laus  eft, fed  maxime  fuiili ,  apud  antiquos  etiam  reli/ 
giofi.  Certe  nous  nuptae  intrantes ,  etiamnum  folenne  habent  poftes  co  attingere .  In/ 
ueteratur  duobus  modis,  aut  cum  fale ,  aut  fyncerus :  tanto  utilior ,  quanto  fit  uetuftior. 
Axungiam  etiam  Grscd  appellauere  in  uoluminibus  fuis.Nequc  eft  occulta  uirium  cau/ 
fa ,  quoniam  id  animal  herbarum  radicibus  uefeitur.  Itaque  etiam  fimo  innumeri  ufus. 
Quamobrem  nou  de  alia  loquimur  fue ,  multo  efficaciore  fcemina ,  St  qus  non  peperir. 


HISTORIAE  liber  XXV  iit  511 

Mu  Iro  uero  pracftantior  in  apris  cft.Vfus  igitur  axungia  eft  ad  mollienda, excalfadeda, 
difcutienda,purganda^.Medicorum  aliqui  admixto  anferis  adipe,  taurorumqp  feuo  St 
cefipo,ad  podagras  uti  iubent.Si  uero  permaneat  dolor  cu  cera, myrto,refina, pice.  Syn / 
ccra  axungia  medetur  ambuftis  uel  niue.  Pernionibus  autem  cum  hordei  cinere  St  galla 
pari  modo.Prodcft  St  confricatis  membris.Itinerum^  laffitudines  St  fatigationesleuat. 
Ad  tuftim  ueterem  recens  decoquitur  quadrantis  pondere  in  uini  cyathis  tribus  addito 
tnelle. Vetus  etiam  phthifin  in  pilulis  lumpta  fanat  qu;e  fine  fale  inueterata  cft.Omnino 
enim  non  nifi  ad  ea  quas  purganda  fint ,  aut  qu$  non  fint  exulcerata ,  falfa  petitur.  Qui/ 
dam  quadrares  axungia  &  tnolfi  in  uini  cyathis  tribus  decoquunt  contra  phthifes,quin/ 
10  toi^die  picem  liquidam  in  ouo  fumi  iubent, circumligatis  lateribus, 8t  pedtoribus,5i  lea/ 
pulis  eorum  qui  phthifin  fentiunt.Tantacp  eft  uis,ut  genibus  etiam  adalligata, redeat  in 
osfapor,eamq5  expuere  uideantur.E  fue  qu^e  non  pepererit,aptiftime  utunturad  cutem 
mulieres. Contra  fcabiem  uero  quiuis, admixto  iumentorum  feuo,  pro  parte  tertia.  St  pi/ 
ce,pariterrp  lubferuefactis.  Syncera  partus  in  abortum  uergentes  nutrit,  collyrtimodo 
fubdita.CicatricesconcoIoresfacitceru(aadmixta,uelargenti  Ipuma.  At  cum  fulphure, 
unguium  fcabricias  emendat.Medetur  8t  capillo  fluenti:Ec  ulceribus  in  capite  mulierum 
cum  gallae  parte  quarta:Et  infumata  pilis  ocuIorum.Datur  &  phthifids  unciatim,cum  ui 
niueteris  hemina  decocfta, donec  tres  uncias  e  toto  refidant.  Aurj  St  mellis  exiguum  adrjet 
unt.Panis  illinitur  cum  calce, Item  furunculis  duritteq?  msmmarum.Rupta  St  conuulfa, 
je  St  {palmata, &  luxata  fanat.CIauos  St  rimas  callique  uitia,cum  elleboro  albo:  Parotidas 
admixta  farina  falfamentarias  teltetquo  genere  proficit  Si  ad  ftrumas. Pruritus  St  papu/ 
las  in  balineo  perunctis  tollit,  alioep  etiamnum  modo  podagricis  prodeft  mixto  oleo  ue 
tere, contrito  una  farcophago  lapide, STquinqusrolio  tufo  in  uino,ueI  cum  calce,uel  cu  cir 
nere.Facic  St  peculiare  emplaftrum  LXXXV«pondo,centu  fpumae  argentete  mixtis.  Vti/ 
lifiimum  contra  inflammationes  ulceru  a.aipe  uerrino  confici,&  inungi  putant  utile:fjs<^ 
quse  ferpant,illinire  cum  refitia.  Antiqui  maxime  axibus  uehiculorum  perungedis,  adfa/ 
aliorem  circumactum  rotarum  utebatur:  unde  nomen-.fic  quoque  utili  medicina  cum  il/ 
bferrugtne  rotarum  ad  fedis  uitia  uirilitatisqs .  Et  per  fe  axungiam  medici  antiqui  maxi/ 
me  probabant  renibus  detra<ftara,&  exemptis  uenis  aqua  coelefti  fricabant  crebro,deco 
jo  qucbaccjj  fictili  nouo  fepius,tum  demu  affemantes.Conuenit  fallam  magis  emollire,  ex 
cdfacerejdifcutere,utilioremcp  effe  uino  lotam. Maflurius  palmam  lupino  adipi  dedifle 
antiquos  tradit.Ideo  nouas  nuptas  illo  perungere  poltes  folitas,  ne  quid  mali  mcdicame 
ti  inferretur.  Qate  rado  adipis,eade  in  bis  quae  ruminant  feuiclt ,  alqs  modis  no  minoris 
poteti&.Perfidtur  ome,exeptis  uenis  aqua  marina  uel  lalla  !otu,mox  in  pila  tufum,afper 
fum  marina.Crebro  poftea  coquitur, donec  odor  omnis  aboleatur.Mox  affiduo  fole  ad 
cadore  reducitur.  A  renibus  aut  omne  iaudatiftimu  eft.  Si  uero  uctus  reuocetur  ad  cura, 
liquefieri  prius  iubet.Mox  frigida  aqua  lauari  fqpius,  dein  liquefacere  affufo  uino  quam 
odoratiffimo.Eodemc^  modo  iteru  ac  ff  pius  coquat, donec  uirus  euanefcat.Multi  priuat 
tira  ficcauroru,leonu^,acpatheraru,&cameloru  pinguia  curari  iubet.  Vfus  diceturfuis 
40  Iods.Comunis  St  ratio  medullaria  eft.Omes  molliat, explet,ficcat,excalfaciut.  Laudati!) 
fima  ceruin3,rnox  uitulina,dein  hircina  8t  caprina.Curatur  ante  autumnu  recentes  Io tx* 
ficca txcp  in  umbra  per  cribrum.  Dein  liquata  per  lintea  exprimuntur,ac  reponatur  in  fi/ 
clili  locis  frigidis.  Inter  omnia  aut  comunia  animaliu,fclpr^ftatiusin  effecftu.Eft  emuis 
eius  excalfacere, mordere, Icindere, extrahere, difcutere.Minoru  animaliu  fubtilius  intefli 
gitur,&  ideo  ad  oculoru  medicameta  utilius exiftima^.Taurino  prtecipua  poteria,  etia  in 
frepeIlibusq?co!ore  aureo  ducediS.Omeautcurat^recesprfligato  ore  lino  crafto,demif/ 
fuminferuenteaquafemihora,mox  ficcatu  fine  fole,atq3  in  meile  codicu.  Danatur  equi 
num  cantu  inter  uenena,ideo  flamini  facro  equu  tagere  no  licec,cu  Roms  publicis  facris 
equus  etia  immoletur. Quin  St  fanguis  eoru  feptica  uim  habet, Item  equaru  prscerep  uir 

V  4  ginuoi 


512  C.  PLINII  NAT  VR  ALIS 

ginum  erodit, emaqginat  ulcera.Taurinus  quide  recens  inter  ueneha  eft,  excepta  iEgira, 
Ibi  enim  facerdos  Terra:  uaticiriatura,tauri  fariguinem  bibit  priufquatri  defeendat  in  fpe 
cus.Tatu  potefl  fympathia  illa  de  qua  !oquimur,ut  aliquado  religione  uel  loco  fiat.Dru 
fus  tribunus  plebis  tradit'’ caprinu  bibifie,  cu  pallore  8Z  inuidta  ueneni  Gbi  dati  infimulare 
Q.Cepionem  inimicum  uellet.Hircoru  fartguini  tanta  uis  eft,  ut  ferramentorum  fubtili/ 
tas  non  aliter  acrius  induretur, fcabricia  tollatur  uehementius  quam  lima .  Non  igitur  & 
fanguis  animalium  inter  comuttia  dici  potefl, &  ideo  quifq?  fuis  dicetur  effe&ibus.Dige/ 
remus  enim  in  animalia  fingula  ufus ,  piurimumcp  cotra  ferpentes.  Exitio  his  efie  ceruos 
nemo  ignorat, ut  ii  quas  funr.exadtas  cauernis  mandentes*Nec  uero  ipii  fpirantes^  tan/ 
tum  aduerfantur,fedmembratim  quocp.Fugari  eas  nidore  cornus  fi  uratur ,  dictum  cft,io 
At  e  fammo  gutture  uftis  o{Tibus,congregari  dicuntur.Pelles  eiufdcm  animalis  fubftra/ 
ta:,fecuros  prceftant  ab  eo  metu  fomnos.Coagulum  quocp  cx  aceto  potum  ab  idtu:8i  fi 
omnino  tradlatum  Gt,eo  die  non  ferit  ferpens.  Teftes  quoq?  eius  inueterati ,  uel  genitale 
tnaris,falutariter  dantur  in  uinotltem  uentres  qui  centipelliones  uocatur.Fuoiut  &  omni/ 
no  dentem  cerui  habentes,aut  medulla  perundlos  feu6ue  ccrui  aut  hinuli.  Summis  autc 
remediis  profertur  hinuleicoagulu,in  matris  utero  exe<5li,ut  indicauimus.Sanguine  quo 
qj  ceruino ,  fi  una  urantur  dtacontion  8c  cunilago  8C  anchufa  lentifci  ligno ,  contrahi  fer/ 
pentesdicut.  Diffipari  deinde,  G  fanguine  detra&o  adedatur  pyrethrum.Inuenioapud 
autores  grxeos  animal  ceruo  minus,  &  pilo  demum  fimile,quod  Ophion  uocatur.Sardi/ 
niam  id  cantum  ferre  folitam.Hoc  interrjfle  atbitror.Et  ideo  medicinas  ex  co  omitto.  » 
Medicina  de  apro,&  capris, 5C  equis  feris, 8C  remedia  ex  beflijs  contra 
brimes  morbos*  Cap.  x 

A  Pr i  quocg  cerebrum  contra  eas  laudatur  cum  fangaine.Iecur  etiam  inueteratumcu 
xTLruta  potum  ex  uino.  Item  adeps  cum  meile  refinaqj.  Simili  modo  uerrinum  iecur, 
exemptis  duntaxat  fibris,quatuor  obolorum  pondere, uel  cerebrum  in  uino  potum.Ca 
prarum  cornu  uel  pilis  accenGs, fugari  ferpentes  dicut:  cineremcp  eorum  potum  uel  illita 
contra  idlus  ualere:Item  lacftis  hauflus  cum  uua  taminia,uel  urina;  cu  aceto  fcillitico:Ca/ 
feum  caprinum  cu  origano  impofitu,ueI  feuum  cum  cera.Milia  pr^terea  remediorum  cx 
eo  animali  demoff  ratur,Gcut  apparebit;quod  cquide  miror,cu  febri  negetur  carere.Am/ 
plior  potentia  feris  eiufdem  generis, quod  numeroGflfimu  effe  diximus.  Alia  uero  ex  hir/  3« 
cis.  Democritus  etiamnum  efFedtus  auget  eius,qui  Gngularis  natus  Gt.  Fimum  quoqj  ca/ 
praru  in  aceto  decodtu,&  illitu  in  idtus  ferpetium ,  placet  8Z  recentis  cinis  in  uino:Atq  in 
totu, difficilius  fe  recolligentes  a  ferpentium  idtu,  in  caprilibus  optime  conuaiefcunt.  Qui 
efficacius  uolunt  mederi, occifie  caprf  aluum  difledtam  cum  fimo  intus  reperto  flati  m  illi 
gant.  Alq  carnem  recentem  bcedorum pilo  fuffiunt ,  eodemqj  nidore  fugant  ferpentes. 
Vtuntur  SZ  pelle  eorum  recenre  ad  plagas, carne  8Z  fimo  equi  in  agro  pafli, coagulo  lepo 
ris  ex  aceto, contraq?  fcorpione  SZ  murem  araneum.  Aiunt  aute  non  feriri  leporis  coagu/ 
lo  perundlos.  A  fcorpione  percuffis,fimu  capra:  efficacius  cum  aceto  deco&u auxiliatur. 
Lardum  iusq?  decoddpotu  his,qui  bupreftim  hauferint.Quinetiafi  quis afino  in  aurem 
percufTum  a  fcorpione  fe  dicat,  tranfire  malum  protinus  tradunt :  uenenata^  omnia  ac/ 4« 
cenfo  eius  pulmone  fugcre.Et  fimo  uituli  fuffiri percufTos  a  fcorpione  prodefl.  Canis  ra/ 
bidi  morfu  fadla  uulnera  circuciduntad  uiuas  uiqj  partes  quidam, carnemtp  uituli  admo 
ucnt,&  ius  cx  eode  carnis  decocfte  dant  potui, aut  axungia  cum  calce  tufam.  Laudat  hir/ 
ci  iecur,quo  impofito,ne  tentari  quide  aquas  metu  affirmat.Laudant  SZ  capra:  fimuexui 
no  illitujaut  meHe:Melis,&  cuculi,&  hirundinis  dccodlu  SZ  potum.Ad  reliquos  beftiaru 
morius, caprinu  cafeum  ficcum  cum  origano  imponunt,#  bibi  iubent:  Ad  hominis  mor 
fus  carne  bubulam  codlam.  Efficacius  uituli,  fi  non  antequintu  diem  foluant.  Veneficijs 
roftru  lupi  refiftere  inueteratu  aiunt, ob  id<^  uillaru  portis  prtefigut.  Hoc  idem  praftare 
#  pellis  c  ceruice  foiida  exiftimatur ;  quippe  tanta  uis  eft  animalis ,  prxter  ea  qux  retuli/ 

mus,ut 


HISTORIAE  LIBER  XXV  IU  515 

rous,ut  uefiigia  eius  calcata  equis  afferant  torporem.  Iis  qui  argetura  uiuum  bibcrintjlar 
dum  remedio  eft.Afinino  Iadlepoto  uenena  reftinguuntur.Peculiariter  fi  hyofcyamum 
potum  fit, aut  uifcum,aut  cicuta, aut  lepus  marinus, aut  opocarpathum,aut  pharicon,  aut 
dorycnium,&  fi  coagulum  alicui  nocuerit, nam  id  quocp  uenenu  eft  in  prima  ladtis  eoa/ 
gulatione.Multos  eius  Si  alios  ufus  dicemus.Scd  meminifle  oportebit  recenti  utendum, 
aut  n5  multo  poftea  tepefadlo.Nullum  enim  celerius  euanefcit.Ofta  quocp  afini  confra 
«fla  &  decocfin,contra  leporis  marini  uenenum  dantur.  Omnia  eadem  onagris  efficacio/ 
ra.Dc  equiferis  non  fcripferunt  Graci, quoniam  terra  ilice  non  gignebant.  Veruntamen 
fortiora  omnia  cade  qj  in  equis  intelligi  debet.Lacte  equino  uenena  leporis  marini  &  to 
10  xica  expugnatur.Nec  uros  aut  bifontes  habuerunt  Graci  in  experimentis,quaquam  bo 
ue  fero  refertis  India:  fyluis,  portione  tame  eadem  efficaciora  omnia  ex  his  credi  par  eft. 
Sic  quoq;  ladle  bubulo  cuntfia  uenena  expugnari  tradut, maxime  fupradicfia,8£  fi  cphe/ 
tneru  impacftu  fit, aut  fi  cantharides  dara,uom itione  omnia  egeri:Sic  Si  caprino  iure  cati 
tharides.Contra  ea  uero  qua:  exulceratione  enecant, feuum  uitulinum  feu  bubulum  auxi 
liatur.  Nam  contra  fanguifugas  potas  butyrum  remedio  efi:,  cum  aceto  ferro  calefadto: 
quod  Si  per  fe  prodeft  contra  uenena.Nam  fi  oleum  no  fit, uicem  cius  reprafentat.MuI/ 
tipedum  morfus  cum  meile  fanat.Oraafi  quoque  iure  poto  uenena  fupradicla  expugna 
ri  putant.Priuatim  uero  aconita  Si  cicutas-.Itemq?  uitulino  feuo .  Caprinus  cafeus  recens, 
his  qui  uilcum  biberint:  Lac  uero  contra  cantharidas  remedio  efi,  Si  contra  ephemerutn 
jo  potum  cum  taminia  uua.Sanguis  caprinus  decocfius  cum  medulla  contra  toxica  uenena 
fomitunhcedinus  contra  reliqua,CoaguIum  hcedi  contra  uifcum ,  Si  chamideontem  al/ 
bum,fanguinemq?taurinum,contraquem8£leporiscoagu!um  ex  aceto.  Contra  pafti/ 
nacam  uero  SC  omnium  marinorum  isfius  uel  morfus,coagulu  leporis,uel  hcedi, uel  agni, 
drachma  pondere  ex  uino.Leporis  coagulum  Si  contra  uenena  additur  antidotis.Papi/ 
lio  quocp  lucernarum  luminibus  aduolans, inter  mala  medicameta  numeratur.Huic  coti 
trarium  efi:  iecur  caprinum,ficut  fel  ueneficqs  ex  muftela  ruftica  faefiis. 

De  remedrjs  ad  morborum  multa  genera  ex  animalibus.  Cap.  xt 

Hinc  deinde  reuertemur  ad  genera  morborum.Capilli  defluuia  urfinus  adeps  admi 
xto  ladano  Si  adianto  continet, alopecias^  emendat, Si  raritatem  fupercilioru  cum 
fungis  lucernarum, ac  fuligine  qua:  efi  in  roftris  earum.  Porrigini  cum  uino  prodefi.  Ad 
hanc  SC  cornus  ceruini  cinis  e  uino,  utt^  non  radia  animalium  capillis  increfcant.  Item  fei 
caprinum  cum  creta  cimolia  Si  aceto,fic  ut  paululum  capilli  inardeant :  Item  fel  hircinum 
cum  urina  tauri.Si  uero  uetus  fit, etiam  furfures  adietfio  fulphure  emendat.  Cinere  geni/ 
talis  afini,fpifiari  capillum  putant ,  Si  e  canitie  uindicari  fi  rafis  illinatur,  plumbocp  tritus 
cum  oleo.Denfari  Si  afinini  pulli  cum  urina,  admifcentcp  nardum  faftidq  gratia.  Alope/ 
cias  felle  taurino  cum  iEgyptio  alumine  tepefaefiis  illinunt.Capitis  ulcera  manantia,  uri/ 
na  tauri  efficaciter  fanatdtem  hominis  uetus, fi  cyclaminum  adrjciatur  Si  fulphur.  Effica/ 
cius  tamen  Si  uitulinum  fehquo  cum  aceto  caIcfa(fio,3i  lendes  tolluntur.Seuum  uitulinu 
40  cum  fale  tritum, capitis  ulceribus  utiliffimum.  Laudatur  Si  uulpium  adeps,  fed  pracipue 
fel, Si  fimum  cum  finapi,pari  modo  illitum.  Caprini  cornus  farina  uel  cinis,  magisq?  hir/ 
cini  addito  nitro  Si  tamaricis  femine,Si  butyro  oleoq?,prius  capite  rafo ,  mire  cotinent  ita 
fluente  capillu.Sicut  SC  canis  cinere  ex  oleo  illito  fupcrcilia  nigrefeunt .  Lacfie  caprino  Icn/ 
destolli  tradunnfimo  cum  meile  alopecias  explerirlrem  ungularu  cinere  cum  pice,fiuen/ 
tem  capillum  cotineri.Leporinus  cinis  cum  oleo  myrteo,capitis  dolores  fedat:  Item  aqua 
pota, qua:  e  bouis  aut  afini  potu  reiidta  eft:8i  fi  credimus, uulpis  mafcul?  genitale  circum/ 
ligaturo-.cornus  ceruini  cinis  illitus  ex  aceto  uel  rofaceo ,  aut  ex  irino.  Oculorum  epipho/ 
ras bubulo  feuo  cum  oleo  codto  illinunt :  Ceruini  cornus  cinere  fcabricias  eoru  inungue,. 
mucrones  autem  ipfos  efficaciores  putant ,  Lupi  excrementis  cicumlini  fuffiifiones , 

prodefi 


514  C.  PLINII  NATVRALIS 

prodeffiCincre  eorum  cum  Attico  meile  inungi  obfcuritatestltem  felle  urfino.Epinyfti 
das,adipe  aprino  cum  rofaceo.Vngulte  afininas  cinis  inunctus  e  fuo  lacte,  cicatrices  ocu/ 
lorum, SC  albugines  tollit.Mcdulla  bubula  ex  dextro  crure  priore  trita  cum  fuligine,pilis, 

8C  palpebrarum  uitrjs  angulorumq?  occurrttrcalliblcpharicp  modo  fuligo  in  hoc  ufu  tem 
peratur :  optime  ellychnio  papyraceo  oleoq?  fefamino,  fuligine  in  nouo  uafe  pennis  de/ 
teria.  Efficaciffime  tamen  euulfos  ibi  pilos  coercet .  Felle  tauri  cum  oui  albo ,  collyria  fi/ 
unt,aquaqj  diffoluta  inunguntur  per  quatriduum.  Seuum  uituli  cum  anferis  adipe  8t  o> 
cimi  fucco, genarum  uitrjs  aptiffimum  eft.Eiufdem  medulla  cu  pari  pondere  cerae  SC  olei 
uel  rofacei, addito  ouo,  duritia  genaru  illinutur.  Cafeo  molli  caprino  impofito  ex  aqua 
calida  epiphors  fedantunfi  tumor  Gt,ex  meile. V truq?  uero  fero  calido  fouendum.  Sicca  io 
lippitudo, lumbulis  fuum  toftis  atqj  cotritis,  6C  impolitis  tollitur.  Capras  negant  lippire, 
quoniam  eas  quafda  herbas  edantdtem  dorcades.  Et  ob  id  fimum  earum  cera  circunda/ 
tum  noua  luna  deuorare  iubent,&  quonia  noctu  «que  quoqj  cernant, Sanguine  hircino 
fanari  lufciofos  putat:nyctaIopas  a  Gnecis  dictos:  Capra:  uero  iocinere,in  uino  auftero 
decocto.  Quidam  inaflati  iocineris  fanie  inungunt,  aut  felle  capr«,  carnesq?  eas  uefei,  SC 
dum  coquantur  oculos  uaporari  pr«cipiunt.Id  quoque  referre  arbitrantur,  fi  rutili  colo/ 
ris  fuerint. Volunt  SC  oculos  fuffiri,iocinere  in  ollis  decoctocquidam  inafTato.Fel  quidem 
caprinum  pluribus  modis  aflfumunt:cum  meile, contra  caligines:  cum  ueratri  candidi  ter/ 
tia  parte,contra  glaucomaratcura  uino, contra  cicatrices,^  albugines,  SC  caligines,  SC  pte/ 
rygia,&  argema:ad  palpebras  uero  euulfo  prius  pilo, cum  fucco  oleris,  ita  ut  inuntio  in/ w 
arefcat.Contra  ruptas  tuniculas, cum  lacte  mulieris.Ad  omnia  autem  inueterata,fel  effi/ 
eacius  putant.  Nec  abdicant  fimum  ex  meile  illitum  epiphoris  contra^  dolores  medul/ 
lamrltem  pulmonem  leporis.  Sedat  caliginem  fel  cum  paflfo  aut  meile .  Lupino  quoque 
adipe,  uel  medulla  fuum ,  fricari  oculos  contra  lippitudines  pr«cipiunt.  Nam  uulpinam 
linguam  habentes  in  armilla , lippituros  negant.  Aurium  dolori  SC  uitqs  medetur  urina 
apti  in  uitro  feruata :  Fel  apri  uel  fuis ,  uel  bubulum ,  cum  oleo  cycino  SC  rofacco  aequis 
portionibus.Prascipue  uero  taurinum, cum  porri  fucco  tepidum,  uel  cum  meile  (i  fuppu/ 
rcnt.Contraque  odorem  grauem  per  fe  tepefactum  in  malicorio .  In  ea  parte  rupta  cum 
lacte  mulierum  efficaciter  lanat.Quidam  etiam  in  grauitate  aures  fic  perluendas  putant. 
Ali]  cum  fenecta  ferpentium  8C  aceto  includunt  lanas,  ante  aqua  calida  collutas.  Et  fi  jo 
maior  fit  grauicas  aurium ,  fel  cum  myrrha  SC  ruta  in  malicorio  excalfactum  infundunt: 
Lardum  quoque  pingue:  Item  fimum  afini  recens  cumrofaceo  inftillatur:  Omniaque 
ea  tepefacta .  Vtiliorequi  fpuma  ,uel  equini  fimi  recentis  cinis  cum  tofaceo.  Seuum  bu/ 
bulum  cum  adipe  anferino:Butyrum  recens.  Vr/na  capri  uel  tauri,  uel  fullonia  uetuscal/ 
facta,  uapore  per  Iagen«  colium  fubeunte.  AdmifcentK  aceti  tertiam  partem.  Et  ali/ 
quid  urin«  uituli  qui  nondum  herbam  guftauerit .  Fimum  etiam  mixto  felle  eiufdem. 
Et  cutem  quam  relinquunt  angues,  excalfactis  prius  auribus.  Lana  autem  medicami/ 
na  ea  includuntur .  Prodet  8C  ficuum  uituli  cum  anferis  adipe ,  SC  ocimi  fucco :  eiufdem 
medulla  admixto  cumino  trito  infufa .  Virus  uerrinum  e  feropha  exceptum  priufquam 
terram  attingat ,  contra  dolores .  Auribus  fractis  glutinum  e  naturis  uitulorum  faturo  43 
&  in  aqua  liquatum .  Alrjs  uitqs  adeps  uulpium.  Item  fel  caprinum  cum  rofaceo  te/ 
pido ,  aut  porri  fucco :  aut  fi  fint  rupta  ibi  aliqua ,  e  lacte  mulieris .  Si  grauitas  (it  au/ 
diendi,fel  bubulum  cum  urina  capr«,  uel  hirci,  uel  fi  pus  fit.  In  quocunque  autem  ufu 
putantli«c  efficaciora  in  cornu  caprino  per  dies  uiginti  infumata.Laudant  SC  coagulum 
leporis  tertia  denarrj  parte,  dimidiaque  fagapeni  in  amin«o  uino . Parotidas  urlinus 
adeps  comprimit, pari  pondere  cerae  SC  taurini  feui;  addunt  quidam  hypocifthidem:5i 
per  (e  butyrum  iilitum ,  fi  prius  foueantur  fcenigr«d  decocti  fucco.  Efficacius  cum  ftry/ 
chno.Profunt  SC  uulpium  teftes ,  SC  taurinus  fimguis  aridus  tritus.  Vrina  capr*  calefacto 
inftillata  auribus.  Fimumq, eiufdem  cum  axungia  illitum.  Dentes  mobiles  confirmat 

ceruini 


HISTORIAE  LIBER  XXV III  51$ 

ceruinicornuscinisjdolores^  eorum  mitigat,fiue  infricentur,fiue  colluatur.  Quidam  ef/ 
ficaciorem  ad  omnes  eofdem  ufus  crudi  cornus  farinam  arbitrantur.  Dentifricia  utrocp 
modo  fiunt.Magnum  remedium  eft  Si  in  luporum  capitis  cinere.Certumqj  eft  in  excre/ 
mentis  eorum  pleruncg  inueniri  offa.H^c  adalligata  eundem  effecdum  habent.  Item  le/ 
porina  coagula  per  aurem  infufa  contra  dolores,  Et  capitis  eorum  cinis  dentifricium  eftr 
Adie<do<^  nardo  mulcet graueolentiam  oris.  Aliqui  murinorum  capitum  cinerem  mi/ 
fcuiffe  malut.Reperitur  in  latere  leporis  acui  os  fimile,  hoc  (carificari  detes  in  dolore  (ua/ 
dent.Talus  bubulus  accenfus  eos  qui  labant  cum  dolore  admotus  confirmat.Eiufdem  cl 
nis  cum  myrrh  a, dentifricium  eft.  Offa  quoqj  ex  ungulis  fuum  cobufta, eunde  ufum  pr« 
1?  bent  Jtem  offa  ex  acetabulis  pernarum  circa  quas  coxendices  uertuntur.Iifdem  fanari,  dl 
miffis  in  fauces,iumentorum  uerminationes  notum  eft.-fed  Si  combuftis  dentes  cofirma/ 


ri.A(inino  quoq?  Iatde  percuffu  uexatos,  aut  dentium  eiufdem  cinere :  Lichene  itero  equi 
cum  oleo  infufo  per  aurem.Eff  autem  hoc  non  hippomanes,quod  alioqui  noxium  omic 
to,fed  in  equorum  genibus, ac  fuperunguIas.Prazterea  in  corde  equoru  inuenitur  os,den 
tibus  caninis  maxime  fimile:hoc  fcarificari  dolore,aut  exempto  dente  emortui  equi  roa/ 
xillis  ad  numerum  eius  qui  doleat  deraonftrant.Equarum  uirus  a  coitu  in  lychnis  accen/ 
fum,  Anaxilaus  prodidit,equinoru  capitum  uifus  reprsefentare  monft rifice:  Similiter  ex 
alinis.Nam  hippomanes  tantas  in  ueneficio  uires  habet,  ut  affufum  sris  mixtune  in  effi 
giem  equas.  Olympias, admotos  mares  equos  ad  rabiem  coitus  agat.Medetur  detibus  8 i 
io  fabrile  glutinum, in  aqua  decotdu  illitumq?,&  mox  paulo  detracdum,ita  ut  cofeftim  coi/ 
luatur  uino,  in  quo  decodti  funt  cortices  mali  punici  dulcis.Efficax  habetur  Si  caprino  la/ 
cfe  collui  dentes, uel  felle  taurino.Talorum  caprse  recentium  cinis,dentifricio  placer, Si  o/ 
rnnium  fere  uiliaticarum  quadrupedum, ne  faspius  eadem  dicantur. 

Ad  faciei  uitia,ceruicis  Si  pedoris  morbos.  Cap.  xii 

CVtem  in  facie  erugari  8i  tenerefcere,&  candorem  cuff  odire  Ia<de  afinino  putat.No 
tumcp  eft  quafdam  quotidie  D.  cuftodito  numero  foueret  Poppea  hoc  Neronis 
principis  inft ituit,balinearum  quoque  fic  folio  temperato ,  afinaru  gregibus  ob  hoc  eam 
comitatibus.  Impetus  pituita:  in  faciejbutyro  illito  tolluntur:Efficacius  cum  cerufa.  Syn/ 
cero  ucro  ea  uitia  qua:  ferput,infuper  impofita  farina  hordeacea.  VIcera  in  facie  mebrana 
jo epartu bouis madida.FriuoIum  uideatur,non  tamen  omittedum,  propter  defideria  mu 
lierum:  Talum  candidi  iuuenci ,  quadraginta  diebus  noedibusqj ,  donec  refoluatur  in  Ii/ 
quorem  decoctu, Si  illitu  linteolo, cadorem  cutisqj  erugationem  prteftare.  Fimo  taurino 
malas  rubefeere  aiunt, no  crocodileam  illini  melius,  fcd  foueri  frigida  Si  ante  Si  poffea  tu 
bent.iEftates,&  qu*  decolore  faciunt  cutero,fi'mu  uituli  cum  oleo  8 i  gummi  manu  fub/ 
adu  emendat. VIcera  oris  ac  rimas,feuum  uituli  ucl  bouis  cum  adipe  anferis  Si  ocimi  fuc 
co,Eft  Si  alia  mixtura,feuo  uituli  cu  medulla  cerui,&  alba:  fpina:  folrjs  una  tritis.  Ide  prx/ 
fiat  6:  medulla  cumrefina,uel  fi  uaccina  fit,iusq?  e  carne  uaccina.  Lichenas  orisprsftan/ 
tiffime  uincit  glutinu,fa<du  e  genitalibus  uitulorum ,  liquatum  aceto  cum  fuiphure  uiuo, 
ramo  ficulneo  permixtum, ita  ut  bis  die  reces  illinatur.Item  lepras  ex  meile  Si  aceto  deco 
4°  dum, quas  Si  iccur  hirci  calidu  illitum  tollinficut  elephantiafin  fel  caprinu:  etiam  num  Ie/ 
pras  ac  furfures,tauri,uel  addito  nitro.  Vrina  afini  circa  canis  ortum, maculas  in  facie :  Fel 
utriufqj  per  fefe  aqua  infracdu,euitatis<^  folibusacuetispoft  detraeda  cutem. Similis  ef/ 
fcdus  in  taurino  feuo  uitulinofie  felle ,  cum  femine  cunila:  ac  cinere  k  cornu  ceruino,  fi  ca/ 


nicula  exoriete  coburatur.  Afinino  feuo  cicatricibus  ac  licheni  leprisqp  maxime  color  red 
ditur.Hirci  fel  Si  Ietigines  tollit,admixto  cafeo  ac  uiuo  fuiphure  fpogtecp  cinere ,  ut  mei/ 
lis  Gt  craffitudo.  Aliqui  inueterato  felle  uti  maluere  ,  mixtis  calidis  furfuribus  pondere  o/ 
boli  unius,quatuorq?  mellis ,  prius  defricatis  maculis.  Efficax  eiufdem  Si  feuum  cum  me/ 
lanthio,  Si  fuiphure ,  Si  iride ,  Labrorum  fiffuris  cum  adipe  anferino ,  ac  medulla  cerui/ 
na  refinaque  Si  calce .  Inuenio  apud  authores »  his  qui  lentiginem  habeant  negari  ma/ 

gicsfe/ 


51$  ^C.  PLfNM  WATVR.At.If  * 

gic*  fecrificioru  ufum.Ladc  bubulo  aut  caprino  tonfill*  82  arteri*  exulcerat*  leaanwf. 
Gargarizatur  tepidu,ut  eft  expreffum,aut  calefadu.Caprinu  utilius ,  cu  malua  deco&u 
82  fale  exiguo,  Lingu*  exulcerationi  82  arteriaru  prodeft  ius  omafi  gargarizatu.  Tofiliis 
autem  priuatim  renes  uulpiu  aridi,  cu  meile  triti  illiticp.  Angin*  fel  taurinum  uel  caprinu 
cu  meile. Iecur  melis  ex  aqua  oris  grauitatemsulceraq5  butyru  emendar.  Spinam  aliudue 
quid  faucibus  adhazres, felis  extrinfecus  fimo  perfricatis,aut  reddi  aut  delabi  cradut.Stra 
mas  difeutit  fel  aprinum, uel  bubulum  tepidum  illitum.Nam  coagulum  leporis  e  uino  tu 
linteolo  exulceratis  dutaxat  imponitur.Difcutit  82  ungui*  afini  uel  equi  cinis ,  ex  oleo a/ 
qua  illitus, 82  urina  calefada:Et  bouis  ungui*  cinisex  aqua:Fimum  quoqj  feruensexace 
to.Ite  feuu  caprinu  cu  calce, aut  fimu  ex  aceto  decodu,tcftesq$  uulpini:Prodeft  82  (apo:  & 
Galloru  hocinuenturutiIadiscapillis,ex  feuo  82  cinere.Optimus  fagino  82  caprino, duo 
bus  modis,  ipiffus  ac  liquidus :  uterq?  apud  Germanos  maiore  in  ufu  uiris  cjp  feminis. 
Ceruicu  dolores  butyro  aut  adipe  urfino  perfricatur.Rigoresbubulofcuo,quod  82  ftru 
mis  prodeft  cum  oleo.Dolorem  inflexibilem(opiftbotonon  uocat)Jeuat  urina  capr*  au 
ribus  infu(a,aut  fimum  cum  bulbis  illitum.  Vngues  contufos  fe!  cuiufcunq;  animaliscir/ 
cumligatum.Pterygia  digitorum  fel  taurinum,aqua  calida  diftolutum.  Quidam  adrjciut 
(ulphur  82  alumen ,  pari  pondere  omnium.  Tuftim  iecur  lupi  ex  uino  tepido  fanat:  urii/ 
numq?  fel  admixto  melleraut  ex  cornu  bubuli  fummis  partibus  cinis :  uel  faliua  equi,  tri/ 
duo  potu  eam  mori  tradunt:  pulmo  ceruinus  cum  gula  fua  arefadus  in  fumo,  dein  rufus 
ex  meile  quotidiano  ecligmate.Efficacior  eft  ad  id  fubulo  ceruorum  generis.Sanguinem  # 
expuentes,ceruini  cornus  cinis :  coagulum  leporis  tertia  parte  denarq  cum  terra  famia82 
uinp  myrteo  potum  fanat.  Eiufdem  fimi  cinis  in  uino  uefperi  potus,  nodurnas  tuffeis: 
Pili  quocp  leporis  fuffiti,extrahut  pulmonibus  difficiles  excreationes.  Purulentas  autem 
exulcerationes  pedoris  pulmonis^?, 82  a  pulmone  graueolentiam  halitus,  butyru effica/ 
ciffime  iuuat,cum  pari  modo  mellis  Attici  decodum  donec  ruffeicat ,  82  matutinis  fum/ 
ptum  ad  menfuram  ligul*. Quidam  pro  mellc,laricisrefinam  addere  maluerunt.  Si  fati/ 
guis  refjciatur, efficacem  tradunt  bubulu.fanguinem,modice  82  cum  aceto  fumptuiNam 
de  taurino  credere,temerarium  eft.  Sed  glutinum  taurinu  tribus  obolis  cum  calida  aqua 
bibitur  in  uetere  fanguinis  excreatione. 

Ad  ftomachi  82  lumborum  dolores  82  renum  uitia.  Cap.  xiiiJ^ 
QTomachura  exulceratum  laciis  afinini  potus  reficit.-Item  bubuli.  Rofiones  eius  caro 
Obubula  admtxto.aceto  82  uino  coda.Rheumatifmos  cornus  ceruini  cinis.  Sanguinis 
excreationes  hcedinus  fanguis  recens, ad  cyathos  ternos,  cu  aceto  acri  pari  modorerues 
potusrCoagulum  tertia  parte  ex  aceto  potum.Iocineris  dolores,  lupi  iecur  aridu  exmul/ 
fo:Afininum  iecur  aridum  cu  petro  felini  partibus  duabus, ac  nucibus  tribus,  ac  meile  tri/ 
tum,82  in  cibo  fumptffSanguis  hircinus  cibo  aptatus.  Sufpiriofis  ante  omnia  efficax  eft 
potus  equiferoru  fanguinis.  Proxime  ladis  afinini  tepidi  cu  bulbis  decodi  ,ita  ut  ferum 
ex  eo  bibatur,addito  jn  tres  heminas  cyatho  nafturtrj  albi,perfufi  aqua,deinde  meile  di/ 
luti.Iecur  quocp  uulpinu,autpulmo,in  uino  nigro,aut  fel  urfinum  in  aqua,  laxat  meatus 
fpirandi.Lumboru  dolores,82  qu*cuncg  alia  mollire  opus  fit.urfino  adipe  perfricari cori  40 
uenit:cinerem  aprini  aut  fuilli  fimi  inueterati ,  aipergi  potione  uini.  Afferunt  82  magifua 
commenta.Primum  omnium  rabiem  hircorum, fi  mulceatur  barba, mitigarireadem  prs 
cifa,non  abire  eosinalienum  gregem.Huic  admiicet  fimum  caprinu,  82  lubdito  lintheo/ 
lo  undo  caua  manu, quantum  pati  poffit  feruens,  fuftineri  iubent  i  ita  ut  fi  l*ua  pars  do/ 
leat,h*c  medicina  in  dextra  manu  fiat, aut  &  contrario.Fimum  quoq$  ad  eum  ufum  acus 
*re*  pundis  tolli  iubent.Modus  curationis  eft,  donec  uapor  ad  lumbos  fentiatur  perue 
nire.Poftea  uero  manum  porro  tufo  illinunt,item  lumbos  ipfo  fimo  cu  meile,  fuadentqj. 
in  eodemdolore  82  teftes  leporis  deuorare.Ifchiadicis fimum  bubulum  imponunt,  calfa. 
dum  in  folfjs  cinere  feruentijn  renum  dolore  leporis  renes  crudos  deuorari  iubent,- aut' 


HISTORIAE  LIBER  XXVIII  51^ 

certecodos,ita  ne  dente  contingamur.  Ventris  quidem  dolore  tentari  negat  talu  leporis 
habetes.Lienem  fedatfel  apri  uei  (uis  potu, uei  ceruini  cornus  cinis  in  aceto.  Efficaciffimc 
tamen  inueteratus  lien  afini,  ita  ut  in  triduo  lentiatur  utilitas.  Afinini  pulli  fimum ,  quod 
primum  edidit ,  polean  uocant  Syriidant  in  aceto  muIfo.Datur  Si  equi  lingua  inuetera/ 
ta  ex  uino,prafentaneo  medicamento, ut  didicifle  fe  ex  barbaris  Cracilius  Bion  tradidit. 
Et  lien  bubulus  fimili  modo.Reces  aut  affus  uei  elixus,in  cibo  .In  ucfica  quoqj  bouis  allrj 
capita  xx.tufa,cum  aceti  lextario,  imponuntur  ad  lienis  dolore.Eadem  ex  caufa  emi  I ie/ 
nem  uituli  quanti  indicatus  fit,iubent  magi.nulla  prettj  contatione,  quoniam  hocquocp 
religiofe  pertineat.Diuifamqj  per  longitudinem  annedi  tunica  utrinq$,&  induente  pati 
10  decidere  ad  pedes.Deincolledum  in  umbra  arefacere.  Cum  hoc  fiat,Gmul  refidere  lie/ 
nem  $gri  uitiatum,libcraricp  eum  morbo  dicitur.Prodeft  Si  pulmo  uulpium  cinere  ficcai 
tus3atque  in  aqua  potus.Item  haedorum  lien  impofitus. 

Ad  aluum  fi flendam, raIiacos,dyfentericos, inflationes  alui,rupta, 
tcnafmon,&  tineas, &  colum,  Cap.  x  i  .in 

ALuum  fiftit  ceruinus  fanguis,item  cornus  cinis:iecur  aprinum  ex  uino  potum  citra 
falem, recense^ :  item  aflum  fuillum,  uei  hircinum  decodum  in  uinihemina.  Coa / 


gulum  leporis  in  uino  ciceris  magnitudine:aut  fi  febris  fit,  ex  aqua.  Aliqui  Si  galla  adrjci/ 
unt,alr|  per  fe  leporis  fanguine  contenti  funt  lade  codo.  Equini  fimi  cinis  in  aqua  potus. 
Taurini  cornus  ueteris  ex  parte  ima  cinis,inlperlus  potioni  aquf.  Sanguis  hircinus  in  car 
:o  j?onedecodus:Coriu  caprinum  cu  fuo  pilo  decodum,  fucco  epoto.  Coagulum  equi,& 
fanguis  caprinus, uei  medulla, uei  iecur  aluum  foluit:  Fel  lupi  cum  elaterio  umbilico  illiga 
tum.  Vel  ladis  equini  potusdtetn  caprini  cum  fale  Si  mellerCapra  fel  cum  cyclamini  fuc 
co  Kaluminis  modico.  Aliqui  &  nitrum  &aqdam  adiecifle  malunt.  Fel  tauri  cum  abfin/ 
thio  tritum  ac  fubditumpaffillo.Butyrum  largius  fumptum, coeliacis  &dyfentericisme/ 
detur,iecur  uaccinum:Cornus  ceruini  cinis,tribus  digitis  captus  in  potione  aquas:Coagu 
lum  leporis  fabacium  in  panefSi  uero  fanguinem  detrahunt,  in  poleta:  Aprini,uel  fuilli, 
uei  leporini  fimi  cinis,in(perfus  potioni  tepidm  uini.VituIi  quoque  ius  uulgariter  datum, 
inter  auxilia  coeliacorum  Si  dyfentericorum  tradunt.  Ladis  afinini  potus  utilior ,  addito 
melie.Nec  minus  efficax  fimi  cinis  ex  uino, utricp  uitio.Item  polea  fupradida.  Equi  coa / 
)o  gulum,  quod  aliqui  hippacem  uocant,etiamfifanguinemdetrahant:ueI  fimi  cinis,d£nti/ 
umc^  eiufdem  tuforum  farina,falutaris  dicitur:&  bubuli  ladis  decodi  potus.  Dyfenteri 
cis  addi  mellis  exiguum  pracipiunt:&  fi  tormina  fint,cornus  ceruini  cinerem,aut  fel  tauri 
num  cumino  mixtum, &  cucurbita  carnes  umbilico  imponere.Cafeus  recesuaccinus  im 


mittitur  ad  utrunq?  uitiu.Itero  butyrum  heminis  quatuor,cu  refinrs  terebinthing  (extan/ 
te,aut  cum  malua  decoda,aut  rofaceo.Datur  Si  feuum  uitulinu,aut  bubulum.  Item  me/ 
dulias  excoquuntur  cum  farina  Si  cera  exiguoq?  oIeo,ut  forberi  poflint:  Medulla  Si  in  pa 
nefubigitur.-Lac  caprinu  ad  dimidias  partes  decodum.  Si  fint  Si  tormina ,  additur  pro/ 
tropum.Torminibus  fatis  efle  remedij  in  leporis  coagulo  poto  e  uino  tepido ,  uei  femel, 
arbitrantur  aliqui.Cautiores  Si  fanguine  caprino  cum  farina  hordeacea  &refina,  uentre 
collinunt.  Ad  omnes  epiphoras  uentris  illini  cafeum  mollem  fuadet:  Veterem  autem  in  fa/ 
rina tritum, coeliacis  Si  dy (entericis  darUyatho  cafei  in  uini  cyathis  tribus.Sanguis  capri/ 
nus  decodus  cum  medulla  dyfentericistlecur  aflum  capra, cceliacis  fubuenit,magisq^  e/ 
tiam  hirci, in  uino  auftero  decodum  potumq?,uel  ex  oleo  myrteo  umbilico  impofitum. 
Quidam  uero  decoquunt  a  tribus  fextarqs  aqure  ad  geminam,  addita  ruta.  Vtuntur  Si 
liene  alio  capras  hirciue,  Si  feuo  hirci  in  pane  qui  cinere  codus  fit,  capra  a  renibus  maxi/ 
me, ut  per  fe  hauriatur,protinusq?  modice  frigidam  forberi  iubent.  Aliqui  Si  in  aqua  de/ 
codum  feuum  admixta  polenta  Si  cumino, &  anetho,acetoqj.  Illinunt  Si  uentrem  coelia 
cis, fimo  cum  meile  decodo.  Vtuntur  ad  utruq;  uitium  Si  coagulo  hcedi  in  uino  myrtite* 
magnitudine  fabte  potorSC  fanguine  eiufdem  in  cibum  formato,  quem  fanguiculum  uo/ 

X  cani 


5t8  f  C.  PLINII  NAT  VRALIS 

eant.  Infundunt  dyfentericis  &  glutinum  taurinum ,  aqua  calida  Molutum.  Inflationes 
autem  diftutit  uitulinum  fimum  in  uino  decoctum.  Inteftinorum  uitqs  magnopere  pro/ 
deft  coagulum  ceruorumjdecocftum  cum  lente  betaq^atqj  ita  in  cibo  fumptum:Leporis 
pilorum  cinis  cum  meile  decodus:Ladtis  caprini  potus  decodlus  cum  malua, exiguo  faic 
addito.Et  fi  coagulum  addatur,maioribusemoIumentis  fiat.  Eadem  uiseft  Siin  feuoca/ 
pdno  in  forbitioe  aliqua,uti  protinus  hauriatur  frigida  aqua.  Item  feminum  hcedl  cinis, 
irupta  inteftina  farcire  mire  traditur:  Fimum  leporis  cum  meile  decodtum,8i  quotidiefa/ 
bx  magnitudine  fumptum,ita  ut  deploratos  fanauerint.  Laudant  8t  caprini  capitis  cura 
fuis  pilis  decotfti  fuccum.  Tenafmos,id  eft,crebra  8i  inanis  uoluntas  egeredi,tolliturpo 
to  Iadte  afimnorltem  bubulo.  T inearum  genera  pellit  ceruini  cornus  cinis  potus.  Qus  ii 
in  excrementis  lupi  diximusinueniri  ofla,  fi  terram  non  attigerint,coIo  medentur  acfalli/ 
gata  brachiotPolea  quoq*  fupradida  magnopere  prodeft  in  fapa  decoda.  Ite  fuilli  fimi 
farina  addito  cumino  in  aqua  ruta:  decod^tCornus  ceruini  teneri  cinis3cochIeisafricanii 
cum  tefta  fua  tufis  mixtus,in  uini  potione. 

Ad  uefic*  cruciatus  8C  calculoside  genitalium  8i  fedis  uitijs,&  ingui/ 
num  remedqs.  Cap.  x  v 

*T  TEfica:  calculorum^  cruciatibus  auxiliatur  urina  apri3&  ipfa  uefica  pro  cibo  fumpta: 

'  V  Efficacius,fi  prius  fumo  maceretur  utruep.  Veficam  elixammandi  oportet38i  a  mu 
liere  foemina:  fuis.lnueniuntur  8i  in  iocineribus  eorum  lapilli  >  aut  duritie  lapillis  fimiles, 
candidi,ficutiin  uulgari  fue:  quibus  contritis  atque  potis  tn  uino,  pelli  calculos  aiunt.  Ipfi  :e 
apro  cam  grauis  fua  urina  eft,  ut  nifi  egefta  fug*  non  fuffidat,  ac  uelut  deuindus  oppri/ 
matur.Exuri  illa  tradut  eos.Leporis  renes  inueterati,in  uino  poti,ca!culos  pellunt.In  per/ 
na  fuis  articulos  efte  diximus,quorum  decodum  tus  facit  urinse  utile.  Afinini  renes  inue/ 
teraci  triticp3&  in  uino  mero  dati,uefic*  medentur.Calculos  expellunt  lichenes  equini ex 
uino  aut  mulfo  poti  diebus  x  L.Prodeft  8C  unguis equina:  cinis,  iti  uino,aut  aqua.  Item 
fimum  caprarum  in  raulfo,efficacius  fylueftrium:Pili  quocp  caprini  cinis.Verendorucar 
bunculiSjCerebrum  apri  uel  fuis,fanguisqj.  Vitia  uero  qu*  in  eadem  parte  ferpunt  ,iecur 
eorum  combuftu,maxime  iuniperi  ligno  cum  charta  Si  arrenico  fanat, Fimi  cinis ,felbu/ 
bulum,cum  alumine  Algyptio  ac  muria  ad  craftitudinem  mellis  fubadum,  infuper  beta 
ex  uino  coda  impofita:  caro  quoqj.Manantia  uero  ulcera,  feuum  cum  medulla  uiruli  in  ?• 
uino  decodum3uel  caprinum  cum  meile  rubicp  fuccomel  fi  ferpant,  fimu  etiam  prodeflfe 
cum  meile  dicunt  aut  cum  aceto, &  per  fe  butyrum.Teftium  tumor,cum  feuo  uituli,  ad/ 
dito  nitro  cohibetur:  uel  fimo  eiufdem  ex  aceto  decodo.  Vrinxincotinentiamcohibet 
uefica  aprina,  fi  afla  mandatur :  Vngularum  apri  uel  fuis  cinis  potioni  infperfus :  Vefica 
fcemina:  fuiscombuftaacpota.Item  hcediuel  pu!mo:Cerebrum  leporis  in  uino:Eiufae 
tefticuli  tofti,uel  coagulum  cum  anferino  adipe  in  polenta:  Renes  afinini  in  mero  triti  po 
tiq?.Magi  uerrini  genitalis  cinere  poto  ex  uino  dulci  demonftrant  urinam  facere  incanis 
cubili ,  ac  uerba  adrjcere ,  ne  ipfe  urinam  faciat  ut  canis  in  fuo  cubili.  Rurfus  ciet  urinam 
uefica  fuis,fi  terram  non  attigerit,impofita  pubi.Sedis  uitrjs  prteclare  prodeft  felurfinum 
cum  adipe: Quidam  adqciunt  fpumam  argenti  ac  thus.  Prodeft  5i  butyrum  cum  adipe  4* 
anferino  ac  rofacep;  Modum  ipfe  res  ftatuunt ,  ut  fint  illitu  faciles.  Pradare  medetur  6i 
taurinum  fel3in  linteolis  concerptis :  rimasque  perducit  ad  cicatricem.  Inflationibus  in  ea 
parte,  feuum  uituli ,  maxime  ab  inguinibus  cum  ruta :  Ceteris  uitrjs  medetur  fanguis  ca/ 
prinus  cum  polenta .  Item  fel  caprinum  condylomatis  per  fe.  Item  fel  lupinum  ex  uino. 
Panos  8i  apoftemata  in  quacuqj  parte,fanguis  urfinus  difcutinlte  taurinus  aridus  tritus. 
Pr*cipuum  tamen  remedium  traditur  in  calculo  onagri :  quem  dicitur  cum  interficiatur 
reddere  urina ,  liquidiorem  itiitio,fed  in  terra  fpiflantem  fe.  Hic  adalligatus  femini ,  om/ 
nes  impetus  difeutit,  ornniq?  fuppuratione  liberat.  Eft  autem  rarus  inuentu3nec  ex  omni 
onagro ,  fed  celebri  remedio .  Prodeft  SC  urina  afini  cum  melanthio ,  Et  ungui*  equins 

cinis 


cinis  cum  oleo  &  aqua  illitus :  Sanguis  equi,prscipueadmifTari):Et  fanguis  bubulus: 
item  fel.  Caro  quocp  eofdem  effedtus  habet  calida  impofita:&  ungulg  cinis  ex  aqua  aut 
mellemrina  caprarum-.hircorumcj?  carnes  in  aqua  decodta: :  aut  fimum  ex  his  cum  meile 
deco&um.-felurfinum  fiue  uerrinumturina  foum  in  lana  impofita.  Femina  atteri  adu/ 
tiqj  equitatu  notum  eft.  Vtiliflimum  eft  ad  omnes  inde  caufas ,  fpumam  equi  ex  ore  in/ 
guinibusq?  illinire.  Inguina  8C  ex  ulcerum  caufa  intumefcunt.  Remedio  funt  equi  fets 
tres,totidera  nodis  alligata  intra  ulcus. 

Ad  podagras, ad  morbum  comitia!em,ad  fideratos,morbumq3  regium, 
offacp  fracfta, remedia.  Cap.  xvi 

10 13  Odagris  medetur  urfinus  adeps,  taurinumq?  fenum, pari  pondere  8t  certe.  Addunt 
Jl  quida  hypocifthida  81  gallam.  Ali}  hircinu  proferunt  feuu  cum  fimo  caprs,&  croco 
finapiue,uel  caulibus  eders  tritis,ac  perdicio  uel  flore  cucumeris  fylueftrisritem  bouis  fi/ 
mu  cum  aceti  fece.Magnificat  &  uituli,qui  nondu  herbam  guftauerit,  fimum,  aut  per  fe 
fanguinem  tauri:  Vulpem  decoctam  uiuam,donec  ofla  tantum  reftentdupumue  uiuum 
oleo  cerati  modo  inco<ftum:Seuum  hircinum ,  cum  helxines  parte  squa  ,finapis  tertia: 
Fimi  caprini  cinerem  cum  axugia.Quin  8t  ifchiadicos  uri  fub  pollicibus  pedum  eo  fimo 
feruente,  utiliffime  tradunt.  Articulorum^  uittjs  fel  urfinum  utilifftmum  efle,  Sdeporis 
pedes  adalligatos.  Podagras  quida  mitigari  pede  leporis  uiuentis  abfriffo ,  fi  quis  fecum 
affiduehabeat.Perniones  urfinus  adeps, rimascjj  pedum  omnes  farcit:Efficacius  alumine 
soaddito:Seuum  caprinum:Dentium  equi  farina:  Aprinum  uel  fuillum  fel-.cum  adipe  pul/ 
mo  impofitus:&  fi  fubtritifint  contufiue  offenfatione.Si  uero  adufti frigore, leporini  pili 
dnis :  Eiufdero  pulmo  contufis  diffedtus ,  aut  pulmonis  cinis.  Sole  adufta,  feuo  afinmo 
aptiffime  curantur.  Item  bubulo  cum  rofaceo.  Clauos  &  rimas  calliq?  uitia ,  fimum  apri 
uel  filis  recens  illitum, ac  tertio  die  folutum  fanat.Talorum  cinis,pulmo  aprinus,  aut  futi/ 
lus, aut  ceruinus. Attritus  calceamentoruro,urina  afini  cum  luto  fuo  illita.  Clauos  leuum 
bubulum  cum  thuris  polline.  Perniones  uero  corium  combuftum :  melius  ex  uetere  cal/ 
ceamento.Iniurias  e  calceatu, ex  oleo  corrj  caprini  cinis.  Varicum  dolores  fedat  fimi  uitu/ 
linicinis,cum  Iilq  bulbis  decodlis,addito  meile  modico :  Itcmqj  omnia  inflamata  6C  fup/ 
purationes  minanria.Eade  res  8C  podagris  prodeft,&  arttcularqs  morbis, e  maribus  prs 
cipue  uitulis.  Articulorum  attritis, fel  aprorum  uel  fuum,  linteo  calefatfto  impofitum :  ui/ 
taliq;  qui  nondu  herbam  guftauerit,fimum:Item  caprinum  cum  meile  in  aceto  decodtu. 
Vogues  fcabros  feuum  uituli  emendat :  Item  caprinum  admixta  fandaracha.  Verrucas 
uero  aufert  uitulini  fimi  cinis  ex  aceto-.afini  urinx  lutum.Comitiali  morbo  teftes  urfinos 
ediflfe  prodeft,uel  aprinos  bibiffe  ex  lacfteequino,aut  ex  aqua: Item  aprinam  urinam  ex 
aceto  mulfo:efficacius,qusinaruerit  in  uefica  fua.  Dantur  &  fuum tefticuli  itiueterari  tri/ 
tiqp  in  fuis Ia<5te,prscedente  uini  abftinentia,&  fequente  continuis  diebus.  Dantur  8C  Ie/ 
poris  fale  cuftoditi  pulmones ,  cu  thuris  tertia  parte ,  in  uino  albo,  per  dies  x  x  x.Item 
coagula  eiufde,  Afini  cerebru  ex  aqua  mulfa,  infumatu  prius  in  foli}S,femuncia  per  dies: 
uel  ungularum  eius  cinis  cochlearibus  binis  toto  mele  potus:Item  teftes  fale  afferuati ,  & 
4°  afperfi  potioni,in  afiharum  maxime  Iacfte  uel  ex  aqua.Membrana  partus  earum,  praeci/ 
pue  G  marem  pepererint,olfadla  accedente  morbo  comitialium  refiftit.  Sunt  qui  e  mare- 
nigro^  cor  edcndu  cum  pane  fub  dio  prima  aut  fecunda  luna  praeripiant.  Alrj  carnem, 
aliqui  fanguinem  aceto  diiutum  per  dies  XL.bibendum. Quidam  urinam  equi  aquce  fer/ 
raris  ex  officinis  mifcent,eademq?  potione  8&  lymphaticis  medetur.  Comitialibus  datur 
8  laritis  equini  potus, lichenq?  in  aceto  mulfo  bibendus.  Dantur  8£  carnes  caprina  in  ro/ 
go  hominis  tofte,ut  uolunt  magi.Seuu  earum  cum  felle  taurino  pari  pondere  decodlu, 
&in  folliculo  fellis  reconditu, ita  ne  terra  attingat, potum  uero  fub  limine  ex  aqua .  Mor/ 
bum  ipfutn  deprehedit  caprini  cornus,ueleeruiniufti  nidor.  Sideratis  urina  pulli  afinini 
nardo  admixto  peructione  prodeffe  dicitur.Rcgio  morbo  cornus  ceruini  cinis:  Sanguis 

X  z  afinini 


5 20  C.  PLINII  NATVRALIS 

afinini  pulli  ex  uino.Item  fimum  afinini'  pulli, quod  primum  edidit  &  partu,datum  fabs 
magnitudine  e  uiuo  medetur  intra  diem  tertium.  Eade  8C  ex  equino  pullo  fimilitercpuis 
eft.Fratftis  oftibus  prafentaneus  maxillarum  apri  cinis  uel  fuis.Item  lardum  elixum  atqj 
circumligatum  mira  celeritate  folidat.  Coftis  quidem  fradlis  laudatur  unice  caprinum  fi/ 
mum  ex  uino  uetere,aperit,  extrahit ,  perlanat.  Febres  arcet  ceruorum  caro ,  ut  diximus. 
Eas  quidem  quas  certo  dierum  numero  redeunt,  oculus  lupi  dexter  falfus  adalligatus^, 

G  credimus  magis.Eft  genus  febriu,  quod  amphimcrinum  uocant.Hoc  liberari  tradunt, 
fi  quis  e  uena  auris  afini  tres  guttas  fanguinis  in  duabus  heminis  aqua:  hauferit.  Quarta' 
nis  magi  excrementa  felis  cum  digito  bubonis  adalligari  iubent ,  &  ne  recidant ,  non  re/ 
tisoueri  fepteno  drcuitu.Quis  hoc  qu^fo  inuenire  potuitCqu^ue  eft  ifta  mtxturafcur  di/ 1» 
gitus  potifsimum  bubonis  electus  eftC  Modeftiores  iecur  felis  decrefcete  luna  occifein/ 
ueteratum  fale,ex  uino  bibendum  ante  accefsiones  quartana  dixere.Iidem  magi  fimi  bu 
buii  cinere  confperfo  puerorum  urina  illinunt  digitos  pedum,manibusqs  leporis  cor  ad/ 
aliigant.Coagulum  ante  accefsionem  propinat.Datur  21  cafcus  caprinus  recens  cu  meile 
diligenter  fero  expreflo. 

Ad  melancholicos, lethargicos, hydropicostad  ignem  facrum,&  ad  dolores 
neruorum  remedia,  Cap,  xvii 

MElancholicis  fimum  uituli  in  uino  decodlum  remedio  eft.Leth  argicos  excitat  afini 
lichen, naribus  illitus  ex  aceto :  Caprini  cornus  nidor  aut  pilorum :  iecur  aprinum. 
Itacp  8C  ueternofis  datur,  Phthificis  medetur,  iecur  lupi  ex  uino,macrm  fuis  fcemins  herz» 
bis  palis  lardum, carnes  afininas  ex  iure  fumpt^.  Hoc  genere  maxime  in  Achaia  curant 
id malum.Fimiquocg aridi, fed pabulo uiridi  pafto boue,  fumum  harundine  haullum 
prodefte  tradunt-.Bubuli  quoqj  cornus  mucronem  exuftura,  duorum  cochlearioru  men 
fura, addito  meile, pilulis  deuoratis.  Caprae  feuo  in  pulte  ex  alica  2C  phthifin  &  tuffim  fa/ 
nari, uel  receti  cum  mulfo  liquefadto,ita  ut  uncia  in  cyathum  addatur,  rutxcp  ramo  per/ 
mifceatur,no  pauci  tradunt.Rupicaprm  feui  cyatho, 8C  Iacftis  pari  menfura ,  deploratum 
phthificum  conualuifte  certus  autor  affirmat.  Sunt  8C  qui  fuum  fimi  cinere  profuifle feri/ 
pferint  in  paffo :  &  cerui  pulmonem ,  maxime  fubulonis,ficcatum  in  fumo  tritumqfiein 
uino.  Hydropicis  auxiliatur  urina  ue  ficte  apri  paulatim  data  in  potusiEfficaciusquain/ 
aruerit  cum  uefica  fua :  Fimi  ceruini  maxime  fubulonis ,  fed  &  bubuli,  de  armentalis  lo/ 
quorfquod  bolbiton  uocant)cinis  cochleariorum  trium  in  mulfi  hemina ,  bouis  fcemins 
in  mulieribus,&  ex  altero  fexu  inuiris,quod  ueluti  myfterium  occultarunt  magi:Fimura 
uituli  mafculi  illitum :  Fimi  uituliciniscum  femine  ftaphylini  ,  tequa  portione  ex  uino: 
Sanguiscaprinus  cum  medulla .  Efficaciorem  putant  hircorum,uticp  fi  Ientifco  pafcatur. 
Igni  facro  urfinus  adeps  illinitur ,  maxime  qui  eft  ad  renes:  Vitulinum  fimum  recens,uel 
bubulum:Cafeus  caprinus  ficcus  cum  porro:Ramenta  pellis  ceruin?  deiedla  pumice,  cx 
aceto  trita.  Rubori  cum  prurigine.equi  fpuma  aut  unguite  cinis.  Eruptionibus  pituita, 
afinini  fimi  cinis  cum  butyro.PapuIis  nigris,cafeus  caprinus  ficcus  ex  meile  8C  aceto  in  ba 
lineiSjoleo  remoto.  Pullulis  fuiili  fimi  cinis  aqua  illitus,  uel  cornus  ceruini  cinis.  Luxatis 
recens  finium  aprinum  uel  fuillumtltem  uituIinumrVcrrislpumarecenscum  aceto,fimu  4« 
caprinum  cum  melle.Bubula  caro  impofita  tumorem  fanat.  Fimum  fuillum  in  tefta  cale/ 
fadlum  tritumqj  cum  oieo,duritiascorporum  omnes  tollit  optime.  Adeps  e  lupis  illitus, 
in  his  qu^  rumpere  opus  eft, plurimum  proficit :  Fimum  bubulum  in  cinere  calefadtum, 
aut  caprinum  in  uino  uel  aceto  decodtum.  In  furunculis  feuum  bubulum  cum  fale :  aut 
fi  dolor  eft, intinctum  oleojiquefadtum  fine  fale,  fimiliq?  modo  caprinum,  In  ambuftis 
urfinus  adeps  cum  hir)  radicibus:  Aprinum  aut  fuillum  fimum  inueteratum:Setarum 
ex  his  e  penicillis  tedtorrjs  cinis  cum  adipe  tritus :  Tali  bubuli  cinis ,  cum  cera  &  medulla 
ceruina:FeI  tauri:  Fimum  leporis:  Sed  caprarum  fimus  fine  cicatrice  fa  nare  dicitur. 
Glutinum  pr.eftantifsimum  fit  ex  auribus  taurorum  8C  genitalibus;  Nec  quicquam  effi/ 

cadus 


HISTORIAE  LIBER  XXVIII  52*  ' 

cacfusprodeft  ambuftis.Sed  adulteratur  nihil  .-eque,  quibufuis  pellibus  iriueteratis,  cab 
ceamentisqj  etiam  decoCtis.Rhodiacum  fidelifsimum :  eoqj  pidtores  8C  medici  utuntur: 
[d  quoque  quo  candidius, eo  probatius.Nigrum  8C  lignofum  damnatur.  Neruorum  do 
loribus ,  fimum  caprinum  decodlum  in  aceto  cum  meile ,  utilifsimum  putant ,  uel  putre/ 
fcente  neruo.Spafmata  8C  percuflii  uitiata,  fimo  aprino  curant ,  uere  collecto  &  arefadto 
Sic  81  quadrigis  agendis  tra&os,rotaue  uulneratos:&  quoquo  modo  fanguine  contufo,  ‘ 
uel  fi  recens  illinatur.Sunt  qui  incoxifle  aceto,utilius  putet.  Quin  &  in  potu  farinam  eam 
ruptis  conuulneratiscp  &  euerfis  ex  aceto  falutare  promittunc.  Reuerentiores  cinere  eius 
ex  aqua  bibunt .  Feruntcp  8£  Neronem  principem  hac  potione  recreari  folitum ,  cum  Ge 
lo  quoqj  fe  trigario  approbare  uellet.Proximam  fuillo  fimo  uim  putant. 

Ad  fanouinem  fiftendum:&  contra  ulcera  8C  carcinomata, ad  fcabiem  remedia:^ 
quas  infixa  corpori  extrahunt,&  qu^  cicatricibus  profunt.  Cap.  x  v  1 1 1 

Q  Anguinem  fiftit  coagulum  ceruinu  ex  aceto :  Item  leporisiHuius  quidem  &  pilorum 
j3cinis:Item  ex  fimo  afinino  cinisiK  pilorum  quide  cinis  illitus.Efficacior  uis  e  maribus 
aceto  admixto,&  in  lana  ad  omne  profluuium  impofito,SimiIiter  ex  equino  capite  5C  fe/ 
mine:  Aut  fimi  uituloru  cinis  illitus  ex  aceto.Item  caprini  cornus  uel  fimi  ex  aceto:Hircini 
uero  iocineris  diflfedti  faniesefficacionEt  cinis  utriufq?  ex  uino  potus, uel  naribus  ex  aceto 
ilIitus.Hircini  quoque  utris  uinarrj  duntaxat  cinis ,  cum  pari  pondere  refiu£,  quo  genere 
fiftitur  fanguis ,  8C  uulnus  glutinatur.  Haedinum  quoqj  coagulum  ex  aceto,  8C  feminum 
eius combuftoru cinis, Gmiliter  pollere  traduntur. Vlcera  fariatin  tibijs  cruribusq?  adeps 
urffnus, ad  mixta  rubrica.Quas  uero  ferpunt,fel  aprinu  cum  refina  8C  cerufa:  Maxillarum 
apri  uel  fuum  cinis:Fimum  fuum  illitum  ficcum :  Item  caprinu  ex  aceto  fubferuefadum» 
Cetera  purgantur  &  expletur  butyro:Cornusceruini  cinere, uel  medulla  cerui:Felle  tau 
ritio  cum  cyprino  oleo, aut  fimo  aprino,  aut  hircino.  Fimum  recens  fuum,  uel  inueterati 
farina  illinitur  uulneribus  ferro  fadtis.  Phagedaenis  8C  fiftulis  immittit'  fel  tauri, cu  fucco 
porri, aut  Iadte  mulierum, uel  fanguis  aridus  cum  cotyledone  herba.  Carcinomata  curat 
coagulum  leporis, cum  pari  pondere  capparis  afperfum  uino.  Gangrenas  urfinu  fel  pen/ 
oa  iliitum.  Afini  ungularum  cinis  ea  quas  ferpunt  ulcera  infperfus.  Sanguis  equi  adrodic 
carnes  feptica  uiiltem  fimi  equini  inueterati  fauilia.  Ea  uero  qu x  phagedaenas  uocant  in 
5°  ulcerum  genere, corq  bubuli  cinis  cu  meile.  Caro  uituli  recentia  uulnera  non  patitur  intu/ 
mefceretFimum  bubulum  cum  melle.Feminu  uituli  cinis  fordida  ulcera, 8iqux  cacoethe 
uocant  e  lacfte  mulieris  fanat.  Recentes  uero  plagas  ferro  illatas ,  glutinum  taurinum  li/ 
quefatflu ,  tertio  die  folutu.Cafeus  caprinus  ficcus  ex  aceto  ac  meile, purgat  ulcera.Qus 
uero  ferpant ,  cohibet  feuum  cum  cera  :  Item  addita  pice  ac  fulphure  percurat.  Similiter 
proficit  ad  cacoethe, hcedi  fceminu  cinise  Iadte  mulieris.Et  aduerfus  carbuculos,  fuis  fce/ 
minas  cerebrum  toftum  illitumq?.  Scabiem  hominis,afinina:  medullas  maxime  abolent* 
Vrin^  eiufde  cum  fuo  luto  iIlitie:Buryrum  etiam,quod  in  iumentis  proficit  cum  refina  ca 
iida:GIutinu  taurinu  in  aceto  liquefactum, addita  calceiFel  caprinu  cum  aluminis  cinere. 
Boas  fimum  bubulum, unde  8C  nomen  traxere:  Canu  fcabies  fanantur  bubulo  fanguine 
4o  recentiriterumcp  cum  tnarefcat  illito, &  poftero  die  abluto  cinere  Iixiuio.  Spinas  ac  fimilia 
corpori  extrahantur  felis  excrementisrlte  capras  ex  uinoicoagulo  quocunqj,fed  maxime 
leporis, cu  thuris  polline  8C  oleo, aut  cum  uifei  pari  pondere, aut  cum  propoli.  Cicatrices 
nigras  feuum  afininum  reducit  ad  colore.  Fel  uituli  extenuat  calefaCtu.  Medici  adrjciunt 
myrrham,#:  mei, 8C crocum, ;ereaq?  pyxide  condunt.  Aliqui  SC  florem  asris  adroifcenc. 

Ad  muliebria  mala  medicin*,&  ad  infaririu  morbos, 8C  ueneris  remedia.  Cap.  x  1 X 
TV  /T  Viierum  purgationes  adiuuat  fel  taurinu  lana  fuccida  appofitum.  Olympias  The 
iVJLbana  addidit  hyflopu  «tiitrum:Comusceruini  cinis  potus.Item  uuluas  laboran/ 
tes, illitu  quoque:&  fel  taurinum  cum  opio  appofitum  obolis  binis.  V uluas  8C  pilo  cerut/ 
no  fuffireprodeft.TraduntjCcruas  cum  fenferint  fe  grauidas,  lapillum  deuorare:quem  in 

X  5  exerc/ 


$tt  C,  PLINII  NATVRALIS 

(excrementis  repertum ,  aut  in  uulua(nam  &  ibi  inuenicur)  cuftodire  partus  adalligatum. 
Inueniuntur  & ofsicula in  corde  8C  inuulua,perqudm  utilia  grauidis  parturientibus^. 
Nam  de  pumicc,quiin  uaccarum  utero  fimili  modo  inuenitur, diximus  in  natura  boum. 
Lupi  adeps  illitus  ualuas  mollit ,  dolores  earum  iccur.  Carnes  lupi  ediffe  parituris  pro/ 
deft:aut  (i  incipientibus  parturire  fit  iuxtdqui  ederit, adeo ,  ut  etiam  contra  illatas  noxias 
uafeat.  Eundem  fuperuenire ,  petniciofum  eft.  Magnus  &  leporis  ufus  mulieribus .  Vul/ 
uam  adiuuat  pulmo  aridus  potus.  Profluuia  iecur  cum  Samia  terra  ex  aqua  potum.  Se/ 
eundas  coagulum :  cauentur  pridiana  balinea.  Illitum  quoque  cum  croco  8C  porri  fucco, 
uellere  appofitum  abortus  mortuos  expeliit.Si  uulu^  leporum  in  cibis  fumantur,  mares 
concipi  purant.Hoc  &  tefticulis  eorum  &  coagulo  profici.  Conceptum  leporis  utero  ex*  i* 
emptum  his,qua:  parere  defierint,reftibilem  fcecunditatem  afferre.Sed  pro  conceptuje/ 
poris  faniem  &  uiro  magi  propinant.  Item  uirgini  nouem  grana  fimi,  ut  fient  perpetuo 
mamrcratcoagulum  quoque  ob  id  cum  meile  illinunt:fanguinem,  ubi  euulfos  pilos  retia 
Ici  nolut.Inflationiuukra,  fimum  aprinum  fuillumue  cum  oleo  illini  prodeft. Efficacius 
fiftit  farina  aridi, ut  afpergatur  potioni,  uel  fi  grauideeaut  puerpera  torqueantur.Lacle 
luis  poto  cum  mulfo  adiuuantur  partus  mulierum .  Per  fe  uero  potum,  deficientia  ubera 
puerperarum  repIet.Eadem  circumlita  fanguine  fcemina  fuis,minus  crefcent.  Si  dolent, 
lacfiis  afinini  potu  mulcentur:  quod  addito  mcllc  fumptum,&  purgationes  earum  adiu/ 
uat.  Sanat  Si  uuluarum  exulcerationes  ciufdem  animalis  feuum  inueteratum ,  &  in  uel/ 
Iere  appofitum  duritiem  uuluarum  emollit.Per  fe  uero  reces  uel  inueteratum, ex  aqua  il/  & 
litum ,  pfilothri  uim  obtinet.Etufdem  animalislien  inueteratus,cx  aqua  illitus  mammis, 
abundantiam  facit. Vuluas  fuffitu corrigit,  Vnguls  afinini  fuffira  partum  maturant, ut 
ttel  abortus  euoceturmec  aliter  adhibentur, quoniam  uiuentem  partum  necant.  Etufdem 
animalis  fimum  fi  recens  imponatur, profluuia  fanguinis  mire  fedare  dicitur.  Nec  nonSJ 
cinis  eiufde  fimi,  qui  &  uulu$  prodeft  impofitus.Equi  fpuma  illita  per  dies  x  x.  priufc| 
primum  naftanturpili  reftinguntur.  Item  cornus  cerruini  decodo: melius, fi  recentia  fine 
cornua.  Latfte  equino  iuiiantur  uuluascoilura.  Quod  fi  mortuus  partus  fentiatur, lien  ex 
aqua  dulci  potus  crjcit.Item  ungula:  fuffitu ,  aut  fimum  aridum.  Vuluas  procidentes  bu/ 
tyrum  infufum  fiftit.Induratam  uuluam  aperit  fel  bubulum  rofaceo  admixto ,  foris  uel/ 
iere  cum  refina  terebinthina  impofito.Atunt  8t  fuffitu  fimi  e  mare  boue, procidentes  uul/ 
iias  reprimi ,  partus  adiuuari.  Conceptus  uero  uaccini  lacftis  potu.  Sterilitatem  ob  par/ 
tus  uexationem  fieri,  certum  eft.Hane  emendari  Olympias  Thebana  affirmat  fclle  tau/ 
tino, 5C  adipe  ierpcntium,&  «rugine, addito  melle.medicatis  locis  ante  coitus.  Vitulinum 
quoque  fel,  fi  in  purgationibus  fuerit  fub  coitu  afperfum  uuluc ,  etiam  duritiam  uentris 
croollit,S£  profluuium  minuit  umbilico  perunclo,atqj  in  totum  uuhra  prodeft.Modum 
ftatuunt  fellis  pondere  denarii  ad  apq  tertiam, admixto  amygdalino  oleo, quantum  effe 
fatis  appareat, hoc  in  uellere  imponunt.MafcuIi  fel  uituli,cum  mellis  dimidio  tritum ,  fer/ 
uatut  ad  uuluas.Carnem  uituli  fi  cum  ariftolochia  inaffatam  edant  circa  conceptum,  ma 
res  parituras  promittunt.Medulia  uituli  in  uino  ex  aqua  deco&a  cum  fcuo ,  exulceratio/ 
nibus  uuluarum  impofitaprodeft.Item  adeps  u  ulpium ,  excrementum^  feliu:hoccuro  4® 
refina  8C  rofacco  impofitum.  Caprino  cornu  fuffiri  uuluam ,  utiliisimum  putant.  Sylue/ 
ftrium  caprarum  fanguis  cum  palma  marina  pilos  detrahit.  Ceterarum  uero  fel, callum 
uuluarum  emollit  infperfum,&  i  purgatione  conceptus  facit.Sic  quoque  pfilothri uisef 
ficitur ,  fi  euulfis  pilis  triduo  feruetur  illitum,  Profluuium  quamuis  immenfum,  urina  ca/ 
pra  pota  fifti,obftetrices  promittunt,^  fi  fimum  illinatur.Membrana  caprarum  in  qua 
partus  reditus, inueterata  potuqfre  fumpta  in  uino ,  fecundas  pellit .  Haedorum  pilis  fufi 
firi  uuluas,  utile  putant ,  &  in  profluuio  fanguinis  coagulum  bibi*aut  hyofcyami  femen 
imponi.  E  boue  fylueftri  nigro  fi  fanguine  ricini  lumbi  perungantur  mulieri,  radium  u ct 
lieris  fieri  dicit  Ofthanesff  dem  amoris, pota  hirci  urina, admixto  propter  faffidium  nar/ 

doitv 


HISTORIAE  LIBER  XXV  IU  523 

do.  Infantibus  nihil  butyro  utilius ,  per  fe  &  cum  meile :  priuatim  Si  in  dentitione  Si  ad 
gingiuas,& ad  oris  ulcera.  Densiupi  adalligatus, infantiu  pauores prohibet, dentientiqj 
morbos ,  quod  Si  pellis  lupina  praftar.  Dentes  quidem  eorum  maximi ,  equis  quoque 
adalligati,infatigabi!em  curfum  praftare  dicuntur.Leporum  coagulo  illito  ubere,fiftitur 
infantium  aluus.  Iecur  afini  ,  admixta  modice  panace ,  inftillatum  in  os ,  a  comitialibus 
morbis  &  alrjs  infantes  tuetur :  hoc  x  l.  diebus  fieri  pracipiunt.  Et  pellis  afinina  iniedla, 
impauidos  infantes  facit. Dentes  qui  equis  primum  cadunt,  facilem  dentitione  praftant 
infantibus  adalligati  ,efticacius  fi  terram  non  attigere.  Lien  bubulus  in  meile  editur.  Si 
illinitur  ad  lienis  dolores.  Ad  ulcera  manantia  cum  meile .  Lien  uituli  in  uino  decodlus. 
,10  tritusq?  Si  illirus,u!cufcu!a  oris.  Cerebrum  capra  magi  per  anulum  aureum  traiedtum, 
priufquam  lac  detur, infantibus  infhllant  contra  comitiales ,  raterosq&e  infantium  mor/ 
bos.Caprinura  fimum  inquietos  infantes  adalligatum  panno  cohibet,  maxime  puellas. 
Ladle  caprino, uel  cerebro  leporum  perundte  gingiuas,fariles  dentitiones  faciunt.Som/ 
nos  fieri  lepore  fumpto  in  cibis  Cato  arbitratur:  Vulgus  Si  gratiam  corpori  io  v  1  i.dies, 
friuolo  quidem  ioco ,  cui  tamen  aliqua  debeat  fubeffe  caufa  in  tanta  perfuafione.  Magi 
fellecapra  facrificara  duntaxat  illito  ocuIis,uel  fub  puluino  pofito,fomnum  allici  dicunt. 
Sudores  inhibet  cornus  caprini  cinis  e  myrteo  oleo  perua&is .  Coitus  ftimulat  fel  apri/ 
num  illitum :  Item  medulla  fuum  haufhe :  Seuum  afininum ,  anferis  mafculi  adipe  per/ 
mixto  illitum :  Item  a  coitu  equi  Vergilio  quoque  deicriptura  utriis,  Si  tefticuli  equini  ari 
40  di, ut  potioni  interi  poflint,dexterue  afini  teftis  in  uino  potus  pro  portione ,  uel  adalliga/ 
tus  brachiali. Eiufdem  a  coitu  fpuma  colledarofeo  panno,&  inclula  argento ,  ut  Oftha/ 
nes  tradit,  Salpe  genitale  in  oleum  feruens  mergi  iubet  fepties,  e6que  perungi  pertinen/ 
tes  partes.Bialcon  cinerem  ex  eodem  bibi, uel  tauri  i  coitu  urinam ,  lutoque  ipfo  illini  pu/ 
bem.  At  e  diuerfo  muris  fimo  illito ,  cohibetur  uirorum  uenus.  Ebrietatem  arcet  pulmo 
apri  aut  fuis  alfus,ieiuni  cibo  fumptus  eo  die:Item  hcedinus. 

Mira  de  animalibus.  Cap.  XX 

TV  yf  Ira  praterea  traduntur  incifdcm  animalibus.  Veftigium  equi  excultum  ungula 
JL  t  JL(ut  folct  pleruq$)fi  quis  colledum  reponat,  fingultus  remedium  cfle,recordatibu3 
quonam  Ioco  id  repofuerint.  Iecur  luporum  equina:  unguite  fimile  elfe.  Si  rumpi  equos, 
$0  qui  ucftigia  luporum  fub  equite  fequantur.  Talis  fuum  dilcordis  uim  quandam  inelTe. 
In  incedrjs  fi  fimi  aliquid  egeratur  e  ftabulis, facilius  extrahi,  nec  recurrere  oues  bouesd^. 
Hircorum  carnes  uirus  no  refipere,  fi  panem  hordeaceu  eo  die  que  interficiatur  ederint, 
laferue  dilutum  biberint.Nullasuero  teredinem  fentire,  iunadecrefcentc  induratas  fale. 
Adeccp  nihil  omiflfum  eft,ut  leporem  furdum  celerius  pinguefeere  reperiamus.  Anima/ 
Itum  uero  medidnas:Si  fanguis  profluat  iumetis,  fuillum  fimum  ex  uino  infundendum. 
Boum  autem  morbis  feuum,fulphur  uiuum,allium  fy!ucfl;re,ouum  cocftum-.omnia  htec 
trita  in  uino  danda, aut  uulpis  adipem.Carnem  caballinam  difco&am ,  potu  fuum  mor/ 
bis  mederi.Omnium  uero  quadrupedum  morbis,capram  folidam  cum  corio ,  Si  ranam 
rubetam  difcoelas.Gallinaceosnonattingi  a  uulpibus,qui  iecrir  animalis  eius  aridu  ede/ 
40  tint:  uel  fi  pellicula  ex  ea  collo  indudla ,  galli  inierint:  Similia  in  fclle  muftelte ,  Bouesin 
Cypro  contra  tormina,hominum  excrementis  fibi  mederi.  Non  fubteri  pedes  boum ,  fi 
prius  cornua  pice  liquida  perungantur.Lupos  in  agrum  non  accedere,  fi  capti  unius  pedi 
bus  infra<5h's,cultroq3  adadlo,paulatim  fanguis  circa  fines  agri  fpargatur:  atq?  ipfe  defo/ 
diatur  in  eo  loco  ex  quo  cceperit  trahi:  Aut  fi  uomere,quo  primus  fulcus  eo  anno  in  agro 
duftus  fit ,  excuffum  aratro,  focus  larium, quo  familia  conuenit,abfumat:ac  lupum  nulli 
animalium  nociturum  in  eo  agro  quandiu  id  fiat.  Hinc  deinde  reuertemur  ad  animalia 
fui  aut  placida  non  funt^aut  fera* 

°  X  4  C.  FUWl 


5*4 


C.  PLINII  SECVNDI  NATVRALIS  HISTORIA! 

LIBER  VICESIMVSNONVJ. 

PRO  OEM IV M. 

Dt  origine  medicinas ,  &  quando  primum  clinice ,  &  quando  primum  iatrale/ 
ptice ,  &  de  Chryfippo  8C  Erafiftrato,  8C  empirice ,  8t  Herophilo ,  8C  reliquis 
illuftribus  medicis ,  &  quoties  ratio  medicina  mutata  fit,  &  qui  primus  Ro* 
tax  medicus, 8Cquando,8C  quid  de  medicis  antiqui  Romani  iudicauerint,  &  ai/ 
tia  medicinas.  Cap.  i. 

|  A  t  v  r  a  remediorum ,  atque  multitudo  inflantium  ac  prcte/  (0 
|  ritorum ,  plura  de  ipfa  medendi  arte  cogunt  dicere :  quanquam 
|  non  ignarus  fim  nullis  ante  hxc  Latino  fermone  condita, atv 
j'  ceps<^  lubricum  effe  rerum  omnium  nouarum ,  talium  utique 
quamftertles  gratia:  difficultates  in  promendo  :fed  quoniam 
I  occurrere  uerifimileeftomniu  qui  hac  cognofcant  cogitationi, 
j  quona  modo  exoluerint  in  medicina  ufu ,  qua  tam  parata  atq? 

|  pertinentia  erant:  mirumq?  &  indignum  protinus  fubit,  nullam 
artium  inconftantioremfuiffe,  &etiamnum  fapius  mutari, cum  fit frutfluofior  nulla. 
Dijs  primum  inuentores  foos  alsignauit ,  &  calo  dicauit.  Necnon  &  hodie  multifariam 
ab  oraculis  medicina  petitur.  Auxit  deinde  famam  etiam  crimine ,  iftum  fulmine  $fca/  :o 
lapium  fabulata, quoniam  Tyndaridam  reuocauiffet  ad  uitam :  Nec  tamen  ceflauitnar/ 
rare  alios  reuixifle  opera  fua, clara  Ti roianis  temporibus, quibus  fama  certior, uulneru  ta/ 
menduntaxatremedqs:Sequetiaeius(mirum  didlu)in  notfle  denfifsima  latuere  ufqjad 
Peloponnefiacu  beilumttunc  eam  reuocauit  in  luce  Hippocrates ,  genitus  in  infula  Coo, 
in  primis  clara  ac  ualida,&  fflfculapio  dicata.  Is  cu  fuiffet  mos,  liberatos  morbis  fcribere 
in  teplo  eius  dei  quid  auxiliatu  effet, ut  poftea  fimilitudo  proficeret, exfctipfiffe  ea  tradit, 
atqj (ut  Varro  apud  nos  credit)iam  templo  cremato, inftituiffe  medicina  hac  qu$  clinice 
uocatur.Nec  fuit  poftea  qu^ftus  modus,  quonia  Prodicus  Sely  mbrias  natus,  difcipulus 
eius  inflituens  quam  uocant  ietralepticen ,  reundtoribus  quoqj  medicoruacmediaftfnis 
uecfligal  inuenit  Horu  placita  Chryfippus  ingenti  garrulitate  mutauit, plurirauraqj  etiaj» 
cx  Chryfippo  difcipulus  eius  Erafiftratus,  Ariftotelis  filia  genitus,Hic  Antiocho  rege  fa 
nato,c.taletis  donatus  eft  a  rege  Ptolemxo  filio  eius,  ut  incipiamus  8£  prasmia  artis  ofte 
dere.Alia  fadtio  ab  experimetis  fe  cognominas, empiricen  coepit  in  Sicilia,  Aerone  Agri/ 
gentino  Empedoclis  phyficiautoritatecommendato.Diffederutqjeje  fcholas,&  omnes 
eas  damnauit  Herophilus,in  muficos  pedes  uenaru  pnlfu  deferipto  per  mtatum  gradus. 
Deferta  deinde  8t  hasc  fedra  eft ,  quoniam  ncceffe  erat  in  ea  literas  fcire.Mutata  &  quam 
poftea  Afclepiades(ut  retulimus)  inuenerat.  Auditor  eius  Themifonfuit,  qui  qu^  inter 
initia  fcripfit,iIlo  mox  recedente  i  uita  ad  fua  placita  mutauit.Sed  8C  illa  Antonius  Mufa 
eiufde  autoritate  diui  Augufti,quem  cotraria  medicina  graui  periculo  exemerat.Multos 
prstereo  medicos ,  celeberrimosq?  ex  qs  Cafsios,  Carpitanos,  Aruntios,  AIbutios,Ru/  4® 
brios.  c  c  l.h— s  annua  mercede  rjs  fuere  apud  principes.  Q.  Vero  Stertinius  imputauit 
principibusjquod  h-s  quingenis  annuis  cbntetus  effet:fexcena  enim  fibi  quaftu  urbis  fu 
iffe  numeraris  domibus  oftedebat.Par&  fratri  eius  merces  a  Claudio  Cffarcinfufaeib 
cenfusqj  quanquam  exhauftt  operibus  Neapoli  exornata, hmredi  h-s  c  c  c .  reliquere, 
quantum  ad  eam  astatem  Aruntius  folus.Exortus  deinde  eft  Vetftius  Valens,  adulterio 
Meffalina:  Claudi)  Caffaris  nobilitatus ,  pariterq?  eloquentire  aflecftator.  Is  eam  poten/ 
tiam  nadlus.noua  inftituit  fedlam.Eadem  retas  Neronis  principatuad  Thefialum  traff/ 
liuitidelentem  cundta  maiorum  placita, &  rabie  quadam  in  omnis  xai  medicos  peroran 
tem.-quali  prudentia  ingenioCp,sftimari  uel  uno  argumento  abunde  poreft,  cum  monu 


historiae  LIBER  XXIX  5*5 

mento  fuo(quod  eft  Appia  uia)iatronicen  fe  infcripferit.NulIius  hiftrionum  equarumcp 
trigarfi  comitatior  egreftus  in  publico  eratrcum  Crinas  Mafsilienfis  arte  geminata, ut  cau 
tior  religiofi orc^,ad  fy  derum  motus  ex  ephemeride  mathematica  cibos  dando,  horasqp 
obferuado,autoritateeum  prxceftit.Nupercp  centies  h— s  reliquit  muris  patria,  moeni/ 
bus  quoqj  alfis  pene  non  minori  fumma  extruClis.Hi  regebant  fata,  cum  repente  ciuita/ 
tem  Charmis  ex  eadem  Mafsilia  inuafit, damnatis  non  folum  prioribus  medicis ,  uerutn 
&balineis:frigidacp  etiam  hybernis  algoribus  lauari  perfuafit,  merfit  xgros  in  lacus.  Vi/ 
debamus  fenes  confulares  ufq?  inoftcntationem  rigentes.  Qua  de  re  extat  etiam  Ann^i 
Senecas  aftipulatio.Nec  dubium  eft, omnes  iftos  famam  nouitate  aliqua  aucupates,ani/ 
io  mas  ftatim  noftras  negociari.Hinc  ilis  circa  azgros  mifers  fententiarum  concertationes, 
nullo  idem  cenfente,ne  uideatur  accefsio  alterius.  Hinc  illa  infelicis  monumeti  infcriptio, 
turba  fe  medicorum  perifte.  Mutatur  ars  quotidie  toties  interpollis,  &  ingeniorum  Grs/ 
tix  flatu  impellimur.Palamc^  eft, ut  quifqj  inter  iftos  Ioquedo  polleat ,  imperatore  iiico 
uits  noftrs  necisqp  fierirccu  uero  non  milia  gentium  fine  medicis  degant, nec  tamen  fine 
medicina:ficut  po.Ro.uItra  fexcentefimum  annum, nec^  ipfe  in  accipiedis  artibus  lentus, 
medicinas  uero  etiam  auidus,donec  expertam  damnauit.Etenim  percenfere  infignia  pri/ 
fcorum  in  his  moribus  conuenit.Caffius  Hemina  ex  antiquis  autor  eft,  primu  e  medicis 
ueniffc  Romam  Peloponnefb  Archagathum  Lyfanis  filiu,L.  jEmilio,M.Liuio  coss. 
anno  urbis  D.xxxv.eiqj  ius  quiritum  datum, &  tabernam  in  copito  Acilio  empta  ob  id 
to  publice. Vulnerariu  eum  tradunt  fuiffe  uocatum.mirecp  gratu  aduentu  eius  initio:mox  a 
feuitia  fecandi  urendicp,tranfifle  nomen  in  carnificem ,  Si  in  tedium  artem  omnescj?  me> 
dicos:quod  darifsime  intelligi  potcft  ex  M.Catone, cuius  autoritati  triumphus  at q?  cen/ 
fura  minimum  conferunntanto  plus  in  ipfo  eft.  Quamobrem  uerba  eius  ipfa  ponemus. 
Dica  de  iftis  Grscisfuo  loco  Marce  fili  quid  Athenis  exquifitu  habea,&  quod  bonu  fit 
eorum  literas  infpicere  non  perdiicere.Vincam  nequifsimum  &  indocile  genus  illorum, 
&  hoc  puta  uate  dixifte,Quandocuq?  ifta  gens  fuas  literas  dabit, omnia  corrupet.  Tum 
etiam  magis  fi  medicos  fuos  huc  mittet.Iurarunt  inter  fe  barbaros  necare  omnes  medici/ 
na.Sed  hoc  ipfum  mercede  faciunt, ut  fides  fis  fit,&  facile  difperdat.  Nos  quoq3  dicftitat 
barbaros,  &  fpurcius  nos  cp  alios  opicos  appellatione  foedant.  Interdixi  tibi  de  medicis, 
jo  Atque.hic  Cato  dc  v.anno  urbis  noftraz  obfit,  lxxxv.  fuo,  ne  quis  illi  defuifte  publice 
tempora, aut  priuatim  uit«  fpatia  ad  experiendum  arbitretur.Quid  ergoCdamnatam  ab 
eo  rem  utilifsimam  credimus?  Minime  hercule.Subficitenim  qua  medicina  8iCe8i  con/ 
iugem  ufque  ad  longam  fenedlara  perduxerit ,  fis  ipfis  fcilicctqu^  nunc  nos  tratftamus. 
Profiteturq?  efte  commentarium  fibi  quo  medeatur  filio ,  feruis  familiaribus ,  quem  nos 
per  genera  ufus  fui  differimus.  Non  rem  antiqui  damnabant,fed  artem .  Maxime  uero 
qu^ftum  efte  immani  pretio  uitas  recufabant.  Ideo  templu  Aifculapfi  etiam  cum  recipe/ 
retur  is  deus, extra  urbe  feciftc,itcrum<fp  in  infula  tradutur.Et  cu  Graxos  Italia  pellerent# 
diu  etiam  poft  Catonem  excepiffe  medicos.  Augebo prouidentiam  illorum.  Solam  hac 
artium  Gr^carum  nondum  exercet  Romana  grauitas  in  tanto  frucftu,  paucifsimi  quiri/ 
40  tium  attigere, 8i  ipfi  ftatim  ad  Grecos  transfug^.Imo  uero  autoritas  aliter  quam  Gr^ce 
eam  tratftanribus ,  etia  apud  imperitos  expertesq?  lingua  no  eft.  Ac  minus  credunt, quas 
ad  falutem  fuam  pertinent,  fi  intelligunt.  Itaque  hercule  in  hac  artium  fola  euenit ,  ut  cui/ 
cunqj  medicum  le  profeffo  ftatim  credatur,cum  fit  periculum  in  nullo  mendacio  maius. 
Non  tamen  illud  intuemur: Adeo  blanda  eft  fperandi  pro  fecuiqj  dulcedo.  Nulla  prxte 
rea  lex  qu?  puniat  infcitiam  capitalem, nullum  exemplum  uindidbe.  Difcutpericulis  no/ 
ftris,8C  experimenta  per  mortes  agunt:  medicoqj  tantum  hominem  occidifle  impunitas 
fumma  eft.Quinimo  tranfit  conuicium,&  intemperantia  culpatur ,  ultroquc  qui  periere 
arguuntur.Sed  decurias  pro  more  cenfurisprincipum  examinantur ,  inquifitio  per  parie/ 
tes  agitur, qui  de  nummo  iudicet  a  Gadibus  columnis^  Herculis  accerfitur;  de  exilio 

neto 


5*5  C.  P  L  I  fT  I  i  natvralis 

uero  non  nifi  die  xL.quinq;  elecftis  uiris  datur  tabella.  At  de  iudice  ipfo  quales  in  ccnfiliu 
eunt ,  ftatim  occifuri?  Merito,  dum  nemini  noftrum  libet  fcire  quid  faluti  fux  opus  Gt. 
Alienis  pedibus  ambulamus ,  alienis  oculis  agno fcimus, aliena  memoria  falutamus,a!ie/ 
na  uiuimus  opera.Perieruntcp  rerum  natura:  pretia ,  &  uitx  argumenta.  Nihil  aliud  pro 
noftro  habemus  cp  delicias .  Non  deferam  Catonem  tam  ambitioHE  artis  inuidixa  me 
obie<ftum,ut  a  fcnatu  illum  qui  ita  cenfebat:idq?  non  criminibus  artis  arreptis,  ut  aliquis 
expecftauerit.Quid  enim  uenenorum  fertilius,aut  unde  plures  teftametoru  infidixClam 
uero  81  adulteria  etia  in  principu  domibus,ut  Eudemi  in  Liuia  Drufi  Csfaris-.Ite  Valcn/ 
tis,in  qua  duftu  eft  regina.Non  fint  artis  ifta,fed  hominum.  Non  magis  hxc  urbi  timuit 
Cato,ut  equidem  credo, cp  reginas.Ne  auaritia  quide  arguam, rapacescp  nundinaspcft/ \9 
dentibus  fatis, 8t  dolorum  indicatura, ac  mortis  arram, aut  arcana  precepta,Squatr.am  ia 
oculis  emouendam  potius  cp  extrahenda.-per  qusx  effedrum  eft,  ut  nihil  magis  prodeile 
uideretur,q?  multitudograffantiu.Neq?  enim  pudor,  fed  xmuli  pretia  fiimmittunt.No/ 
tum  eft  ab  eodem  Charmide  unum  xgrum  ex  prouincialibus  h— s  ducetiscondudum: 
Alconti  uulnerum  medico  h-s.  c.  damnato  ademifle  Claudium  principem  .Eidemq* 
in  Gallia  exulanti,  81  deinde  reftttuto  acquifitum  non  minus  intra  paucos  annos.  Et  hxc 
perfonis  imputentur.Ne  fecem  quide  aut  infcicia  eius  turbx  arguamus, ipforumq;  m  em 
perantiam  in  morbis,aquarum  calidarum  diuerticulisdmperiofam  inediam,  &  ab  tjfdem 
deficientibuscibos  fepius  die  ingeftostmille  prxterea  poenitentiae  modis, culinarum  etia 
praeceptis  &  unguentorum  mixturis,quando  nullas  omifere  uitx  illecebras. Inuebi  per?  - 
grinas  merces, conciliari^  externa  pretia, difplicuiffe  maioribus  crediderim  equidem,  ne 
rame  hoc  Catonem  prouidiffe,cum  damnaret  artem.  Theriace  uocatur  excogitata  cora 
politio  luxuriae.  Fit  ex  rebus  externis,  cu  tot  remedia  dederit  natura, qux  lingula  fuffice/ 
rent.Mithridaticum  antidotu  ex  rebus  l  ii  i  r.componitur,interim  nullo  pondere  aquali, 

8t  quarudam  rerum  fexagefima  denarrj  unius  imperata.  Quo  deorum  perfidiam  iftatn 
monftranceCHominum  enim  fubtilicas  tanta  elTe  non  potuir.Oftentatio  artis  & porten/ 
tofa  fcietiae  uenditatio  manifeftaeft.Ac  ne  ipli  quidem  illam  nouere.  Comperiq?  uulgo 
pro  cinnabari  Indica  in  medicamenta  minium  addi,infritia  nominis,quod  eife  uenenutn 
docebimus  inter  pigmenta.  Verum  hxc  ad  Ungulorum  falutem  pertinent.  Ulaauteqax 
timuit  Cato,atcg  prouidit,innocentiora  multo  &  parua  opinatu, qux  proceres artis-ciuf/  59 
dem  in  femetipfis  fatentur. Illa  perdidere  imperrj  mores, illa  qux  fani  patimur ,  ludatus, 
ceromata  ceu  ualetudiniscaula  inftitutaibalinex  ardentes ,  quibus  perfuafere  in  corpori/ 
bus  cibos  coqui,ut  nemo  non  minus  ualidus  exiret ,  obedientiflimi  uero  efferrentur.Po/ 
tus  deinde  ieiunorum  $c  uomitiones,  &  rurfus  perpotationes ,  ac  pilorum  euiratio  infti/ 
tuta  relinis  eorum :  itemqj  pedlines  in  fceminis  quidem  publicati.  Ita  eft  profecto,  lues 
morum, nec  aliunde  maior  quam  e  medicina,  uatem  prorfus  quotidie  facit  Catonem, 8C 
oraculum:Satis  effe  ingenia  Grxcorum  inlpicere,no  pcrdilcere.  Hxc  fuerint  diceda  pro 
{enatu  illo  fexcemisq?  popuii  Romani  annis  aduerfus  artem ,  in  qua  conditione  infidio/ 
fiftima  autoritatem  peflimis  boni  faciunt.Simul  contra  attonitas  quorundam  perfualio' 
nes, qui  prodefte  nifi  pretiola  non  putant.Neq?  enim  dubitauerim  aliquibus  fafiidio  fu/  40 
tura  qux  dicuntur  animalixat  non  Vergilio  fuit, nominare  formicasriulia  necefli'tarc,& 
gurguliones, ac  lucifugis  congefta cubilia  blattis :  non  Homero  inter  ptxlia  deorum  im/ 
probitatem  mufcx  defcribere.-non  naturx  gignere  ifta ,  cum  gignat  hominem.  Proinde 
caufas  quifque  8C  effectus  non  resxftimet.  Ordiemur  autem  a  confeflis,  hoc  eft,  lanis 
ouisqj,ut  obiter  rebus  prxeipuis  honos  in  primis  perhibeatur.  Quxdam  etiam  fi  alienis 
!ocis,tamen  obiter  dici  neceffe  erit, Nec  deerat  materiae  pompa, fi  quicqaam  aliud  intueri 
liberet, qudm  fidem  operis  ?  Quippe  interprima  proditisetiaex  cinere pheenicis  nidoqj 
medicinis,ceu  uero  id  certum  eftet, atque  non  fabuiofum.Irridere  eft,  uitx  remedia  poft 
millefimum  annum  reditura  monftrare. 

De 


HISTORIAE  LIBER  RXIX  5 irf 

De  medicinis  lanarum.  Cap.  ii 

LAnisautoritatemueteres  Romani  etiam religiofam  habuere,  poftes a  nubentibus 
attingi  iubentes.Prattercp  cultum  Si  tutela  contra  frigora/uedds  plurima  pneftant 
remediaex  oleo  uinodp  aut  aceto, prout  qu^q?  mulceri  mordericp  opus  fit, Si  aftringi  Ia/ 
xariue,bxatis  membris,  dolentibusq?  neruisimpofits,&  crebro  fuffufe.  Quidam  etiam 
falem  admifeent  luxatis.  Alrj  cum  lana  rutam  tritam  adipemqj  imponunt.  Item  contufis 
tumentibuscp.Halitus  quocg  oris  gratiores  facere  traditur,  confricatisdentibus  atqj  gin/ 
giuis  admixto  melle.Prodeft  St  phreneticis  fuftitu.Sanguine  in  naribus  fiftit  cu  oleo  ro> 
(aceo,&  alio  modo  indica  auribus  obeuratis  fpififius .  Quin  St  ulceribus  uetuftis  imponi/ 
io  tur  cum  m^e.  Vulnera  ex  uino,uel  aceto ,  uel  aqua  frigida  Si  oleo  exprefla  fanat.  Arietis 
uellera  lotaxrigida  ex  oleo  tnadefada,  in  muliebribus  malis  inflamaciones  uulute  fed^r* 
Et  fi  procidant, fuffitu  reprimunt. Succida  lana  impofica  fubditatp  mortuos  partus  euo/ 
cat.Siftit  etiam  profluuia  earum.  At  canis  rabiofi  morfibus  inculcata  poft  diem  feptimu 
foIuitur.Reduuias  fanat  ex  aqua  frigida.  Eadem  nitro, fu!pbure,oIeo, aceto ,  pice  liquida 
feruentibus  tinda,quam  calidiflfima  impofita  bis  die, lumborum  dolores  (edat.  Sangui/ 
nemcp  fiftit  ex  ariete  fuccida,  articulos  extremitatu  pr^ligans.  Laudatiffima  omnis  e  coi/ 
Io, natione  uero  Galatica, Tarentina,  Attica, Milefia.Succida  imponunt  Si  defquamatis, 
percuilis, Iiuidis,incuftis,collifis, contritis, deiedis, capitis  Si  alijs  doloribus, ftomach i  infla 
tioniex  aceto  St  rofaceo.Cinis  eius  illinitur  attritis, uulneratis,  ambuftis.  Et  in  oculorum 
jo  medicamenta  additur .  Item  in  fiftulas  aurescp  fuppuratas.  Ad  haec  detonfam  eam ,  alrj 
uero  euulfam  dccifis  fummis  partibus  ficcant, carpuntcp, St  in  fidili  crudo  componut ,  ac 
meile  perfundunt  utrunqj.Altj  haftulis  t^dse  fubiedis  Si  fubinde  interftratis,oleo  afper/ 
fam  accendunt,cineremq?  in  labellis  aqua  addita  confricant  manu,&  confidere  patiutur, 
tdcp  fiepius  mutantes  aquam  donec  linguam  aftringat  leniter, nec  mordeat.Tum  cinere 
reponut.Viseiusfepticaeft,efficariflimecp  genaspurgat.  Quin ipfxfordes pecudum  fu 
dorcp  feminum  St  alarum  adherentes  Ianis(cefipum  uocant)innumeros  prope  ufus  ha/ 
bent.In  Atticis  ouibus  genito  palma.Fit  pluribus  modis.Sed  probatiftimum,lana  ab  his 
partibus  recenti  cocerpta,aut  quibuscunque  fordibus  fuccidis  primum  colledis,  ac  lento 
igni  in  seneo  uafe  fubferuefaclis  &  refrigeratis ,  pinguicp  quod  fupernatet,colledo  in  fi/ 
j0  ftili  uafe,iterumque  decoda  priori  materia :  que  pinguitudo  utraque  frigida  aqua  laua/ 
tur,&  in  linteo  ficcatur,ac  fole  torretur, donec  candida  nat  ac  tranfludda.T um  in  ftannea 


pyxide  conditur.  Probatio  autem  ut  fordium  uirus  oleat ,  St  manu  fricante  ex  aqua  non 
liquetur, fed  albefeat  ut  cerufa.Oculis  utilififimum  contra  inflammationes  genarumqj  cal 
lum.Quidam  in  tcfta  torrent,donec  pinguedinem  amittat;  utilius  tale  exiftiroates  erofis 
&  duris  genis, angulis  fcabiofis  Si  lachrymantibus.  Vlcera  no  oculorum  modo  (anat,  fed 
oris  etiam  Si  genitalium  cum  anferino  adipe.Medetur  Si  uulue  inflammationibus,  &  fe/ 
dis  rhagadrjs,&  codylomatis  cum  meliloto  ac  butyro.  Reliquos  ufus  eius  fuo  loco  dige 
remus.Sordes  quoq?  caudarum  concrete  in  pilulas,ac  ficcate  per  fe  tufecp  in  farina  Si  il 
lits  dentibus  mire  profunt, etiam  labatibus,gingiuiscp  fi  carcinoma  ferpac.  Ia  uero  pura 
40  uellera  aut  per  fe  impofita  cecis  doloribus ,  aut  accepto  fulphurc  Si  cinis  eoru  genitalium 
uittjs.Tantumcp  polient,ut  medicamentis  quoq?  fuperponantur.Medcntur  ante  omnia 
& pecori  ipfi,fi  faftidio  no  pafcatur.Cauda  enim  quam  ardiffime  preligata,euulfa  inde 
lana,ftatim  uefcuntur.Traduntcp  quod  extra  nodum  fit  e  cauda  premori. 

De  ouorum  natura.  Cap.  1 1 1 

LAn^  habent  &cu  ouis  focietate  fimul  fronti  impofirecontra  epiphoras.  Non  opus 
eft  eas  in  hoc  ufu  radicula  effe  curatas :  neqj  aliud  cp  candidu  ex  ouo  infundi  ac  pol/ 
linem  thuris.Oua  per  fe  infufo  candido  oculis  epiphoras  cohibet ,  urentesep  refrigerant. 
Quidam  cum  croco  proferunt, Si  pro  aqua  mifcent  collyrrjs.  Infantibus  uero  contra  Hp/ 
pitudines  uix  aliud  remedium  eft ,  butyro  admixto  recenti ;  Eadem  cum  oleo  trica  ignes 

facros 


$23  c.  PLINII  NAT  VR.  alis 

facros  leniunt, beta2  Folrjs  fuperilligatis.  Candido  ouorum  in  oculis  &  pili  reclinantur  ara/ 
moniaco  trito  admixtoq^.Et  uari  in  facie  cum  pineis  nucleis, ac  meile  modico.  Ipfa  facies 
illita  fole  non  aduritur.  Ambufta  aquis  fi  ftatim  ouo  occupentur,  puftulas  non  fentiunt. 
Quidam  admifcent  farinam  hordeacea, 81  falis  parum.  Vlceribus  uero  ex  ambufto  cura 
candido  ouorum  toftum  hordeum  81  fuiilo  adipe  mire  prodeft.  Eadem  curatione  ad  fe/ 
dis  uitia  ututur.Infantibus  quidem  etiam  fi  quid  ibi  procidat.  Ad  pedum  rimas  ouorura 
candido  decodo  cum  cerufe  denarioru  duorum  pondere, pari  fpurn^  argenti,  myrrhs, 
exiguo  deinde  uinoi  Ad  ignem  facrum  candido  ouoru  trito  cum  amylo.  Aiunt  &  uulne/ 
ra  candido  glutinari,calcuiosq^  pelli.Luteaouorum  coda  ut  indurefcant, admixto  croco 
modice,item  meile  8C  ladte  mulieris  illita,  dolores  oculorum  mitigat.  Vel  cum  rofaceo&tt 
mulfo  lana  oculis  impofita,  uel  cum  trito  aptj  femine  ac  poleta  in  mulfo  illidi  Prodeft  & 
tuflientibus  per  fe  luteum  deuoratum  liquidum,  ita  ut  dentibus  no  attingatur.  Thoracis 
diftillationibuSjfaucium  fcabrici^.Priuatim  cotra  h^morrhoidu  morfum  iIlinitur,forbe/ 
turqj  crudu.Prodeft  8C  renibus, uefica  rofionibus,exulcerationibusqj,8£  crueta  excrean/ 
tibus.Quinq;  ouorum  lutea  in  uini  hemina  cruda  forbentur  dyfentericis,  cum  iureputa/ 
minis  fui  &  papaueris  fucco,ac  uino.Dantur  cceliacis  cum  uuas  pa Pfx  pinguis  pari  ponde 
re  8C  malicoriojper  triduu  tequis  portionibus.Et  alio  modo, lutea  ouoru  trium  lardiuete/ 
ris  8C  mellis  quadrantibus,uini  ueteris  cyathis  tribus  trita  ad  craflitudinem  mellis ,  &  cura 
opus  fitauellan^  nucis  magnitudine  ex  aqua  pota.Ite  ex  oleo  frida  terna,  totis  ouispri/ 
die  maceratis  in  aceto.  Sic  K  lienicis.  Sanguinem  autem  rerjcientibuscum  tribus  cyathis  29 
mufti.Vtunturtjsdem  adliuetia,fi  uetuftiora  fint,cum  bulbis  ac  melle.Siftunt  ftmenfes 
mulieru  coda,  81  ex  uino  pota.  Inflationes  quoqj  uuluae  cruda  cu  oleo  ac  uino  illita.  Vti/ 
lia  fuht  8C  ceruicis  doloribus  cum  anferino  adipe  8C  rofaceo.  Sedis  etia  uitrjs  durata  igni, 
ut  calore  quocg  profint.Et  condylomatis  cum  rofaceo.Ite  ambuftis  durata  in  aqua,mox 
in  pruna  putaminibus  exuftis,tum  lutea  ex  rofaceo  illinuntur. Fiunt  8i  tota  lutea, qusuo 
carit  {chiftatcum  triduo  incubatatolIuntur.Stomachu  diflblutum  confirmant  pulli  ouo/ 
rum  cum  gallas  dimidio ,  ita  ne  ante  duas  horas  alius  cibus  fumatur.  Dant  8t  dyfentericis 
pullos  in  ipfo  ouo  decocdos,  admixta  uini  aufteri  hemina ,  &  pari  modo  olei  polentseqj. 
Membrana  putaminis  detraida fiue  crudo, fiue  codo ,  labiorum  fifluris  medetur.  Puta/ 
minis  cinis  in  uino  potusjanguinis  eruptionibus.Comburi  fine  membrana  oportet,  iic 
fit  8C  dentifricium.Idem  cinis  8t  mulierum  mefes  cum  myrrha  illitus  fiftit.Firmitas  puta/ 
minum  tanta  eft,utere<danec  ui  nec  pondere  ullo  frangantur,necnifi  paululu  inflexa  ro 
tunditate.Tota  oua  adiuuant partu,  cu  ruta  8C  anetho  8C  cumino  pota  ex  uino.  Scabiem 
corporu  ac  pruritu  oleo  &  cedria  mixtis  tollunt. Vlcera  quoq?  humida  in  capite  cydami/ 
no  admixta.  Ad  puris  8C  fanguinis  excreationes  ouum  crudu  cum  porri  fediui  fucco,  pa/ 
ricj?  menfura  mellis  Graci  calefadum  hauritur.Dantur  8C  tuffientibuscoda  8C  trita  cum 
meile ,  8C  cruda  cum  paflo  oleio^  pari  modo.  Infunduntur  &  uirilitatis  uitrjs  fingula  cum 
ternis  pafTi  cyathis, amyliq?  femuncia  a  balineis.  Aduerfus  idus  ferpentium  coda  tritacp 
adietdo  nafturtio  illinuntur .  Cibo  quot  modis  iuuent  notum  eft ,  cum  tranfmeent  fau/ 
cium  tumorem ,  calfaduque  obiter  foueant ,  Nullus  eft  alius  cibus  qui  in  aegritudine  4® 
alat  neque  oneret,fimulq?  uim  potus  8L  cibi  habeat.  Maceratorum  in  aceto  molliri  dixi/ 
mus  putamen.Talibus  cum  farina  in  pane  fubadis  coeliaci  recreantur.  Quidam  ita  refo/ 
luta  in  patinis  torreri  utilius  putat. Quo  genere  non  aluos  tantu,fed  &  menfes  fceminaru 
fiftunttaut  fi  maior  fit  impetus,cruda  cum  farina  ex  aqua  hauriutur:  Et  per  fe  lutea  extjs 
deCocda  iri  aceto  donec  indurefcant :  iterumqj  cum  trito  pipere  torrentur  ad  cohibendos 
aluosv  Fit  &  dyfentcricisreraedium  fingulare,  ouo  efFufoin  ficdili  nouo,eiufdemq6eoui 
menfura, ut  paria  fint  omnia, melle,mox  aceto,  item  oleo,  confufis  crebr6que  permixtis. 
Quo  fuerint  ea  excellentiora, hoc  prasfentius  remedium  erit.  Air)  eade  menfura  pro  oleo 
8i  aceto  reflnam  adtjciunt  rubentem, uinumque:&  alio  modo  temperant, olei  tatum  men 


H  I  S  T  O  R  I  AE  LIBER  XXIX  5 29 

fura  paiipmeiqj  corticis  duabus  fexagefimis'dcnariorum,una  cius  quod  thus  diximus, 
mdlis  obolis  quinque  fimul  deco<ftis,ita  ut  cibus  alius  poft  quatuor  horas  fumatur.Tor/ 
minibus  quoqj  multi  medetur,oua  bina  cum  alqs  pileis  quatuor  una  atteredo,uinicj5  he 
mina  caIefaciedo,atq?  ita  potui  dando.Et  ne  quid  defit  ouorum  gratia,  candidum  ex  his 
admixtum  calci  uiu*  glutinat  uitri  fragmenta.  Vis  uero  tanta  eft,utlignu  perfufum  ouo 
non  ardeat,ac  ne  ueftis  quidem  contadfa  aduratur.  De  gallinarum  autem  ouis  tantu  Io/ 
cuti  fumus,cu  Si  reliquarum  alitum  reftent  magn£  utilitates,ficut  fuis  dicemus  Iocis.Pr*/ 
terea  eft  ouorum  genus  in  magna  Galliarum  fama,  omiffum  Gr*cis.  Angues  innume/ 
ri  *ftate  conuoluti,fa!iuis  faucium  corporumcp  fpumis  artifici  coplexu  glomerantur,an/ 
io  guinum  appellatur.  Druide  fibiiis  id  dicunt  in  fublime  iacftari ,  fagoq?  oportere  intercipi 
ne  tellurem  attingat.Profugere  raptorem  equo,Serpentes  enim  infequi,donec  arceantur 
amnis  alicuius  interuentu.Experimentu  eius  effe,fi  cotra  aquas  fluitet  uel  auro  uincftum, 
Atq*  ut  eft  magoru  folertia  occultandis  fraudibus  fagax ,  certa  luna  capiendum  cenfent, 
tanquam  congruere  operationem  eam  ferpentium  humani  fit  arbitri].  Vidi  equidem  id 
ouum  mali  orbiculati  modici  magnitudine, crufta  cartilaginis ueluc  acetabulis  brachio/ 
rum  polypi  crebris ,  infigne  Druidis.  Ad  uidtorias  litium  ac  regum  aditus  mire  laudatur: 
tant*  uanitatis,ut  habente  id  in  lite  in  finu  equitem  Romanum  e  Vocontqs,a  diuo  Clau 
dio  principe  interemptum  non  ob  aliud  fciam.Hic  tamen  complexus  anguium  &  effera 
torum  concordia, caula  uidetur  effe,  quare  exter*  gentes  caduceum  in  pacis  argumentis 
v>  dreundata  effigie  anguium  fecerint.Neq*  enim  criftatos  elfe  in  caduceo  mos  eft.  De  an/ 
feru  ouis  magng  utilitatis,ipfoq^  anfere  diefturi  hoc  in  uoIumine,debemus  honore  8i  Co 
roagenoru  darifsim*  rei.Fit  ex  adipe  anferu,a!ioquin  celeberrimi  ufus  eft, ad  hoc  in  Co/ 
tnagene  Syri*  parte  cum  cinnamo,cafia,pipere  albo,herba  qu*  comagene  uocatur,ob/ 
rutis  niue  uafis, odore  iucudo,uti!ifsimu  ad  perfriCtiones,couulfiones,Cf  cos  ac  fubitos  do 
lores,omniaq?  qu*  acopis  curatur, unguetumcp  pariter  Si  medicamentu  eft.  Fit  Si  inSy 
ria  alio  modo,  adipe  auiu  curato, ut  diximus,  additis  eryfifceptro,xylobalfamo,phceni/ 
ce  elate, item  calamo, Ungulorum  pondere  qui  fit  adipis, cum  uino  bis  aut  ter  fubferuefa/ 
ftis.Fit  autem  hy eme, quoniam  *ftate  no  glaciat  nifi  accepta  cera.MuIta  pr*tereareme 
dia  funt  ex  anfere, quod  miror  *que  quam  in  capris.  Nanqj  anfer  coruuscp  ab  *ftate  in 
3°  autumnum  morbo  confli&ari  dicuntur.  De  anferum  honore,quem  meruere  Gallorum 
in  Capitolium  afcenfu  deprehenfo, diximus. 

Remedia  de  cane, Si  ex  animalibus  qu*  placida  non  funt,fed  fera, Si  ex 
uolucribus, Si  contra  morfus  phalangiorum.  Cap.  1 1 1 1 

Adem  de caufafupplidaannuacanespcndutinter*demluuentutis8i  Summani, 
J-^uiui  in  furcas  fambucea  arbore  fixi.Sed  plura  de  hoc  animalidici  cogunt  priTcorum 
inores.  Catulos  lacientes  adeo  puros  exiftimabant  ad  cibum,  ut  etiam  placandis  numi/ 
nibus  hoftiaru  uice  uteretur  his.Genito  mane  catulo  res  diuina  fit, Si  in  coenis  deum  etia/ 
•  num  ponitur  catulina.  Aditialibus  quidem  epulis  celebrem  fuifie,  Plauti  fabul*  indicio 
funt .  Sanguine  canino  contra  toxica  nihil  pr*ftantius  putatur.  Vomitiones  quoq?  hoc 
4°  animal  tnoftraffe  homini  uidetur.  Et  alios  ufus  ex  eo  mire  laudatos  referemus  fuis  locis. 
Nunc  ad  ftatutu  ordinem  pergemus.  Aduerfus  ferpentium  idtus  efficacia  habetur,  fimu 
pecudis  recens  in  uino  decotftu  illitumtpmures  diffecfti  Si  impofiti ,  quoru  natura  no  eft 
fpernenda,pr*cipue in  aflenfu  fiderum(ut  diximus)cu  lumine  lun*  fibraru  numero  cre/ 
fcente  ac  decrefcente.Tradut  magi  iocinere  muris  dato  porcis  in  fico.fequi  dantem  id  ani 
malln  homine  quoqj  fimiliter  ualere,fed  refolui  cyatho  olei  poto.  Muftelarum  duo  ge/ 
nera:  Akeru  fyiueftre.Diftant  magnitudine.Gr*ci  uocant  idiidas.  Harum  fel  cotra  afpi/ 
des  dicitur  efficax,c*tero  uenenum,H*c  autem  qu*  in  domibus  noftris  oberrat, Si  catu/ 
los  fuos(ut  autor  eft  Cicero)quotidie  transfert,  mutatep  fede,ferpetes  perfequitur.Ex  ea 
inueterata  fale  denarfj  pondus  in  cyathis  tribus  datur  percuffis ,  aut  uentriculus  coriadro 

y  fattus 


55°  C»  PLINII  N  AT  VRALIS 

fartas  inueteratuscp  &  in  uino  potus.Et  catulus  muftela;  etia  cfficacius.Quedam  puden/ 
da  didu  tanta  autoram  afteueratione  co mmendantur,ut  praeterire  fas  no  fit .  Siquidem 
illa  concordia  rerum, aut  repugnantia,medidna:  gignutur.-Veluti  cimicum  animalis  fce/ 
tidilsimi,5£  didu  quoqj  faftidiendi  natura,cotra  ferpentiu  morfus,  5 i  praecipue  afpidum 
ualere  dicitur.Itemcontrauenenaomniai  argumento  quod  dicuntgallinasquo  dieid 
ederint, n5  interfici  ab  afpide:carnes  quoque  earum  percufsis  plurimum  prodefic.Exhis 
qux  tradunt ,  humanifsimum  eft  illinire  morfibus  cum  fanguine  teftudinis.Item  fuffitu 
eorum  abigere.  Sanguifugas  adherentes ,  hauftasqj  ab  animalibus  reftinguere  in  potu 
datos.Quanquam  8C  oculos  quidam  rjs  inungut  tritis  cum  fale  &  ladc  mulieru ,  auresqj 
cum  meile  dt  rofaceo  admixtis.Eos  qui  agreftes  fint,&  in  maiua  nafcantur,cre matos  cine  t» 
re  permixto  rofaceo  infundunt  auribus.Ctetera  qu^  de  rjs  tradunt, uomica;  &  quartana/ 
rum  remedia, aliorumcj?  morborum, quanquam  ouo  aut  cera  aut  faba  indufos  cenfeant 
deuorandos,falfa  nec  referenda  arbitror.Lethargi  tamen  medidnse  cu  argumento  adhi/ 
bent, quoniam  uincatur  alpidum  fomnifica  uis,feptenos  in  cyatho  aqu*  dantes,  puerili# 
bus  annis  quaternos.Et  ftranguriae  fiftulaeq?  impofuere.  Adeo  nihil  parens  illa  rerum  o / 
tnnium  fine  ingentibus  caufis  genuit. Quin  &  adalligatos \xao  brachio  binos  lana  fubre 
pta  paftoribus,refiftere  nodurnis  febribus  prodiderunt.diurnis  in  rofaceo  panno.  Rur/ 
fus  rjs  aduerfatur  fcoiopendra,fuffituq?  necat.  Afpides  perculfos  torpore  &  fomno  ne/ 
eant, omnium  ferpentiu  minime  fanabilesfSed  Si  uenenum  earu  fi  fanguine  attingit,  aut 
recens  uulnus,ftatim  inEertmidnuetmtum  ulcus  tardius.De  cietero  potum  quantalibet  t* 
copia, n5  nocer.Non  enim  eft  tabifica  uisjitaq*  ocetfa  morfu  earu  animalia,  cibis  innoxia 
funt.Cundarer  in  proferedo  ex  his  remedio,nifi  M. Varrone  fcire  Lxxxvm,uit£  an/ 
no  prodidiffe,a(pidum  idus  efficacifsime curari, haufta  d  percuffis ipforum  urina.  Bafi/ 
lifci,quem  etiam  ferpentes  ipfi  fugiutmalios  olfadu  necantem, qui  homine  uel  fi  afpidat 
tantum  dicitur  interimere,fanguinem  magi  miris  laudibus  celebrant,  coeuntem  picis mo 
do  &  coiore,dilutum  cinnabari  clariorem  fieriTribuut  ei  Si  fucceftus  petitionum  a  pote/ 
flatibus, Si  a  drjs  etiam  precum, morboru  remedia, uenefidorum  amuleta.  QuidaidSa/ 
turni  fanguinem  appellant.  Draco  non  habet  uenena.Caput  eius  limini  ianuarumfab/ 
ditum, propitiatis  adoratione  drjs, fortunatam  domum  facere  promittut.  Oculis  eius  in/ 
ueteratis,&  cum  meile  tritis, inundos  n5  pauefcere  ad  nodurnas  imagine5,etia  pauidos. 
Cordis  pingue  in  pelle  dorcadum  neruis  ceruinis  adalligatum  in  lacerto, conferre  indicio 
rum  uidoris.Primum  fpondylum  aditus  poteftatum  mulcere.  Dentes  cius  illigatos pei 
libus  caprearum  ceruinis  neruis, mites  pr^ftare  dominos, poteftatesqp  exorabiles.Scd  fu 
per  omnia  eftcompofitio,quainuidosfaciunt  magorum  mendacia.  Cauda  draconis  SJ 
capite, pilis  leonis  e  fronte  Si  medulla  ciufdem,equi  uidoris  fpurna, canis  unguibus  adal/ 
ligatis  ceruino  corio, neruisq?  ccrui  alternatis  Si  dorcadis :  qua:  arguifte  non  minus  refert, 
quam  contra  ferpentes  remedia  demonftrafte,  quoniam  hac  morborum  uencfidafunc. 
Draconum  adipem  uenenata  fugiunt:Item  uirus  ichneumonum,  8C  cutis  cinere  in  aceto 
perundos.  Viperacaput impofitu,ucl alteriusquam  qu^percufterit,fine fine prodeft. 
Item  fi  quis  eam  ipfam  in  uaporc  baculo  fuftineat,aiunt  enim  pracauerciltcmfi  quisexu  4° 
fla  eius  cinerem  illinat.Reuerti  autem  ad  percuffum  ferpentes  neccfsitate  natura,  Nigi/ 
dius  autor  eft.Caput  quidem  diflecant  Scytha  inter  aures  ad  eximendum  lapil!u,quem 
aiunt  ab  ea  deuorari  territa.  Alij  ipfo  toto  capite  ututur.Fiunt  ex  uipera  paftilli,quithcria 
ci  uocantur  a  Gracis,  quaternis  digitis  utrinq5  amputatis, exemptisqj  interaneis 6C  Iiuore 
fpina  adherente ,  reliquo  corpore  in  patina  ex  aqua  &  anetho  difeodo,  fpiniscp  exem/ 
ptis,5C  addita  fimliagine,atq;  ita  in  umbra  ficcatis  paftiliis,quibus  ad  multa  medicamen/ 
ta  utuntur.Significandum  uidetur  e  uipera  tantum  hoc  fieri. Quidam  purgata,  ut  fupra 
didum  eft  adipem  cum  olei  fextario  decoquunt  ad  dimidias.Ex  eo  cu  opus  fit  ternis  fti| 
lis  additis  in  oieu  perungatur, ut  omnes  beftia  fugiat  eos.Prarerea  coftat, contra  omnia 

ferpemiura 


HISTORIAE  LIBER  XXIX  551 

ferpentium  i\5lus,quamuis  infanabiles,  ipfarum  ferpentiu  exta  impofita  auxiliari.Eosqj 
quialiquado  uiperas  iecur  codu  hauferint,nuquam  poftea  feriri  a  ferpente.Neq?  anguis 
uencnatus  cft,nifi  per  mefem  luna  inftigatus.Sed  prodeft  uiuus  coprehenfus,  Si  in  aqua 
contufus,fi  foueatur  ita  morfus.Quin  Si  inelle  ei  remedia  multa  credutur ,  ut  dicemus, Si 
ideo  iEiculapio  dicatur.Democritus  quidem  monflra  quasdam  ex  hiscSficit,  ut  pofsint 
auium  fermones  intelligi.  Atqui  anguis  Affculapius  Epidauro  Romam  adue&us  eft,uul 
goq>  pafcitur  Si  in  domibus.  Ac  nifi  incendrjs  femina  exureretur,  no  effec  fcecuditati  eo/ 
rum  refiftere.In  orbe  terrarum  pulcherrimum  anguium  genus  efl:, quod  in  aqua  uiuit,hy 
dri  uocantur,  nullis  ferpentium  inferiores  ueneno.  Horum  iecur  feruatum  aduerfus  per/ 
io  cuflos  ab  his  auxilium  eft.Scorpio  tritus  ftellionum  ueneno  aduerfatur.Fit  enim  8i  e  ftcl 
lionibus  malu  medicamentu.Nam  cum  immortuus  eft  uino, faciem  eorum  qui  biberint, 
lentigine  obducit.Ob  hoc  in  unguento  necant  eum  infidiates  pellicum  forms.Remediu 
eft  oui  luteum, Si  mei  ac  nitrum.Fel  ftellionum  tritu  in  aqua  muftelas  congregare  dicitur. 
Inter  omnia  uenenata  falamadras  fcelus  maximum  eft.C^tera  enim  fingulos  feriut,  nec 
plures  pariter  interimunttut  omittam,  quod  perire  cofcientia  dicuntur  homine  percuffo, 
ne<|  amplius  admitti  ad  terrastSalamandra  populos  pariter  necare  improuidos  poteft. 
Nam  fi  arbori  irrepfit,omnia  poma  inficit  ueneno, 8i  eos  qui  ederint  necat  frigida  ui ,  ni/ 
hil  aconito  diftans.Quinimo  fi  cotacfto  ab  ea  ligno  uel  pede  crufta  panis  incoquatur, ide 
ueneficium  efl:, uel  fi  in  puteum  cadat.  Quippe  cu  faliua  eius  quacuq?  parte  corporis ,  uel 
io  in  pede  imo  refperfa, omnis  in  toto  corpore  defluat  pilus.  Tamen  talis  ac  tanta  uis  uene/ 
niaquibufdam  animaliumutfaibusmanditur,domante  eadem  illa  rerum  difsidentia. 
Venenum  eius  extingui  primum  omnium  ab  his  qus  uefcantur  illa,uerifimile  eft.  Qus 
prodantur, cantharidum  potu,aut  lacerta  in  cibo  fumptat  cetera  adueffantia  diximus  di 
cemusq?  fuis  locis.Ex  ipfis  quf  magi  tradunt  contra  incendia,quoniam  ignes  fola  anima 
lium  extinguat,fi  forent  uera,iam  efiet  experta  Roma.Sextius  uenerem  accendi  cibo  ea/ 
rum, fi  detradlis  interaneis,&  pedibus, 8i  capite,in  meile  feruentur  tradit ,  negatq?  reftin/ 
gui  ignem  ab  rjs.  Ex  uolucribus  in  auxilio  contra  ferpentes  primum  uultur  efl:. Annota/ 
tum  quoq;,minus  uirium  efle  nigris.Pennarum  ex  his  nidore,fi  urantur,fugari  eas  dicut. 
Item  cdt  eius  alitis  habentes, tutos  efle  ab  impetu  non  folum  ferpentium ,  fed  etiam  fera / 
rum  latronumcp,&  regum  ira.  Carnibus  gallinaceorum ,  ita  ut  tepeant  auulfe,appofi/ 
tis,uenena  ferpentium  domatur :  Item  cerebro  in  uino  poto.  Parthi  gallimc  malunt  cere/ 
brum  plagis  imponere.Ius  quoq$  ex  his  potum  pr? clare  medetur, Si  in  multis  alrjs  ufibus 
mirabile.  Pantherte  leonesq?  non  attingunt  perunctos  eo, praecipue  fi  Si  allium  fuerit  iti/ 
codum.Aluum  foluit.  Validius  e  uetere  gallinaceo.  Prodcft  &  cotra  longinquas  febres» 
Si  torpentibus  membris  tremulis<fj5>&  articularqs  morbis, 8i  capitis  doloribus, epiphoris, 
inflationibus, faftidqs, incipienti  tenafmo,iocineri,renibus,ueficie:c5tracrudicates,fuipi/ 
tia.Itaque  etia  facicndieius  extant  pr.xcepta.Efficacius  enim  cosfli  cum  olere  marino, aut 
cybio, aut  cappari,aut  apio, aut  herba  metcurialijaut  polypodio,aut  anethotutilifsime  au 
tem  in  congqs  tribus  aqute  ad  tres  heminas  cum  fupradidtis  herbis ,  Si  refrigeratum  lub 
4°  diuo  dari  tempeftiuis  antecedente  uomitione.Non  prseteribo  miraculum, quanquam  ad 
medicina  non  pertinens :  fi  auro  liquefeenti  gallinaru  membra  mifceantur,confumunt  id 
in  fe.Ita  hoc  uenenum  auri  eft.  At  gallinaceis  ipfis  circulo  e  farmetis  addito  collo, non  ca/ 
nunt.  Auxiliatur  contra  ferpentes  Si  columbaru  caro  recens  concerpta, Si  hirudinutn:Bu/ 
bonis  pedes  ufti  cum  plumbagine  herba.Nec  omitta  in  hac  quoque  alite  exemplum  ma 
gic^  uanitatis.  Quippe  prster  reliqua  portentofa  medacia,cor  eius  impofitum  matnms 
mulieris  dormientis  finiftr^, tradunt  efficere  ut  omnia  fecreta  pronunciet.Preterea  in  pu 
gnam  ferentes  idem, fortiores  fieri.Eiufdem  ouo  ad  capillos  remedia  dcmonftrant.  Quis 
aut  qu^fo  ouum  bubonis uncp  uidere  potuit,  cum  ipfam  auem  uidiffe  prodigiu  fitC  quis 
utiqj  experiri  Si  pr^cipue  in  capillo^Sanguine  quidem  pulli  bubonis  etia  crifpari  capilli* 

y  x  promittunt 


552  C.  PLINII  NATVRALIS 

promittut.Cuius  generis  prope  uidenpofsintqua:  traduc  8t  de  ucfpcrrilione,fi  tercircu/ 
latus  domui  uiuus,per  feneftram  inuetfo  capite  infigatur, amuletum  cffe.-priuatimqjoui 
libuscirculatum  toties, &  pedibus  fufpenfum  furfum  in  fuperliminari.Sanguine  quoque 
eius  cum  carduo,contra  ferpentium  idus  inter  pnecipua  laudant.  Phalangium  eft  Ita/ 
lias  ignotum, &  plurium  generum.  Vnu  fimile  formica, fed  multo  maius, ruffo  capite3re/ 
liqua  parte  corporis  nigra, albis  intercurfantibus  relperfum  guttis.  Acerbior  huius  quam 
uefpa:  idus.Viuit  maxime  circa  furnos  81  molas.In  remedio  eft ,  fi  quis  eiufdem  generis 
alterum  percuffo  oftendatEt  ad  hoc  feruantur  cu  mortui  inueniuntur.Et  cortices  eorum 
cotriti  8£  poti  medetur, 8C  muftells:  catuli,ut  diximus  fuprd.  iEque  phalangion  Grarci  uo/ 
eant  inter  genera  araneorum,  fed  diftinguunt  lupi  nomine.T ertium  genus  eft  eode  pha/ ib 
langfi  nomine  araneus  lanuginofus3grandifsimo  capite.  Quo  diffedo  inueniri  dicuntur 
intus  uermiculi  duo,adalligatic£  mulieribus  ceruina  pelle  ante  folis  ortum, prteftare  neco 
cipiant,ut  Ctecilius  in  commentarfis  reliquit. Vis  ea  annua  eft, quam  folam  ex  omniato/ 
cio  dixiffe  fas  fit, quoniam  aliquarum  foecuditas  plena  liberis  tali  uenia  indiget.  Vocatur 
&  rhagion  acino  nigro  fimilis,ore  mitlimo  fub  aluo,  pedibus  breuifsimis  taquam  iroper/ 
fedis.DoIor  &  morfu  eius  qualis  a  fcorpione.  Vrina  fimilis  araneis  textis.  Idem  erat  afte/ 
rion,nifi  diftingueretur  uirgulis  albis.  Huius  morfu  genua  labefadatur.  Peior  utrocp  eft 
ceruleus  lanugine  nigta,caligine  concitans,  8C  uomitusaraneofos.-etiamnu  deterior,a  cra/ 
brone  penna  tantum  differens.  Hic  8C  ad  maciem  perducit.Myrmecion  formica  fimilis 
capite, aluo  nigra,  guttis  albis  diftinguetibus,uefparu  dolore  torquet.  Tetragnathrjduo  ib 
genera  habent, peior  medium  caput  diftinguente  linea  alba,&  tranfuerfa  altera.Hic  oris 
tumorem  facit.  At  cinereus  pofteriori  parte  candicans,lentior.minime  autem  noxius  eo/ 
dem  colore  qui  telas  mufeis  in  parietibus  latifsime  pandit.Contra  omnium  morfusreme 
dium  eft  gallinaceum  cerebrum  cum  piperis  exiguo  potu  in  pofca.Item  formicie  quinq? 
pota::Pecudum  fimi  cinis  illitus  ex  accto:Et  ipfi  aranei  quicuq?  in  oleo  putrefadi.Muris 
aranei  morfus  fanatur  coagulo  agnino  in  uino  poto:  Vngulaz  arietina  cinere  cum  meile, 
muftelte  catulo, ut  in  lerpentibus'  didum  eft.Si  iumenta  momorderit, mus  recens  cumfa 
le  imponitur,aut  fel  uefpertilionisex  aceto.Et  ipfe  mus  araneus  contra  fe  remedio  eft,di/ 
uulfus  St  impofitus.  Nam  fi  preegnas  momordit, protinus  difsilit.Optimumfiimpona/ 
tur  qui  momorderit.Sed  8t  alios  ad  hunc  ufum  feruant  in  oleo ,  aut  luto  circumlitos.  Eft 
St  contra  morfum  eius  remedio  terra  ex  orbita.Ferunt  enim  non  tranfiri  ab  eo  orbita  tor 
pore  quodam  natura:.  Scorpionibuscontrarius  maxime  inuicemftellio  traditur, ut  uifu 
quocp  pauorem  rjs  afferat, 8t  torporem  frigidi  fudoris.Itacp  in  oleo  putrefaciunt  eum ,  8t 
ita  ea  uulnera  perungunt.  Quidam  oleo  illo  fpumam  argenteam  decoquunt  adempla/ 
ftri  genus, atq$  ita  illinunt.Hunc  Grtec.i  coloton  uocant,&  afcalabote,&  galeotem.In  Ita 
lia  non  nalcitur.Eft  enim  hic  plenus  lentigine, ftridoris  acerbi,8t  uelcitur,qua:  omnia  a  no 
ftris  ftellionibus  aliena  funt.Prodeft  8t  gallinaria  fimi  cinis  illitus,draconis  iecur, lacerta  di' 
uulfa,mus  diuuIfus,fcorpio  ipfe  Cax  plag$  impofitus ,  aut  affus  in  cibo  fumptus,  aut  po/ 
tus, in  meri  cyathis  duobus.  Propriu  eft  fcorpionu, quod  manus  palma  non  feriunt,nec 
nifi  pilos  attigere.Lapillus  qualifcunque,ab  ea  parte  qua  in  terra  erat  appofitus  plagxje  451 
uat  dolore.Item  tefta  terra  operta  ex  aliqua  parte  ficut  erat  impofitajiberare  dicitur.No 
debent  relpicere  qui  imponuc,6t  cauere  ne  fol  alpiciat.  Vermes  terreni  triti  impofiti  pro/ 
funt.MuIta  8£  alia  ex  his  remedia  funt ,  propter  qus  in  meile  feruantur.  Nodua  apibus 
c5craria,St  uefpis  crabronibuscp  8tfanguifugis:Pici  quoqj  martfi  roftrum  fecum  haben/ 
tes  non  feriuntur  ab  rjs.  Aduerfantur  8t  locuftarum  minima  fine  pennis, quos  attelaboS 
uocant.  Eft  St  formicarum  genus  uenenatum :  non  fere  in  Italia  .Solipugas  Cicero  ap/ 
pellat,  falpugas  B^tica.  Iis  cor  uefpertilionis  Contrarium ,  omnibusqj  formicis:  falaman/ 
dris  cantharides ,  ut  diximus .  Sed  in  fis  magna  quteftio ,  quoniam  ipfe  uenena  funt 
pots  uefies  cum  cruciatu  prxcipuo.Cofsinum  equitem  Romanum, amicitia  Nero/ 

nisprinri' 


H  I  $  f  ;0  R  I  AE  LIBER  XXIX  #$ 

tits  principis  notum,  cum  is  lichene  correptus  cffet,uocatus  ex  iEgypto  medicus  ob  hanc 
ualetudinem  eius  i  C«(are,cum  cantharidum  potum  prsparare  uoIuiffet3interemit.Ve 
rum  illitas  prodeffe  non  dubium  eft, cum  fucco  taminif  uu^,82  feuo  ouis  uel  caprx.Ipfe/ 
rum  cantharidum  uenenum  in  qua  parte  fit, non  conftat  inter  autores,  Alii ,n  pedibus  82 
capite  exiftimanteffe,alfj  negant.  Conuenit  tamen  pennas  earum  auxiliari ,  in  quacuncp 
parte  fit  uenenum.Ipfie  nafcuntur  ex  uermiculo,  in  fpogia  maxime  cynorhodi  qax  fit  ia 
caule, fed  fcecundifsime  in  fraxino:c£terscp  in  alba  rofa, minus  efficaces.Potentifsim^  ih/ 
ter  omnes  uarte, luteis  Iineis,quas  in  pennis  tranfuerfas  habent,  multum  pingues  inertio/ 
res;tninut«,latar,pilof§:inutiIifsim^  uero, unius  coloris  macn£<fp. Conduntur  in  calice  fi/ 
io  ftili  non  picato, 82  linteo  colligato,  congeftse  rofa  matura,82  fufpenduntur  fuper  acetum 
cum  fale  feruens, donec  per  linteolum  uaporetur,poftea  reponutur.Vis  earu  adurere  cor 
puSjCruftas  obducere.Eadem  pityocampis,in  picea  nafcetibus,eadebuprefti,fimiliter<^ 
pncparantur.Efficacifsime  omnes  ad  lepras  lichenascp,  dicuntur  menfes  ciere  82  urinam. 
Ideo  Hippocrates  82  hydropicis  dabat. Cantharides  obiedix  funt  Catoni  Vticenfi,  ceu 
uenenum  uendidiflfet  in  audlione  regia, quoniam  eas  feftertqs  LX.addixerat. 

De  feuo  ft  ruthiocamelino,82  cane  rabido, 82  Iacerta,82  anferibus, 82  co/ 
Iumbis,82muftelisremedia.  Cap.  v 

ET  feuum  autem  ftruthiocamelinum  tuncuenifle  feftertrjs  Lxxx.obiter  didlum  fit, 
efficacioris  ad  omnia  ufus  quam  eft  adeps  anferinus. Diximus  82  mellis  uenenati  ge 
io  nera, contra  quod  utuntur  meile  in  quo  apes  fint  mortu£e.Idem  potum  in  uino,  remediu 
eft  uitiorum  qa&  cibo  pifcium  gignuturdn  canis  rabidi  morfu  tuetur  a  pauore  aqu^,ca> 
pitts  canini  cinis  illitus  uulneri.Oportet  aut  coburi  omnia  eode  modo ,  ut  femel  dicamus, 
in  uafe  fidlili  nouo,argilIa  circulito,  atqj  ita  in  furnum  indito.Idem  82  in  potione  proficit. 
Quidam  ob  id  edendum  dederunt»  Aliqui  82  uermem  e  cadauere  canino  adalligauere. 
Menftruaue  inpannofubdiderecaIici,aut  intus  ipfius  caud^  pilos  combuftos  infue/ 
re  uulneri.  Cor  caninum  habentem  fugiunt  canes.Non  latrant  uerojingua  canina  incab 
ceamento  fubdita  pollici:aut  cauda  muftela^quas  abfcifia  dimiffa  fit,habentes.Eft  limus 
faliax  fub  lingua  rabiofi  canis, qui  datus  in  potu,  fieri  hydrophouos  non  patitur.Multo 
tamen  utiiifsime  iecur  eius,qui  in  rabie  momorderit, datur, fi  pofsit  fieri,crudum  manden 
jo  dum:fi  minus3quoquo  modo  codlum,aut  ius  incodas  carnibus.  Eft  uermiculus  in  lingua 
csnam,qui  uocatur  a  Graxis  lytta3quo  exepto  infantibus  catulis,nec  rabidi  fiunt3necfa/ 
flidium  fentiunr.Idem  ter  igni  circumlatus  ,  datur  morfis  a  rabiofo,  ne  rabidi  fiant.  Et  ce/ 
rebello  gallinaceo  occurritur.Sed  id  deuoratum  anno  tantum  eo  prodeft.  Aiunt  52  crifta 
contritam  efficaciter  imponi,82anferis  adipem  cum  meile.  Saliuntur  52  carnes  eorum, 
qui  rabidi  fuerunt, ad  eadem  remedia  in  cibo  dands.Quin  52  necantur  catuli  ftatim  in  a/ 
qua3ad  fexum  eius  qui  momorderit,  ut  iecur  crudum  deuoretur  ex  rjs.  Prodeft  52  fimum 
gallinaceu,duntaxat  ruffum,ex  aceto  impofitum:  Et  muris  aranei  cauda:  cinis  ,  ita  ut  ipfe 
cui  abfcifia  Gt,uiuus  dimittatur :  Glebula  ex  hirundinum  nido  illita  ex  aceto,  uel  pulli  hi/ 
rundinis  cobufti.Membrana  fiuefenedusanguiu,uernatione  exuta, cum  cancro  mafcu/ 
4°  lo  trita.  Nam  etiam  per  fe  repofita  in  arcis  armarqsqp,  tineas  necat.  Tanta  uis  mali  eft, ut 
urina  quoqj  calcata  rabiofi  canis  noceat  maxime  ulcus  habetibus.Remedium  eft  fimum 
caballinum  afperfum  aceto,82  calfadum  in  fico  impofitum.Minus  hoc  miretmvquicpgi 
tet, lapidem  a  cane  morfum,ufque  in  prouerbium  difcordise  uenifle.Qui  in  urinam  canis 
faam  egefferit3torporem  lumborum  dicitur  fentire.  Lacerta,quam  hi  fepa,alrj  chalc idi/ 
cem  uocant,in  uino  pota,morfus  fuos  fanat.  Veneficrjs  ex  muftela  fylueftri  fadis3con 
trarium  eft  ius  gallinacei  ueteris  large  hauftum,  peculiariter  cotra  aconitum,  addi  parura 
Calis  oportet. Gallinarum  fimum  duntaxatcandidum ,  in  hyffopo  decodum  autmulfo, 
uenena  fungorum  boletorum^  aftringit:Icem  inflammationes  ac  ftragulationes :  quod 
miremur, cum  fi  aliud  animal  guftauerit  id  fimum,torminibus  82  inflationibus  afficiatur. 

y  j  Sanguis 


554  C*  PLINII  NATVRALIS 

Sanguis  anferinus  contra  lepores  marinos  ualet,cu  olei  tequa  portione.  Item  contra  ma/ 
ia  medicamenta  omnia  afferuatur  cum  Lemnia  rubrica  Si  fpinte  albae  fucco ,  partiliorum 
drachmis  quin  qj, qui  in  cyathis  ternis  aquae  bibanturdtem  muftelae  catulus ,  ut  fupra  di/ 
ximusprstparatus.Coagulum  quoqj  agninum  aduerfus  omnia  mala  medicamenta  pol 
iet:Item  fanguis  anatui  Ponticarum.Itaq?  Si  fpiffatus  feruatur,uinoc^  diiuitur.Quida  fce 
min^  anatis  efficaciorem  putant .  Simili  modo  contra  uenena  omnia ,  ciconiarum  uen/ 
triculus  ualet3coaguIum  pecoris.Caulis  ius  ex  carne  arietum, priuatim  aduerfus  canthari 
das:Item  lac  ouium  calidum,pm:erquam  qs  qui  bupreftin  aut  aconitu  biberint.  Colum 
barum  fylueftrium  fimum  priuatim  contra  argenti  uiuipotum.  Contra  toxica, muftela 
uulgaris  inueterata, binis  drachmis  pota.  i* 

Ad  alopecias  tollendas, &  ad  pilos  reddendos,  Si  ad  lendes  tollendos, Si  ad  pal 
pebras,&  ad  glaucomata, &  ad  oculos,&  ad  parotidas  remedia.  Cap.  v  i 
A  Lopecias  replet  fimi  pecudum  cinis  cum  oleo  cyprino  Si  melledtem  ungularu  mu/ 
-exii  uel  mulse  ex  oleo  myrteo.PraetereaCut  Varro  nofter  tradit)murinu  fimum, quod 
item  mufcerdas  appellat.Et  mulcarum  capita  recentia, prius  folio  ficulneo  afperatas.  Alrj 
fanguine  muicarum  utuntur .  Alrj  x .  diebus  cinerem  earum  illinunt  cum  cinere  chartee, 
uel  nucum, ita  ut  fit  tertia  pars  e  mufeis.  Alq  lade  mulieru  cu  brafsica  cinerem  mufeatum 
fubigunt, quidam  meile  tantum.  Nullum  animal  minus  docile  exiftimatur  minorisue  in/ 
telledusreo  mirabiliuseft,  Olympiae  facro  certamine,  nubes  earu  immolato  tauro  deo, 
quem  Myiodem  uocat,  extra  territorium  id  abire.  Alopecias  cinis  e  muriu  capitibus  cau/  u 
disq?  Si  totius  muris  emendat,  prtecipue  fi  ueneficio  acciderit  hsec  iniuria.Item  herinacei 
ciniscumelie,autcorium  combuftumcum  pice  liquida.  Caput  quidem  eius  uftum  per 
fe, etiam  cicatricibus  pilos  reddit.  Alopecias  autem  in  ea  curatione  praparari  oportet  no/ 
uacula  Si  finapi.Quidam  ex  aceto  uti  malueruntiQux  de  herinaceis  dicuntur  omnia  tan 
to  magis  ualebunt  in  hyftrice.Lacertte  quoq$,ut  docuimus ,  combufts  cum  radice  recen/ 
tis  harundinis,  quae  ut  una  cremari pofsit,minutim  findenda  eft',  ita  myrteo  oleo  permi/ 
xto  cineres  capillorum  defluuia  continent .  Efficacius  uirides  lacerta  omnia  eadem  prae/ 
ftant.Etiamnum  utilius  admixto  fale,8£  adipe  urfino,&  cepa  tufa.  Quidam  denas  uirides 
in  x.fextarrjs  olei  ueteris  difcoquunt,contenti  femel  in  menfe  ungere.Peliiu  uiperinarum 
cinis,alopecias  celerrime  explet:ltem  gallinaru  fimum  recens  iilitu.Corui  ouu  in  xreo  ua 
fe  permixtu  illitumtfp  derafo  capite  nigricia  capillis  affert:fed  donec  inarefeat,  oleu  in  ore 
habendum  eft ,  ne  Si  dentes  Gmul  nigrelcant.  Idqs  in  umbra  faciendum,  neque  ante  tri/ 
duurn  abluendum.  Alq  (anguine  Si  cerebro  eius  utuntur  cum  uino  nigro.  Alrj  excoquunt 
ipfum,S£  node  concubia  in  plumbeu  uas  condunt.  Aliqui  alopecias  cantharide  trita  illi/ 
nunt  cum  pice  liquida,nitro  praparata  cute.Cauftica  uis  earum,  cauendumqj  neexulce/ 
rent  alte.Pofteaad  ulcera  ita  fada, capita  murium,  &fel  murium,  SC  fimum  cum  ellebo/ 
ro  Si  pipere  illini  iubent.  Lendes  tollutur  adipe  canino,ueI  anguibus  in  cibo  fumptis  an/ 
guillarum  modo,aut  uernatione  eorum  quam  exuunt  pota.  Porrigines  felle  ouillo  cum 
creta  cimolia,illita  capiti  donec  inarefcat.Capitis  doloribus  remedio  funt  cochlearu,  quae 
tiadx  inueniunrur  nondum  peradae, ablata  capita, ex  his  lapidea  duritia  exempta(eft  au  4* 
tem  calculi  latitudine)qu£alligantur,&  minutae  fronti  illinuntur  tritae,Item  aegypij  offa 
e  capite  aut  uulturis  adalligata, aut  cerebrum,  cum  oleo  cedrino  perundo  capite  &  intus 
naribus  illitis.Gornicis  cerebrum  codu,in  cibo  fumptu,uel  noduse,  idem  pneftat:  Galli/ 
naceusq?  fi  inclufus  abftineatur  die  ac  node,pari  inedia  eius  qui  doleat,  euulfis  collo plu/ 
mis  circumligatisqj,uel  criftis:  Muftelg  cinis  illitustSurculus  ex  nido  milui  puluino  fubie/ 
dus:  Murina  pellis  cremata  ex  aceto  illito  cinere.  Limacisinter  duas  orbitas  inuetseofsi/ 
culum  per  aurem  cum  ebore  traiedum,uel  in  pellicula  canina  adalligatum ,  quod  reroe/ 
dium  pluribus  (emperqj  prodeft.  Frado  capiti  aranei  tela  ex  oleo  8i  aceto  impofita,non 
nifi  uulnere  fanato, abfcedit.  Hsc  Si  uulneribus  tonftrinarum  fanguine  fiftit ,  A  cerebro 

uero 


aero  prcfluetem,anferisfanguis, aut  anatis  infufusradepsqj  earundem  alitam  cum  rofe/ 
ce o  codtus.Matutino  pafcentis  hirudinis  caput  pratcifum,  maxime  luna  plena, lineo  pan 
no  adalligat  capitis  doloribus  licio:aut  cera  alba  fronti  illinunt ,  pilos  caninos  panno  ad/ 
alligant. Cerebrum  cornicis  in  cibo  fumptum, palpebras  gignere  dicitur:  Oefypum  cum 
myrrha  calidum  penicillo  illitum.Idem  proflare  mufcarurn,fimiqj  murinicinerem  sequis 
portionibus ,  ut  efficiatur  dimidiu  pondus  denarrj  promititur,additis  duabus  fextis  de/ 
fiarfj  e  ftibi  ut  omnia  cefypo  illinatur:  Ite  murini  catuli  triti  in  uino  uetere  ad  crafsitudine 
acopi.  Pilos  in  his  incommodos,euulfos  renafci  non  patitur  fel  herinacei:  ouorum  ffel/ 
lionis  liquor  :falamandrs  cinisdacert^uiridisfelinuinoalbofolecoadhim  ad  cralsitu/ 
io  dinem  mellis  in  atreo  uaferhirundinis  pullorum  cinis  cum  lade  tithymali,  fpumaque  co/ 
chlearu.  Glaucomata  dicunt  magi  cerebro  catuli  vn.dierum  emendari ,  Ipecillo  dimif/ 
fo  in  dextram  partem,G  dexter  oculus  cureturrin  finiftram,  fi  finifter.aut  felle  recenti aGo 
nis.  Nodtuaru  eftid  genus  maximu,  quibus  pluma  aurium  modo  micat.  SuffuGonem 
oculoru  canino  felle  malebat  quam  hyense  curari  Apollonius  Pitan^us  cum  melledtem 
albugines  oculoru.Murum  capitu  caudaruqj  cinere  ex  meile  inunrflis  claritate  u.ifus  re£ft 
tutdicut.-multocjj  magis  gliris  aut  muris  fylueftris  cinere, aut  aquila  cerebro  uel  felie.Cu 
Attico  meile  cinis  Si  adeps  foricis  cobufli  tritis  lachry  moGs  oculis  plurimum  cofert :  ftibi, 
quod  quid  Gt  dicemus  in  metallis.Muftelse  cinis  fuffufionibus:Ite  lacerta  hirudinisue  ce/ 
rebru:quf  eda  tritae  codtseue  fronti  illita, epiphoras  fedant,Gue  per  fe,Gue  cu  polline, Gue 
io  cu  thure.Sic  Si  folatis  profunt.Viuas  quocg  cremare,&  cinere  earu  cu  meile  Cretico  inun 
gi  caligineSjUtilifsimu  eft.Iumentoru  oculis  mebrana  afpidis  qua  exuerit, cu  adipe  eiufde 
claritate  inungis  facit. Vipera  uiua  in  fictili  nouo  coburere, addito  foeniculi  fucco  ad  cya 
thu  unu,&  thuris  mana  uaa ,  atq?  ita  fuffuGones  oculoru  6C  caligines  inungere  utilifsimu 
eft.Medicametu  id  echion  uocatr.  Fit  8i  collyriu  e  uipera,in  olla  putrefadta,uermiculiscp 
enatis  cu  croco  tritis.Exuritur  in  olis*  cu  fale,que  lingendo  claritate  oculoru  cofequutur,S2 
ftomachi  totiusq?  corporis  tempeftiuicatgs.Hic  fal  8i  pecori  datur  falubritatis  caufa,&  in 
antidotum  contra  ferpentes  additur. Quidam  8i  uippris  utuntur  in  cibis.Primu  omnium 
occifae  ftatim  falem  in  os  addi  iubent,  donec liquefcat  humor, quatuor  digitoru  menfura 
utrincp  pr£rifa,exeptisq5  interaneis  difcoquut  in  aqua, aut  o!eo,fale,anetho,&  omnibus 
jo  aut  ftatim  uefcuntur,aut  pane  colligunt  ut  fepius  utantur.Ius  prseter  fupradicfta  pedicu/ 
los  e  toto  corpore  expeliit, pruritus^  etia  fummae  cutis.Effetftu  oftendit  di  per  fe  capitis 
uiperini  cinis.  Vtihfsime  oculos  inungut.Itemq?  adeps  uiperinus.  De  felle  non  audacter 
fuaferim  qua:  pr^cipiunt,quonia(utfuo  loco  docuimus)non  aliud  eft  ferpentiu  uenenu. 
Anguium  adeps  serugini  mixtus ,  ruptas  oculoru  partes  fanat:  Si  mebrana  Gue  fenedtus 
ucrnatioe  eoru  exuta, G  adfricetur, claritate  facit.  Vlulse  quoq?  fel  prodicat  ad  albugines, 
fuffuGones, caligines:adeps  Gmiliter  ad  claritate.  Aquili, qua  diximus  pullos  ad  cotuen/ 
dum  fole  experiri, mixto  felle  cu  meile  Attico  inungutur  nubecula  Si  caligationes  fuffu/ 
fionesq?  oculoru.Eade  uis  Si  i  uulturino  felle  eft  cu  porri  fucco, &  meile  exiguo.Ite  in  gal 
linacei  felle  alligato  ad  argema,&  ad  albugines  ex  aqua  diluto:Ite  ad  fuffuGoes  oculoru 
40  maxime  candidi  galiinacei.Fimu  quoq;  gallinaceoru  duntaxat  rubru  lufdoGs  illinendu, 
monftrant.Laudat  Si  gailine  fel,fed  praecipue  adipem,cotra  puftullas  in  pupillis.Has  fci 
licet  eius  rei  gratia  faginat.Adiuaat  mirifice,  Si  ruptas  oculoru  tuniculas  admixtis  fchifto 
&  hsmatite  Iapidibus.Fimu  quoq;  earu  dutaxat  cadidu,  oleo  in  uetere  corneis^  pyxidi 
bus  adferuant,ad  pupillaru  albugines.Qua  in  metione  fignificandu  eft,pauones  fimum 
fuu  teforbere  tradi, inuidetes  hominu  utilitatibus.  Accipiter  decodtus  in  rofaceo  efficaciO 
fimus  ad  insmdtiones  omniu  uitioru  putatunlte  fimi  eius  cinis  cu  Attico  tneile.Laudatur 
Si  milui  iecur.  Fimum  columbarum  ex  aceto  ad  mgilopas.  Similiter  ad  albugines  8i  cieas 
trices.Fel  anferinum,fanguis  anatum  contufis  oculis, ita  ut  poflea  hyffopo  Si  meile  inun 
gantur,Fei  perdicum  cum  mellis  a:quo  podere, per  fe  uero  ad  claritatem  dorcados.Hip/ 

Y  4  pocratis 


55$  C.  PLINII  NA  T  U  ALIS 

pocratis(utputat)  autoritate  adrjcitur,quod  in  argetea  pyxide  id  feruari  iubet.Ouaper/ 
dicura  in  uafe  sreo  deco&a  cura  meile, ulceribus  oculorum  Si  glaucomatis  medetur.Co 
lumbarum, turturum, palurabiu, perdicum  fanguis,oculis  cruore  fuffufis  eximie  prodeft, 

In  columbis  mafcul#  efficaciorem  putant/  Vena  autem  fub  ala  ad  hunc  ufum  inciditur, 
quoniam  fuo  calore  utilior  eft  .Superimponi  oportet  fpleniu  e  meile  decodlu, lanamque 
fuccidam  ex  oleo  aut  uino.Earundem  auium  fanguis  nydlalopas  fanat :  Et  iecur  ouium, 
atqj(ut  in  capris  diximus)efficacius  fuIusi.Decodlo  quoque  eius  oculos  abluere  fuadenr, 

Si  medulla  dolores  tumorescp  illinunt .  Bubonis  oculorum  cinis  collyrio  mixtus  clarita/ 
tem  oculis  facere  promittitur.  Turturis  fimum  albugines  extenuat :  Item  cochlearu  cinis, 
fimum  cenchridis3accipitrum  generis  hanc  Graci  faciut.Argema  ex  meile  omnibus  qugi» 
fuprafcripta  funt  fanantur.Mel  utilifsimum  oculis3in  quo  funt  apes  immortua.  Ciconia 
pullum  qui  ederit3negatur  annis  cotinuis  lippiturusjtem  qui  draconis  caput  habeat.Hu/ 
ius  adipe  Si  meile  cum  oleo  uetere3incipientes  caligines  difcuti  tradunt.  Hirundinum  pul 
los  plena  luna  excxcant^eftitutacp  eorum  acie  capita  comburuntur,  hoc  cinere  cum  me! 
le  ututur  ad  claritatem  Si  doIores3ac  lippitudines  Si  idlus.  Lacertas  quoque  pluribus  mo 
dis  ad  oculorum  remedia  aflumunt.  Alt)  uiridem  includunt  nouo  fidtili :  ac  lapillos  3  qui 
uocantur  cincedia,  qua:  Si  inguinum  tumoribus  adalligari  folent ,  nouem  fingulos  (ignis 
fignantes,8£  fingulos  detrahunt  per  dies.Nono  emittut  lacertam  lapillos  feruant  ad  ocu/ 
lorum  dolores.  Ali)  terram  fubfternunt  lacertte  uiridi  excxcatx,  Si  una  in  uitreo  uafe  an/ 
nulos  includunt  e  ferro  (olido  uel  auro :  cum  recepifle  uifum  lacertam  apparuerit  perui/  20 
trum,emifla  ea3annulis  contra  lippitudinem  utuntur.  Alt)  capitis  cinere  pro  ftibio  ad  fca 
britias.  Quidam  uiridem  longo  collo  in  (abulofis  nafcentem  comburunt,  Si  incipientem 
epiphoram  inungunt :  item  glaucomata.  Mu ftel^  etiam  oculis  pundlu  erutis , aiunt  ui/ 
fum  reuerri,eademqp  qua:  in  lacertis  8i  anulis  faciunt.  Serpentis  oculum  dextrum  adalli/ 
gatu  contra  epiphoras  prodeffe,fi  ferpens  uiua  dimittatur.Lachrymatibus  finefine  ocu/ 
lis,cinis  ftellionis  capitis  cum  ftibio  eximie  medetur.  Aranei  mufcarrj  tel:e,&  pr§ cipue  fpe 
lunca  ipfaimpofita  per  frontem  ad  duo  tempora,ita  ut  a  puero  impube  Si  capiatur &im 
ponatur,nec  is  triduo  fe  oftedat  ei  cui  medeatur ,  neue  alteruter  nudis  pedibus  terram  at/ 
tingat  his  diebus,mirabi!iter  epiphoris  mederi  dicutur.  Albugines  quoque  dicitur  tollere 
inuneftione  araneus  candidus,longifsimis  ac  tenuifsimis  pedibus5cotritus  in  oleo  uetere.  50 
Sed  isetiacui  crafsiflimu  textum  eft,in  cotignationibus  fere,adalligatus  panno  epipho/ 
ras  fanare  traditur. Scarabei  uiridis  natura  contuentiu  uifum  exacuit.Itaque  gemmarum 
fculptores  cotuitu  eoru  acquiefcut.  Aures  purgat  fel  pecudis  cum  melleicanini  ladlis  in/ 
ftillatio  fedat  dolorem.Grauitatem  adeps  cum  abfinthio  Si  oleo  uetercjtem  adeps  anfe 
rinus. Quidam  adrjciunt  fuccum  cepx  8i  alii)  pari  modo.  Vtuntur  &  per  fe  ouis  formica/ 
rum.Namq;  Si  huic  animali  eft  medicina,conftatq^  urfos  tegros  hoc  cibo  fanari. Anferu 
quoc£  3i  omniu  auium  adeps  prfparatur,exemptisqp  uenis  omnibus  patina  noua  fidtili 
operta  in  fole,fubdita  aqua  feruenti  Iiquatur.Saccatusq?  lineis  faecis, &  in  fi&ili  nouo  re/ 
poficus  loco  frigido,minus  putrefeit  addico  melle.Muriu cinis  cu  meile  inftillatus,  aut  cu 
rofaceo  decodtus  aurium  dolores  fedat.Si  aliquod  animal  intrauerit ,  prscipuum  reme/  4° 
dium  eft  murium  fel  aceto  dilutum.  Si  aqua  intrauerit,  adeps  anlerinus  cum  cepa:  fucco. 
Gliris  detradla  pelle, inteftinisq?  exeptis  difeoquitur  meile  in  uafe  nouo:  Sed  medici  ma 
lunt  e  nardo  decoqui  ufque  ad  tertias, atq?  ita  afleruari ,  deinde  cum  opus  fit  ftrigili  tepe/ 
fadla  infundere .  Conftat  deplorata  aurium  uitia  eo  remedio  fanari :  Aut  fi  terreni  uer/ 
tnes  adipe  anferis  decoeli  infundatur.  Item  ex  arboribus  rubri  cum  oleo  triti  exulceratis 
8i  raptis  auribus  prcedare  medentur. Lacerti  inueterati  in  os  pendentium  addito  fale  con> 
tufi  Si  ab  ictu  kfas  aures  fanant, efficacifsime  autem  ferrugineas  maculas  habetes,  lineis 
etiam  per  caudam  diftin<fti.MiIIepeda,ab  alfjs  centipeda  aut  multipeda  di<fta,animalefl: 
e  uermibus  terre  pilofum,mulris  pedibus  arcuatim  repens,tacftucp  cotrahens  fe,onifcqn 

Grsci 


H  *  $  T  6  R  I  AE  LIBER  XXX  557 

Gneci  uocant,aIfj  tilontcfficaciter  fanat  aurium  dolores, in  cortice  punki  mali  decodu  8i 
porri  fucco.  Addunt  Si  rofaceum  ,&  in  altera  aurem  infundunt.Illa  aute  qux  no  arcuatur, 
fepa  Gneci  uccant,a!t)  fcolopendra,minorera  perniciofamc^.Cochlea:  quas  funt  in  ufu  ci 
bi,  cu  myrrha  aut  thuris  polline  appofitas,  item  minutx  &  latx  fracturis  auriu  illinuntur 
cu  mcllc.Scnedus  ferpentiu  feruece  tefta  ufta  inftillatur  rofaceo  admixto,  contra  omnia 
quidem  uitia  efficax, fed  contra  graueolentiam  prascipue,  aut  fi  purulentas  funt  ex  aceto, 
melius  cumfelle  caprino,uel  bubulo, aut  teftudinis  marinas.  Vetuftior  anno  eade  mebra 
na  non  prodeft, nec  imbre  perfufa,ut  aliqui  putant.Item  aranei  faniescu  rofaceo,  aut  per 
fe  in  lana.uel  cu  croco, auribus  prodefbgryllus  cum  fua  terra  effoffus  &  illitus.  Magnam 
io  automate  huic  animali  perhibet  Nigidius,maiore  magi,quonia  retro  ambulet,  terraqj 
terebret, (fridat  noctibus.Venantur  cu  formica  circumligato  capillo  in  caucrna  eius  con/ 
iecfta, efflato  prius  puluere  ne  fefe  condat:ita  formsex  complexu  extrahitur.  Ventris  galli 
naceoru  membrana  qux  abqci  folet,inueterata  8t  in  uino  trita ,  auribus  purulentis  calida 
infunditur, gallinaria  quoqj  adeps.Eft  Si  qugda  pinguitudo  blatcx  fi  caput  auellatur,hac 
tritam  una  cum  rofaceo  auribus  mire  prodefle  dicunt ,  fed  lana  qua  incluferint  poft  pau/ 
Ium  cxtrahendam.Celerrime  enim  id  pingue  tranfire  in  animal,fieriue  uermiculurm  Alq 
binas  ternasue  in  oleo  decodas  efficacifsime  auribus  mederi  fcribunc,&:  tritas  in  linteolo 
imponi  contufis.Hoc  quoqj  animal  inter  pudenda  eftsfed  propter  admiratione  naturx, 
prifcorumq3  curx,totum  in  hoc  loco  cxplicandum.Plura  earum  genera  fecerunt.Molles, 
30  quas  in  oleo  decoctas, uerrucis  efficaciter  illini  experti  funt.  Alterum  genus  myloecon  ap 
pellauere, circa  molas  fere  nafces.Has  capite  detrado  attritas, lepras  fanafTe.Mufa  Si  Pi/ 
Cton  in  exemplis  reliquerut.Tertium  genus  51  odoris  txdio  inuifum,  exacuta  clurte,cuna 
pilfeleo  fanare  ulcera  alias  infanabiIia.Strumas,panos  diebus  xxi.impofitas,percufla, 
contufa,cacodhe,fcabiem,furunculosq?,detradis  pedibus  Si  pennis.Nos  hasc  etiam  au 
dita  faftidimus.At  hercule  Diodorus  Si  in  morbo  regio  Si  orthopnoicis  fe  id  dedifle  cra 
dk  cum  refina  Si  melle.Tantu  poteftatis  habet  ars  ea  pro  medicamento  dandi  quicqutd 
uelk.Humanifsimi  eorum  cinerem  crematarum  feruandum  ad  hos  ufus  in  cornea  pyxi/ 
decenfuere,aut  tritas  clyfteribus  infundedas  orthopnoicis^autrheumaticis  .Infixautiqj 
corpori  illitas  extrahere  conftat.Mel  utilifsimum  auribus  quoque  eft  in  quo  apes  emor/ 
jo  tax  func.Parotidas  comprimit  columbinum  ftercus  uel  per  fe,uel  cum  farina  hordeacea 
aut  auenacea.  Noctuxque  cerebrum  uel  iecur  cum  oleo  infufum  auriculas  aut  parotidx: 
Multipeda  cum  refinx  tertia  parte  illita: Grylli  fiue  illiti,fiue  adalligati.  At  reliqua  morbo 
rum  genera  medicinas^  ex  ijfdem  animalibus, aut  eiufdem  genens, fequenti  dicemus  u© 
lumine* 

C.  PLINII  SECVNDI  NATVRALIS  H  \/ 
STORIAE  LIBER  XXX. 

PROOEHIVH. 


De  origine  magicx  artis, quando,&  a  quibus  coeperit,&  a  quibus  te/ 
o  Iebratafuerit,&reliquxexanknalibusmedicinx.  Cap.  i 

gSpSgjggj  Agicasuanitates  fepius  quidem  antecedentis  operis  partc,ub£/ 
cunqj  caufaslocusqj  pofcebant, coarguimus,  detegemus^  etia/ 
num :  in  paucis  tamen  digna  res  eft  de  qua  plura  dicantur ,  uel 
eo  ipfo  quod  fraudulentifsima  artium  plurimu  in  toto  terrarum 
orbe  plurimisqj  feculis  ualuit.  Autoritatem  ei  maximam  fuifte 
nemo  miretur, quadoquidem  fola  artium  tres  alias  imperiofifst/ 
mas  humanas  mentis  complexa  in  unam  fe  redegit.  Naram  pri/ 
MjBBga  mum  e  medicina  nemo  dubitat,  ac  fpecie  falutari  irrepfifle  uelut 
altiore  fandiore mtB  qjmedicinaata  bladifsimis  defidcratifsimiscp promiffss  addidiffe 

uirea 


^558  C*  PLINII  NATVRALIi 

uires  religionis,acf  quas  maxime  etiamnum  caligat  humanum  genus,  Atque  ut  hoc  qoo/ 
que  fuggefferit  mifcuiflfe  artes  mathematicas,nulIo  non  auido  futura  de  fefe  fciendi;at^ 
ea  e  ccelo  uerifsime  peti  credente.Ita  poflefsis  hominu  fenfibus  triplici  uinculo,in  tantum 
faftigq  adoleuit,ut  hodiec^  etiam  in  magna  parte  gentium  pr«ualeat,&  in  oriete  regum 
regibus  imperet.  Sine  dubio  illic  orta  in  Perfide  a  Zoroaftre ,  ut  inter  autores  conuenit. 
Sed  unus  hic  fuerit,an  poftea  SC  alius,  non  fatis  conftat.  Eudoxus  qui  inter  fapientia:  fc/ 
dlasclarifsimam,utilifsimam^  eam  intelligiuoluit,Zoroaftrem  hunc  fex  milibus  anno 
rum  ance  Platonis  mortem  fuiflfe  prodidit.Sic  8t  Ariftoteles.  Hermippus  qui  de  tota  ca 
arte  diligentifsime  fcripfit,&  uicies  centum  milia  uerfuum  a  Zoroaftre  condita, indicibus 
quoque  uoluminum  eius  pofitis  expIanauit,pr§ceptorem  a  quo  inftitutum  diceret,  tradi  io 
dit  Azonacem.ipfum  uero  v.  milibus  annorum  ante  Troianum  bellum  fuifie.  Mirum 
hoc  in  primis, durafle  memoriam  artemqj  tam  longo  «uo  commentarrjs  non  interciden 
tibus,pr«terea  nec  claris  nec  continuis  fuccefsionibus  cuftoditam.  Quotus  enim  quifquc 
auditu  faltem  cognitos  habet, qui  foli  cognominatur,  Apufcorum  81  Zaratum  Medos, 
Babyloniumqfie  Marmaridium,  8i  Arabem  Hippocum ,  Afsyrium  uero  Zarmoceni/ 
dam, quorum  nulla  extant  monumeta.Maxime  tamen  mirum  eft, in  bello  Troiano  tam 
tum  de  arte  ea  filentium  fuifie  Homero ,  tantum^  operis  ex  eadem  in  Viixis  erroribus, 
adeo  ut  totum  opus  non  aliunde  cSftet.Siquidcm  Protea  81  Sirenum  cantus  apud  eum 
non  aKter  intelligi  uolunt:  Circe  utique  &  inferorum  euocatione  hoc  folum  agi.  Nec  po/ 
ftea  quifquam  dixit, quonam  modo  ueniflet  Telmeftum  religiofifsimam  urbem ,  quam :» 
do  tranfiffet  ad  Theflalas  urbes,  quarum  cognomen  diu  obtinuitin  noftro  orbealien» 
gentis .Troianis  itaque  temporibus  Chironis  medicinis  contenta  61  folo  marre  fulminati 
te, miror  equidem  Achillis  populis  famam  eius  in  tantum  adh«fifle,ut  Menander  quo/ 
que  literarum  fubtilitati  fine  «mulo  genitus ,  Theftalam  cognominarit  fabulam ,  com / 
plexam  ambages  fceminarum  detrahentium  Iunam.Orphea  putarem  e  propinquo  pti 
mum  intuIiiTe,ad  uicinas  ufque  fuperft  iriones  ac  medicin«  profectum ,  fi  non  expers  fe/ 
des  eius  tota  Thrace  magices  fuiftet.  Primus  extat(ut  equidem  inuenio)  commentatus 
de  ea  Ofthanes,  Xerxem  rege  Perfaru  belio,  quod  isGr«ci«  intulitcomitatusracuelut 
femina  artis  portentof«  fparfifle  obiter  infero  quacucg  comeauerat  mundo.Diligetio/ 
res  pauloante  huc  ponunt  Zoroaftrem  aliu  Proconefium.  Quod  certu  eft, hic  maxime  jo 
Ofthanes  ad  rabiem,  non  auiditatem  modo  fcienti«  eius ,  Gf«corum  populos  egit. 
Quanquam  animaduertam  fummam  literarum  claritatem  gloriamque  ex  ea  (cientia 
antiquitus  5t  pene  femper  petitam.  Certe  Pythagoras ,  Empedocles ,  Democritus,  Pia/ 
to  ad  hanc  dilcendam  nauigauere ,  exilrjs  uerius  quam  peregrinationibus  fufceptis, 
Hanc  reuerfi  pr«dicauere ,  hanc  in  arcanis  habuere.  Democritus  Apollonicem  Capti/ 
denem  &  Dardanum  e  Phoenice  illuftrauit,uoIuminibus  Dardani  in  (epulchrum  eius 
petitis ,  fuis  uero  ex  difciplina  eorum  «ditis:  qu«  recepta  ab  alqs  hominum  atque  tran/ 
fiiffeper  memoriam ,  «que  ac  nihil  in  uita  mirandum  eft .  In  tantum  fides  iflis  fasqfie 
omne  deeft,adeo,utrj  qui  c«terain  uiroillo  probant, h«c  eius  opera  e  fle  inficientur. 
Sed  fruftra .  Hunc  enim  maxime  affixifife  animis  cam  dulcedinem  conftat.  PIenumque4f 
miraculi  &  hoc ,  pariter  utrafque  artes  effloruifie ,  medicinam  dico  magicenque,  eadem 
«tate  illam  Hippocrate,hanc  Democrito  illuftrantibus,circa  Peloponnefiacum  Gr«ci« 
bellum,  quod  geftum  eft  a  c  c  c  urbis  noftr«  anno.  Eft  &  alia  magices  fadtio,  a  Mofe 
6C  Iamne&  Iotape  Iud«is pendens,  fed  multis  milibus  annorum  poft  Zoroalhm 
Tanto  recentior  eft  Cypria.  Non  leuem  81  Alexandri  Magni  temporibus  autoritatem 
addidit  profefsioni  fecundus  Ofthanes,  comitatu  eius  exornatus,  planeque  quod  ne/ 
mo  dubitet  orbem  terrarum  peragrauit.Extant  itaque  SC  apud  Italas  gentes  ueftigia  cius 
in  duodecim  tabulis  noftris,altjqj  argumentis,  qu«  priori  uolumine  expofui,  d  c  l  v  ii. 
demum annoafbis,Cn.Cornelio Lcntu!o,P, Licinio Crafto  coss. fcnatufconfultufa 


HISTORIAE  LIBER  XXX  559 

ftum  effnehomo  immolaretur,  palamq*  intepus  illud  facra  prodigiofa  celebrata.  Gal/ 
tasutiq?  poffedit,&  quidem  ad  noftram  memoriam.  Nanque  Tiberi}  Ciefaris  principa 
tusfuftuiit  D ruidas  eoru.Si  hoc  genus  uatu  mcdicorumqp.Sed  quid  ego  hxccomemo/ 
i*m  in  arte  oceanum  quoq?  trafgreffa,&  ad  natura  inane  perueciaCBritannia  hodieque 
eam  attonite  celebrat  tatis  ceremonrjs,ut  dediffc  Perfis  uideri  poiTit.  Adeo  ifta  toto  mun/ 
do  confenfere,  quanquam  difeordi  Si  fibi  ignoto.Non  fatis  leftimari  potefl:  quatum  Ro 
manis  debeatur, qui  fuftulerc  monftra,  in  quibus  hominem  occidere  religiofilsimu  erat, 
mandi  uero  etiam  faluberrimum. 

De  fpeciebus  magiJC,Neronisqp  Si  magorum  deteflatio.  Cap.  1 1 
io  T  TT  narrauit  Ofthancs,  fpecies  eius  plures  funt.Nancp  Si  ex  aqua,  Si  fph«ris,SC  ex 
V  aere,&  ftellis,&  lucernis, ac  peluibus, fecuribusdp ,  8t  multis  alrjs  modis  diuina  pro/ 
mittit,prfterea  umbrarum, inferorumcp  colioquiaiqux  omnia  aetate  noftra  princeps  Ne 
ro  uana  falfaqp  comperit.Quippe  non  cithara;  tragicicp  cantus  libido  illi  maior  fuit,fortu 
nareru  humanatu  fumroa  geftiente  in  profundis  animi  uitqs.  Primumq?  imperare  djqs 
cocupiuit,nec  quicquam  generofius  uoIuit.Nemo  unquam  ulli  artium  ualdius  fauit.  Ad 
hsc  non  opes  illi  defuere, non  uires,non  difeendi  ingenium, aliaep,  non  patiente  mundo, 
fmmenlum  Si  indubitatum  exemplu  eft  falfae  artis, quam  dereliquit  Nero :  utinamq?  in/ 
feros  potius  8t  quofcunq?  de  fufpitionibus  fuis  deos  confuluiffet,qudm  lupanaribus  atep 
proftitutis  mandaffet  inquiGtiones  eastnulla  profedlo  facra, barbari  licet  fericp  ritus ,  nd 
jo  mitiora  quam  cogitationes  eius  fuiffent.S^uiusfic  nos  repleuit  umbris.Sunt  quceda  ma 
gis  perfugia, u eluti  lentiginem  habentibus  non  obfequi  numina, ut  cerni  no  poffint.For/ 
te  hoc  in  iilo.Nihil  mebris  defuit:  Na  dies  eligere  certos  Iiberu  erattpecudes  uero  quibus 
non  niG  ater  colos  cffet,facile.Nam  hominem  immolare  etiam  gratifsimu.Magus  ad  eu 
Tyridates  uenerat,  Armeniacum  de  fe  triumphum  afferes, Si  ideo  prouineqs  grauis.Na/ 
uigare  noluerat, quoniam  expuere  in  maria,  altjsqp  mortalium  necefsitatibus  uiolare  na/ 
turam  eam  fas  non  putant.Magos  fecum  adduxerat.Magicisetiam  certis  eum  initiaue/ 
rat.Non  tamen  cum  regnu  ei  daret, hanc  ab  eo  accipere  arcem  ualuit.Proinde  ita  perfua/ 
fum  Gt,inteftabilem,irritam,inanem  effe, habentem  tame  quafdam  ueritans  umbras,  fed 
in  his  ueneficas  artes  pollere,non  magicas.  Quadrat  aliquis  qum  Gnt  mentiti  ueteres  ma/ 
|o  gfcu  adoleiccntibus  nobis  uifus  Apion  grammaticf  artis  prodiderit  cynocephaliam  her 
ba,quf  in  Aegypto  uocaretur  ofirites,diuina,8£  cotra  omnia  ucncficiarfed  G  ea  erueretur, 
ftatim  eu  qui  eruiffet  mori.Seq?  euocaffe  umbras  ad  percontandu  Homeru ,  qua  patria 
quibusq?  parentibus  genitus  effet,non  tamen  aufus  profiteri,quid  Gbi  refpodiffe  diceret. 
De  talpis, 8C  reliqua  medicina  per  morbos  digeftac  in  animalibus, 
quorum  genera  placida  funt, aut  fera.  Cag.  iii 

T)  Eculiare  uanitatis fit  argumentum,  quod  animalium  cundtorum  talpas  maxime  mi 
JL  rantur,  tot  modis  a  rerum  natura  damnatas ,  caecitate  perpetua, tenebris  etiamnum 
alrjs,defoffas  fepultiscp  fimiles.  Nullis  ^que  credunt  extis,  nullum  religioniscapacius  iu/ 
dicant  animahut  fi  quis  cor  eius  recens  palpitansqp  deuorarit ,  diuinationis  Si  rerum  effi/ 
40  ciendarum  euentus  promittant.Dente  talpae  uiuae  exempto,  fanari  dentium  dolores  ad/ 
ailigato  affirmat.  Cetera  ex  eo  animali  placita  eoru,fuis  reddemus  locis.  Nec  quicquam 
probabilius  inuenietur,quam  muris  aranei  morfibus  aduerfari  eas, quoniam  Si  terra  or/ 
bitis(utdiximus}depreffa  aduerfatur.Ceterum  dentium  doloribus(ut  rjdem  narrat)me/ 
detur  canum  qui  rabiem  prxferut, capitum  cinis  crematorum  fine  carnibus, inftillatus  ex 
oleo  cyprio  per  aurem  cuius  e  parte  doleant.Caninus  dens  finift er  maximus, circufcarifi 
cato  eo  qui  doieac,aut  draconis  os  e  fpina:Item  enhydridis.  Eft  autem  (erpens  mafculus 
Kalbus.Huius  maximo  dente  circufcarificat.At  in  fuperioru  dolore  duos  fuperioresad/ 
alligant,  e  diuerfo  inferiores.  Huius  adipe  perunguntur  qui  crocodilum  captant.  Den/ 
tes  fcarificant  SCofsibus  lacertae  fronte  luna  plena  exemptis ,  ita  ne  terram  attingant. 

colluunt 


540  C.  PLINII  NATVRALIS 

Colluunt  caninis  dentibus  decodlis  in  uino  ad  dimidias  partcs.Cinis  eorum  pueros tar/ 
de  dentientes  adiuuat  cum  meile.  Fit  eodem  modo  8i  dentifricium.  Cauis  dentibus  cinis 
e  murino  fimo  inditur,  uel  iecur  lacertarum  aridum.  Anguinum  cor  fi  mordeatur  aut  alii/ 
getur, efficax  habetur.Sunt  inter  eos,  qui  murem  bis  in  menfe  iubcant  mandi, dolores^ 
ita  caueri.  Vermes  terreni  decodti  in  oleo,infuficjp  auricula  cuius  e  parte  dolcat,  prxftanc 
leuamentum.  Eorundem  cinis  exefis  dentibus  comedlus,ex  facili  cadere  eos  cogit :  inte/ 
grosdolentes  illitus  iuuat.  Comburi  autem  oportet  in  tefta.  Profunt  Si  cum  mori  radice 
in  aceto  (cillite  decodlfiita  ut  colluantur  dentes.Is  quoque  uermiculus,  qui  in  herba  ucne/ 
ris  labro  appellata  inuenitur,  cauis  dentium  inditus  mire  prodeft.  Nam  emcx  brafsicie, 
eius  contactu  cadunt.  Et  e  malua  cimices  infunduntur  auribus  cum  rofaceo.  Harcnuta  io 
qua:  inueniuntur  in  comibus  cochlearum,  cauis  dentium  inditsftatim  liberant  dolore. 
Cochlearum  inanium  cinis  cum  myrrha  gingiuis  prodeft:Serpentis  cum  fale  in  olia  exu 
(fiscinis, cum  rofaceo  in  cotrariam  aurem  infufus.  Anguina  uernationis  membrana  cum 
oleo  tcedieq?  refina  calefadta,8i  auri  alterutri  infufa:adr]ciunt  aliqui  thus  Si  tofaceum:  Ea 
dem  cauis  indita,ut  fine  moleftia  cadat ,  pris(f  at.  Vanum  arbitror  eflfe, canis  ortu  angues 
candidos  membranam  exuere,quoniam  nec  in  Italia  uifum  eft, multoque  minus  credibi 
le  in  tepidis  regionibus  tam  (ero  exui.  Hanc  autem  uel  inueteratam  cum  cera  celerrime 
dentes  euellere  tradunt.Et  dens  anguium  alligatus, dolores  minuit.Sunt  qui  &  araneum 
animal  ipfum  finiftra  manu  captu  tritumqp  in  rofaceo, 8i  in  aurem  infufum  cuius  a  par.e 
doleat.prodefle  arbitrentur.  Ofsiculis  gallinarum  in  pariete  feruatis,fiftula  falua, adacto  ^ 
dente  uel  gingiua  fcarificata,proie<5ioq?  ofsiculo,ftatim  dolorem  abire  tradut.  Item  fimo 
coruilana  adalligato, uel  pafferum  cum  oleo  cale fadlo,8i  proxim^ auricula:  infufo,  pruri 
tum  quidem  intolerabilem  facitrSJ  ideo  tolerabilius  eft  pafferis  pullorum  (armetis crema 
torum  cinerem  ex  aceto  infricare. 

Quomodo  commendetur  os, Si  contra  maculas  faciei, 8i  adfau/ 
ciumuitia.  Cap.  mi 

ORis  faporem  comendari  affirmant  murino  cinere  cum  meile  fi  fricetur  dentes.  Ad/ 
mifcent  quida  marathri  radices.  Penna  uulturis,fi  fcalpantur  dentes, acidu  halitum 
faciut.Hocidemhyftricis  fpina  feci(fe,ad  firmitate  pertinet.  Lingua:  ulcera  Si  labrorum  5° 
hirudines  in  mulfo  decodlas  fanant.  Adeps  anferis  aut  gallina  rimas. Oefypum  cumgal/ 
Ia,araneoru  telx  candida, Si  quae  in  trabibus  parus  texuntur.Si  feruetia  os  intus  exuffc/ 
rintfacfte  canino  (fatim  fanabitur.  Maculas  in  facie,  cefypu  cu  meile  Corficoquodafper/ 
rimum  habetur  extenuat.Item  fcobem  cutis  in  facie  cu  rofaceo  impofitu  uellerc.  Quida 
Si  butyrum  addunt.Si  uero  uitiligines  fint,  fel  caninum  prius  acu  coropundtas.  Liuentia 
Si  fugillata  pulmones  arietum  pecudumqp  in  tenues  confedti  membranas  calidi  impofi/ 
ti,uel  columbinum  fimnm.Cutem  in  facie  adeps  anleris, uel  gallinf  cuftodit.LichenasSi 
murino  fimo  ex  aceto  illinunt,  8icinere  herinacei  ex  oleo.In  hac  curatione  prius  nitro  cx 
aceto  facie  foueri  praecipiut.TolIit  ex  facie  uitia  Si  cochlearu,quce  latis  Si  minuta  pafsim 
inueniun£,cu  meile  cinis.Omniu  quide  cochlearu  cinis  (piftat,calfacit  fmectica  ui.Ec  ideo  4° 
cauff  icis  c5mifcetur,pforisq?  Si  lepris  8i  letigini  illinitur.  Inuenio  Si  formicas  herculaneas 
appellatas, quibus  tritis  adiedo  fale  exiguo  talia  uitia  fanentur.Bupreftis  animal  eft  raro 
in  Italia, fimillimu  fcarabeo  logipedi.  Fallit  inter  herbas  boue  maxime,unde  Si  nome  in/ 
uenit,deuoratumdp  radio  felie  ita  infiamat, ut  rumpat.  Hcec  cu  hircino  feuo  illita  Iichenas 
ex  facie  tollit- feptica  ui,  ut  fupra  diclum  eft.  Vulturinus  (anguis  cum  ch amadeontis  albre 
(quam  herbam  effe  diximus)radice  Si  cedria  tritus, coteclusq?  brafsica  lepras  fanatiltem 
pedes  locuftaru  cu  feuo  hircino  triti.  Varos  adeps  gallinaceus  cu  cepa  tritus  8 i  fubaftus. 

V tilifsimum  8i  in  facie  mei  in  quo  apes  fint  immortuis.  Prxripue  tamen  faciem  purgat 
atque  erugat  cygni  adeps.  Stigmata  delentur  columbino  fimo  ex  aceto.  Grauedincm 

inuenio 


HISTORIAE  LIBER  XXX  54« 

muemo  finiri, fi  quis  nares  murinas  ofculetur.  Vua  8t  fauciu  dolor  mitigatur  fimo  agno/ 
ruro,priufcp  herbam  guftauerintin  umbra  arefa&o.Vua  fucco  cochlea  acu  trasfoflse  ii/ 
lita, ut  cochlea  ipfa  in  fumo  fufpendatur.Hirundinu  cinere  cu  meile:  Sic  8t  tonfillis  fuccur 
rirur.Tonfiilas  81  fauces  lacftis  ouilli  gargarizatio  adiuuat.  Multipeda  trita > fimu  colum/ 
binum  cum  pafifo  gargarizatu, etia  cum  fico  arida  ac  nitro  impofitu  extra.  Afperitate  fau 
cium  St  diftillationcs  leniunt  cochleas :  coqui  debent  in  lacfte ,  deroptoq?  tantum  terreno 
conteri, Si  in  paffo  dari  potui.Sunt  qui  aftypalsicas  efficacifsimas  putat,&  in  rjs  fmegma 
earum.Lenic  Si  grillus  infricatus  Aut  fi  quis  manibus  quibus  eum  contriuerit,tonfiIlas  at/ 
tingat.  Anginis  felic  anferino  cum  elatcrio  8i  meile  citifsime  fuccurritur:Cerebro  noftu  az 
to  cinere  hirudinis  ex  aqua  calida  poto.Huius  medicins  autor  eft  Ouidius  poeta.Sed  effi/ 
caciorcs  ad  omnia  quas  ex  hirundinibus  monftratur ,  pulli  fylueftrium.  Figura  nidorum 
eas  deprehendit.MuIto  tamen  efficacifsimi  ripariarum  pulli.  Ita  uocant  in  riparum  cauis 
nidificanres.Sunt  qui  cuiufcuncg  hirundinis  pullum  edendum  cenfent,ne  toto  anno  me/ 
tuatur  id  malum.  Strangulatos  cum  (anguine  coburunt  in  aafe,  81  cinerem  cum  pane  aut 
potu  dant. Quidam  8t  muftelhe  cineres  pari  modo  admilcent.  Sic  8t  ad  ftrumas  remedia 
dant,&  comitialibus  quotidie  potu.  In  fale  quoque  feruatas  hirundines  ad  anginam  una 
drachma  bibuntur.  Cui  malo  &  nidus  earum  mederi  dicitur  potus.  Millepedam  illini 
anginis  efficacifsimum  putant.  Alq  x  x  1 .  tritas  in  aqrne  mulfas  hemina  dari  per  harun/ 
dinem, quoniam  dentibus  tatflis  nihil  profint.  Tradunt  8t  murem  cum  uerbenaca  exeo/ 
1°  dum, fi  bibatur  is  liquor, remedio  efte:Et  corrigiam  caninam  ter  collo  circundata:Fimum 
columbinum  uino  8C  oleo  permixtum. Ccruicis  neruis  8t  opift  hotono  ex  milui  nido  fur/ 
culus  uitis  adalligatus  auxiliari  dicitur. 

Ad  ftrumas  exulceratas, ad  humerorum  8t  pr^cordiorum  dolores.  Cap.  v 
QTrumisexulceratismuftellas  fanguis:ipfa  decoda  in  uino, non  tamen  fedis  admoue 
Mtur.  Aiunt  8t  in  cibo  fumpram  idem  efficere.  Vel  cineri  eius  (armetis  combuft*  mifce/ 
tur  axungia.Lacertus  uiridis  adaiiigatur.  Poft  dies  x  x  x.  oportet  aliu  adaliigari.Quida 
cor  eius  in  argenteo  uafculo  feruant.Ad  fceminarum  ftrumas  ueteres  cochlear  cum  tefta 
fua  tufas  iliinuntur,maxime  quas  frutedis  adharec.Item  cinis  afpidum  cum  feuo  taurino 
imponitur.  Anguinus  adeps  mixtus  oleo.  Item  anguium  cinis  ex  oleo  illitus ,  uel  cu  ccra. 
Edifie  quoq;  eos  medios  abfeifis  utrinq;  extremis  artubus  aduerfus  ftrumas  prodeft:ueI 
cinerem  bibifle  in  nouo  fitftili  ita  crematorum.  Efficacius  multo  inter  duas  orbitas  occifo 
rum.Et  gryllum  illinire  cum  fua  terra  effoffum  fuadent.Item  fimum  columbarum  per  fe, 
uel  cu  farina  hordeacea  auenaceauc  ex  aceto.Talp?  cinere  ex  meile  illinire.  Alq  iecur  eiuf/ 
dem  contritum  inter  manus  illinunt, 8t  triduo  non  abluunt.  Dextrum  quoq;  pedem  eius 
remedio  efte  ftrumis  affirmant.  Alq  pr^cidut  caput,  8t  cum  terra  a  talpis  excitata  tufutn 
digerunt  in  paftillos  pyxide  ftannea,&  utuntur  ad  omnia  quas  intumefiunt,&  quas  apo/ 
ftemata  uocant,  quaque  in  ceruice  fintiuefciqj  fuilla  tunc  uetant.Tauri  uocantur  fcarabei 
tcrreftres  ricino  fimiles, nome  cornicula  dedere.  Alrj  pediculosterr^  uocat.  Ab  his  quoq; 
terram  egeftam  illinunt  ftrumis  Sd  fimiiibus  uitfjs  8t  podagris.  Triduo  non  abluunt, pro/ 
4°  deftq;  hsec  medicina  in  annu.Omniacp  his  afiribunt,  quas  nos  in  gryllis  retulimus.  Qui/ 
dam  St  a  formicis  terra  egefta  fic  utuntur.  Alfi  uermes  terrenos  totidem  quot  fint  ftru/ 
mx adalligant,  pariter^  cum  his  arefiunt.  Alq  uiperam  circa  canis  ortum  circumcidunt, 
ut  diximus:Dein  mediam  comburunt,  dein  cinere  eum  dant  bibendum  ter  feptenis  die/ 
bus  quantum  prehenditur  ternis  digitis ,  fic  ftrumis  medentur.  Aliqui  uero  circumligant 
eas  lino, quo  prasligata  infra  caput  uipera  pependerit,doncc  exanimaretur.  Et  millepedis 
utuntur  addita  refina  terebinthinas  parte  quarta,  quo  medicamento  omnia  apoftemata 
curari  iubent.Humeri  doloribus  muftel*  cinis  cum  cera  medetur.  Ne  fint  mal$  hirfut#, 
formicaru  oua  pueris  infricata  prasftant.  Ite  mangonibus, ut  lanugo  tardior  fitpubefcett 
tium,  fanguis  e  teftieulis-agnoru  qui  caftrantur:  qui  euulfis  pilis  illitus  St  cptra  uirus  pro/ 

Z  ficii 


54*  C,  PLINII  NATVR  AIIS 

ficit.Prgcordiauocamus  uno  nomine  exta  in  homine,quoru  in  dolore  cuiufcunq?  partis 
fi  catulus  lacftens  admoueatur,  apprimatur^  his  partibus,trafire  in  eum  morbus  dicitur. 
Idqj  exenterato  perfufoqj  uino  deprehendi, uitiato  uifcereillo  quoddoluerithominis:5i 
obrui  tales  religio  eft.Hi  quoq;  quos  melitsos  uocamus,ftomachi  dolorem  fedat  appli/ 
cati  fepius.Tranfirec^  morbos  aegritudine  eorum  intelligitur,pleruncp  8i  morte. 

De  pulmonum  uiri)s,iecoris,8£  fanguinis  reiedtionibus,  Cap.  vr 

PVimonum  uitqs  medentur  Si  mures, maxime  Africani ,  detradia  cute  in  o!eo  Si  fale 
decodi, atque  in  cibo  fumpti,Eadem  res  Si  puruletis  uel  cruentis  excreationibus  me/ 
detur. Praecipue  uero  cochlearum  cibus  ftomacho.In  aqua  eas  fubferuefieri  intado  cor/ 
pore  earum  oportet, mox  in  pruna  torreri  nihilo  addito, atep  ita  e  uino  garocp  fumi,pra:/n> 
cipue  Africanas.Nuper  hoc  compertum  plurimis  prodeffe.Id  quoqj  obferuat,ut  nume/ 
ro  impari  fumat.  Virus  tamen  earum  grauitatem  halitus  facit.  Profunt  8i  fanguinem  ex/ 
creantibus  dempta  tefta  tritae  in  aqus  potu.  Laudatifsim#  autem  funt  Africana,  ex  his 
folitanxAftypalaricae, Siculae  modicx,quoniam  magnitudo  duras  facit, 8i  fine  fucco.Ba 
learicae  quas  cauaticas  uocant, quoniam  in  fpeluncis  nafcuntur.Laudatae  8i  ex  infulis  Ca 
prearum.Nulbe  autem  cibis  grat#,n eq;  ueteres, neque  recentes.  Fluuiatiles  STalbaeuirus 
habent,  necnon  fylueftres,ftomacho  inutiles,aluum  foluunt:Item  omnes  minuta:.Con/ 
tra  marinae  ftomacho  utiliores.Efficacifsimte  tamen  in  dolore  ftomachi.Laudatiores  tra 
duntur  qu^cuna?  uiutecu  aceto  deuorat^.Pneterea  funt  qua:  acerata  uocatur, latae  mul/ 
tifariamq?  nafcentes ,  de  quaru  ufu  fuis  dicemus  locis. Gallinaceorum  uentris  membrana  m 
inueterata  8i  infperfa  potioni, diftillationes  pedoris  8i  humidam  tufsirn, uel  recens  tofta 
lenit.Cochlea  crudte  trita  cu  aqua  tepida  cyathis  tribus  fi  forbeantur,tufsim  fedantDi 
(filiationes  fedat  Si  canina  cutis  cuilibet  digitocircudata.Iure  perdicu  ftomaebus  recrea/ 
tur.Iocineru  doloribus  medetur  muftela  fylueftris  in  cibo  fumpta,uel  iocinera  eius.  Item 
uiuerra  porcelli  modo  inaflata.  Sufpiriofis  multipeda ,  ita  ut  ter  feptena  in  Attico  meile 
diluantur,8iper  harundinem  bibantur.  Omne  enim  uas  earu  nigrefeiteotadu.  Quidam 
torrent  ex  his  fextarium  in  patina,  donec  candida  fiant,  tunc  meile  mifcent.AIij  centipe/ 
dara  uocant ,  Si  ex  aqua  calda  dari  iubenr.  Cochlea  in  cibos  his  quos  linquit  animus, 
aut  quorum  alienatur  mens ,  aut  quibus  uertigines  fiunt ,  ex  pafsi  cyathis  tribus fingulse 
contrita  cum  fua  tefta  Si  calefada,in  potu  data  diebus  plurimum  nouem.  Aliqui  fingu  5* 
las  primo  die  dedere ,  fequenti  binas ,  certio  ternas,  quarto  duas,  quinto  unam.Sic  Si  f u/ 
fpiria  emendant  Si  uomicas.  Eft  animal  locufta  fimile  fine  pennis,  quod  cryxalis  Graece 
uocatur, Latinum  nomen  non  habet, ut  aliqui  arbitrantur :  necpauciores ,  hoc  effe  quod 
gryllus  uocetur.Ex  his  uiginti  torreri  iubenr, ac  bibi  e  mulfo  contra  orthopneeas,  (angui/ 
nemqj  expuentibus.  Eft  qui  cochleis  illotis  protropum  infundat ,  uel  marinam  aquam, 
ita  decoquat ,  8i  in  cibo  fumat :  aut  fi  tritas  cum  teftis  fuis  fumantur  cum  protropo,  fic 8i 
tufii  medentur.  Vomicas  priuatim  fanat  mei  in  quo  apes  fint  emortua.  Sanguinem  reij/ 
cientibus  pulmo  uulturinus  uitigineis  lignis  combuftus  adiedto  flore  mali  puniri  ex  par/ 
te  dimidia, item  cotoneorum  liiiorumque  rjfdem  portionibus  potus  mane  atque  uefperi 
ki  uino  fi  febris  abfit.Si  minus  ex  aqua  in  qua  cotonea  decocfta  funt.Pecudis  lien  recens  4° 
magicis  praeceptis  fuper  dolentem  lienem  extenditur,dicence  eo  qui  medeatur, lieni fe  re/ 
medium  facere.  Poft  hxc  iubent  eum  in  pariete  dormitori)  cius  tecftoue  includi,  Si  obii/ 
gnari  annulo,terq?  nouies  carmen  dici.  Caninus  fi  uiuenti  eximatur, Si  in  cibo  fumatur, 
liberat  eo  uitio,Quida  recente  fuperalligant.  Ali)  duorum  dierum  catuli  ex  aceto  fcillitico 
dant  ignoranti ,  uel  herinacei  Iienem.Item  cochlearum  cinerem  cum  femine  lini  Si  urtica: 
addito  meile  donec  perfanet.Eo  liberat  8i  lacerta  uiridis,  uiua  in  olla  ante  cubiculu  dormi 
toriu  cius  cui  medetur  fufpefa,ut  egredies  reuertesc^  attingat  manu:  Cinis  e  capitebubo 
nis  cum  ungueto:Mel  in  quo  apes  funt  emortua:  Araneus  Si  maxime  qui  lycos  uocatur, 
Vpupg  cor  in  lateris  doloribus  laudatur, &  cochlearum  cinis  in  ptifana  deco&arum,^ 

Si  per 


HISTORIAE  LIBER  XXX 


545 


&  per  fe  illinantur.  Ganfs  rabiofi  caluarur  cinis  potioni  in  (pergitur .  Lumborum  dolori 
ftellio  trafmarinus, capite  ablato  8C  mteftinis,deco<ftusinuino  cupapaueris  nigri  denarfj 
podere  dimidio  eo  fucco  bibitur.Lacertx  uirides  decifis  pedibusSC  capite  in  cibo  fumun/ 
tur.Cochles  tres  contrita  cum  teftis  fuis.atque  in  uino  decodte  cum  piperis  granis  x  v. 
Aquihe  pedes  euellunt  in  aduerfum  a  fuffragine,  ita  ut  dexter  dextera  partis  doloribus 
adaliigetur,finifter  beuai.MuItipeda  quocp  qua  onifcon  appellauimus,mederur,denarrj 
pondere  ex  uino  cyathis  duobus  pota.  Vermem  terrenu  catillo  ligneo  ante  fiffo  8i  ferro 
uinclo  impofitu,aqua  excepta  perfundere,&  defodere  unde  effoderis  magi  iubet ,  mox 
aquam  bibere  catillo, mire  id  prodefife  ifchiadicis  affirmantes; 
io  Ad  dyfentericos  &  uentris  mala, remedia.  Cap.  vir 

DY fentericos  recreant  femina  pecudum  decofta  cum  lini  femine  aqua  pota.  Cafeus 
ouillus  uetus,  Seuum  ouiu  decodlum  in  uino  auftero.  Hoc  &  ileo  medetur,  8C  tuffi 
uetcri.Dyfentericis  fteilio  tranfmarinus  ablatis  inteftinis  8C capite3pedibusq?  ac  cute,  de/ 
codtuscp,&  in  cibo  fumptus.Cochle^  dax  cum  ouo  utracp  cum  putamine  contrita,  atq? 
in  uafe  nouo  addito  fale  &pafsi cyathis  duobus, aut  palmarum  fucco  Si  aqux  cyathis  tri/ 
bus  fubferuefadtis  8C  in  potu  datis.Profunt  Si  combuft#,  ut  cinis  earum  bibatur  in  uino, 
addito  refin^  momento.Cochles  nuds,de  quibus  diximus,in  Africa  maxime  inueniu/ 
tur,uti!ifsimse  dyfentericis,quin^combuftscum  denarq  podere  dimidi)  acaci£,exqj  eo 
cinere  dantur  cochleariabinainuinomyrtite,aut  quolibet  auftero  cum  pari  modo  cal/ 
io  d$.Quidam  omnibus  Africanis  ita  utuntur.  Alrj  totidem  Africanas,uel  latas  infundunt 
potius.Et  fi  maior  fluxio  fit, addunt  acaciam  fab^  magnitudine.  Senecftus  anguium  dy/ 
fentericis  SZ  tenafmis  in  ftanneo  uafe  decoquitur  cum  rofaceo.  Vel  fi  in  alio ,  cum  ftanno 


illinitur.  luse  gallinaceo  rjfdem  medetur,  fed  ueteris  gallinacei  uehementius.Salfum  ius 
aluum  ciet.  Membrana  gallinaru  tofta  Si  data  in  oleo  ac  fale,  coeliacoru  dolores  mulcet, 
Abftinere  autem  frugibus  ante  Si  gallinam  8C  hominem  oportet.  Fimum  columbinum 
toftum  potume^.  Caro  palumbi  in  aceto  deco&a  dyfentericis  Si  coeliacis  medetur.Tur/ 
dus  inaftatus  cum  myrti  baccis  dy  fentericis :  Ite  merula;.  Mei  in  quo  fint  immortuae  apes 
decotftum.Grauifsimum  uitium  ileos  appellatur.  Huic  refifti  aiunt  difcerpti  uefpertilio/ 
nis  fanguine,  etiam  illito  uentre  fubuenire.  Siftit  aluum  8C  cochlea  ficut  diximusin  fufpi/ 
jo  riofis  temperata,  Item  cinis  earum  qax  uiax  cremata;  fint,  potus  ex  uino  auftero.  Galli/ 
naceorum  iecyr  affum  cum  uetriculi  membrana, qus  abrjci  folet,inueterata,  admixto  pa 
paueris  fucco.  Alii  recentem  torrent  ex  uino  bibendam.Ius  perdicum, &  per  fe  uetriculus 
contritus  ex  uino  nigro.Item  palumbus  ferus, e  pofca  decodlus.Lien  pecudis  toftus,&in 
uino  tritus.  Fimum  columbinum  cum  meile  illitum.  Ofsifragi  uenterarefacftus  81  potus 
ijs  qui  cibos  non  conficiunt  uti!ifsimus,uel  fi  manu  tantum  teneant  capietes  cibum.  Qui/ 
darn  adalligant  ex  hac  caufa,fed  continuare  non  debent:maciem  enim  facit.Siftit  &  ana 
tum  mafcu larum  (anguis.  Inflationem  difcutit  cochlearum  cibus.  Tormina  fanat  lien 
ouium  toftus, atque  e  uino  potus.Palumbus  ferus  ex  pofca  decocftus :  Apodes  ex  uino» 
Cinis  ibidis  fine  pennis  cremata  potus.  Quod  pmerea  traditur  in  torminibus  miru  eft. 


40  anate  appofita  uentri  tranfire  morbum, anatemqj  emori.  T ormina  Si  meile  curantur ,  in 
quo  funtapes  immortua  decocto.  Coli  utciu  efficacifsime  fanatur  aue  galerita  affa  in  ci/ 
bo  fumpta.  Quidam  in  uafe  nouo  cum  plumis  exuri  iubent ,  conteriqj  in  cinerem, bibit|i 
ex  aqua  cochlearibus  ternis  per  quatriduum.  Quidam  cor  eius  adalligari  femini.  Alrj  re/ 
censtepensqj  adhuc  deuorari.  Confularis  Afprenatum  domus  eft, in  qua  alter  e  fratri/ 
bus  colo  liberatus  eft, aue  hac  in  cibo  fumpta, &  corde  eius  armilla  aurea  indufo:  alter  fa/ 
crificio  quoda  fafto  crudis  laterculis  ad  forma  camini,  atque  ut  facrum  peratftu  erat  ob/ 
ftrudto  facello.Vnu  eft  ofsifrago  inteftinum  mirabili  natura,omnia  deuoracaconficieti* 
Huius  partem  extremam  adalligata  prodeffe  contra  colum  conftat.  Sunt  occulti  intera/ 
«eorum  morbi ,  de  quibus  mirum  proditur.  Si  catulipriufcp  uideant  applicentur  triduo 

Z  z  ftoma/ 


544  C.  NATVRAtlS 

ftomacho  maxime  ac  pe£lori,&  ex  ore  £gri  fu&utn  laciis  accipiant,  tranfire  uim  morbi, 
poftremo  exanimari, diflectiscp  palam  fieri  ®gri  caufas.  Mori  8t  humari  debere  eosob/ 
rutos  terra.  Magi  quidem  uefpertilionis  fanguine  contado  uentrc,in  totum  annu  caucri 
dolorem  tradunt:  Aut  in  dolore  fi  quis  aquam  per  pedes  fluentem  haurire  fuftineat. 

Ad  calculos  &  uefic®  dolores,teftiumq?  8t  inguinu  tumores, &  ad  panos.  Ca.  v  m 

MVrino  fimo  contra  calculos  illinire  uentrem  prodeft.Herinacei  carnem  ineundam 
efife  aiunt, fi  capite  percuffb  uno  idu  interficiatur,priuscp  in  fe  urina  reddat, eos  qui 
carnem  ederint, ftranguri®  morbu  contrahere  minime  pofle.H^c  caro  ad  hunc  modum 
occifijftillicidia  uefica  emendat.  Item  fuffitus  ex  eodem.Quod  fi  urinam  in  fe  reddiderit, 
eos  qui  carne  ederint,  fttaguri®  morbum  cotrahere  traditur.  Iubent  81  uermes  terrenos  ij 
bibi  ex  uino  aut  paflfo  ad  comminuendos  calculos ,  uel  cochleas  decodas  uti  fufpiriofis. 
Eafdem  exemptas  teflis  tritascp,tres  in  uini  cyatho  bibi,fequenti  die  duas, tertia  die  una, 
ut  ftillicidia  urin®  emendent.Teftarum  uero  inanium  cinere  ad  calculos  pellendos.  Item 
hydri  iecur  bibi,ucl  cinere  fcorpionura  in  pane  fumi, uel  fi  quis  cum  locufta  edit.  Lapillos 
quiin  gallinaceorum  uefica, aut  in  palumbium  uentriculo  inueniantur, conteri,  & potioni 
infpergi.Item  membranam  e  uentriculo  gallinacei  aridamtuel  fi  reces  fit,toftam.Fimum 
quoq;  palumbinu  in  faba  fumi  contra  calculos, &  alias  difficultates  uefic®.  Similiter  plu/ 
marum  cinerem  palumbiu  feroru  ex  aceto  mulfo.Et  inteftinorum  ex  his  cinere  cochleari 
bns  tribus  e  nido  hirundinu.Gryllu  dilutum  aqua  calida.  Ofsifragi  uentrem  arefactum, 
Turturis  fimu  in  mulfo  dccodum,  uel  ipfiusdecod®  ius.Turdos  quoq  ediffe  cu  baccis  23 
myrti  prodefl:  urin®.Cicadas  toftas  in  patellis.Millepedam  onifeon  bibifle.  Et  in  uefica: 
doloribus  decodum  agninoru  pedum.  Aluum  ciet  gallinaceoru  difeodoru  ius ,  &  acria 
mollit.Ciet  81  hirudinum  fimum  adiedo  meile  fubditum.  Sedis  uitrjs  efficacifsimafunt 
cefypumCquidam  adqciunt  pompholygem, 8L  rofaceum)canini  capitis  cinis, feneda  fer/ 
pentis  ex  aceto  fi  rhagades  fint,  cinis  fimi  canini  candidicum  rofaceo :  aiuntq  inuentum 
ATculapi}  efle,&  eodem  uerrucas  eflicacifsime  tollhmurini  fimi  cinis,adeps  cygni,feuura 
bouis. Procidentia  alui  fuccus  cochlearu  pundis  euocatus  illita  depellit.  Attritis  medetur 
cinis  muris  fyluatici  cu  meile, uel  herinacei, uel  uefpertilionis.Et  anferinus  cum  cerebro,  & 
alumine, 81  cefypo.Fimu  columbinu  cum  melle.Condylomatis  priuatim  araneus  depto 
capite  pedibuscp  infricatur.  Ne  acria  perurant,  adeps  anferinus,cum  cera  punica, cerufa,  53; 
rofaceo:  Adeps  cygni.H®c  &  h^morrhoidas  fanare  dicuntur.Ifchiadicis  cochleas  crudas 
tritas  cum  uino  amin®o  8C  pipere,  potu  prodeffe  dicunt.  Lacertam  uiridem  in  cibo  abla/ 
tts  pedibus, interaaeis,capite.Sic  &  ftellione ,  adieclis  huic  papaueris  nigri  obolis  tribus. 
Ruptis,c5uulfis  fel  ouium  cum  lade  mulicru.  Verendorum  formicationibus  uerrucisqj 
medetur  arietini  pulmonis  inalTati  fanies.  C®teris  uitqs  uelleru  eius  uel  fordidorum  cinis 
ex  aqua.  Seuu  ex  omento  pecudis, pr^cipue  a  renibus  admixto  cinere  pumicis  &  fale.La 
na  fuccida  ex  aqua  frigida.  Carnes  pecudis  combuft®  ex  aqua.  Mulse  ungularum  cinis. 
Dentis  caballini  cocufi  farina  mfperfa.  Teftibus  uero  farina  ex  ofsibus  canini  capitis  fine 
carne  tufis.  Si  decidat  teftium  alter, fpumam  cochlearum  illitam  remedioefletradunt. 

T ettis  ibi  ulceribus  &  manantibus  auxiliatur  canini  capitis  recetis  cineres.  Cochlea  late  4° 
para®  cotrit®  ex  aceto,uel  cinis eius.Mel  in  quo  apes  funt  emortu®  cum  refina.Cochlex 
nud®  quas  in  Africa  gigni  diximus,trit£  cum  thuris  polline  &  ouorum  a!bo,tricefimoq? 
die  refoluut.  Aliqui  pro  thure  bulbum  admifeent.  Hydrocelicis  flelliones  mire  prodeffe 
traduDt,capite,pedibus,interaneisq?  demptis,  reliquum  corpus  inaflatum.  In  cibo  id  fe/ 
pius  datur, ficut  ad  urin®  incontinentiam.  Caninu  adipem  cum  alumine  fciffo  faba:  ma/ 
gnitudine.  Cochleas  Africanas  cu  fua  carne  &  tefta  crematas  poto  cinere .  Anferu  trium 
linguas  inaffatas  in  cibo :  huius  rei  autor  eft  Anaxilaus.  Panos  aperit  feuum  pecudum 
cum  fa!e  toflo.  Murinum  fimum  admixto  thuris  polline ,  8t  fandaracha  difeutit.  Lacer/ 
t®  cinis,  8C  ipfadiuifa  itnpofita.  Item  multipeda  contrita  admixta  telina  terebinthina  ex 

parte 


HISTORIAE  LIBER  XXX 


545 


parte  tertia. Quidam  St  finopidem  admifcent  cochlea  contufa;:&  per  fe  cinis  inanium  co 
chlearum  ceras  mixtus, difcufloriam  uim  habet.Fimum  columbarum  per  fefe,  uel  cum  fa 
tina  hordeacea, aut  auenacea  illitu.  Catharides  mixta  calce  panos  fcalpelli  uice  aperiut. 
Inguinum  tumorem  cochlea  minutas  cum  meile  illitas  leniunt.  Varices  ne  nafcatur, lacer/ 
tx  fanguine  pueris  crura  ieiunis  d  ieiuno  illinuntur. 

Ad  podagras  St  articulorum  dolores.  Cap.  i  x 

POdagras  lenit  cefypum  cum  lacfle  mulieris  &  cerula.  Fimum  pecudu  quod  Iiquidu 
reddunt.Pulmones  pecudu.Fel  arietis  cu  feuo.Mures  difledli  impoliti,  Sanguis  mu 
fteta  cum  plantagine  illitus, St  uiu^  combullse  cinis  ex  aceto  St  rofaceo,fi  penna  illinatur, 
fo  uel  fi  cera  St  rofaceu  admifceatur :  Fel  caninu,ita  ne  manu  attingatur,  fed  penna  illinatur. 
Fimum  gallinaru,  Vermium  terrenorum  cinis  cum  meile, ita  ut  tertio  die  foluatur  Alq  ex 
aqua  illinire  malunt.  Ali}  ipfos  aceto  menfura  cum  mellis  cyathis  tribus, pedibus  ante  ro/ 
faceo  perundlis.Cochleas  lane  potx  tollere  dicuntur  pedum  St  articuloru  dolores.Bibun 
tur  aute  binae  in  uino  tritx.£a;dem  illinuntur  cum  helxines  herb«  fucco. Quidam  ex  ace/ 
to  intriuilfe  contenti  funt.  Quidam  fale  cum  uipera  cremato  in  olla  noua ,  St  fepius  fum/ 
pto, aiunt  podagra  liberari.  Vtile  elfe  St  adipe  uiperino  pedes  perungi.  Et  de  miluo  affir/ 
mant,fi  inueterato  tritoq?  quantum  tres  digiti  capiant  bibatur  ex  aqua.  Aut  fi  pedes  fan/ 
gulnent  cum  urtica.uel  pennis  eoru(cum  primum  nafcentur)tritiscum  urtica.  Quin  St  fi/ 
mus  eorum  articulorum  doloribus  illinitur.  Item  cinis  mullei#  aut  cochlearum ,  St  cum 
20  amylo  uel  tragacantho.Incuflfos  articulos  aranei  telx  comodifsime  curant.Suntqui  cinc 
re  earum  uti  malint,ficut  fimi  columbini  cinere,  cu  polenta  St  uino  albo.  Articulis  luxatis 
prsfentaneum  efl  St  feuum  pecudis  cum  cinere  e  capillo  mulierum.  Pernionibus  quoqj 
imponitur  feuum  pecudu  cum  alumine.Canini  capitis  cinis,aut  fimi  murini.  Quod  fi  pu/ 
trida  fint  ulcera, cera  addita  ad  cicatrice  perducunt, uel  gryllorum  crematorum  fauilla  ex 
oleo.Item  muris  fyluaticicum  meile.  Vermiu  quocp  terrenoru  cum  oleo  uetere.  Et  coch/ 
le#  qua;  nud#  inueniuntur.Vlcera  omnia  pedum  fanat  cinis  earum, qu?  uius  combufla; 
Gnt.Fimiq>  gallinacei  cinis  exulcerationes,coIumbini  fimi  cinis  ex  oleo.  Attritus  etiam  cal 
ciamentorum  ueteris  fole#  cremata  cinis,agninus  pulmo  8t  arietis  fanat.Dentis  caballini 
contufi  farina  priuatim  fubluuie.Lacerta;  uiridis  fanguis  fubtritus,&  hominum  St  iumeti 
50  torum  pedes  fublitus  fanat.  Clauos  pedu  urina  muli  mul#uecum  luto  fuo  illita.  Fimum 
ouium.Iecur  lacerta  uiridis, uel  fanguis  flocco  impofitus.  Vermes  terreni  ex  oleo.Stellio/ 
nis  caput  cum  uiticis  pari  modo  tritum  ex  oleo.  Fimum  columbfnu  decodlum  ex  aceto. 
Verrucas  uero  omnium  generum  urina  canis  recens  cum  fuo  luto  illita.  Fimi  canini  cinis 
cum  cera.  Fimum  ouium.  Sanguisrecens  murinus  illitus ,  uel  ipfe  mus  diuulfus.  Herina/ 
ceifel.Caputlacertf  uel  fanguis,uelcinis  totius.Membranafenedlutisanguium.Fimum 
gallinaceu  cum  oleo  St  nitro.Cantharides  cum  uua  taminia  intrita  exedunt.Sed  ita  ero/ 
fas  alijs  qu#  ad  perfananda  ulcera  monflrauimus, curari  oportet. 

Remedia  aduerfus  morbos  toti  corpori*  Cap.  x 

NVnc  reuertemur  ad  ea  qua;  totis  corporibus  metuenda  funt.Fel  canis  nigri  malculi 
amuletum  elfe  magi  dicunt  domus  totius,  fuffit#  eo  purificat#ue  cotra  omnia  ma/ 
la  medicamenta.Item  fanguine  canis  refperfis  parietibus ,  genitalique  eius  fub  limine  ia'* 
nua;  defoflb.  Minus  mirentur  hoc, qui  fciunt  fcedilsimum  animalium  in  quantu  magni/ 
licent  ricinum, quoniam  uni  nullus  fit  exitus  fagina, nec  finis  alia  quam  morte ,  diutius  in 
fame  uiuenti.Septenis  ita  diebus  duralfe  tradut:at  in  fatietate  paucioribus  dehifcere:  huc 
exaurefiniftra  canis  omnes  dolores  fedare  adalligatum .  Eundem  in  augurio  uitalium 
habent.Namfi  a;gereirefpondeat  qui  intulerit,  a  pedibus  flanti  interroganti^  demor/ 
bo ,  fpem  uita;  certam  effe :  moriturum  nihil  refpondere.  Adqciunt  ut  euellatur  ex  aure 
lama  canis,  cui  non  fit  alius  quam  niger  coIor.Nigidiusfugeretota  die  canes  conlpecflum 
eius  qui  e  fue  id  animal  euellerit,fcriptu  reliquit, Rurfus  magi  tradunt, lymphatos  fangui/ 

Z  5  nis 


546  C.  PLINII  NATVRALIS 

nis  talpa:  afperfurefipifcere.Eos  uero  qui  a  nodurnis  dfjs  Faunis^  a gitetur sdraconis  litr 
gua  8t  oculis, &  felle,inteftinisq;  in  uino  8£  oleo  decoctis ,  ac  fub  diuo  nodu  refrigeratis, 
perundos  matutinis  uefpertinisqj  liberari.Perfridionibus  remedio  efle  tradit  Nicander 
amphisbsna  mortua  adalligatam,uel  pellem  tatum  eius.Quinimo  arbori  qu&  cadatur 
adalligata  non  algere  cadentes, faciliusq?  fuccidere.Itacp  fola  ferpetium  frigori  fe  comit/ 
titjprima  omniu  procedens  &  ante  cuculi  cantu.  Aliud  eft  cuculo  miraculu,  quo  quis  loco 
primo  audiat  alite  i!lam,fi  dexter  pes  circunfcribatur,ac  ueftigiu  id  effodiatur,  non  gigni 
pulices  ubtcunq?  fpargatur.  Paralyfin  cauentibus pinguia gliriu  dccodorum  &  foricutn 
utilifsima  tradunt  efie:Millepedas  ut  in  anginis  diximus  potas  phthifin  fenticntibus,  la/ 
certam  uiridem  decodam  in  uini  fextarrjs  tribus  ad  cyathu  unum,  fingulis  cochlearibus  l9 
fumptis  per  dies  donec  coualefcant.  Cochlearum  cinerem  potum  in  uino.  Comitialibus 
morbis  cefypum  cum  myrrha:  momento, &  uini  cyathis  duobus ,  dilutum  magnitudine 
nucis  auelians  d  balineo  potum.  Tefticulos  arietinos  inucteratos  tritosqs  dimidio  dena/ 
ri)  pondere  in  aqua  uel  ladisafinini  hemina.  Interdicitur  uini  potus  quinis  diebus  anft 
&  poftea .  Magnifice  laudatur  &  fanguis  pecudum  potus.  Item  fel  cum  meile  prscipue 
agninum.  Catulus  Iadens  fumptus  abfciffo  capite  pedibusq?  ex  uino  &  myrrha.Lichen 
mu4  potus  in  oxymelite  cyathis  tribus.Stellionis  tranfmarini  cinis  potus  in  aceto.Tuni/ 
cula  ftel!ionis,quam  eodem  modo  ut  anguis  exuit, pota.Quida  8t  ipfum  harudineexen 
teratum  inueteratumcp  bibendum  dedere.  Alrj  in  cibo  in  ligneisuerubusinalfatu.Ope/ 
raprecium  eft  fcire  quomodo  proripiatur ,  cum  exuitur  membrana  hy berna, alias deuo/  i0 
ranti  eam,quonia  nullum  animal  frauduletius  inuidere  homini  tradunt.  Inde  flellionum 
nomen  aiunt  in  maledidu  translatu.Obferuat  cubile  eius  ceftatibus.Eft  aute  in  locis  ho/ 
ftioru  feneftrarumcp, aut  cameris  fepulchrisue:Ibi  uere  incipiente  fiffis  harudinibustex/ 
tas  opponunt  cafas,quaru  anguftrjs  etia  gaudet ,  eo  facilius  exues  circundatu  torporem, 
Sed  eo  derelido  no  poteft  remeare.  Nihil  ei  remedio  in  comitialibus  morbis  prefertur, 
Prodcft  Sccerebru  mufteloinueteratu  potumcp,&  iecur  eius:Tefticuliuulaocp  autuen 
triculus  inueteratus  cum  coriandro,ut  diximusdte  cinis ,  fylueftris  uero  tota  in  cibo  fum/ 
pta, Eadem  omnia  prodicantur  ex  uiucrra.Lacerta  uiridis  cum  condimentis  qug  faftidiu 
abff  ergeant,ablatis  pedibus  8C  capite-.Cochiearum  cinis  addito  femine  lini  &  urtica  cum 
meile  inundos  fartat.Magis  placet  draconis  cauda  in  pelle  dorcadis  alligata  ceruinis  ner/  >° 
uis.  Vel  lapilli  e  uentre  pulloru  hirundinu  finiftro  lacerto  annexi.dicuntur  enim  exdufo 
pullo  lapillu  dare.  Quod  fi  pullus  is  detur  incipienti  in  cibo  quem  primupeperit,cu quis 
primu  tentatus  fit, liberatur  eo  malo.  Poftea  medetur  hirudinum  fanguis  cum  thure  uel 
cor  recens  deuoratu.  Quin  81  e  nido  earu  lapillus  impofitus  recreare  dicitur  confefttm,& 
adalligatus  perpetuo  tueri.Prodicatur  8Ciecur  rnilui  deuoratu, &  fenedus  ferpetium.  Ie/ 
cur  uulturis  tritum  cum  luo  fanguine  ter  feptenis  diebus  potu.  Cor  pulli uulrurini  adalli/ 
gatum .  Sed  81  ipfum  uulturem  in  cibo  dari  iubent,&  quidem  fatiatu  humano  cadauere, 
Quidam  peduscius  bibendum  cenfent,&  in  cerrino  calice.  Aut  teftes  gallinacei  ex  aqua 
&  lade, antecedente  quinq?  dieru  abff inentia  uini,ob  id  inueteratos.  Fuere  8C  qui  uiginti 
unam  mulcas  ruffas,8£  quidem  emortuas  in  potu  darent, infirmioribus  pauciores.  4° 

Contra  morbu  regium,&  phreneticos,^  contra  febres  &  hydropicos.  Cap.  xi 
IV /T  Orbo  regio  refiftunt  lordes  auriu,aut  mammaru  pecudis  denarrj  podere  cu  myr/ 
X.V  JLrhx  momento, Si  uini  cyathis  duobus.Canini  capitis  cinis  in  mulfo.  Multipeda  in 
uini  hemina.  Vermes  terreni  in  aceto  mulfo  cu  myrrha.  Gallina  fi  fit  luteis  pedibus  prius 
aqua  purifieatis,dein  collutis  uino, quod  bibatur.Cercbru  perdicis  aut  aquilte  in  uini  cya 
this  tribus.Cinis  plumaru  aut  interaneorum  palumbis  in  mullo  ad  cochlearia  tria.Pafl e/ 
ru  cinis  farmentis-crematoru  cochlearibus  duobus  in  aqua  mulla.  Auisiderusuocatura 
colore,  qu#  fi  fpcdetur/anariid  malu  traduc,  &aue  mori.Hancputo  latine  uocarigalgu 
lum.Phreneticis  prodefte  u idetf’ pulmo  pecudu  calidus  circa  caput  alligatus.  Na  no  mo/ 

do  muris 


HISTORIAE  LIBER  XXX  547 

do  muris  cerebru  dare  potui  ex  aqua, aut  cinere  mufteta,uerumetiam  inueteratas  herina 
cei carnes  quis  pofsitfurenti,etiamfi  certa  fit  medicina?  Bubonis  certe  oculorum  cinerem 
inter  ea  quibus  prodigiofe  uitam  ludificatur, acceperim.  Praecipuecfj?  febriu  medicina  pia 
citiseoru  renunciar.Nanq;  8i  in  x  n.figna  digeffere  ea  fole  tranfmeante,iterumc^  luna, 
quod  totum  abdicadu  paucis  exemplaribus  docebo.Siquide  crematis ,  tritisq?  cum  oleo 
perungi  iubent  a»gros,cu  geminos  tranfit  fol,criftis,&  auribus,&  unguibus  gallinaceoru. 
Si  luna,radrjs  barbisq?  eoru.Si  uirgine  alteruter, hordei  granis.Si  fagittariu,ucfpertiIio/ 
nis  alis.Si  leone  luna, tamaricis  fronde,& adrjciunt  faciu^.Si  aquariu,e  buxo  carbonibus 
tritis.Ex  iftis  confeffa,aut  certe  uerifimilia  ponemus, ficut  81  lethargu  olFasftorrjs  excitari: 
io  Inter  ea  fortaffis  rouftebe  tefticulis  inueteratis,aut  iocinere  ufto.His  quoq?  pulmone  pe/ 
cudis  calidu  circa  caput  adalligari  putat  utile.  In  quartanis  medicina  clinice  propemodu 
nihil  pollet.  Quamobrem  plura  eorum  remedia  ponemus,  primumqj  ea  qute  adaliigari 
iubentrPuluere  in  quo  fe  accipiter  uo!utauerit,lino  rutilo  in  linteolo*.  Canis  nigri  dentem 
longifsimum.Pfeudofphecen  uocant  uefpam,qu£S  fingularis  uolitat:  hanc  Gniftra  manu 
apprehenfam  fubnedtunt,alrj  uero  quam  quis  eo  anno  uiderit  prima.  Vipera  caput  ab/ 
fridum  in  linteoIo,ucl  cor  uiuentis  exemptu.  Muris  roftellum  auriculasq?  fummas  rofeo 
panno, ipfumq?  dimittunt.Lacerta  uiridis  uiua  dextrum  oculum  effoffum,mox  cum  ca/ 
pite  fuo  decifo,in  pellicula  caprina.Scarabeum  qui  pilulas  uoluit.  Propter  hunc  iEgypti 
magna  pars  fcarabeos  inter  numina  colit ,  curiofa  Apionis  interpretatione,  qua  colligat 
f0  Tolis  operum  Gmilitudinem  huic  animali  effe,ad  excufandos  gentis  fax  ritus.  Sed  &  aliu 
adalligant  magi,cui  funt  cornicula  reflexa,finiftra  manu  colIedlum.Tertium  qui  uocatur 
ful!o,albis  guctis,diffed;um  utriq?  lacerto  adalligat* Cetera  Gniftro.  Cor  anguinum  fini 
ftra  manu  exemptum  uiuetibus.Scorpionis  cauda;  quatuor  articulos  cum  aculeo  panno 
nigro, ita  ut  nec  fcorpione  dimiflum,nec  eum  qui  alligauerit,uideat^ger  triduo.Poft  ter/ 
tium  circuitum  id  condat.Erucam  in  linteolo  ter  lino  circundant  totidem  nodis, ad  fingu/ 
ios  dicentes,quare  faciat  qui  medebitur.Limacem  in  pellicula ,  uel  quatuor  Iimacu  capita 
pnecifa  harudine.Multipedam  lana  inuolutam.  Vermiculos  ex  quibus  tabani  fiunt ,  an/ 
tequam  pennas  germinent. Alios  e  fpinofis  frutedtis  lanuginofos.  Quida  ex  illis  quater/ 
nos  indufos  iuglandis  nucis  putamine  adalligat.Cochleasc^  qax  nudas  inueniutur.Stel/ 
Io  lionem  inclufum  capfulis  fubqciunt  capiti,  &  fub  deceffu  febris  emittut.  Deuorari  autem 
iubet  cor  mergi  marini  fine  ferro  exemptum,inueteratum<^  conteri, &  in  calida  aqua  bi/ 
bi.Corda  hirudinu  cum  melIe:AIq  fimu  drachma  una  in  latffis  caprini  81  ouilli,  uel  pafsi 
cyathis  tribus  ante  accefsiones.Sunt  qui  totas  cenfeant  deuorandas.  Afpidis  cutem  pon/ 
dere  fexta  parte  denarq  cum  piperis  pari  modo,  Parthorum  gentes  in  remedium  quarta 
ax  bibunt.Chryfippus  philofophus  tradidit  phryganion  adalligatu  remedio  effe  quar/ 
tanis.Quod  effet  animal, neqj  ille  defcripfit,ncc  nos  inuenimus  qui  nouifiet.  Demoftran 
dum  tamen  fuit  a  tam  graui  autore  didlum,fi  cuiufquam  cura  efficacior  effet  ad  inquiren 
dum.  Cornicis  carnes  effe,8£  nidum  illinire  in  Iongifsimis  morbis  utilifsimum  putant.  Et 
in  tertianis  fiat  poteftas  experiendi ,  quonia  miferia  fpei  deledtac,  an  ne  aranei  que  lycon 
4°  uocant,tela  cum  ipfo  fpecu  toto  refina  ceraq?  impofita  utrifqj  temporibus  8£  froti  profit: 
aut  ipfe  calamo  adalligatus, qualiter  8C  alrjs  febribus  prodeffe  traditur:  Ite  lacerta  uiridis 
adalligata  uiua  in  eo  uafe  quod  capiat.Quo  genere  8£  recidiuas  frequeter  abigi  affirmat. 
Hydropicis  cefypum  ex  uino  addita  royrrha  modice  potui  datur, nucis  auellanf  magni/ 
tudine.  Aliqui  addunt  &  anferinum  adipem, &  oleum  myrteu.Sordes  ab  uberibus  ouiu 
eundem  effedtum  habent.Item  carnes  inueteratas  herinacei  fumpt^.  Vomitus  quoq?  ca 
num  illitus  uentri, aquam  trahere  promittitur. 

Ad  igne  facru,ad  carbunculos, furunculos, ambufta,neruoruqs  contradliones.  Ca.  x  1 1 
TGni  facro  medetur  cefypum  cum  popholyge  8C  rofaceo, ricini  fanguis,  uermes  terreni 
JUx  aceto  illiti,gryllus  cotritus  in  manibus.  Quo  genere  prasftat,  ut  qui  id  fecerit  antecp 

Z  4  incipiat 


548  C.  PLINII  NATVRA  II  S 

rndpiat  uitium,toto  eo  anno  careat.Oportet  aute  eum  ferro  cum  terra  cauerns  fus  toHi: 
Adeps  anferis,  Viperae  caput  aridum  afferuatu  &  combuftum,dein  ex  aceto  impofitum 
Senemus  ferpentium  ex  aqua  illita  a  balineo  cum  bitumine  8£  feuo  agnino. Carbunculus 
fimo  colubino  aboletur  per  fe  illito,ueI  cum  lini  femine  ex  aceto  mulfo,  Ite  apibus  quae  in 
meile  funt  immortua  impofitis-Polentaq*  impofita  infperfa.  Si  in  uerendisfit,  c$terisqj 
ibi  ulceribus  occurrit  e  meile  cefypumcum  plumbi  fquamis.  Item  fimum  pecudum  inci/ 
pientibus  carbuculis.T ubera  61  quaecuc^  molliri  opus  fit,efficacifsime  anferino  adipe  co/ 
rantur.Idem  pra:ftat  8C  gruu  adeps.Furunculis  mederi  dicitur  araneus,  priufquam  nomi 
netur  impofitus ,  8C  tertia  die  folatus.  Mus  araneus  pendens  enecatus ,  fic  ut  terram  nec 
poftea  attingat, ter  circundatus  furunculo, toties  expuentibus  medente  8t  eo  cui  medebi/  ia 
tur.Ex  gallinaceo  fimo  quod  eft  ruffura  maxime  recens  illitum  ex  aceto.  Ventriculus  ci» 
coniteexuino  deco&us.Mufcm  impari  numero  infricatae  digito  medico.Sordesexpecu/ 
dum  auricuIis.Seuum  ouium  uetus  cum  cinere  e  capillis  mulierum.Seuum  arietis  cum  d 
nere  pumicis  61  falis  pari  pondere.  Ambuftis  canini  capitis  cinis  medetur.  Itemglirium 
cum  oleo.Fimum  ouium  cum  cera  commixtum.Murium  cinis  Si  cochlearum, idqs  Gc,ut 
ne  cicatrix  quidem  appareat.  Item  adeps  uiperinus.  Fimi  columbini  cinis  ex  oleo  illitus. 
Neruorum  nodis  medetur  capitis  uiperini  cinis  ex  oleo  cyprino  illitus.  Terreni  uermes 
cum  meile  illiti .  Dolores  tollit  eorum  amphisbxna  mortua  adalligata  .  Adepsuulturi/ 
nuscum  uentre  arefa&us,c6tritust£  cum  adipe  fuilloinueterato.  Cinis  e  capite  bubonis 
in  mulfo  potus  cum  lilrj  radice, fi  magis  credimus.  In  cotradlione  neruorum  caro  palum/  :t> 
bina  in  cibis  prodeft  81  inueterata .Herinacei  Ipafticis.Item  muftelf  cinis.Serpentium  fe/ 
ne«5tusin  pelle  taurina  adalligata  fpafmos  fieri  prohibet.  Opifthotonos  milui  iecurari/ 
dum  tribus  obolis  in  aqua:  mulfie cyathis  tribus  potum.  Reduuias  8C  qu«  in  digitis  na/ 
Icuntur  pterygia,tolluntcanini  capitis  cinis.aut  uulua  decodta  in  oleo ,  fuperillito  butyro 
ouillo  cum  melle.Item  folliculus  cuiuslibet  animalis  fellis .  Vnguium  fcabritiam  cantha/ 
rides  cum  pice  tertio  die  foluta:,  aut  loculte  fridla:  cum  feuo  hircino:Pecudu  feuum.Ali/ 
qui  mifcent  uiicum  &  portulacam, ali]  mris  florem  8L  uifcum,ita  ut  tertio  die  foluant. 

Ad  fanguinem  fiftendum  &  tumores  uulnerum, ulcera, uulnera,&  alia  mala, 
exanimalibus  remedia,  Cap.  x  1 1 1 

Q  Anguinem  Gftit  in  naribus  feuum  ex  omento  pecudum  inditum.  Item  coagulum  ex  jo 
Oaqua  maxime  agninu  fubdud:um  uelinfufum,  etiafi  alia  non  profint.  Adeps  anferi/ 
nus  cum  butyro  pari  pondere  paftillis  ingeftus.Cochlearum  terrena.  Sed  ipfs  extra/ 
d^teftis.E  naribus  fluentem  fiftunt  cochlea:  contrita:  fronti  illita:.  Aranei  tetafuppo/ 
fits.Gallinacei  cerebellum,  uel  fanguinis  profluuiaex  cerebro, Item  columbinus fanguis 
ob  id  feruatus  c5cretusq?.Si  uero  ex  uulnere  immodice  fluat, fimi  caballini  cum  putami/ 
nibus  ouorum  cremati  cinis  impofitus  mire  fiftit.  Vulneribus  medetur  cefypu  cum  hor/ 
dei  cinere  8i  erugine  a:quis  partibus .  Ad  carcinomata  quoque  ac  ferpentia  ualet.  Erodit 
&  ulcerum  marginestcarnest^  excrefcentes  ad  squalitatem  redigit,Expletquoque,&ad 
cicatricem  perducit.Magna  uis  8C  in  cinere  pecudu  fimi  ad  carcinomata ,  addito  nitro  aut 
cinere  ex  ofsibus  feminum  agninorum, prxcipue  in  his  ulceribus  qua:  cicatricemnontra4° 
hant.Magna  61  pulmonibus  quoque  arietum.Excrefcentes  carnes  in  ulceribus  ad  aequa / 
litatem  eflPtcacifsime reducunt.  Fimo  quoque  ipfo  ouium  fub  tefto  calefadto  Sifubaflo, 
tumor  uulnerum  fedatur.FiftuIs  purgantur  fananturqfie.Item  epinydides.  Summa  ue 
ro  uis  in  canini  capitis  cinere:excrefcentia  omnia  Ipodrj  uice  erodit  ac  perfanat.Et  murino 
fimoeroduntur.Itemmuftela:  fimi  cinere.  Duritiasetiam  in  alto  ulcerum  8C  carcinoma/ 
ta  perfequitur  multipeda  trita ,  admixta  refina  terebinthina  8C  finopide.  Eademque  uti/ 
lifsima  funt  in  his  ulceribus, qum  uermibus  periclitantur.  Quin  &  uermium  ipforum  ge/ 
nera  mirandos  ufus  habent.  Cofles  qui  in  ligno  nafcuntur,fanant  ulcera  omnia.  Nomas 
uero ,  combufti  cum  pari  pondere  antfi ,  8C  ex  oleo  illiti.  Vulnera  recentia  conglutinant 

terreni 


HISTORIAE  LIBER  XXX  54^ 

terreni  adeo  ut  neruos  quoq;  abfeifos  illitis  folidari  infra  feptimum  diet»  perfuafum  fit; 
iraque  in  meile  feruados  cenfent.Cinis  eorum  margines  ulcerum  duriores  abfumir,  cum 
pice  liquida  uel  fimblio  meile.  Quidam  arefactis  in  fole  ad  uulnera  ex  aceto  utuntur, nec 
foluunt  nifi  biduo  intermiffo.Eadem  ratione  6C  cochleam  terrena  pro  funt:  tots<%?  exem 
pte  tufe  SL  irapofitar, recentia  uulnera  conglutinant, &  nomas  fiftunt.  Herpes  quoq;  ani 
mal  a  Grarcis  uocatur,quo  preeeipue  fanantur  quarcunque  ferpunt,  Cochlea  profont  cis 
cum  teftis  fuis  tufa::cum  myrrha  quidem  81  thure, etiam  praccifos  neruos  fanare  dicutur. 
Draconum  quoq;  adeps  ficcatus  fole  magnopere  prodeft ;  Item  gallinacei  cerebrum  re/ 
ccntibus  plagis,fale  uiperino  in  cibo  fumpto.Tradunt  8t  ulcera  tradtabiliora  fieri,&  fana 
io  ri  celerius.  Antonius  Mufa  medicus  cum  incidiffet  infanabilia  ulcera,  uiperas  edendas  da 
bat,miracjj  celeritate  perfanabat.Tryxalidu  cinis  margines  ulceru  duros  aufert  cu  meile. 
Item  fimi  columbini  cinis  cum  arfenico  8C  meile  ea  qua:  erodeda  funt.Bubonis  cerebrum 
cum  adipe  anferino  mire  uulnera  dicitus  glutinare:qu£  uero  uocantur  cacoethe,  cinis  fe/ 
minum  arietis  cum  ladte  muliebri ,  diligenter  prius  elutis  linteolis.  Vlula  auis  codla  in 
oleo,  cui  liquato  mifcctur  butyrum  ouillum  &  mei.  Vlcerum  labra  duriora  apes  in  meile 
mortute  emolIiunt.Vt  elephantiafin  fanguis  8C  cinis  muftela:.  Verberum  uulnera  atque 
uibices pellibus  ouium  recentibus  impofitisobliterantur.  Articulorum  fradturis  cinis  fe/ 
minum  pecudis  peculiariter  medetur .  Efficacius  cum  cera .  Idem  medicamentum  fit  ex 
maxillis  fimul  uftis ,  cornuque  ceruino  8C  cera  mollita  rofaceo.  Ofsibus  fracftis  caninum 
jo  cerebrum  linteolo  illito, fuperpofitis  lanis  quas  fubinde  fuffundantur  fere  x  1 1 1 i.  diebus 
folidatmec  tardius  cinis  fylueftris  muris  cum  mellc,aut  cum  uermium  terrenorum  cinere, 
qui  etiam  offa  extrahit.Cicatrices  ad  colorem  reducit  pecudum  pulmo  prscipue  ex  arie/ 
te,feuum  ex  nitro:Lacert«  uiridis  cinis :  Vernatio  anguium  ex  uino  decocta;  Fimum  co/ 
lumbinum  ex  meile.  Item  uitiligines  albas  ex  uino.  Ad  uitiliginem  &  cantharides  cum 
rtitm  foliorum  duabus partibus  in  fole,  donec  formicet  cutis ,  tolerandae  funt.  Pofteafo/ 
uere,o!eocp  perungere, neceffarium, iterum^  illinire,idq;  diebus  pluribus  facere,  cauen/ 
tes  exulcerationem  multam.  Ad  eafdem  uitiligines,  SC  mufeas  illini  iubent  cum  radice  Ia/ 
pathomm;gaiiinarum  fimum  candidum,feruatum  in  oleo  uetere  cornea  pyxide,  uefper 
tilionum  fanguinemifel  herinacei  ex  aqua.  Scabiem  uero, bubonis  cerebrum  cum  aphro 
50  nitrorfed  ante  omnia  fanguis  caninus  fedant:pruritum  cochles  minutae, latae, contrita,  il/ 
iitae.Harundincs,&  tc!a,quaecp  alia  extrahenda  funt  corpori, euocat  mus  diffedtus  impo 
Gtus.  Praecipue  uero  lacerta  diffecta ,  &  uel  caput  eius  tantum  contufum  cum  fale  impo/ 
Gtum;  Cochlea  cx  his  qua  gregatim  folia  fed:antur,contufa  iropofitaeq;  cu  teftis, 8C  ea 
qua  manduntur  exepta  teftis:fed  cum  leporis  coagulo  efficacifsime:Ofia  anguium  eun 
dem  cum  coagulo  cuiufcunq?  quadrupedis  intra  tertium  diem  approbant  effecftura.Lau 
dantur  &  cantharides  trita  cum  farina  hordeacea. 

Ad  muliebria  mala  medenda, Si  conceptus  maturandos.  Cap.  xmr 

IN  muliebribus  malis  membrana  a  partu  ouium  proficiut,Gcut  in  capris  retulimus.Fi/ 
mum  quoque  pecudum  eofdem  ufus  habet.  Locuftarum  fuffitu  ftranguria  maxime 
4°  mulierum  iuuantur.Gallinaceotu  teftes  fubinde  fi  a  coceptu  edat  mulier,  mares  in  utero 
fieri  dicuntur.Partusconccptos  hyftricu  cinis  potus  continet;  maturat  caninu  lac  potum: 
euocat  membrana  e  canum  fecundis,fi  terram  non  attigerit.  Lumbos  parturientium  po/ 
tusIadhs-.Fimum  murinum  aqua  pluuia  dilutum,  mammas  mulierum  a  partu  tumefeen/ 
tcsrcfiric.Cinisherinaceorum  cum  oleo  perfidiarum  cuftodit  partus  contra  abortus. Fa 
cilius  cnituncur,qux fimum  anferinu  cum  aqu§  cyathis  duobus  forbuere;aut  ex  utriculo 
muftelino  per  genitale  efflueres  aquas.  Vermes  terreni  illiti  in  ceruicesSC  fcapulas,nener 
ui  doleant  praeftant.Grauidis  fecundas  pellunt  in  paffo  poti.Iidem  per  fe  impofiti,mam 
matum  fuppurationes  cdcoquunc  8C  aperiunt, extrahuntq? ,  81  ad  cicatricem  perducunr.. 
Lac  deuocant  poti  cum  mulfo.Iaueniuntur  &  ia  gramine  uermiculi,  qui  adalligati  collo, 

continent 


55°  C.  PLINII  NAT  VR.ALIS 

continent  partu.Detrahutur  autem  fub  partu, alias  eniti  n5  patiuntur.  Cauenduro  etiam 
ne  in  terra  ponantur.  Conceptus  quoq?  caufa  dantur  in  potu  quini  aut  fepteni.  Cochlea: 
in  cibo  furnpne  accelerat  partum.Item  conceptu  impofiue  cum  croco.Eaede  ex  amylo  & 
tragacantha  illita, profluuia  fiftunt.Profunt  8i  purgationibus  fumpt?  in  cibo,&  uuluam 
auerfam  corrigut  cu  medulla  ceruina,  ita  ut  uni  cochlef  denarq  podus  addatur  &  cyperi. 
Inflationes  quocg  uuluaru  difeutiunt  exempta  teftis,tritrecj?  cu  roiaceo.  Ad  haec  aftypa/ 
Iseicx  maxime  eligutur.  Alio  modo  Africance  bime  triticum  fenograci  quod  tribus  di 
gitis  capiatur,additis  mellis  cochlearibus  quatuor  illinuntur  aluo,  prius  irino  fucco  perun 
<ftte.Sunt&  minuta  longa:q?,cadid£cochIe;e,pafsim  oberrantes.Ecc  arefadtefoleinte/ 
gulis, tu  faeqp  in  farina,  mifceturlomento^quispartibus,  cadoremqj&leuore  corpori  a£ 19 
Ferunr.Scabedi  defideria  tollunt  minuta  &  latx  cum  polenta.  Viperam  mulier  prsgnas 
fi  tranfeenderit, abortu  faciet:Item  amphisbaenam,  mortua  duntaxat.  Nam  uiua  haben/ 
tes  in  pyxide, impune  tranfeunt, etiam  fi  mortua  fit,  atqj  afleruat a ,  partus  faciles  prxftat 
uel  mortua.Mirum,  fi  non  adleruatam  tranfeenderit  grauida,  innoxiam  fieri,  fi  protinus 
tranfeendat  adferuatam.  Anguis  inueterati  fuffitus  menftrua  adiuuant .  Anguium  fene/ 
dius  adalligata  lumbisjfaciliores  partus  facit,  protinus  a  puerperio  remouenda.  Dant  & 
in  uino  bibenda  cura  thureialiter  fumpta, abortum  facit.BacuIus  quo  angui  rana  excuffa 
fit, parturientes  adiuuat.  T ryxalidu  cinis  illitus  cum  meile, purgationes.Item  araneus  qui 
filum  deducit  ex  a!to:capi  debet  manu  caua,  tritusq?  admoueriiquod  fi  redeunteprehen 
derit, inhibebit  idem  purgationes.Lapis  aetites  in  aquils  repertus  nido ,  cuftodit  partus  *> 
contra  omnes  abortuu  inudias.  Penna  uulturina  fubiedla  pedibusadiuuat  parturientes. 
Ouum  corui  grauidis  cauendum  conflat,  quoniam  tranfgreflus  abortus  afperosfacit.Fi 
mum  accipitris  in  muIfopotu,uidetur  fecundas  facere.  Vuiuaru  duritias  Si  collectiones, 
adeps  anferinus  aut  cygni  emollit.  Mammas  i  partu  cuftodit  adeps  anferis  cum  tofaceo 
6i  aranco.Phryges  Si  Lycaones  mamis  puerperio  uexatisinuenereotidu  adipem  utile 
e(Te:his  qua:  uulua  ftrangulentur, 8i  blattas  tIlinunt.Ouorum  perdicis  putaminum  cinis, 
cadmite  rafxtus,8i  cerae, flantes  mammas  (eruat.  Putant  8i  ter  circundudlas  ouo  perdicis 
no  inclinari.Et  fi  forbeantur  eade, fecunditate  facere,  ladtis  quocp  copia.  Cum  anferino 
adipe  perundlis  mammis, dolores  minuere, molas  uteri  rumpere,fcabie  uuluaru  fedare^i 
cum  cimice  trito  illinatur.  Vefpertiiionum  fanguis  pfilotri  uim  habet :  fed  malis pueroru 53 
illitus  no  fatis  proficit, nifi  eruere  uel  cicuta  femen  poftea  inducatunfic  enim  aut  in  totum 
tolluntur  pili,aut  no  excedunt  lanuginem.Idem  S i  cerebro  eoru  profici  putat.Eft  autem 
duplex, rubens  utiq?  Si  candidum.  Aliqui  fanguinem  &  iecur  eius  admifeent.  Quidam  in 
tribus  heminis  olei  difcoquunc  uiperam, exemptis  ofsibus  pfilothri  uice  utuntur,  euulfis 
prius  pilis  quos  renafei  nolunt.Fel  herinacei  pfilothrum  eft  utiq?  mixto  cerebro  uefperti/ 
lionis,8C  ladte  caprino:Item  per  fe  cinis  cum  lacfte  canis  primi  partus, euulfis  piiis,quosre/ 
nafei  nolunt, uel  nondum  natis  perundlis  partibus,alq  non  furgut:  Idem  euenire  traditur 
fenguine  ricini  euulfi  cani:Item  hirundinino  (anguine  uel  felle. 

Promifcure  medicina.  Cap.  x  v 

OVis  formicarum  fupercilia  denigrari  cum  mulcis  tritis  tradunt.  Si  uero  oculi  nigri  4° 
nafcentium  pIaceant,foricem  praegnanti  edendum.Capilli  ne  canefcant,  uermium 
terrenoru  cinere  prasftari  admixto  oleo.Infantibus  qui  Iacfle  cocreto  uexantur,  prsfidio 
eft  agninum  coagulum  ex  aqua  potum.  Aut  fi  uitium  coagulato  Ia&e  acciderit,  difeuti/ 
tur  coagulo  ex  aceto  dato. Ad  dentitionem  cerebrum  pecoris  utilifsimum  eft.Ofsibusin 
canino  fimo  inuentis,aduftio  infantium,qu£  uocatur  firiafis,adalligatis  emendatur.Ra/ 
mices  infantium  lacertte  uiridis  admone  dormientibus  morfu  emendantur.  Poftea  ha/ 
rundini  adalligata  fufpenduntur  in  fumo ,  traduntep  pariter  cum  ea  expirante  fanari  in/ 
fantem.  Cochlearu  faliua  illita  infantium  oculis,  palpebras  corrigitgignicq?.  Ramicoils 
cochlearum  cinis  cum  thure  ex  oui  albo  fucco  illitus  per  dies  xxx.medetur.Inueniuntur 


H  i  s  T  6'  RtAE  LIBER  XXX  55! 

in  cormculfS  cochlearum  harenacex  duritia, eas  dentitionem  facilem  praftat  adalligata 
Cochlearum  inanium  cinis  admixtus  cera,  procidetium  interaneorum  partes  extremas 
prohibet.Oportet  autetineri  mifeeri  faniepuntftisemiffam  e  cerebro  uipera.Cerebrum 
uipera  illigatum  pellicul?  dentitiones  adiuuat.  Ad  idem  ualent  82  grandifsimi  dentes  fer/ 
petium.Fimum  corui  lana  adalligatum  infantium  tufsi  medetur. Vix  eft  ferio  comple&i 
quaeda,non  omittenda  tamen,  quiafunt  prodita.  Ramici  infantiu  lacerta  mederi  iubent. 
Marem  hanc  prehendi: Id  intelligi  82  quod  fub  cauda  una  cauerna  habeat.  Id  agendum 
ut  per  aurum  aut  argentum, aut  oftru  mordeat  uitium.Tum  in  calice  nouo  illigatur,  82  in 
fumo  ponitur.  Vrina  infantiu  cohibetur  muribus  elixis  in  cibo  datis.  Scarabeoru  cornua 
*  io  grandia  denticulata, adalligata  his  amuleti  naturam  obtinet.Bouiscapiti  lapillum  ineife 
tradunt, quem  ab  eo  exput  fi  necem  timeat:inopinatis  pracifo  capite  exemptum,  adalii/ 
gatumdp ,  mire  prodeffe  dentitioni.  Item  cerebrum  eiufdem  ad  eundem  ufum  adalligari 
iubent.Et  limacis  lapillum  fiue  ofeiculu  quod  inuenitar  in  dorfo:Magnifice  iuuat  82  ouis 
cerebrum  gingiuis  illitum.  Sicut  aures  adeps  anferinus  cum  ocimi  fucco  iropofitus.  Sunt 
uermiculi  in  fpinofis  herbis  afperi ,  lanuginofi,  hos  adalligatos  protinus  mederi  tradunt 
infantibus, fi  quid  ex  cibo  haereat.Sbmnos  allicit  cefypum  cum  myrrha:  mometo  in  uini 
cyathis  duobus  dilatum,  uel  cum  adipe  anferino  82  uino  myrtite :  Auis  cuculus  leporina 
pelle  adalligatus :  Ardeola:  roftrum  in  pelle  afinina  fronti  adalligatum.  Putant  82  per  fe 
roftrum  eiufdem  effedtus  effe  uino  coIlutu.E  diuerfo  fomnum  arcet  uefpertilionis  caput 
10  aridum  adalligatum.In  urina  uirili  lacerta  necata, uenerem  eius  qui  fecerit, cohibet.  Nam 
inter  amatoria  eflfe  magi  dicunt.  Inhibet  82  fimum  cochleas  82  columbinum  cum  oleo  82 
uinopotum.PuImonis  uulturini  dextra  partes  uenerem  concitant  uiris  adalligatas  gruis 
pelledtem  fi  lutea  ex  ouis  quinqj  columbarum, admixto  adipis  fuilli  denarrj  pondere,  ex 
meile  forbeantur :  Palferes  in  cibo  uel  oua  eorum  *  Gallinacei  dexter  teftis  arietina  pelle 
adalligatus.Ibium  cineres  cum  adipe  anferis  82  irino  peruntftis  fi  ebeeptus  fit, partus  con/ 
tinere.  Contra  inhiberi  uenerem  pugnatoris  galli  tefticulis  anferino  adipe  illitis  adalliga/ 
tiscp  pelle  arietina  tradunt.Item  cuiufcunq?  galli  gallinacei ,  fi  cum  fanguine  gallinacei  le/ 
dio  fubrjriantur.  Cogunt  concipere  inuitas  fera  ex  cauda  muta, fi  iuneftis  eueliantur, inter 
fecolligara  in  coitu.Qui  in  urina  canis  fuaingefferit,  dicitur  ad  uenere  pigrior  fieri.  Miru 
5082  de  ftellioniscinere(fiuerum  eft)linamento  inuolutum  infiniftra  manuueneretn  flimu 
iare:fi  tranfferatur  in  dextram, inhibere.Item  uefpertilionis  lariguinem  colledlum  flocco, 
fuppofitum^  capiti  mulierum, libidinem  m  oucre :  aut  anferis  lingua  in  cibo  uel  potione 
fumptam.  Phthrriafin  a  toto  corpore  pota  membrana  fenecftutis  anguium  triduo  inhi/ 
bet:  Ac  ferum  exempto  cafeo  potu  cu  exiguo  fale.  Cafeos  fi  cerebrum  mufteta  coagulo 
addatur, negant  corrumpi  uetuftate,aut  a  muribus  attingi.Eiufdem  muftelf  cinis  fi  detuc 
ia  offa  gallinaceis  pullis  82  columbinis, tutos  effe  a-muftelis.Iumcntorum  urina:  tormina 
uefpertilione  adalligato  finiutur:  Verminatio  ter  circulato  ueredispalumbo:miru  didtu, 
palumbus  emiffus  moritur,iumentu  liberatur  confeftim.Ebriofis  oua  nocftuaz  per  tridau 
data  in  uino,radiu  eius  adducut.Ebrietate  arcet  pecudum  affus  pulmo  prafumptus.Hi/ 
4®  rtmdinis  roftri  cinis  cum  myrrha  tritus, 82  uino  quod  bibetur  infperfus,fecuros  praftabit 
a  temulentiaffnuenit  hoc  Horus  Aflyrioru  rex.Prater  hacc  funt  notabilia  animalium  ad 
hoc  uolumen  pertinetium.  Gromphena  auem  in  Sardinia  narrant  grui  fimile  ignotam 
iam  etiam  Sardis,nt  exiftimo.  In  eadem  prouincia  eft  ophion  ceruis  tantum  pilo  fimilis 
nec  alibi  nafcens.Iidem  autoresnominauere  firulugum,quod  nec  quale  effet  animal, nec 
ubi  nalceretur  tradiderunt.Fuiffe  quidem  no  dubito, cum  82  medicina  ex  eo  fint  deraoiv 
ftrara.M.Cicero  tradit  animalia  by  turos  uocari,qui  uites  in  Campania  erodant. 

De  miraculis  quarundambeftiarum.  Cap.  xvi 
■Q  Eliqua  mirabilia  ex  his  quae  diximus.  Non  latrari  a  cane  membranam  ex  fecum 
JLvdis  canis  habentem,  aut  leporisfimum  uel  pilos  tenetem.  In  culicum  genere  mulio/ 


55  i  C.  PLINII  NATnAl  I  * 

nes  non  amplius  quam  uno  die  uiuere.Eoscp  qui  arborarij  pici  roftrum  habeat, K  mella 
eximant,  ab  apibus  non  attingi.  Porcos  fequi  eos  a  quibus  cerebrum  corui  acceperint  ia 
offa.  Puluerem  in  quo  fe  mula  uolutauerit ,  corpori  infperfummtigareardores  amoris. 
Sorices  fugari,fi  unus  caftratus  emittatur.  Anguina  pelle, &  fale,  Si  tarre  cu  ferpyllo  con/ 
tritis  uno  die,deiedt iscjp  cu  uino  in  fauces  bou  uua  maturefcete,toto  anno  eos  ualere.Vel 
fi  hirundinu  pulli  tres  tribus  offis  dentur. Puluere  e  ueftigio  anguiu  colIe<fto,fparfas  apes 
in  alucaria  reuerti.  Arietis  dextro  tefte  pr»ligato  oues  tantu  gigni.  Non  laffelcere  in  ullo 
labore, qui  neruos  ex  alis  Si  cruribus  gruis  habeant.Mulasnb  calcitrare  cum  uinumbibe/ 
rint.Vngulas  tantum  mularum  repertas ,  nec^  aliam  ullam  materiam  qu»  non  perrode/ 
rctur  aucnenoftygisaqu£,cum  id  dandum  Alexandro  Magno  Antipater  mitteret, me/  in 
moria  dignu  eft,magna  Ariftotelis  infamia  excogitatum,  Nuc  ad  aquatilia  reuertemur. 


C.  PLINII  SECVNDI  NATVR4L1 


STORIAE  LIBER  XXXI. 


PROOEMIVM. 


Medicin»  ex  aquatilibus.  Aquarum  mirabilia.  Cap.  i 

j  o_v  atilivai  fequutur  in  medicina  beneficia,  opifice  naturi 
|  ne  in  illts  quidem  ceflante ,  St  per  undas  flutftusqj  ac  reciprocos 
»ftus  amniumq?  rapidos  curfus  improbas  exerenre  uiresrnufcp  u 
potentia  maiore, fi  ueru  fateri  uolumus.  Quippe  hoc  detritura 
asteris  omnibus  imperatrterras  deuorantaqu», flammas  necat, 
fcandunt  in  fublime,  St  coelum  quoq?  fibiuindicant,  ac  nubium 
obtentu  uitalem  fpiritum  ftrangulant :  Quae  caufa  fulmina  eli/ 
dit,ipfo  fecum  difcordante  mundo.  Quid  effe  mirabilius  poteft 
aquis  m  ccelo  itantibus  :  At  ilis  ceu  parum  fit  in  tantam  peruenire  altitudine,  rapiunt  eo 
fecum  pifcium  examina.Srape  etiam  lapides  fubuehunt  portantes  aliena  pondera.Esde 
cadentes  omnium  terra  nafcentium  caufa  fiunt, prorfus  mirabili  natura,  fi  quis uelitrepu/ 
tarc,ut  fruges  gignantur,  arbores  fruticesqj  uiuant,  in  ccelum  migrare  aquas, animam^ 
etiam  herbis  uitalem  inde  deferrc:iufta  confefsione,omnes  terrf  quoque  uires  aquarum  5® 
effe  benefierj.  Quapropter  ante  omnia  ipfarum  potenti»  exempla  ponemus,  Cunftas 
enim  quis  mortalium  enumerare  queat: 

De  differentia  aquarum,  medicinis,  St  obferuationibus  cclxvi.  Cap.  1 1 

E  Micant  benigne  pafsimc^  in  plurimis  terris, alibi  frigid»,alibi  calidf,alibi  iuncts,G/ 
cut  in  Tarbellis  Aquitanica  gente,  St  in  Pyrenaris  montibus,  tenui  interuallo  difeer/ 
nente.  Alibi  tepid»  egelid»qj  auxilia  morborum  conferentes, Si  e  cundlis  animalium  ho 
minum  tantum  caufa  erumpentes.  Augent  numerum  deorum  nominibus  uarijs,urbes^ 
condunt, ficut  Puteolos  in  Campania,  Statiellas  in  Liguria,  Sextias  in  Narbonenfi  pro/ 
uincia.Nufquam  tamen  largius  qj  in  Baiano  finu,nec  pluribus  auxiliadi  generibus ,  alis 
fulphuris,  ali»  aluminis,  ali»  falis,  ali»  nitri,  ali»  bituminis,nonnull»  etiam  acida  falfaue 4* 
mixtura.  Vapore  quoq$  ipfo  aliqu»  profunt.Tanta^?  cis  eft  uis,ut  balineas  calefaciat,ac 
frigidam  etiam  in  folqs  feruere  cogant  qu»  in  Baiano  Pofidian»  uocantur,  nomineac/ 
cepto  a  Claudrj  C»faris  liberto.  Obfonia  quoque  percoquunt.  Vaporat  St  in  mari  ipfo 
qu»  Licinii  Crafsi  fuere.  Medioscp  inter  fluctus  exiftit  aliquid  ualetudini  falutare.  lam 
generarim  ncruis  profunt  pedibusue  aut  coxendicibus ,  ali»  luxatis, fradtisue.  Inaniunt 
aluos.Sanant  ulcera.Capiti  auribuscp  priuatim  medetur. Oculis  ucro  Ciceronians.Di/ 
gna  memoratu  uilla  eft  ab  Auerno  lacu  Puteolos  tendentibus  impofitalirtori,  celebrata 
porticu  ac  nemore,  quam  &  uocabat  M.  Cicero  Acadcmiam,ab  exemplo  Athenarum, 
compofitis  uoluminibus  ciufdem  nominis ,  in  qua  St  monumentum  fibi  inftauraccrat, 


HISTORIAE  LIBER  XXXI  555 

reu  aero  noti  5 1  in  toto  terrarum  orbe  feciffet.  Huius  in  parte  prima  exiguo  poft  obitum 
ipfiusAntiftio  Veterepofsidente,  eruperunt  fontes  calidi  perquam  falubres  oculis,  ceie/ 
brati  carmine  Laurex  Tullrj ,  qui  fuit  e  libertis  eius ,  ut  protinus  nofcatur  etiam  min/fte 
rium  eius  ex  illa  maie  flate :  Ponam  enim  ipfum  carmen,  dignum  ubique,  &  non  ibi  ta a/ 
tum  legi* 

Quo  tua  Romanxuindexclarifsime  linguas 
Sylua  loco  melius  furgere  iuffa  uiret. 

Atque  academix  celebratam  nomine  uillam. 

Nunc  reparat  cultu  fub  potiore  Vetus. 
io  Hic  etiam  apparent  lymphx  non  ante  repertx, 

Languida  qux  infufo  lumina  rore  Ieuanr, 

Nimirum  locus  ipfe  fui  Ciceronis  honori 
Hoc  dedit,hac  fontes  cum  patefecit  ope. 

Vt, quoniam  totum  legitur  fine  fine  per  orbem. 

Sint  plures  oculis  qux  medeantur  aqux. 

In  eadem  Campanix  regione  Sinueffanx  aqux  fterilitatem  fceminaru,  &  uiroru  inia 
niam  abolere  produntur. In  AEnaria  infula  calculofis  mederi.Et  qux  uocatur  Acidula, ab 
Teano  Sidicino  quatuor  M.paffuu,h?c  frigida. Ite  in  Stabiano,qu?  dimidia  uocatur, 8C 
in  Venafrano  ex  fonte  Acidulo.Idem  contingit  in  Velino  lacu  potantibus.Item  in  Syri? 
ao  fonte  iuxta  Taurum  montem,  autor  eft  M.  Varro ;  8C  in  Phrygix  Gallo  flamine  Calli/ 
machus.Scd  ibi  in  potado  neceffarius  modus, ne  lymphatos  agat,quod  in  iEth  topia  ac/ 
ciderc  his  qui  fonte  rubro  biberint  Ctefias  icribit.Iuxta  Roma  Albulx  aqux  uulneribus 
medentunegelidx  hx,fed  Cutilix  in  Sabinisgelidilsimx ,  fudtuquodam  corpora  inua/ 
dunr,  ut  prope  morfus  uideri  pofsit,  aptifsimx  ftomacho,neruis,uniuerfocorpori.  The/ 
fpiarum  fons  conceptus  mulieribus  reprxfentat.Item  in  Arcadia  flumen  Elatum.  Cufto 
ait  autem  partum  Linus  fons  in  eadem  Arcadia, abortuscp  fieri  non  patitur.  E  diuerfo  in 
Pyrrhea  flume ,  quod  Aphrodifiu  uocatur,fteriles  facit.Lacus  Alphion  uitiligines  tollit. 
Varro  autor  eft,Ticium  quendaprxtura  fundlum, marmorei  figni  faciem  habuiffe  pro/ 
cter  id  uitiu.  Cydnus  Cilicix  amnis  podagricis  medetur,  ficut  apparet  in  epiftola  Cafsrj 
pParmenfisad  M.  Antonium.  Contra ,  aquarum  culpa  in  Treexene  omnium  pedes  uitia 
fentiunt.  Tungri  ciuitas  Gallix  fontem  habet  infignem,plurimis  bullis  fteilantem,  ferru/ 
gtnei  iaporis ,  quod  ipfum  non  nifi  in  fine  potus  intelligitur:  purgat  hic  corpora, tertianas 
febres  difcutit,caIculorumq?  uitia.  Eade  aqua  igne  admoto  turbida  fit, ad  poftremum  ru 
befcit.Leucogxi  fontes  inter  Puteolos  dC  Neapolim  oculis  SC  uulneribus  medetur.  Cice/ 
ro  in  admiradis  pofuit, Reatinis  tantum  paludibus  ungulas  iumentorum  indurari.  Eudi/ 
cus  in  Heflixotide  fontes  duos  tradit  effe,Cerone,ex  quo  bibentes  oues  nigras  fieri.-Me 
Ua,ex.quo  albas ,  ex  utrocp  autem  uarias.  Thcophraftus  in  Thuriis  Cratim  candorem 
facere, Sybarira  nigriciam  bobus  ac  pecoribus.  Quin  &  homines  fentire  differentia  eam. 
Nam  qui  Sibarim  bibant,  nigriores  effe ,  durioresqj  &  crifpo  capillo .  Qui  ex  Cratide 
40  candidos,moIIioresc[j,ac  porredta  coma.  Item  in  Macedonia  qui  uelintfibicadida  nafci, 
ad  Aliacmone  duceretqui  nigra  aut  fufea  ad  Axium.Idem  omnia  fufea  quibufdam  in  Ioa 
cis  tradit  nafei ,  K  fruges  quoque,  ficut  in  Meflaprjs.  At  in  Lufis  Arcadix  quodam  fonte 
mures  terrcftres  uiuere  &  conuerfari.  Ery  chrts  Aleos  amhis  pilos  gignit  in  corporibus  Jrt 
Boeotia  ad  Trophonium  deum  iuxta  flumen  Orchomenon  duo  funt  fontes ,  quoru  al/ 
ter  memoriam, alter  obliuione  affert,  inde  numinibus  inuentis.  Irt  Sicilia  apud  oppidum 
Iufgum  riuus  fluit  unus, ex  quo  bibecium  fubtiliores  fenfus  fieri  Varro  tradit.  At  in  Cea 
infula  fontem  effe  quo  hebetes  fiant: Zamx  in  Africa  quo  canorx  uoces.  Vinum  txdio 
uenire  his  qui  ex  Clitorio  lacu  biberint.  At  Eudoxus  &  Theopompus  inebriari  fonti/ 
busijsquosdiximus,  Mutianus  Andri  e  fonte  Liberi  patris,  ftatis  diebus  feptenis  eius 

Aa  dei 


554  ’  c»  P  L  I*K  II  fJATVR  ALIS 

dei'  uinum  fluere, fi  auferatur  a  confpedlu  templi,  fapore  ia  aquam  trafeunte.  Polydytas 
explere  olei'  uicem  iuxta  Solos  Cilicia  fonte.Theophraftus  hoc  idem  fieri  in  iEchiopia 
eiufdem  uirtutis  fonte .  Lycos ,  in  India:  terris  fontem  effe ,  cuius  aqua  lucerna  ardeant. 
Idem  Ecbatanis  traditur.  Theopompus  in  Scotuffa  lacum  effe  dicit,  qui  uulneribnsme/ 
detur.Iubain  Troglodytis  lacum,  infanum  malefica  ui  appellatum ,  ter  die  fieri  amarum 
fallumsfp,ac  deinde  dulcem, toties^  etiam  nodu,fcatetem  albis  ferpentibusuicenum  cu/ 
bitorum.  Idem  in  Arabia  fontem  exilire  tanta  ui,  ut  nullum  non  pondus  impa&umre/ 
Ipuat.  Theophraftus  Marfy#  fonte  in  Phrygiaad  Cclenarum  oppidum  faxa  egerere. 
Non  procul  ab  eo  duo  funt  fontes,Cteon  8C  Gelon, ab  effediu  gracorum  nominu  didi, 
Cyzici  fons  Cupidinis  uocatur,ex  quo  potantes  amore  doponerc  Mutianusercdit.Cra  u 
none  eft  fons  calidus  citra  futnmu  feruore ,  qui  in  uinum  additus,  triduo  calore  potionis 
cuftodit  in  uafis.Sunt  SC  Mattiaci  in  Germania  fontes  calidi  trans  Rhenu,  quorum  hau/ 
ftus  triduo  feruet.Circa  margines  uero  pumice  faciut  aqum.  Quod  fi  quis  fide  carere  ex 
his  aliqua  arbitratur ,  difeat  in  nulla  parte  natura  maiora  effe  miracula :  quanquam  inter 
initia  operis  abunde  multa  retulimus.Ctefias  tradit, Siden  uocari  ftagnu  in  Indis, in  quo 
nihil innatet ,  omnia  mergantur.  Caelius  apud  nos  in  Auerno  ait  etiam  folia  fubfidere: 
Varro5aaes  qira  aduolauerint  emori.Contra  in  Africa:  lacu  Apufcidamo  omnia  flaitar, 
nihil  mergitur :  Item  in  Sicilia:  fonte  Pythia ,  ut  Apion  tradit.  Et  in  Medorum  iacupu/ 
teoc^  Saturni.Fons  Limyra:  tranfirc  foletinloca  uic(na,portendensaliquid :  MirumqUe 
quod  cum  pifeibus  tranfit.  Refponfa  ab  his  petunt  incolis  cibo ,  quem  rapiunt  annuem  M 
tes:fi  uero  euentum  negent,  caudis  abigunt.  Amnis  Olachas  in  BithyniaBriasum  alluit, 
hoc  eft  8C  templo  SC  deo  nomen, cuius  gurgite  periuri  notantur  pati  uelut  flammam  uren 
tem.  Et  in  Cantabria  fontes  Tamarici  in  augurio  habentur.  Tres  funt  odonis  pedibus 
diftantes.  In  unum  alueum  coeunt  uafto  amne.  Singulis  ficcantur  duodecies  diebus, ali/ 
quando  uicies, citra  fufpjcione  ulla  aqure,cu  fit  uicinus  iliis  fons  fine  intermifsione largus. 
Dirum  eft  no  profluere  eos  afpicere  uoletibus ,  ficut  proxime  Lartio  Licinio  legato  poft 
pratura  poft  feptem  dies  accidit.In  Iudma  riuus  fabbatis  omnibus  ficcatur.E  diuerfo  mi/ 
racula  alia  dira.Ctefias  in  Armenia  feribit  effe  fontem, ex  quo  nigros ptfces  ilico  mortem 
afferre  in  dbisrquod  SC  circa  Danubq  exortu  audiui, donec  ueniatur  ad  fontem  alneo  ap/ 
pofitum,  ubi  finitur  id  genus  pifeium.  Ideoq?  ibi  caput  eius  amnis  inteiligitur  fama.Hbc5® 
idem  SI  in  Lydia  in  ftagno  nympharu  tradunt.  In  Arcadia  ad  Pheneum  aqua  profluit  e 
faxis,ftyx  appellata, qu§ ilico  necat, ut  diximus.Sed  effe  pifces  paruos  in  ea  tradit  Theo/ 
phraftus  letales  SC  Ipfos ,  quod  non  in  alio  genere  mortiferorum  fontium.  Necare  aquas 
Theopompus  8£  in  Thracia  apud  Cychros  dicit :  Lycus  in  Leontinis  tertio  die,  fi  quif/ 
quam  biberit. V arro  ad  Soradten  in  fonte, cuius  fit  latitudo  quatuor  pcdum:fole  oriente 
eum  exundare  feruenti  fimilem ,  auesqj  qua:  guftauerint ,  iuxta  mortuas  iacere.Nanque 
SC  hjecinfidiofaconditio,quod  quadam  etiam  blandiuntur  afpcdtu, ut  ad  NonacrinAr 
cadis.Omnino  enim  nulla  deterrent  qualitate;hanc  putat  nimio frigore  effe  noxiam, ut/ 
pote  cum  profluens  ipfa  lapidefcat.  Aliter  circa  Theffalica  tempe,  quoniam  uifus  omni/ 
bus terrori  eftitraduntcp  etiaxs  ac  ferrum  erodi  illa  aqua.  Profluit(ut  indicautmus) breut  4® 
fpatioimirumqp.filiquafylueftrisamplecftiradicibusfonte  eu  dicitur, femper  florens pur 
pura.Et  quaedam  fui  generis  herba  in  labris  fontis  uiret.  In  Macedonia ,  non  procul  Euri/ 
pidis  poeta:  fepulchro,duo  riui  confluunt,alter  faluberrimi  potus, alter  mortiferi.  In  Per/ 
•parenis  fons  eft, qui  quacunq?  rigac-jlapideam  facit  terram:  Item  calida  aquasin  Euboea: 
Delio.nam  qua:  alluit  riuus,faxa  in  altitudinem  crefcunt.  In  Eurymenis deiedt* corona: 
in  fonte,lapides  fiunt.In  Colofsis  flumen  eft, in  quo  lateres  coniedli,  lapides  extrahutac. 

In  fcyretico  metallo  arbores  quacunque  flumine  alluuntur,  faxa  fiunt  cum  ramis.  Didii/ 
lantes  quoque  gutta:  in  lapides  durefeunt  in  antris  Corycqs:  Nam  Mieza:  in  Macedo/ 
nia ,  etiam  pendentes  in  ipfis  cameris :  at  ia  Corintho  cum  decidere.  In  quibufdam  (pe/ 


HISTORIAE  LIBER  XXXI  555 

Tatias  utroque  modo  columnas  faciunt ,  ut  in  Phaufia  Cherfonefi  Rhodiorum  in  antro 
magno, etiam  difcolori  afpecftu.Et  hadtenus  contenti  fimus  exemplis. 

De  qualitate  aquarum, infalubritate  ue!  commoditate  earum.  Cap.  i  ii 

QVsritur  inter  medicos,cuius  generis  aqute  fint  utilifsim^.Stagnantes  pigrasqj  me/ 
rito  damnant,utiliores  qu$  profluunt  exiftimantes:curfu  enim  percufluq?  ipfo  cxte 
nuariatq?  proficere :  eoq?  miror  cifternaru  ab  aliquibus  maxime  probari.  Sed  hi  ratione 
afferunt, quoniam  leuifsima  fit  imbrium  aqua,ut  qu$  fubire  potuerit  ac  pendere  in  aere. 
Ideo  51  niucs  praeferunt  imbribus ,  niuibuscp  etiam  glaciem, uelut  ad  infinitu  coacfta  fob/ 
tiiitate.Leuiora  enim  h^c  efle,&  glaciem  multo  Ieuiorem  aqua.Horum  fententiamrefel/ 
,0  Iere  intereft  uitte.In  primis  enim  leuitas  illa  deprehendi  aliter  qudm  fenfu  uix  poteft,  nui 
io  pene  momento  ponderis  aquis  inter  fe  diftantibus .  Nec  leuitatis  in  pluuia  aqua  argu/ 
mentum  eft  fubiffe  eam  in  ccelum,  cum  etiam  lapides  fubire  appareat, cadesc^  inficiatur 
halitu  terne.Quo  fit  ut  pluute  aqu#  fordium  inefle  plurimum  fentiatur ,  citifsime^  ideo 
calefiat  aqua  pluuia.Niuem  quidem  glaciem^  fubtilifsimum  elementi  eius  uideri  miror, 
appofito  grandinum  argumento, e  quibus  peftilentifsimum  potum  efle  couenit.Nec  ue/ 
ro  pauci  inter  ipfos  e  contrario  ex  gelu  ac  niuibus  infaluberrimos  potus  prodicant,  quo/ 
niam  exacftum  fit  inde  quod  tenuifsimum  fuerit.  Minui  certe  liquorem  omne  cogelatio/ 
ne  deprehenditur, Sc  rore  nimio  fcabiem  fieri, pruina  uredinc,cognatis  8i  niuis  caufis.PIu 
uias  quidem  aquas  celerrime  putrefeere  conuenit ,  minimeq?  durare  in  nauigatione.  Epi/ 
J0  genes  autem, aqua  quas  fepties  putrefatfta  purgata  fit,  perhibet  amplius  non  putrefeere. 
Nam  cifternas  etiam  medici  confitentur  inutiles, aluo  duritias  facietes,  faucibus^, etiam 
limi  non  alrjs  inefle  plus,aut  animalium  quas  faciunt  taedium,confitendu  habent. Nec  fla 
tim  amnium  utilifsimas  efle ,  ficuti  nec  torrentium  ullius, lacusqj  plurimos  falubres  maxi/ 
me. Quasdam  igitur  &  huius  generis  aptifsims  al ix  alibi.  Parthorum  reges  ex  Choafpe 
&Euleo  tantum  bibunt, 8£  ex  quamuis  in  longinqua  comitantur  illos.  Et  horum  placere 
potum, no  quia  fint  amnes  apparet,quoniam  nec  eTigri  nec  Euphrate, nec  e  multis  alrjs 
bibunt.Ltmus  aquarum  uitium  efttfi  tamen  idem  amnis  anguillis  fcateat,falubritacis  indi/ 
dum  habetur: ficuti  frigoris,tineasin  fonte  gigni.Ante  omnia  autem  damnantur  amara:, 
&  quas  ferobem  ftatim  implent ,  quod  euenit  Troezene.  Nam  nitro  fas  atque  falmacidas 
jo  in  defertis  rubrum  mare  petentes, addita  polenta, utiles  intra  duas  horas  faciunt,  ipfaque 
uefcuntur  polenta.Damnantur  in  primis  fontes, qui  ccenum  faciut ,  quiq?  malum  colore 
bibentibus  referunt,^  fi  uafa  asre  inficiunt,aut  fi  legumina  tarde  percoquunt,fi  liquata. Ie 
niter  terram  relrnquut,  deco<5la^  crafsis  obducunt  uafa  cruftis.Eft  etiamnum  uitium  no 
foetidas  modo,uerum  omnino  quicquamrefipientis,iucundum  fit  illud  licet  gratumcjf?,6i 
ut  fe  pe  ad  ulcinia  latftis  accedens.  Aquam  falubrem  aeri  quam  fimillimam  efle  oportet. 
Vnus  in  toto  orbe  traditur  fons  aqua  iucude  olentis  in  Mefopotamia  Cabura  ,  Fabula 
rationem  afferut,  quonia  eo  luno  perfufa  fit.  De  catero  aquarum  falubrium  (apor  odor 
ue  nullus  efle  debet.Quidam  ftatera  iudicant  de  falubritate,  fruflrante  diligetia,  quando 
perrarum  ePc  ut  leuior  fitaliqua.Certtor  fubtilitas,inter  pares  meliorem  efle,  qua  calefiat 
40  refrigereturqj  ceIerius.Quin  exhaufta  uafis  ne  manus  pendeant,  depofitisq?  in  humum 
tepelcere  affirroant.Ex  quonam  ergo  genere  maxime  probabilis  contingetCPuteis  nimi/ 
rum,ut  in  oppidis  conflare  uideotfed  his, quibus  exercitationis  ratio  crebro  hauflu  cotin/ 
git ,  X  illa  tenuitas  colante  terra.  Salubritati  hac  fatis  funt.  Frigori  X  opacitas  neceflaria, 
urcp  ccelum  utdeant .  Super  omnia  obferuatio  una ,  eadem  X  ad  perennitatem  pertinet, 
utilia  uado  exiliat  uena ,  non  e  lateribus. Nam  ut  tadtu  gelida  fit,etiam  arte  contingit ,  fi 
etiam  exprefla  in  altum, aut  e  fublimi  deiccfta,uerberatu  corripiat  aeraJn  natando  quide 
fpiritum  continentibus  frigidior  fentitur  eadem.Neronis  principis  inuentu  eft,  decoque/ 
re  aquam ,  uitroque  demiffam  in  niues  refrigerare.  Ita  uoluptas  frigoris  contingit  fine  ui/ 
tijs  niuis. Omnem  utiqj  decoftam  utiliorem  efle  couenit:  itera  calefactam  magis  refrige/ 

Aa  2  rari 


55*  '  Cv  P-t  lNII  NAT  VRALi»  - 

r^rifobtilifsimo  inuento.Vitiofieaqu*  remedium  eft,  fi  decoquatur  ad  dimidias  partes. 
Aqua  frigida  iniccfta  fiftit? fanguis.AE.ftus  in  balneis  arcetur,  fi  quis  ore  teneat.  Qu*  funt 
hauftufrigidifsima,non  perinde  &  tatftu  effe, alternante  hoc  bono,  multi  familiari exera 
pio  colligunt. Clarifsima  aquarum  omnium  toto  orbe, frigoris  falubritatisqj  palma,  pta 
conio  urbis,  Marcia  eft,inter  reliqua  deum  munere  urbi  tributa.  Vocabatur  hf  c  quodam 
Aufeia,fons  autem  ipfe  Piconia.Orieurin  ultimismontibus  Pelignorum,tranfitMarfos 
&  Fucinum  lacum,  Romam  non  dubie  petens.  Mox  (pecu  merfa ,  in  Tiburtina  feaperiE 
i  x.M.pafffornicibus  ftrucftis  perducfta.  Primus  eam  in  urbe  ducere  aufpicatus  eft  Aoe 
cus  Marcius,unus  £  regibus. Poftea  Q.Marcius  Rex  in  pratura. Rurfuscp  reftituit  Mar/ 
cus  Agrippa. Idem  8C  Virginem  adduxit  ab  otftaui  Iapidis  diuerticulo  i  i.M.padPrsne^o, 
ftina  uia.Iuxta  eft  Herculaneus  riuus,quem  refugiens  Virginis  nomen  obtinuitHorurn 
amnium  comparatione  differentia  fupradicfta  deprehenditur ,  cum  quantum  Virgo  ta/ 
tftu,  tantum  prteftet  Martia  hauftu.  Quanqua  utriufcp  iampridem  urbi  perqt  uoluptas, 
ambitione  auaritiacp  in  uillas  ac  fuburbana  decoquentibus  publica  falute.  Non  ab  re  Gtj 
querendi  aquas  iunxifferationem.Reperiuntur  in  conuallibus  maxime, &  quodam  c&q 
uexitatis  cardine, aut  montium  radicibus.  Multi feptenttionales  ubiq*  partes  aquofas  exi 
ftimauere.Qua  in  re  uarietatem  natur*  aperuiffccoueniat.  In  Hyrcanis  montibus  3  me/ 
ridiano  latere  non  pluffldeo  fyluigeri  ab  squiionis  tantu  parte  funt.  At  Olympus, Offa, 
Parnaf«s5Apenninus,  Alpes, undiq?  ueftiuntur,  amnibusqp  perfunduntur.  Aliqui  ab  au/ 
ftro,ficut  in  Creta  Albi  motes.Nihil  ergo  in  his  perpetua  obferuationis  iudicabitur.  A/ 
quaru  funcnot*  iuncus  aut  harundo,aut  herba  de  qua  didlum  efttmultumqj  alicui  loco 
pedtore  incubans  rana.Salix  enim  erratica,^  alnus, aut  uitex,aut  edera,  fponteproueni/ 
unt,5icorriuatione  aquaz  pluui*in  locum  humiliorem  e  fuperioribus  defluentis,  augu/ 
.(io  fellari.  Certior  multo  nebulofa  exhalatio  eft,  ante  ortum  folis  longius  intuentibus, 
quod  ex  redito  quidam  (peculantur,proni  terram  mento  attingenteJBft  8t  peculiaris  afti 
macio  peritis  tantunota,quam  feruentifsimo  *ftu  fequuntur,  dieiqj  horis  ardentifsimis, 
qualis  ex  quoq;  Iocotepercuffus  fplendeat:Nam  fi  terra  fitiente  humidior  eft  ille,indubi 
rata  fpes  promictitur.Sed  tanta  intentione  oculoru  opus  eft,ut  indolefcantiquod  fugieo 
tes,ad  alia  experimeta  decurrunt, loco  in  altitudinem  pedum  quinqj  defoffo,o!liscpefi/ 
glino  opere  crudis,  aut  peruncfta  pelui  cerea  cooperto,  lucernaq?  ardete  cocamerata  fron 
dibus,dein  terra.Si  figlinum  humidum  ruptumue,  aut  in  tere  fudor,uel  lucerna  fine  defe/ 
diu  olei  reftindla,aut  etiam  uellus  Ian*  madidu  reperiatur.non  dubie  promittuntaquas. 
Quidam  8C  igne  prius  excoquunt  locu,tanto  efficaciore  uaforum  argumeto.  Terra  uero 
ipfa  promittit  candicantibus  maculis ,  aut  tota  glauci  coloris .  In  nigra  enim  fcaturigines 
non  fere  funt  pcrennes.Figulari  creta  femper  adimitur  fpes.  Nec  amplius  puteu  fodiunt, 
coria  terree  obferuantes,ut  i  nigra  deftendat  ordo  fupradictus.Aqua  femper  dulcis  in  ar/ 
gillofa  terra, frigidior  in  topho. Nac^  8i  hic  probatur. Dulces  enim  leuescjp  facit,6£  colan/ 
do  continet  fordes.  Sabulum  exiles  Iimofastj*  promittit.Glarea  incertas  uenas ,  fed  boni 
faporis.Sabulum  mafculum  8£  harena  carbunculofa3certas,ftabilescfs,&  falubres.Rubra 
faxa  optimas,fpeiq?certifsirn*.Radices  montium  faxofe,SC  filex,  hoc  amplius  rigentes.  4« 
Oportet  autem  fodientibus  humidiores  affidue  refpondere  glebas,  faciliusqj  ferramen/ 
tadefcendere.Depreffis  puteis  fulphurata  uel  aluminofa  occurrentia  putearios  necant. 
Experimentum  huiuspericuli  eft,demiffa  ardens  lucerna, fi  extinguatur.Tuncfccundum 
puteum  dextra  ac  finiftra  fodiuntur  *ftuaria,qu*  grauiorem  illum  halitum  recipianr.Fic 
&  finehis  uitrjs  akitudinc  ipfa  grauioraer,  quem  emendant  afliduo  linteorum  iaclatu 
euentilando:  cum  ad  aquam  uentum  eft ,  fine  harena  opus  furgit ,  ne  uen*  obftruantur, 
Qugdam  aqu*  uere  ftatim  incipiente  frigidiores  funt,  quarum  non  in  alto  origo  effli  y/ 
bernis  enim  conftant  imbribus  :  qu*dam  canis  ortu ,  ficut  in  Macedoni*  Pella  utrati/ 
que.  Ante  oppidum  enim  indpientesftate,  frigida  eft  paluftrisidein  maximo  *ftu 

inexcelfiori 


HISTORIAE  LIBER  XXXI  $5? 

iacxcet(iorib  jS  oppidi  riget.Hoc  8C  in  Chio  euenit,fimili  ratione  portus  &  oppidi.  Athli 
nis  Euneacrunos  nirabofa  aftate  frigidior  eft  quina  puteus  in  Iouis  horto.  At  ille  Gccita/ 
tibus  riget. 

Aquarum  iubito  nafcentium,aut  delinentium  ratio.  Cap.  1 1 1 1 
*j\  yf  Axime  autem  putei  circa  anfturum.Nam  ipfa  aftate  deficiut,  omnesq;  quatriduo 
XVXeo  fubfidunt.Iam  uero  multi  hyeme  tota, ut  circa  Olympum  uere  primu  aquis  re/ 
dcuntihus.  In  Sicilia  quidem  circa  Meflanam  &  Mylas  hyeme  in  totum  inarefcunt  fon/ 
tesraftate  exundat  amnemqj  faciut.  Apollonig  in  Ponto  fons  iuxta  mare  aftate  tantum 
fuperfluit,8d  maxime  canis  ortu, parcius  fi  frigidior  fit  aftas.Qufdam  terra  imbribus  fio 
io  ciores  fiunt.uelut  in  Narnienfi  agro, quod  admiradis  fuis  inferuit  M.Cicero,ficcitate  lutu 
fieri  prodenSjimbrepuluerem.Omnis  aqua  hyeme  dulcior.aftate  autem  minus, autum/ 
no  minime :  minusque  per  ficcitates.  Neque  aqualis  amnium  plerumqj  guftus  eft*  ma/ 
gna  aluci  differentia.Quippe  tales  funt  aqua, qualis  terra  per  quam  fluunt, qualescp  her 
barum  quas  lauant  fucci:Ergo  ijdem  amnes  parte  aliqua  rcperiuntur  infalubres.  Mutant 
faporera  ST  influentes  riui,ut  Bory  fthenem,  uitfticp  diiuutltur.  Aliqui  uero  8C  imbre  mu/ 
tancur.Ter  accidit  in  Bo(phoro,ut  falfi  deciderent, necarentq?  frumenta.  Toties  8C  Nili  r i/ 
gua  pluuia  amara  feccre,raagna  peftilentia  iEgypti.Nafcuntur  fontes  decifis  plerunque 
fyluis,quos  arborum  alimenta  confumebat.  Sicut  in  Hemo  obfidete  Gallos  Caliandro, 
cum  ualli  gratia  fyluas  cecidiflent.  Plerunqj  uero  damnofi  torrentes  corriuantur  detradla 
jo  collibus  fylua, continere  nimbos  ac  digerere  cofueta.Et  coli  moueriqj  terra  callumqj  fum/ 
tnx  curis  folui  aquarum  intereft. Proditur  certe  in  Creta  expugnato  oppido,  quod  uoca/ 
batur  Arcadia, ceffafle  fontes, amnescp  qui  in  eo  fitu  multi  erant.Rurfus  condito  pofl  fex 
aanos  eraerfiflc,uti  quaq?  ccepiflent  partes  coli, 

Obferuatio  hiftorica.  Caput  v 

fpErra  quocp  motus  profundut,forbente^  aquas,ficut  circa  Pheneum  Arcadias  quin/ 
X  quies  accidiflfe  conftat.Sic  &  in  Coryco  mote  amnis  erupit, pofteaquam  cceptus  eft 
coli.  Illa  mutatio  mira ,  ubi  caufa  nulla  euidens  apparet,  Gcut  in  Magnefia  calidas  fadtas 
frigidas,alias  non  mutato  fapore.  Et  iti  Caria,  ubi  Neptuni  templum  eft ,  amnis  qui  fue/ 
tat  ante  dulcis  mutatus  in  falem  eft.  Et  illa  miraculi  plena,  Arethufam  Syracufis  fimum 
jo  redolere  per  olympia,ueric^  fimile,quonia  Alpheus  in  ea  infula  fub  ima  maria  permeet. 
Rhodiorum  fons  in  Cherronefo  nono  anno  purgamenta  egerit.  Mutantur  8C  colores  a/ 
quaru,Gcut  Babylonia  lacus  aftate  rubras  habet  diebus  x  i.Et  Boryfthenesaftaris  tera 
poribuscerulcus  fertur, quanquam  omnium  aquarum  tenuifsimusrideocjj  innatans  Hy/ 
pant.In  quo  8t  illud  mirabile:  Auftris  flantibus  fuperiorem  Hypanim  fieri.Sed  tenuitatis 
argumentum  81  aliud  eft,quod  nullum  halitum  non  modo  nebulam  emittit.  Qui  uolunl 
diligentes  circa  hoc  uideri, dicunt  aquas  grauiores  pofl  brumam  fieri. 

Ratio  aqua  ducenda, &  quomodo  medicatis  utendum, 

&  quid  profic  nauigatio,&  medicina:  aqua 
marina.  Caput  v  i 

4o  /"'f  iterum  a  fonte  duci  fidtilibus  tubis  utilifsimum  eft ,  crafsitudine  binum  digitoru, 
v^/  commifiuris  pyxidatis,ita  ut  fuperior  intret, calce  uiua  ex  oleo  leuigatis.  Libramen/ 
tum  aqua  in  centenos  pedes  furfum  elici ,  minimum  erit :  fi  uno  cuniculo  ueniet,  in  binos 
aftus:laminaefle  debebunt, per  quas  furgere  in  fublime  opus  fuerit,e  plumbo.  Subit  aP 
titudinem  exortus  fui:fi  longiore  tratftu  ueniet, fubeat  crebro  defcendatq?,ne  libramenta 
pereant.Ftftulas  denum  pedum  longitudinis  efle,legitimum  eft.  Et  fi  quinariaerunt ,  fe/ 
xagena  pondo  pendere:  Si  odlonaria,centena :  Si  denaria,centena  uicena,  ac  deinde  ad 
has  portiones.  Denaria  appellatur,  cuius  lamina  latitudo  antequam  curuetur  digitorum 
decem  eft,  dimidi6que  eius  quinaria.  In  omni  anfraftu  collis  quinariam  fieri ,  ubi  do/ 
metar  impetus, neccftarium  eftfltem  eaftella, prout  res  exiget,  Homerum  calidorum  fon 

Aa  5  tium 


C,  PLINII  NATVRAUS 

titim  mentione  non  fecifle  demiror, cum  aiioquin  lauari  calida  frequenter  induceret,uide/ 
licet  quia  medicina  tunc  n5  erat  h;ec,qu£  nunc  aquarum  perfugio  utitur.  ER  autem  utilis 
fulpharata  neruis,  aluminata  paralyticis ,  aut  fimili  morbo  folutis.  Bituminata  aut  nitro/ 
fa  qualis  Cucilia,udlis  eR  Bibendo  atq?  purgationibus. Pleri in  gloria  ducunt,  plurimis 
horis  perpeti  calorem  earu,quod  ei!  inimicifsimum.Namq;  paulo  diutius  cp  balineis  uti 
oportet, ac  poRea  frigida  dulci  nec  ime  oleo  difcedenteis ,  quod  uulgus  alienu  arbitratur, 
idcirco  non  alibi  corporibus  magis  obnoxrjs.  Quippe  8£  uaRitate  odoris  capita  rcplen/ 
tur,&  frigore  infeRantur  fodantia,  reliqua  corporum  parte  merfa.  Similis  error  quo  qui/ 
dam  piurimo  potu  gloriatur .  Vidiqj  iam  turgidos  bibedo ,  in  tantu  ur  anuli  integeretur 
cuce, cum  reddi  non  poilet  haaRa  multitudo  aqum.  Nec  hoc  ergo  Heri  conuenit  fine  ere)  r» 
bro  falis  gufhi.Vtuntur  8C  caeno  fontium  ipforum  utiliter ,  fed  ita  fi  illitum  fole  inarefear. 
Nec  uero  omnes  qu^  fint  calida, medicatas  efle  credendu,ficut  in  EgeRa  Sicili#,  Lanlfa, 
Troade, Magneua,  Melo, Lipara. Nec  decolor  fpedes  teris,  argentiue(ut  multi  exiftima/ 
uere)medicamfnum  argumecum  eR ,  quando  nihil  eorum  in  Patauinis  fontibus  ne  odo/ 
n's  quidem  differenda  aliqua  deprehenditur.Medendi  modus  ide  8C  in  marinis  erit,  q&e 
calefiunt  ad  nemorum  dolores ,  ferruminant  &  fradturas  oflacjj  contufa.  Item  corpora 
£iccant,qua  de  caufa  8£  frigido  mari  utuntur.  PnstereaeR  alius  ufus  multiplex, principa/ 

Iis  uero  naaigandi  phthifi  afreRis,ut  diximus,aut  fanguinem  egerentibus, ficuti  proxime 
Anneura  Gallionem  fecifle  poft  confutatum  rheminimus.Neq?  enim  dEgyptus propter 
fe  peritur, fed  propter  longinquitatem  nauigandi.Quin  &  uomidones  ipfe  inflabili  uold  zo 
tattone  commot®  plurimis  morbis  capitis, oculorum, pectoris  medetur,omnibus^  pro/ 
pter  qu£  elleborum  bibitur.  Aquam  uero  maris  per  fe  ejfficaciorem  difeutiendis  tumori/ 
bus  putant  medici  :  fi  illa  decoquatur  hordeacea  farina, ad  parotidas.EmpIafiris  etia  ma/ 
xime  albis  &  malagmatis  mifcetPradefl  &  infufa  crebro  id!u.  Bibitur  quoque  quamuis 
tion  fine  iniuria  Romachi  adpurganda  corpora,  bilemc^  atram, aut  fanguinem  concretu 
reddendam  alterutra  parte. Quidam  &  in  quartanis  dedere  eam  bibenda:  Et  in  tenafmis 
artkularibusqj  morbis  afferaata,&  in  hoc  uetuRate  uirus  deponente.  Aliqui  decoclam, 
omnes  ex  alto  hauRa,nuilaq?du!cium  mixtura  corruptam ,  in  quo  ufu  prsecedere uomi/ 
tum  uolunt.Tuhc  quoq?  acetu  aut  uinum  aqua  mifcent.  Qui  parum  dedere,  rhaphanes 
fupermandi  ex  mulfo  aceto  iubenf,ut  ad  uomidones  reuocent.  ClyReribus  quocpmari  5* 
nam  infundunt  tepefacRauTeRium  quidem  tumori  fouendo  n5  aliud  pr#ferunt.Iteper/ 
nionum  uido  ante  ulcera:  Simili  modo  pru ritibus, pforis ,  5T  lichenum  curationi.  Lendes 
quoqj  SC  tetra  capitis  animalia  hac  curantur, &  iiuenria  reducit  eadem  ad  coiorcro.In  qui/ 
bus  curationibus  poR  marinam  aceto  calido  fouere  plurimum  prodeR.Quin  81  ad  itftus 
uenenatos  falutaris  inte!Iigitur,ut  phalangiorum  81  fcorpionu,8£  ptyade  afpide  refperfis. 
Calida  aute  in  his affumitur.Suffitur  eadem  cu  aceto  capitis  doloribus.  Tormina  quoq; 

&  cholera  calida  infufa  dyReribus  fcdat.Difficilius  perfrigefeunt  marina  calefadi.Mam 
mas  forarientes  pr#cordia  maciemq?  corporis  pifcincc  maris  corrigut.Auriu  dolores,  ca/ 
pids  graukatescum  aceto  feruentium  uspor.Rubigine  ferro  marin#  celerrime  exterunt. 
Pecorum  quoque  fcabiem  fanant,  lanasc^  emolliunt.  Nec  ignoro  hxc  mediterraneis  fu/'4« 
peruacanea  uideri  poffe.  Vem  &  hoc  cura  prouidit,inueta  ratione  qua  fibi  quifep  aquam 
maris  faceret.IHud  in  ea  ratione  mfru,  fi  plufquam  fextarius  falis  cu  quatuor  aqu#  fexta/ 
trjs  mergatur, uinci  aquam, falemq?  non  liquari.C^tero  fextarius  falis  cum  quatuor  aqug 
fextarqsjfalfifsimi  maris  uim&  naturam  implet.Moderadfsimum  autem  putant,  fupra/ 
dictam  aqux  menfuram  colonis  cyathis  falis  temperari,  quonia  ita  8C  neruos  calefaciat, 

8Z  corpus  non  exalperet.  Inueteratur  quoduocatur  thalaffomeli,#quispomonibusma/ 
ris, mellis, imbristex  alto  8£  ad  hunc  ufum  aduehunt,fidilicp  uafe  &  picato  condunt.Pro/ 
deR  ad  purgationes  maxime  fine  Romachi  uexadone,&  faporc  grato  8t  odore.  Hydro/ 
meli  quocp  ex  imbre  puro  cum  meile  temperabatur  quondam,  quod  daretur  appetenti/ 

bus  uinum 


HISTORIAE  LIBER  XXXI  '55* 

"  bus  trinum  segris,  ueluti  innocentiore  potu.  Damnatum  iam  muids  annis  rjfde  uitrjs  qui/ 
busuinum,nec  qfdcm  utilitatibus.  Quiafazpe  nauigantcs  defedtu  aqu^  dulcis  laborant, 
hsec  quoqj  fubudia  demonftrabimus.Expanfa  circa  nauim  uellera  raadefcutaccepto  ha 
litu  maris, quibas  humor  dulcis  exprimitur.Item  demiffg  reticulis  in  mari  eoncaus  e  cera 
piis,  ueluafa  inania  obturata,dulcem  intra  fe  colligunt  humorem.  Nam  in  terra  marina 
aqua  argilla  percolata  dulcefcit.Luxata  hominum  corpora  &  quadrupedum  natando  in 
cuiuslibetgenerisaqua  facillime  in  artus  redeunt.  Eft  8C  in  metu  peregrinandum ,  ut  ten/ 
teat  ualetudinem  aquie  ignota :  Hoc  cauent  e  balineis  egrefsi  ftatim  frigidam  fuipetfcam 
hauriedo.Mufcus  qui  in  aqua  fuerit, podagris  illitus  prodeftiite  oleo  admixto,  taloru  do 
lo  lori  tumoriqj.  Spuma  aquseaffdcftuuermcas  tollit.  Necnon  harena  littorum  maris, prx/ 
cipuc  tenuis  Si  folibus  candens ,  in  medicina  eft  ficcandis  corporibus  coopertis  hydropi/ 
eorum  autrheumatifmos  fendentlum.Et  hatftenus  de  aquis.Nunc  Si  de  aquatilibus.Or/ 
diemur  nutem, ut  in  reliquis, a  principalibus  eorum, qu^  funt  fal  Si  fpongia. 

De  generibus  falis, Si  confecturis, Si  medicinis,Si  obferua/ 
tionibas.  Caput  vn 

C  AI  omnis  aut  fit, aut  gignitur.  Vtrunqj  pluribus  modis, fed  caufa  gemina,  coadlo  hu/ 
Omore,  uel  ficcato.  Siccatur  in  lacu  Tarentino  gftiuis  folibus,  totumcp  ftagnu  in  falem 
abit,mcdicu  alioquin  altitudine  genua  non  excedens, Ite  in  Siciliain  lacu  qui  Cocanicus 
uocatur, Si  alio  iuxta  GelsmtHoru  extremitates  tantum  inarefcut,ficut  in  Phrygia,  Cap/ 
j0  padocia,  Afpendijubi  largius  coquitur, Si  ufque  ad  medium  lacum.  Aliud  etiam  in  eo  mi/ 
rabile,quod  tantundem  nocftu  fubuenit,  quantum  die  auferas .  Omnis  eft  talis  fal  mina/ 
tas,atqj  non  gleba  eft. Aliud  genus  ex  aquis  maris  fponte  gignitur,fpuma  in  extremis  Iit 
toribus  ac  fcopulisrelidta.Hic  omnis  rore  denfatur, &  eft  acrior  qui  in  fcopufis  inuenitur. 
Sunt  etiamnum  naturales  differentis  tres.  Nanque  in  Bacftris  duo  lacus  uafti ,  alter  ad 
Scythas  uerfus, alter  ad  Arios,fale  aeftuat,  Sicut  ad  Cittiu  in  Cypro ,  Si  circa  Memphin, 
extrahunt  lacu, dem  fole  ficcant.Sed  Si  fumma  flaminum  denfantur  in  falem,  amne  relt/ 
quo  ueldti  fub  gelu  fluente, ut  apud  Cafpias  portas, qux  falis  flumina  appellantur.  Item 
circa  Mardos  Si  Armenios. P-rsterea  apud  Badtros  amnis  Ochus  Si  Oxus, ex  appofitis 
montibus  deferunt  falis  rameta.Sunt  Si  in  Africa  lacus,  Si  quide  turbidi,falem  ferentes, 
lo  Ferunt  quide  Si  calidi  fontes, ficut  Pagafei.Et  haelenus  habent  fe  genera  ex  aquis  fpote 
prouenientia.  Sunt  Si  montes  natiui  falis',  ut  in  Indis  Oromenus ,  in  quo  lapidicinarum 
modo  casditur  renafces,maiusq?  regu  uedligal  cx  eo  eft,cp  ex  auro  atqj  margaritis.Effo/' 
ditur  Si  e  te rra,ut  paldm  eft  humore  denfato,  in  Cappadocia.  Ibi  quide  caditur  fpecula/ 
rium  lapidu  modo.  Pondus  magnu  glebis,  quas  micas  uulgus  appellat.  Carrhis  Arabia 
oppido  muros  domosqj  maffis  falis  faciunt ,  aqua  ferruminates.Inuenit  8i  iuxta  Pelufiu 
Ptolem^us  rex,cu  caftra  faceret.Quo  exepio  poftea  inter  iEgyptuSi  Arabia ,  etia  fqua/ 
lentibus  locis  cccptus  eft  inueniri  detradis  harenisiqualiter  Si  per  Africa  fitientia  ufep  ad 
Ammonis  oraculu.Is  quide  crefcens  cum  luna  nodlibus.Na  Cyrenaici  tratftus  nobilitan 
tur  ammoniaco, Si  ipfo  quia  fub  harenis  inueniatur  appellato.Similis  eft  colore  alumini, 
4°  quod  fchifton  uocant, longis  glebis,  neqj  perlucidis,  ingratus  fapore,  fed  medicina  utilis» 
Probatur  quammaxime  perfpicuus,  redlis  fciffuris.Infigne  de  eo  proditur,quod  leuifsi/ 
mus  intra  fpecus  fuos ,  in  lucem  uniuerfam  prolatus,  uix  credibili  pondere  ingrauefcar» 
Caufa  euidens ,  cuniculorum  fpiritu  madido  fic  adiuuante  molientes ,  ut  adiuuant  aquas 
Adulterat;  Siculo, que  cocanicu  appellauimus, necnon  Si  Cyprio  mire  fimili.  In  Hifpania 
quotp  citeriore  Egeiafta;  oedit, glebis  pene  traslucetibus,cui  iapride  palma  a  plerisq?  me/ 
dicis  inter  oia  falis  genera  perhibet?.  Qis  locus  in  q  repentur  fal,  fterilis  eft,nihiI6*  gignir, 
8iintotu  fponte  nafces  inter  heee  eft.Facftitrj  uaria  genera.  Vulgaris  piurimusq*  in  felinis* 
mari  adfufo,no  fine  aquae  dulcis  riguis,fed  imbre  maxime  iuuate,ac  faper  ornia  fole  mu! 
to,no  aliter  inarefees. Africa  circa  Vticamconftruit  acernos  falis  ad  collium  fpeciem.Qui 

Aa  4  ubi 


5*»  C.  PLINII  N  AT  VR  AI  !S 

ubi  fole  Iunacj?  induruere, nullo  humore  liquefcunt,uixq?  etiam  ferro  cardutur.  Fitiatoen 
Kin  Creta  fine  riguis,in  falinas  mare  infundentibus:&  circa  Aigyptu ,  ipfo  mariinfluen/ 
te  in  folum(ut  credo)Nib  fuccofum.Fit  Si  e  puteis  in  falinas  ingeftis.  Prima  denfatioBa/ 
bylone  in  bitumen  liquidum  cogitur, oleo  iimile,  quo  Si  in  lucernis  utuntur.-hocdetrado 
fubeft  fal.Et  in  Cappadocia  £  puteis  ac  fonte  aqua  in  falinas  ingerunt.In  Chaonia  exeo/ 
quunt  aquam  ex  fonte, refrigerando^?  falem  faciunt  inertem, nec  candidum. Gallis, Gct 
maniasejp  ardentibus  lignis  aquam  falfam  infundunt.  Hifpanite  quadam  fui  parte  e  pu/ 
teis  hauriunt, muriam  appellant  :5£  illi  quidem  etiam  lignum  referre  arbitrantur. Quercus 
optima, ut  quaj  per  fe  cinere  fyncero  uim  falis  reddat :  alibi  corylus  laudatur:  ita  infufo  li/ 
quore  falfo, carbo  etia  in  falem  uertitur.Quicunq?  ligno  confit  fal, niger  eft.  Apud  Theo  |0 
phraftum  inuenio  Imbrios  harundinis  Si  iunci  cinere  decoquere  aqua  folitos,  donec  exi/ 
guu  fuperefifet  humoris.  Quin  Si  e  muria  falfamentorum  recoquitur, iterum^  cofumpto 
liquore  ad  naturam  fuam  redit:uuIgo  e  maenis  iucundifsimus.  Marinorum  maxime  lau/ 
datur  Cyprius  a  Salamine:  At  e  ftagnis  Taretinus,ac  Phrygius, qui  Tatius  uocatur.Hi 
duo  oculis  utiles.  A  Cappadocia  uero  qui  in  laterculis  affertur,cutis  nitore  dicitur  facere. 
Magis  tamen  extedit  is, que  Cittieu  appellauimus.  Itacp  a  partu  uentre  eo  cu  melanthio 
illiniunt.Salftfsimus  fal  ficciflimus :  fuauifsimusomniu  Taretinus,atq?  candidifsimus.Et 
de  caitero  fragilis  qui  maxime  candidus.Pluuia  dulcefcit  omnis.  Suauiore  tamen  rores  fa 
ciunt.Sed  copiofum  aquilonis  flatus.  Auftro  no  nafcitur.Fios  (alis  non  fit ,  nifi  aquiloni/ 
bus.In  igne  nec  crepitat,nec  exilit  Tragafieus,neq$  Acanthius  ab  oppido  appdlatusmcc  :o 
ullius  fpuma,aut  rametum,  aut  tenuis.  Agrigentinus  igniu  padens,cx  aqua  exilit.  Sunt  Si 
coloru  differerite.Rubet  Memphi,ruffus  eft  circa  Oxu, Centuripis  purpureus. Circa  Ge 
lam  in  eadem  Sicilia  tanti  fplendoris,ut  imaginem  recipiat.In  Cappadocia  croceus  effo/ 
ditur,translucidus  Si  odoratifsimus.Ad  medicina  ufus, antiqui  Tarentinum  maxime  lau 
dabant.  Ab  hoc  queeunq?  e  marinis, ex  eo  genere  fpumeum  prfcipue.Iumentorum  uero 
&  boum  oculis, Tragafeum  Si  Bteticum.  Ad  obfonium  Si  cibum  utilior  quifquis  facile  li 
quefcit:Ite  humidior,minorem  enim  amaritudine  habet, ut  Atticus  &  Euboicus.  Serua/ 
dis  carnibus  aptior  acer  Si  ficcus,ut  Megaricus. Coditur  etia  odoribus  additis,S!  pulmen/ 
tarfj  uice  implet, excitans  auiditatem,inuitansq?  in  omnibus  cibis, ita  ut  fit  peculiarisex  eo 
intellecftus  inter  innumera  condimenta.  Ita  eft  in  mandendo  quazfitus  garo.  Quin  8i  pe/  5» 
cudes  armetaq?  &iumeea,fale  maxime  follicitant;  ad  paftu, multo  largiore  lade,mu!toq$ 
gratiore  etiam  in  cafeo  dote.Ergo  hercule  uita  humanior  fine  fale  nequit  degere:  adeocp 
neceffariu  elementu  eft,ut  tranfierit  intclledus  ad  uoluptates  animi  quoq?.  Nam  ita  fales 
appellantur:oranis^  uit£  lepos  Si  fumma  hilaritas, Iaborumc^  requies  n5  alio  magis  uo 
cabulo  coftat.Honoribus  etia  militiscp  interponitur, falarijs  inde  didis,magna  apud  an/ 
tiquos  autoritate,ficut  apparet  ex  nomine  Salariae  uix,  quonia  illa  fal  in  Sabinos  portari 
confuerat.  Ancus  Martius  rex,falis  modia  fex  millia  in  congiario  dedit  populo ,  &  falinas 
primus  inftituit.  Varro  etia  pulmetarti  uice  ufos  ueteres,autor  eft:Efitafle  enim  fale  cum 
pane  Si  cafeo, ut  prouerbio  apparet.Maxime  tamen  in  facris  intelligitur  autoritas,quac!o 
nulla  conficiuntur  fine  mola  falfa.  Salinarum  fynceritas  fummam  fecit  fuam  differen/  40 
tiam  quadam  fauilla  falis ,  quae  leuifsima  ex  eo  eft  8i  candidifsima :  appellatur  81  flos  fa/ 
lis,in  totum  diuerfa  res,humidiorisc£  natura, Si  crocei  coloris ,  aut  ruffi ,  ueluti  rubigo  fa/ 
lis ,  odore  quoque  ingrato  ceu  gari,diflentiens  a  fale  non  modo  a  ipuma.Aigyptus  inue/ 
nit,uideturq?  Nilo  deferri.Et  fontibus  tamen  quibufdam  innatat.Optimumexeoquod 
oleiquandam  pinguitudinem  reddit. Eft  enim  etiam  in  fale  pinguitudo , quod  mire/ 
mur.  Adulteratur  autem  tingiturq?  rubrica, aut  plerunque  tefta  trita :  qui  fucus  aqua  de/ 
prehenditur ,  diluente  fadidum  colorem ,  cum  uerus  ille  non  nifi  oleo  reioluatur ,  8L  uti/ 
guentartj  propter  colorem  eo  maxime  utantur .  Canicia  in  uafis  fumma  eft :  media  ue/ 
ro  pars  humidior,ut  diximus. Floris  natura  alpera,excaIfadoria,  ftomacho  inutilis .  Su/ 

dorem 


HISTCTRIAE  CIBER  XXXI  5*1 

dorem  det-aluum  foluit  in  uino  St  aqua,acopicis  St  fmegmaticis  utiIis.Dettahit'&  ex  pal/ 
pebris  pilos  efficacifsime.Feces  ima  concutiutur,ut  color  croci  redeat.  Pmer  hac  etiam/» 
num  appellatur  in  falinis  faifugo,ab  altis  falfilago,cora  liquida,  marina  aqua  (alitor,  ui  di/ 
ftans.Aiiuderiamnum  liquoris  exquifici  genus, quod  garon  uocauere,  inteftinispifciutn 
cmterisq^  qua  abqcienda  eflent ,  fale  maceratis ,  ut  fit  illa  putrefeentium  (anies.Hoc  olirn 
conficiebatur  ex  pifce,quem  Gracigaron  uocabant.Capite  eius  ufto,fuffitu, extrahit  fe/ 
eundas  morantes. 

De  (combropifce,&muria,5£  alece.  Cap.  viit 

NVnce  fcombro  pifce  laudatifsimum  in  Carthaginis  (partaria  cetarqs :  fociorum 
id  appellatur ,  fingulis  milibus  nummum  permutantibus  congios  pene  binos.  Nec 
liquor  ullus  pene  praeter  unguenta  maiore  in  pretio  efte  ccepit, nobilitatis  etiam  getibuS. 
Scombros  quidem  8t  Mauritania,Baticaqj ,  8t  Carteia  ex  oceano  intrantes  capiunt,  ad 
nihil  aliud  utiles.Laudantur  8t  Clazomena  garo,Pomperjqj  St  Leptis,ficut  muria  Anti/ 
polis  acThurrjdam  uero  St  Dalmatia.  Vitium  huius  eft  alex ,  imperfedta  nec  colata  fex. 
Ccepit  tamen  St  priuatim  ex  inutili  pifciculo  minimoqj  confici .  Apuam  noftri,  aphyeti 
Greci  uocant, quoniam  is  pifciculus  e  pluuia  nafcitur.Foroiulienfes  pifccm  ex  quo  factut, 
lupum  appellant.Tranfiit  deinde  in  luxuriam,creueruntqp  genera  ad  infinitumtficuti  ga/ 
rum  ad  colorem  mulfi  ueteris,adeocp  dilutam  fuauitate  ut  bibi  pofsit.  Aliud  uero  ad  ca/ 
ftimoniarum  fuperftitionem,criamfacrisIudais  dicatu, quod  fit  e  pifcibusfquama  caren 
jo  tibus.Sic  alex  peruenit  ad  oftreas,  echinos,  urticas,  camaros,  mullorum  iocinera.  Innume/ 
risq?  generibus  ad  fapore  gula  ccepit  fal  tabefeere,  Hac  obiter  indicata  fint  defiderijs  ui/ 
ipfa  tamen  nonnulli  ufus  in  medendo.Nanq?  St  alece  (cabies  pectoris  fanatur,  infu 
faper  cutem  incifam;  Et  contra  canis  morfus  draconis^  marini  prodeft.In  linteolisaute 
concerptis  imponitur.Et  garo  ambufta  recentia  fanantur,  fi  quis  infundat  ac  no  nominet 
garum.Contra  canum  quoq;  morfus  prodeft ,  maximecs  crocodili,#  ulceribus  qua  fer/ 
punt,aut  fordidis.Oris  quocg  St  aurium  ulceribus  aut  doloribus  mirifice  prodeft.  Muria 
quoqj,fiue  illa  (aIfugo,fpiftat, mordet, extenuat, ficcat.  Dyfentericis  utilis  eft,  etia  fi  nome 
inreftina  corripit,Ifchiadicis,cceliacis  ueteribus  infunditur*  Fotu  quoque  apud  mediterra 
neos  aquas  marina  uicem  penfat. 

50  De  natura  falis,6£  eius  medicinis.  Cap.  ix 

SAlis  natura  eft  per  fe  ignea, & inimica  ignibus,fugiens  eos,  omnia  erodens.  Corpora 
uero  aftringens ,  ficcans ,  alligans :  defundta  etiam  a  putrefeendo  uendicans ,  ut  du/ 
rentita  per  fecula.In  medendo  uero  mordens, adurens,repurgans,extenuans,di(To!uens. 
Stomacho  tantum  inutilis,praterquam  ad  excitandam  auiditatem.Aduerfus  ferpetiutn 
morfus  cum  origano,raelle,hyffopo.  Contra  ceraften  cum  origano,aut  cedria ,  aut  pice, 
aut  meile.  Auxiliatur  contra  fcolopendras  ex  aceto  potus.  Aduerfas  (corpionu  idlus,cutn 
quarta  parte  lini  feminis  ex  oleo  uel  aceto  illitus.  Aduerfus  crabrones  uero  uel  uefpas ,  fi/ 
miiiaq55ex  aceto.  Ad  heterocraneas,capitisq?  ulcera,  St  puftulas,  papulasae.  St  incipietes 
uerrucas,cu  feuo  uitulinodtem  oculoru  remedrjs,#  ad  excrefcetes  ibi  carnes  totius^p  cor/ 
40  poris  pterygia:fed  in  oculis  peculiariter, ob  id  collyrqs  emplaftrisq?  additur.  Ad  hoc  ma/ 
xime  probatur  Tattaus,aut  Caunites.Ex  ictu  uero  fuffufis  cruore  oculis  fugillatiscp, 
cura  rayrrha  pari  pondere  ac  meile, aut  cum  hyffopoex  aqua  calida, utqj  foueantur  fal/ 
fagine.  Ad  h ac  Hifpanienfis  eligitur,c5craq;  fuffufiones  oculoru  cu  lacte  in  coticulis  teri/ 
tur.  Priuatim  fugillationibus  in  linteolo  inuolutus,  crebrotjj  ex  aqua  feruenti  impofitus, 
Vlceribus  oris  manatibus  in  linteolo  cocerpto.Gingiuaru  tumori  infricatus.Ec  cotra  fca/ 
briae  lingua:  fridtus  cominutusqj.  Aiut  detes  no  erodi  neqj  putre(cere,fi  qs  quotidie  ma/ 
ne  ieiunus  fale  cotineat  fub  lingua, donec  liquefcat.Lepras  ide,#  furuculos,#  lichenas.  St 
pforas  cmedat  cu  pafla  uua  exempto  cius  ligno, &  feuo  bubulo  atq?  origano  ac  fermeto 
uelpane, maxime  Thcbaicus.Hic  ad  pruritus  eligif.Tofillis  Kuuis  cu  meile, pdeft.  Qui 

"  cunqs 


5  62  C.  PLINII  NAT  VR  ALIS 

conq?  ad  anginas, hoc  amplius  cura  oleo  X  aceto ,  eodem  tempore  extra  fauces  illitus cu 
pice  liqaida-Emollit  X  aluum  in  uino  mixtus.Idem  noxia,&  tinearum  genera  pellit  id  ui/ 
no  potus.  Aiftus  balinearum  conualefcentes  ut  tolerare  pofsint,  lingua  fubditus  praftar. 
Neruorum  dolorem,  maxime  ufurpanda  obferuatione  circa  humeros  X  renes ,  in  faecis 
aquaferuenti  crebro  madefactus  !euat.CoIum  torminacp  X  coxaru  dolores  potus,  X  in 
ijfdem  faecis  impofitus  candens.Podagras  cum  farina  ex  meile  X  oleo  tritus, ibi  maxime 
obferuanda  ufurpatione,qua  quidem  totis  corporibus  nihil  effe  utilius  fale  X  fole  dicunt. 
Itaq?  cornea  uidemus  corpora  pifcatorum.  Sed  hoc  prscipuu  dicatur  in  podagris.  Tol/ 
lit  X  clauos  pedum:Itcm  perniones.  Ambuftis  ex  oleo  imponitur ,  aut  commanducatus, 
puftulasqj  reprimit.  Ignibus  uero  facris  ulceribusqj  quee  ferpunt  cx  aceto  aut  hyflopo. 
Carcinomatis  cum  uua  taminia.Phagedcenis  ulcerum, tritus  curo  farina  hordei,fuperim/ 
poGto  linteolo  madente  uino.Morbo  regio  laborates,donec  fudenr  ad  ignem, cotra  pru 
ritus  quos  fentiut,ex  oleo  X  aceto  infricatus  iuuat:&  fatigatos  ex  oleo.Multi  X  hydropi 
cos  fale  curauere,feruoresqs  febrium  cum  oleo  perunxere ,  X  tufsim  uetere  Iindu  eiusdi 
fcuffere.CIyfteribus  infudere  ifchiadicis.Vlceribus  excrefcentibus  uel  putrefeentibus  im/ 
pofuere.Crocodiloru  morfibus  ex  aceto  in  linteolo, ita  ut  batuerentur  antehac  ulcera.Bi 
birur  X  contra  opium  ex  aceto  mulfo.Luxatis  imponitur  cu  farina  X  melle.Item  extube/ 
rationibus.Dentiu  dolori  cum  aceto  toftus  X  illitus  cu  reGna  prodeft.  Ad  omnia  aut  fpu/ 
ma  falis  iucudior  utiliorqj.Sed  quicuqj  fal  acopis  additur  ad  excalfaclioriesdte  fmegma 
ricis  ad  extendendam  cutem  leuandamq?.  Pecoru  quoq?  fcabie  X  boum  illitus  toliit.Da/ 13 
tusdp lingendus, X  oculis  tumentorum  infpuitur.Hcec  X  de  fale  didlaGnt. 

De  nitri  generibus, X  confecturis, X  medicinis, &  obferuationibus. 

Caput  x 

NOn  efl:  differenda  X,  nitri  natura, non  multum  a  fale  diftar,s,&  eo  diligentius  dicea 
da, quia  palam  efl:  X  medicos  qui  de  eo  fcripferedgnoraffe  natura,  nec  quenqiiam 
Theophrafto  diligcntiustradidiffe.Exiguum  Rt  apud  Medos,canefcetibus  ficcitatecon/ 
ualiibus,quod  uocan.t  halmirhaga.  Minus  etiam  in  Thracia  iuxta  Philippos ,  fordidum 
terra,quod  appellat  agrium.  Nam  quercu  cremata  nunquam  multum  fadhtatum  eft,  X 
iampridem  in  totum  omiffum.  Aqua:  uero  nitrofas  pluribus  loris  reperiuntur,  fed  fine  ui/ 
Afcii  r.ibus  denfandi.  Optimum  copiofumq?  in*Letis  Macedonia, quod  uocant  chalaftricum,  5d 
cl>tis  candidum, purumq^proximum  fali.Lacus  eft  nitrofus,exi!iente  e  medio  dulci  fonticulo. 
Ibi  fic  nitrum  circa  canis  ortum  nouenis  diebus,totidem<5p  ceflat,  ac  rurfus  innatat,  X  de/ 
inde  ceffat.Quo  apparet  foli  naturam  effe  qu^gignat, quoniam  compertum  eft  nec  foieS 
proGcere  quicquam  cum  ceffet,necimbres.Miru  efl:  X  illud, fcatebra  fonticuli  femperemi 
cante, lacum  nec  augeri  nec  effluereiis  autem  diebus  quibus  gignitur, G  fuere  imbres, fal/ 
Gus  nitrum  faciunt, aquilones  deterius,  quia  ualidtus  commonent  limum.  Et  hic  quideai 
nalcitur.In  Asgypto  autem  conficitur  multo  abundantius, fed  deterius.  Nam  fufeum  lapi 
dofumqj  eft.Fit  pen£  eodem  modo  quo  fafnifi  quod  falinis  mare  infundunt,  Nilum  au 
tem  nitrarr)S.Excedente  NiloGccantur,deccdete  madent  fucco  nitri  xl.  diebus  cotinuis, 
non(ut  in  MacecJoma)ftatis.  Si  autem  imbres  affaerint minus  de  flumine  addunt :  fta/  4° 
rimqj  ut  defari  eft  coeptum, rapitur  ne  refoluacur  in  nitrarrjs.  Sic  quoqj  olei  natura  inter/ 
uenir,ad  fcabiem  animaliu  utilis.Ipfum  autem  conditum  in  acernis  durat.  Mirum,  in  lacu 
Afcanio,&  quibufdam  circa  Chalrida  fontibus, fummas  aquas  dulces  effepotaric^infe/ 
riores  nitrofas.  In  nitro  optimu  quod  tenuifsimum,  X  ideo  fpuma  melior.  Ad  aliqua  ta/ 
men  fordidum,tancp  ad  inficiendaspurpuras  tincfturasqj  omnes.Magnus  X  nitro  ufus, 
qui  dicetur  fuo  loco.Nitrari^egregfie/Egyprijs.Na  circa  Naucratim  &  Memphim  tan/ 
tum  folebanteffe,  circa  Memphim  deteriores.  Nam  Klapidefcit  ibi  in  aceruis,  multiqj 
funt  tumuli  ea  de  caufa  faxei.  Faciunt  ex  his  uala.  Necnon  frequenter  liquatum  cum  fui/ 
p.hure  coquentes  in  carbonibus.  Ad  ea  quoque  qax  inueterari  uolurit ,  illo  nitro  utuntur. 


HISTOR  I  A-5  L  I  BER  XXXI  565 

Sunt  ibi  ftitrari^tn  quibus  &  ruffura  exit  a  colore  terra. Spumam  nitri  qui  maxime  Iau/ 
datur, antiqui  negabant  fieri  nifi  cum  ros  cecidiffet,  pragnantibus  nitrarrjs,  fed  nondum 
parientibus.  Itacp  non  fieri  incitatisetiam  fi  caderet ,  Alrj  operimentorum  fermeto  gigni 
exiftimauere.Proxima  stas  medicorum  aphronitrum  tradidit  in  Afia  colligi, in  fpelucis 
molibus  dtftillans.  Specus  eos  colycas  uocant,dein  ficcant  foIe.Opritnu  putatur  Lydium 
Probatio ,  ut  fit  minime  ponderofum,  8i  maxime  friabile,  colore  pene  purpureo.Hoc  ia 
paftillis  affertur.  Aegyptium  in  uafis  picatis,ne  liquefcat.  Vafa  quoque  ea  foie  inarefcetia 
perficiutur.  Nitri  probatio,  utfittenuifsimu  Si  quammaximefpongiofum  fiftulofumq?. 
Adulteratur  iniEgypto  calce.Depreheditur  guftu.Synceruenim  facile  reioIuitur.AduI 
jo  ceratam  pungit.Calce  afperfum  reddit  odorem  uehemetcm,  Vritur  in  tefta  opertum  ne 
exultenaiias  igni  non  exilit  nitrummihilqj  gignit  aut  alit,  cum  in  falinis  herba:  gignantur, 
&’in  mari  tot  animalia,tantum  algs.Sed  maiorem  eifc  acrimonia  nitro  apparer,non  hoc 
tantum  argumento ,  fed  in  illo  quod  nitraria:  calriamenta  protinus  confumunt ,  alias  fa/ 
lubres,  oculorum^  claritati  utiles.  In  nitrarqs  non  lippiunt.  Vlcera  allata  eo  celerrime  fi/ 
nanturiibi  fa<fla,tarde.Ciet  &  fudorem  cu  oleo  perunctis,  corpusq*  emollit.  In  pane  filis 
tiice  utuntur  chaIaftrao:ad  rhaphanos  iEgyptioiteneriores  eos  facit,fed  obfonia  alba  3« 
deteriora, olera  uiridiora.In  medicina  autem  calfack,extenuat,mordet,fpiflfat,ficcat,exul/ 
cerat. Vtile  his  qu«  euocanda  fint  aut  difcutienda ,  &  lenius  mordenda  atq?  extenuanda, 
ficucin  papulis  puftuliscp.  Quidam  in  hoc  ufu  accenfum  uino  auftero  reftinguunt.atque 
js  ita  trito  in  balineis  utuntur  fine  oleo.  Sudores  nimios  inhibet  cu  arida  iride ,  adiedta  oleo 
jriridi.  Extenuat  Si  cicatrices  oculorum  Si  fcabriciasgenarum  cum  fico  illitu ,  aut  decodlu 
inpaffoad  dtmidiaspartesiltem  contra  argema  oculorum.  Vngues,decodtum  cum  pafi 
fo  in  mali  puniri  calyce  adiuuat  nitru :  Claritatem^  uifus  cum  meile  inunctum.  Prodeft; 
dentium  dolori  ex  uino,fi  cum  pipere  colluantur.Item  cum  porro  decodtu .  Nigrefcentes 
dentes  crematum  dentifricio  ad  colore  reducit.  Capitis  animalia,  Si  lendes  necat,  cum  Sa 
inia  terra  illitum  ex  oleo.  Auribus  purulentis  uino  liquatum  infunditur.  Sordes  eiuldem 
partis  erodit  ex  aceto.Sonitus  81  tinnitus  difcutit  ficcum  additum .  Vitiligines  albas  cum 
cimolia  creta ,  «quo  pondere  ex  aceto,  in  foie  illitum  emendat.Furunculos  admixtum  re/ 
lin«  extrahit, aut  cum  uua  alba  paffa,nucleis  eius  firnul  tritis.  Teftium  inflammationi  oc/ 
$0  currit: Ite  eruptionibus  pituira  in  toto  corpore, cum  axungia.  Contraqj  canis  morfus,ad/ 
dita  refina ,  initqs  cum  aceto  illinitur.Sic  Si  ferpentium  morfibus ,  phagedamts ,  Si  ulceri/ 
bus  qu«ierpunt,aut  putrefcunt,  cum  calce  ex  aceto.  Hydropicis  cum  fico  tufum  datur  il/ 
linitu  rque.  Difcutit  §i  tormina ,  fi  decodtum  bibatur  pondere  drachmae  cum  ruta  ,uei 
anetho ,-uel  cymino .  Reficit  lafsitudines  cum  oleo  ex  aceto  pemndlorum .  Et  contra 
algores  horroresque  prodeft ,  manibus  pedibufqfie  confricatis  cum  oleo.  Comprimit 
Si  pruritus  fuffuforum  felle ,  maxime  cum  aceto  datum .  Succurrit  8i  uencnis  fungorum 
ex  pofca  potum:  aut  fi  bupreftis  pafta  fit ,  ex  aqua :  uomitionesq&e  euocat . His  qui  fan/ 
guiaem  tauri  biberint  cum  lafere  datur.  In  facie  quoque  exulcerationes  fanat  cum  meile 
Si  lacie  bubuIo.Ambuftis  toftum  donec  nigrefcat  tricumq?  illinitur.  Infunditur  uentris  82 
40  renum  doloribus ,  aut  rigori  corporum ,  neruorumq*  doloribus.  Paralyfi  in  lingua  cum 
pane  imponitur.Sufpiriofis  inptifina  fumitur.Tufsim  ueterem  fanat,  flore  mixto  galba/ 
no ,  refin«  terebinthina,  pari  pondere  omnium ,  ita  ut  fab«  magnitudo  deuoretur.  Co/ 
quitur,dilutumc|$  poftea  cum  pice  liquida  forbendu  in  angina  datur.  Flos  eius  cum  oleo 
Cyprio  articulorum  doloribus  in  foie  iucundus  eft.  Regium  quoqj  morbum  in  uino  ex/ 
terminat  potum.  Et  inflationes  difcutit,  finguinis  profluuium  e  naribus  fiftit  ex  feruenti 
aqua  uapore  naribus  rapto.  Pruriginem  alumine  permixto  tollit.  Alarum  uirus  ex  aqua 
quotidiano  fotu.yicera  ex  pituita  nata  cera  permixtum:  quo  genere  neruis  quoque  pro/ 
deft.  Coeliacis  infunditur.  Perungi  ante  accefsiones  frigidas  nitro  8t  oleo  mukiprace/ 
pcre.Sic  Si  aduerfus  lepras,  lentigines.  Podagricis  in  balineis  uti  folio  nitri  prodeft; 

atrophis 


5^4  e.  PLINII  NAT  V*.  ALIS 

atrophiSjOf  ifth  oto M  is^tetanis.Sal  nitrum  fulphuriconcodtum  in  lapidem  uerritur. 

De  fpongiarum  natura.  Caput  xi 

^Pongiarum  genera  diximus  in  naturis  aquatiliu  marinorum.  Quidam  eas  ita  diftin/ 
Oguunt.  Alias  ex  his  mares  exiflimauere, tenui  fiftula  fpifsioresc£,perforbentes,82  qus 
tinguntur  in  delicqs,aIiquado  82  purpura.  Alias  fceminas, maioribus  fiflulis  ac  perpetuis. 

E  maribus  duriores  alias, quas  appellant  tragos, tenuifsimis  fiflulis  atq;  deafifsimis.Can 
didx  cura  fiunt :  e  mollifsimis  recentes  per  xflatem  tincffccE  falis  fpuma,  ad  lunam  &  prui/ 
nas  fternuntur  inuerfx,hoc  eft, qua  parte  adhxfere,ut  candorem  bibant.  Animal  effe  do 
cuimus ,  etiam  cruore  inhxrente.  Aliqui  narrant  82  auditu  regi  eas, contrahiq?  ad  fonum, 
exprimentes  abundantiam  hnmoris,necauelli  petris  pofTe, ideo  abfeindi  82  faniememii  ia 
tere. Quin  81  eas  qua:  ab  aquilone  fint  genitx,prxferunt  cxteris.Nec  ufquam  diutius  du/ 
rare  fpiritum  mediciafFirmant.Sic  82  prodeffe  corporibus, quia  noftro  fuum  roifceant,8J 
ideo  magis  recentes, magisqj  humidas:Sed  minus  in  calida  aqua  minusdp  undhs,aut  un 
diis  corporibus  impofitas.Et  fpiffas  minus  adhxrelcere.MolIilsimum  genus  earum  peni 
cilli, oculoru  tumores  leuantex  mulfo  impofitiJidem  abflergendx  lippitudini  utilifsimi, 
eosc£tenuifsimos82molIifsimosefle  oportet.  Imponuntur  Ipongi*  ipfx  epiphoris  ex 
pofca:ex  aceto  calido  ad  capitis  dolores.De  extero  recentes  difcuciunt,mo!Iiunt,  mitigat. 
Veteres  conglutinant  uulnera.  Vfus  earum  ad  abflergenda ,  fouenda,  operienda  a  fotu 
dum  aliud  imponatur.  Vlcera  quoq$  humida  8 2  fenilia  impofitx  ficcant:  Fradlurx  K  uul/ 
nera  fpongrjs  utilifsime  fouentur.Sanguis  rapitur  in  fecando,ut  curatio  perfpici  pofsit.Et  m 
ipfx  uulnerum  inflammationibus  imponuntur, nunc  ficcx,  nunc  ex  aceto  infperfx ,  nunc 
e  uino,nunc  ex  aqua  frigida.Ex  aqua  uero  ccelefti  impofit§,fedla  recentia  non  patiuntuc 
intumefcere.Imponuntur  82  integris  partibus,fed  fluctuatione  occulta  laboratibus ,  qux 
difeutienda  fit, 82  qs  qu^apoftemata  uocant, meile  decodlo  perundlis.Item  articulis  alias 
aceto  falfo  madida:, alias  e  pofca.  Si  ferueat  impetus,  ex  aqua.  Eatdem  82  callo  faifa  ma/ 
didx:  at  contra  fcorpionum  idtus  ex  aceto.  In  uulnerum  curatione  82  fuccidx  lanx  uicem 
implent, nunc  ex  uino  82  oIeo,nuncex  eadem.  Differentia  hxc,quod  lanx  emolliut,  fpon 
g ix  coercent,rapiuntc^  uitia  ulcerum.  Circumligantur  82  hydropicis  ficcx,uel  ex  aqua  te/ 
pida  pofca  ue,utcunq5  blandioribus  opus  cft,opeririuc  aut  ficcari cute.Imponucur  82  his 
morbis,quos  uaporari  oporteat, feruenti  ex  aqua  perfufx  cxpreflxcq*  inter  duas  tabulas, 
Sic  82  impofitx  ftomacho  pro  fu  nt,  82  in  febri  contra  nimios  ardores.Sed  fpleneticis  e  po 
Ica, ignibus  facris  ex  aceto,  efficaciores  qudm  aliud.  Imponi  oportet  fic,  ut  fanas  quoque 
partes  fpatiofe  operiant.Sanguinis  profluuium  fiflunt  ex  aceto, aut  frigida.  Liuotera  ab 
idlu  recentem ,  ex  aqua  faifa  calida  fxpius  mutata  tollunt ,  teftium  tumorem  doloremq; 
ex  pofca.  Ad  canum  morfus  utiliter  concife  imponuntur,  ex  aceto,  aut  frigida, aut  meile, 
abude  fubinde  humeclandx.  Africanx  cinis  cum  porri  fedliui  fucco,fanguinem  rerjden/ 
tibushauftu  falis  ex  frigida  prodeff.  Idem  riniscum  oleo  ucl  aceco  fronti  illitus, tertianas 
tollit.Priuatim  Africanx  ex  pofca  tumorem  difeutiunt.  Omniu  autem  cinis  cum  pice  cre/ 
matarum, fanguinem  fiftit  uulnerum.  Aliqui  raras  tantum  ad  hoc  cum  pice  urunt.Et  ocu 
lorum  caufa  comburuntur  in  cruda  olla  figulini  operis, plurimu  proficiente  eo  cinere  con/  4® 
tra  fcabricias  genarum  excrefcentesqs  carnes, 8C  quicquid  opus  fit  ibi  deflringere/ptffare, 
explere. Vtilius  in  eo  ufu  lauare  cinerem.  Prxftant  8C  flrigilum  uicem  linteolorumqpaffe 
diis  corporibus.  Et  contra  folem  apte  protegunt  capita .  Medici  infeitia  ad  duo  nomina 
eas  redegere,  Africanas, quarum  firmius  fit  robur, Rhodiacasq? ,  ad  fouedum  molliores. 
Nunc  autem  mollifsimx  circa  muros  Antiphelli  urbis  reperiuntur.Trogus  autor  eft,cir/ 
ca  Lyciam  penicillos  mollifsimos  nafei  in  aleo, unde  ablatx  fint  (pongix.  Polybius  fuper 
xgrum  fufpenfos  quietiores  facere  nodles.  Nunc  reuertemur  ad  marina  animalia  Si  u 
quatilia. 

C.Plinij 


5*5 


C.  PLINII  SECVNDI  NAT  VR  AL  IS  HI/ 
STORIAE  LIBER  XXXII. 


PRO  OE  AI  I  V  -M. 


Medicina  ex  aquatilibus. 

e  n  t  v  m  eft  ad  fumma  natura  exemplorum^,  per  rerum  or/ 
dinem ,  SZ  ipfum  fua  (ponte  occurrit  immenfum  potentia  oc/ 
culte  documentum,ut  prorfus  nec  aliud  ultra  quteri  debeat, nec 
[|  par  aut  fimile  pofsit  inueniri,  ip(a  fe  uincente  natura,  SZ  quidem 
numerofis  modis .  Quid  enim  ufblentius  mari  uentisue ,  SZ  tur/ 
binibus  ac  procellis ,  quo  maiore  hominum  ingenio  in  ulla  lui 
parte  adiutaeft  quam  uelisremiscpC'  Addatur  his  8C  reciproci 
mftus  inenarrabilis  uis,uerfumc£  totum  mare  in  flumen: 

De  echeneide  pifce,&  mirabili  eius  proprietate, &  torpedine,^  marino 
lepore,&  mirabilia  rubri  maris.  Caput  i 

tri Arnen  omnia  hxc  paritercjj  eode  impellentia,  unus  acparuus  admodum  pifciculus, 
J.  echeneis  appellatus, in  fe  tenet.Ruant  uenti  licet, &  feuiant  procella, imperat  furori, 
uires<%  tantas  compefcit,&  cogit  flare  nauigia:quod  non  uincula  ulla ,  non  ancora:  pon/ 
dere  irreuocabili  iadte.Infrenat  impetus ,  6Z  domat  mundi  rabiem  nullo  fuo  labore ,  non 
to  retinendo, aut  alio  modo  qudm  adhaerendo,  Hsc  tantilla  eft  fatis  contra  tot  impetus ,  ut 
uetetirenauigia.  Sed  armate  clafles  imponunt  (ibi  turrium  propugnacula ,  ut  in  mari 
quoq?  pugnetur  uelut  e  muris.Heu  uanitas  humana»  cum  roftra  illa  xte  ferroqj  ad  icftus 
armata,  femipedalis  inhibere  pofsit,  ac  tenere  deuindta  pifciculus.  Fertur  Adaaco  Marte 
tenuiflepratoriam  nauim  Antont),properatis  circumire  SZ  exhortari  fuos,donec  traflret 
in  aliam.  Ideoque  C^fariana  claflis  impetu  maiore  protinus  uenit.  Tenuit  &  noftra  me/ 
moria  Caij  principis  ab  Aftura  Antium  remigantis,ut  res  eft  etiam  aullbicalis  pifciculus. 
Siquidem  nouifsime  tum  in  urbe  reuerfus  ille  imperator, fuis  telis  cofoflus  eft. Nec  longa 
fuit  illius  morae  admiratio,ftatim  caufa  intellecta,  cu  e  tota  claffe  quinqueremis  fola  non 
proficeret,exiIientibusprotinus  qui  id  qu^rerent  circa  nauim,inuenere  adherente  guber 
50  naculo,oftenderuntqp  Caio, indignanti  hoc  fuifle  quod  fe  reuocarec,quadringetorumc£ 
remigum  obfequio  contra  fe  intercederet .  Conftabat  peculiaritermiratumquomodo 
adherens  tenuiflet,  nec  idem  polleret  in  nauigium  receptus .  Qui  tuncpofteaqjuidere, 
eum  limaci  magns  fimilem  efte  dicunt.  Nos  plurium  opiniones  pofuimus  in  natura 
aquatilium ,  cum  de  eo  diceremus .  Nec  dubitamus  idem  ualere  omnia  genera, cum  cele/ 
bri  SZ  confecrato  etiam  exemplo  apud  Gnidiam  Venerem ,  conchas  quocp  eiufdem  po/ 
tenti*  credi  necefle  fit.E  noftris  quida  latinis  remora  appellauere  eum.Mirum^,e  Gra/ 
cis  alii  lubricos  partus  atqj  procidentes  contineri  ad  maturitatem  alligato  eo(ut  diximus) 
prodiderunt:alii  fale  adferuatum  adalligathmque  grauidis  partus  foluere ,  ob  id  alio  no/ 
mine  odinofyontem  appellari.  Quocunque  modoifta  fe  habeant,  quis  ab  hoc  tenendi 
4°  nauigia  exemplo  de  ulla  potentia  natura:  atque  effedu ,  in  remediis  (ponte  tiafcentium 
rerum  dubitet  ?  Quin  8Z  fine  hoc  exemplo  per  fe  fatis  eflet  ex  eodem  mari  torpedo: 
etiam  procul  SZ  e  longinquo ,  uel  fi  hafta  uirgaue  attingatur ,  quamuis  praualidos  lacer/ 
tostorpefeere,  quamlibet  ad  curfum  ueloces  alligari  pedes .  Quod  fi  necefle  habemus 
fateri  hoc  exemplo  efle  uim  aliquam, qua:  odore  tatum  81  quadam  aura  fui  corporis  afti 
ciat  membra, quid  non  de  remediorum  omnium  momentis  fperandu  efte  Non  funt  mi/ 
nus  mira  qu*  de  lepore  marino  traduntur.  Venenum  eft  alijs  in  potu, aut  in  cibo  datus, 
alrjs  etia  uifus .  Siquidem  grauida:  fi  omnino  afpexerint  foemina  ex  eo  genere  duntaxat, 
ftatim  naufea  8Z  redundatione  ftomachi  uitium  fatentur, ac  deinde  abortum  faciunt.  Re/ 
medio  eft  mas,ob  id  induratus  fale, ut  ia  brachialibus  habeant.  Eade  res  in  mari  Si  tacita 

Bb  qui 


566  C.  PLINII  NATVRALIS 

quidem  nocet.  Vefcitur  eo  ursum  tantum  animalium  ut  no  intereat,mu!Ius  pifcis,&  tene/ 
refcit  tantum, &  ingratior  uifiorq^  fit.Homines  quibus  in  paftu  eft ,  pifcem  olent, hocpri/ 
tno  argumento  ueneficium  id  deprehenditur.  C  cetero  moriuntur  totidem  diebus ,  quot 
uixerit  lepus.Incertiq?  temporis  ueneficium  id  elTe,autor  eft  Licinius  Macer.  In  India  af/ 
firmant  non  capi  uiuentem,inuicemc£  ibi  homine  illi  pro  ueneno  effe,  ac  uel  digito  omni/ 
no  in  mari  taclum  mori.Effe  autem  ampliorem  mu!to,ficut  reliqua  animalia,  iuba  in  his 
uoluminibusqusefcnpfitadC.Casfarcm  Augufti  filium  de  Arabia,  tradit  mitulos  ter/ 
nas  heminas  capere.  Cetos  fexcentorum  pedum  longitudinis,  &  trecentorum  fexaginta 
latitudinis  in  flumen  Arabia  intrafle,pinguiq?  eius  negociatores  5 i  omnium  pifcium  adi/ 
pe  camelos  perungere  in  eo  fitu,ur  afilos  ab  his  fugent  odore.  is 

Deingenqs&manfuetudinequorundam  pifcium,&  ubiex  manu  edant, 

8C  ubi  refponfa  dantur  ex  pifcibus.  Caput  ii 

Mihi  uidentur  mira  85  qux  Ouidius  prodidit  pifcium  ingenia ,  in  eo  uoluminc  quod 
halieuticon  infcribitur.Scarum  inclufum  naflls  no  fronte  erumpere,nec  infeftis  ui/ 
minibuscaput  inferere,Ied  auerfum  caudas  idtibus  crebris  laxare  fores,  arq$  ita  rctrorfum 
erumpere.  Quem  Iucftatu  eius  fi  forte  alius  fcarus  extrinfecus  uideat,apprehefa  mordicus 
cauda  adiuuare  nixus  erumpentis.  Lupum  retecircundatum  harenas arare  cauda ,at/ 
que  ita  conditum  tranfire  rete.  Murenam  maculas  appetere  ipfas ,  confciam  teretis  ac  Iu/ 
brici  tergi,tum  multiplici  flexu  Iaxare,donec  euadat.r  olypu  hamos  appetere, brachtjsq? 
complecti  non  morfu,nec  prius  dimittere  cp  efcam  circumroferit ,  aut  harudine  Ieuatum  20 
extra  aquam.  Scit  8C  mugii  effe  in  efca  hamum ,  infldiasqs  non  ignorat:  auiditastamen 
canta  eft,  ut  cauda  uerberando  excutiat  cibos.  Minus  in  prouidendo  lupus  folertte  ha/ 
bet3fed  magnum  robur  in  poenitendo .  Nam  ut  hcefit  in  hamo ,  tumultuofo  difcurfu  la/ 
xat  nulnera, donec  excidant  infidte. Mtf  tettas  amplius  deuorant  cp  hamum, admouentqj 
dentibuslineas,  atque  ita  erodunt .  Pytheasid  tradit.  Idem  infixam  hamoinuerterefe, 
quoniam  fit  dorfo  cultellato, fpinaq^  lineam  prcefecare.  Licinius  Macer  murenas  tantum 
foeminini  fexus  effe  tradit, &  concipere  e  ferpentibus,  ut  diximus ,  ob  id  fibilo  a  pifcatori/ 
bus  tanquam  ferpentibus  euocari  55  capi:pinguefcere  lactatu, fufte  non  interimi,  cafdem 
ferula  protinus.  Animam  in  cauda  habere  certum  eft,eaq?ufta  celerrime  exanimari, at  ca 
pitis  iclu  difficulter.Nouacula  pifce  quretacfta  funt, ferrum  olent.  Durifsimum  effe  pifei/  5° 
um  conftat  qui  orchis  uocetunrotundus  eft, Si  fine  fquamis,totuscp  capite  confiat.  Mii» 
uago  quoties  cernatur  extra  aquauolitans,tempeftates  mutari, Trebius  Niger  autorefi. 
Xiphiam,id  eft, gladium, roftro  mucronato  effe, ab  hocnaucs  perfoffas  mergi  in  ocesno 
ad  locum  Mauritante  qui  Cotta  uocetur,non  procul  Lixo  flumitie.Idem  loligines 
euolare  ex  aqua  tradit, tanta  mulritudine  ut  nauigia  demergat.  E  manu  uefcuturpifcesin 
pluribus  quidem  Casfaris  uillis:fed  quae  ueteres  prodidere ,  in  ftagnis  non  pifeinis  admi/ 
rati, in  Eloro  Sicilia  caftello  non  procul  Syracufis :  item  in  Labradrj  Iouis  fonte  angui!/ 
las:  has  55  inaures  additas  gerunt.  Similiter  in  Chio  iuxta  fenum  delubrum :  in  Mefopo/ 
tam  te  quoque  fonte  Cabura,de  quo  diximus.Nam  in  Lydx  Myris  in  fonte  Apollinis, 
quem  Curium  appellat, ter  fiftula  euocati  ueniunt  ad  augurium.Diriperc  ecs  carnes  ob/  4° 
iedtas  laetum  eft  confultantibus ,  caudis  abigere  dirum.  Hierapoli  Syrte  in  lacu  Veneris 
^dituorum  uocibus  parent  uocati ,  exornati  auro  ueniunt ,  adulantes  fcalpuntur,  or3  hi/ 
antia  manibus  inferendis  probent.  In  Stabiano  Campante  ad  Herculis  petram ,  mela/ 
nuri  in  mari  panem  abiedtum  rapiunt, rjdemcp  ad  nullum  cibum, in  quo  hamus  fit,  acce/ 
dunc.  Nec  illa  in  nouilsimis  mira ,  amaros  effe  pifces  ad  Pelen  infulam ,  55  ad  Clacome/ 
nas,Contra,ad  fcopulum  Sidite  ac  Leptin  Africa  &  Euboeam  55  Dyrrhachium.Rurfus 
itafa!fos,utpofsint  falfamenta  exiftimari ,  circa  Cephaleniam  55  Ampelon  &  Paron, 

55  Deli  petras:  in  portu  eiufdem  infute,dulces.  Quam  differentiam  pabulo  conflare  non 
eft  dubium.  Apion  maximum  pifcium  effe  tradit  porcum,  quem  Lacedtemonrj  orthra/ 


HISTORIAE  LIBER  XXXII  567 

gorifcum  uocatit.Grunnsre  eum  cum  capiatur.Effe  uero  illam  natura:  accidentiam,  quod 
magis  miremur, etiam  in  locis  quibufda,appofito  occurrit  exemplo.  Siquidem  faliameta 
omnium  generum  in  Italia  Beneuenti  recentia  effici  conftat.  Pilees  marinos  in  ufu  fuiffe 
protinus  a  condita  Roma ,  autor  eft  Caffius  Hemina,cuius  uerba  de  ea  re  hic  fubqciam: 
Numa  conftituit  ut  pifces  qui  fquamofi  non  effient  ni  pollucerent  patrimonia,  commen/ 
tus  ut  conuiuia  publica  SC  priuata ,  ccensq?  ad  puluinaria  facilius  copararentur,ni  qui  ad 
poiludtum  emerent, precio  minus  parcerent, eaq?  prsemercarentur.  Quantum  apud  nos 
Indicis  margaritis  pretium  eft,  de  quibus  luo  loco  faris  diximus ,  tantum  apud  Indos  in 
curalio.Nanqj  ifta  perfuafione  gentium  conftant.Gignitur  quidem  6C  in  rubro  mari,  fed 
10  nigriustitem  in  Perfico  uocatur  Iacedaudatifsimum  in  Gallico  finu  circa  Stcechadas  infu 
las,&  in  Siculo  circa  Heliam  5C  Drepanum.Nafcitur  &  apud  Grauifcas ,  8C  ante  Neapo/ 
lin  Campaniretmaximetjj  rubesffed  molIe,&  ideo  uilifsimum  Erythris.Forma  eft  ei  fru/ 
ticis, color  uiridis.Bacc^  eius  candida  fub  aqua  ac  molles ,  exempta  confeftim  durantur 
&  rubefcunt,guafi  corna  fatiua  fpecie  at  c$  magnitudine.  Aiut  taclu  protinus  Iapidefcere, 
fi uiuat.Itaqj  occupari,euelliq?  retibus, aut  acri  ferrameto  procidi.  Haede  caufa  curalium 
uocitatuminterpretantur.Probatiisimu  quam  maxime  rubens,  8C  quam  ramofifsimum, 
necfcabrofuro.aut  lapideum,  uel  rurfus  inane ,  aut  concauum.  Autoritas  baccarum  eius 
non  minus  Indoru  uiris  quocp  preciofa  eft,cp  fceminis  noftris  uniones  Indici.  Arufpices 
eorum  uatesqj  imprimis  religiofum  id  geftamen  amoliendis  periculis  arbitratur.  Itaq?  8Z 
jo  decore  &  religione  gaudet.Prius  cp  hoc  notefeeret, Galli  gladios, fcuta, galeas  adornabat 
eo.Nunc  tanta  penuria  eft  uedibili  merce ,  ut  perquam  raro  cernatur  in  fuo  orbe.  Surculi 
infantia  adalligati, tutelam  habere  creduntur.  Godtrac^  torminum  ac  uefica:  8C  calculo/ 
rum  mala  in  puluere  igneredafti,poti<^  cum  aqua  auxiliatur.Simili  modo  ex  uino  poti, 
aut  fi  febris  fit ,  ex  aqua  fomnum  afferunt :  Ignibus  diu  repugnant.  Sed  eodem  medica/ 
mine  fepius  poto  tradunt  lienem  quocg  abfumi.Sanguinem  rerjeietibus  excreantibusue 
medentur. Cinis  eorum  mifcetur  oculorum  medicametis:Spiffat  enim  ac  refrigerat.  Vice 
ram  caua  explet.Cicatrices  extenuat.  Quod  ad  repugnatiam  rerum  attinet,  quam  Gr^ci 
antipathiam  uocant,nihiI  eft  ufquam  uenenatius  cp  in  mari paftinaca,  utpote  cum  radio 
eius  arbores  necari  dixerimus, Hanc  tamen  perfequitur  galeos.  Idem  6£  alios  quidem  p i/ 
ja  fces,fed  paftinacas  pr^ cipue,ficut  in  terra  ferpentes  muftela.Tanta  eft  auiditas  ipfius  ue/ 
neni.Percuffis  uero  ab  ea  medetur  8i  hic  quidem,fed  &  mullus  ac  lafer. 

De  his  quibus  in  terris  &  in  aquis  uidlus  eft,&  de  caft oreis  medicina, 

&  obferuationes.  '  Cap.  ur 

SPcclabilis  natura  potentia  in  his  quocp,quibus  81  in  terris  8Z  in  aqua  uidlus  eft ,  ficut 
6£  fibris,quos  caftores  uocat,8£  caftorea  teftes  eorum.  Amputari  hos  ab  ipfis  cum  ca/ 
piatur  negat  Sextius  diligetifsimus  medicince.Quinimo  paruos  effe  fubftri&oscp,  &  ad/ 
hterentes  fpinte,nec  adimi  fine  uita  animalis  poffie.  Adulterari  aut  renibus  eiufde  qui  fint 
grandes, cu  ueri  teftesparui  admodu  reperiatur.  Pneterea  ne  ueficas  quide  effe,  cum  fint 
gemina, quod  nulli  animaliu.In  his  folliculis  inueniri  liquore,  81  afferuari  fale.  Itaqj  inter 
4°  probationes  falfi  effe  folliculos  geminos  ex  uno  nexu  depedentes,quod  ipfum  corrumpi 
fraude, conficientibus  gummi  cum  fale  ammoniaco.-quoniam  ammoniaci  coloris  effe  de/ 
beant, tunicis  circudati  liquore  ueluti  mellis  cerofi,odoris  grauis,  guftu  amaro  &  acri, fria/ 
biles.Efficacifsimi  e  ponto  Galatia, mox  Africte.S  ter  nuta  meta  olfadlu  mouent.Somnu 
c5ciliat,cu  rofaceo  8£  peucedano  perundto  capite:Si  per  fe  poti  in  aquaiob  id  phreneticis 
utiles.Item  lethargicos  odoris  fuffitu  excitat.  Vuluarumcp  exanimationes  uel  fubditi,  8t 
menfes  ac  fecundas  cient,  duabus  drachmis  ex  aqua  cum  pulegio  poti.  Medentur  8Z  uer/ 
tigini, opifthotonis, tremulis, Ipafticis, neruoru  uitris,ifchiadicis,ftomachicis ,  paralyticis, 
perundris  omnibus:  Vel  triti  ad  crafsitudine  mellis  cum  (emine  uiticis ,  ex  aceto  aut  rofa/  * 
ceo.Sic  Sdcotra  comitiales  fumpti:poti  uero  cotra  inflationes,tormina,uenena.  Differen/ 

Bb  z  cia 


5^8  C.  PLINII  NATVRALIS 

tia  tantum  contra  genera  eft  mixture.  Quippe  aduerfus  fcorpionem ,  ex  uino  bibuntur: 
2duerfusphalangia  &  araneos, ex  mulfo,  ita  utuomirione  reddantur,  aut  ut  retineantur, 
cum  ruta.  Aduerfus  chalcidas,cum  myrtite.  Aduerfus  ceraften  &  prefteras ,  cum  panace, 
aut  ruta  ex  uino.  Aduerfus  reteras  ferpentes ,  cum  uino .  Dari  binas  drachmas  fatis  eft, 
eorum  qu^  adrjciantur  fingulas.  Auxiliantur  priuatim  contra  uifcum  ex  aceto .  Aduerfus 
aconitum  ex  ladle,  aut  aqua. Aducrfum  ellebot  u  album  ex  aqua  mulfa  nitrocp.  Meden/ 
tur  8C  dentibus  infufi  cum  oleo  triti  inaurem  d  cuius  parte  doleant.  Aurium  doloribus 
melius  fi  cum  mcconio.Claritatem  uifus  faciunt  cum  meile  Attico  inundi.Cohibentfin/ 
gultus  ex  aceto.  Vrina  quocp  fibri  refiftit  uenenis,  &  obid  in  antidota  additur.Adferua/ 
tur  autem  optime  in  fua  uefica,ut  aliquicxiftimant.  io 

De  teftudine,&  multorum  pifium  medicins,SC  obleruadoncs.  Cap,  iii  i 
Eminas  fimiliter  uidus  in  aquis  terraq?,&  teftudinum ,  effedus  quocg  pari  honore 
Vj”  habendi,  uei  propter  excelletis  in  ufu  precium ,  natureq?  proprietatem.  Sunt  ergo 
teftudinum  genera, terreftres,marin£, lutaria,  S£  qu^  in  dulci  aqua  uiuunt,  Has  quidam 
e  Grecis  emydas  appellant.Terreftrium  carnes  fuffuficnibus  proprie, magiciscp  artibus 
refutandis ,  8C  contra  uenena  falutares  produntur.  Plurimte  in  Africa.  Ha:  ibi  amputaro 
capite  pedibusq?  pro  antidoto  dati  dicutur:&  ex  iure  in  cibo  fumpre,  ftrumas  difcutere, 
ac  lienes  tollere :  Item  comitiales  morbos.  Sanguis  earum  claritatem  uifus  facit  ,fuffu(io/ 
nesque  oculorum  tollit.  Et  contra  ferpentium  omnium  S£  araneorum  &  fimilium ,  &  ra/ 
narum  uenena  auxiliatur,  feruato  fanguine  in  farina  pilulis  fadis ,  &  cum  opus  fit  in  uino 
datis.Felle  teftudinum  cum  Attico  meile  glaucomata  inungi  prodeft:&  fcorpionum  pia 
gs  inftillari.Tegumeti  cinis  uino  &  oleo  fubadus  pedum  rimas  ulceracp  fanat.Squame 
e  fumma  parte  dcrafie,&  in  potu  dare  uenere  cohibent.Eo  magis  hoc  mirum,  quoniam 
totius  tegumenti  farina  accendere  traditur  libidinem.  Vrinam  earum  aliter  quam  in  uefi/ 
ca  diflectarum,inueniri  pofte  non  arbitror :&  inter  ea  quoque  efic  quse  portentofa 
magi  demonftrentraduerfus  afpidum  idlus  fingulare,  efificaciore  tamen,  ut  aiunt,  cimi/ 
cibus  admixtis.  Oua  durata  illinuntur  ftrumiSj&ulceribus  frigore  autaduftionef2/ 
dis.  Sorbentur  in  ftomachi  doloribus.  Marinarum  carnes  admixta: ranarum  carnibus 
contra  falamandras  preclare  auxiliantur.Neq?  eft  teftudine  aliud  falamadra  aduerfius. 
Sanguine  alopeciarum  inanitas  &  porrigo, ommatj?  capitis  ulcera  curatur.  Inarefcere  au  /V> 
tem  eum  oportet ,  lentcq?  ablui.Inftiliatur  81  dolori  aurium  cum  lacte  mulierum.Aduer/ 
fas  comitiaies  morbos  manditur  cum  polline  frumenti.  Mifcetur  autem  fanguis heminis 
tribus  aceti,hemina  uini  addita  his,S£  cum  hordeacea  farina ,  aceto  quoq$  admixto, ut  fit 
quod  deuoretur  fab#  magnitudine,  Hsecfingula  &  matutina  Si uefperrina  dantur,  dein 
poft  aliquot  dies  ucfpcra.  Comitialibus  inftiliatur  ore  didudo ,  his  qui  modice  corripi/ 
antur .  Spafmo  cum  caftoreo  dyftere  infunditur.  Quod  fi  dentes  per  annum  colluantur 
teftudinum  fanguine,  immunes  a  dolore  fiunt.  Et  anhelitus  di(cutit,quasqueortho/ 
pnaeas  uocant :  ad  has  in  polenta  datur .  Fel  teftudinum  claritatem  oculorum  facit ,  cica/ 
trices  extenuat,tonfilIas  fedat  Si  anginas ,  Si  omnia  oris  uitia.  Priuatim  nomas  ibi :  item 
ardentium teftium. Naribus  illitum  comirialeserigit,attoIlitq6e.Idem  cum uernatione 4° 
anguium  aceto  admixto,  unice  purulentis  auribus  prodeft.Quidam  bubulum  feladmi/ 
fcent,  decodarumq?  carnium  teftudinis  fuccum ,  addita  ^que  uernatione  anguium.  Sed 
diu  in  uino  teftudinem  excoquunt.  Oculorum  quoque  uitiaomnia  fel  inundum  cum 
meile  cmendat:fuffufiones  etiam  marints  fel  cum  fiuuiatilis  (anguine  8i  ladc  mulierum. 
Capillus  inficitur  felle.Contra  (alamandras  uei  fuccum  decodum  bibiffe  fatis  eft.Teftti 
dinum  eft  tertium  genus  in  caeno  &  paludibus  uiuentium.Latitudo  his  in  dorfo  pedori 
fimi!is,nec  conuexo  incurua  calice, ingrata  uifu,Ex  hac  quocp  tame  aliqua  continguntau 
•  xilia.TresnanqueinfuccenfafarmentaconiedtE,  diuidentibusfetegumentis  rapiuntur: 
tum  euulue  carnes  earum  coquuntur  in  aqug  congio  fale  modice  additotita  decodarum, 

4  ad 


HISTORIAE  LIBER  XXXII  -  5<?5> 

ad  tertias  partes  fuccus, paralyfin  &  articularios  morbos  fentietibus  bibitur.  Detrahit  ite 
fcl  pituitas, fanguineqj  uitiatu.Siftitur  ab  eo  remedio  aluus  aquae  frigida  potu.  Ex  quar/ 
togenere  teftudinum,qua  funt  in  amnibus,diuulfarum  pingui  cum  aizoo  herba  tufo,ad 
mixto  unguento  5C  femine  lilq,anteaccefsiones  fi  perungatur  agri,  pratercapur,mox  co 
uoiuti  calidam  aquam  bibant,  quartanis  liberari  dicuntur.  Hanctcftudinem  quincadeci/ 
ma  luna  capi  oportere, ut  plus  pinguiu  repedatur.  Verum  agrum  (extadecima, luna  per/ 
ungi  tradur.Ex  eodem  genere  teftudinu  (anguis  indillatus  crebros  capitis  dolores  fedat: 
Item  ftrumas.Sut  qui  teftudinum  fanguinem  cultro  areo  fupinarum  capitibuspracifis, 
excipi  nouo  fictili  iubeant. Ignem  facrum,cuiufcucg  generis  (anguine  illini.Item  capitis  ul 
io  cera  manada,&  uerrucas.  Iidem  promittunt  teftudinu  omnium  fimo  panos  diicuti.  Et  1  i/ 
cet  incredibile  dictu  fit,aliqui  tradunt, tardius  ire  nauigia ,  teftudinis  pedem  dextrum  ue/ 
hentia.Hinc  deinde  in  morbos  digeremus  aquatilia, non  quia  ignoremus  gratiorem  ede 
uniuerficatem  animalium ,  maiorisqp  miraculi:  fed  hoc  utilius  eft,uita  contributa  habere 
remediatum  aliud  alq  profit.aliud  alibi  facilius  inueniatur. 

De  aquatilibus, remedia  in  morbos  digefta.  Et  primum  contra  uenena  K 
uenenata  animalia.  Cap.  v 

VEnenatu  mei  diximus  ubi  nafceretur.  Auxilio  eft  pifeis  aurata  in  cibo.  Vel  fi  ex  mei» 
le  fyncero  faftidium  ctuditasue  qua  fit  grauifsima  incidat:  teftudinem  circucifis  pe 
dibus  capite, cauda, decodlam, antidotum  efte,autor  eft  Pelops,  (cincumqj  Apelles.  Qui 
jo  edet  fcincuS’,  diximus :  Sapius  uero  quantum  uerieficium  menftruis  mulierum.  Contra 
omnia  ea  auxiliatur,ut  diximus,mullus.Item  contra  paftinacam  8C  fcorpiones  terreftres 
marinoscp,&  dracones, &  phalangia  illitus  fumptusfie  in  cibo.Eiufderecends  e  capite  ci/ 
nis contra  omnia  uenena, priuatim  contra  fungos.  Mala  medicamenta  inferri  negat  poP 
fe,aut  certe  nocere, ftella  marina  uulpino  fanguine  illita,&  affixa  limini  fuperiori ,  aut  da/ 
uo  areo  ianua.Draconis  marini  fcorpionumt£i<ftus,carnibus  earum  impofitis.Itetn  ara/ 
neorum  morfus  fananrur.Iu  fumma  contra  omnia  uenena,  uel  potu ,  uel  icftu ,  uel  morfu 
noxia, fuccus  earum  ex  iuredecocftarum,efficacifsimus  habetur.  Sunt  &feruatispifcibus 
medicinfjfalfamcntoruc]?  cibus  prodeft  A  ferpente  percudis, &  contra  beftiaru  idtus,  me/ 
ro  fubinde  haufto ,  ita  ut  ad  uefperam  cibus  uomitione  reddatur.  Peculiariter  a chalcide, 
jo  ceraftc,  aut  quas  fepas  uocant,  aut  elape  dipfedeue  percuftis .  Contra  fcorpiones  largius 
fumi,fed  non  euomi  falfamenta  prodeft ,  ita  ut  fitis  toleretur ,  &  imponere  eadem  plagis 
conuenit.Contra  crocodilorum  quidem  morfus  non  aliud  prafentius  habetur, Priuatim 
contra  prefteris  morfum  farda  prodeft .  Imponuntur  falfamenta  &  contra  canis  rabiofi: 
uel  fi  non  fint  ferro  ufta  plaga:, corporaque  dyfteribus  exinanita,hoc  per  fe  fufftcit.Et  co/ 
tra  draconem  marinum  ex  aceto  imponuntur.  Idem  SC  cybfi  profe<ftus,  Draco  quidem 
marinus  ad  fpina  fua,qua  ferit, uenenum  ipfe  impofitus,ueI  cerebro  toto  prodeft.Rana 
rum  marinarum  ex  uino  8C  aceto  decodlarum,  fuccus  contra  uenena  bibitur  &  contra  ra/ 
na  rubeta  uenenum, &  contra  falamandras.FIuuiatiles,  fi  carnes  edantur  iusfie  decodla/ 
rum  forbeatur  profunt,5d  contra  leporem  marinum, 8i  contra  ferpetes  fupradidtas.Con/ 
40  tra  fcorpiones  ex  uino.  Democritus  quidem  tradit,  fi  quis  extrahat  rana:  uiueri  linguam, 
nulla  alia  corporis  parte  adharenre,ipfaq^  dimifla  in  aqua,  imponat  fupra  cordis  palpita 
tionem  mulieri  dormienti, quacuq;  interrogauerit,uera'refponfuram.  Addunt  ctiamnum 
alia  magi, qua  fi  uera  funt, mulco  utiliores  uita  exiftimetur  rana  qj  leges.Nanc^  harudi/ 
ne  transfixa  natura  per  os,fi  furculusin  menftruis  defigatur  a  marito,  adufterioru  tadiu 
ficri.Carnibus  earum  uel  hamo  additis,  pracipue  purpuras  certu  eft  allici.  Iecur  rana  ge/ 
minum  ede  dicunt, obrjciq;  formicis  oportere ,  eam  partem  quam  appetant  cotra  omnia 
uenena  ede  pro  antidoto.  Sunt  qua  in  uepribus  tatum  uiuunt,ob  id  rubetarum  nomine 
ut  diximus ,  quas  Grad  phrynos  uocant,  grandifsima  eundarum, geminis  ueluti  corni/ 


570  C.  PLISII  NATYULIS 

bus  plens  ueneficiorum.Mira  de  his  certarim  traduc  autores.  Illatis  in  populum  filerium 
fieri.O  fsiculo  quod  fit  in  dextro  latere  in  aquam  feruercm  dciedo3rcfrigerari  uas3nec  po 
Ilea  feruere  nifi  exempto.Id  inueniri  obieda  rana  formicis,  carnibuscp  erofis,  Gngulain 
folium  addi.  Et  aliud  effe  in  finiftro  Iatere,quo  deiedo  feruere  uide3tur,  apocynon  uoca 
fi.Canum  impetus  eo  cohiberi ,  amorem  concitari ,  8i  iurgia  addito  in  potionem.  Vcne/ 
rem  adalligatum  ftitnuIare.Rurfusa  dextro  latere  refrigerari  feruentia.  Hoc &  quarta/ 
nas  fanari  adalligato in  pellicula  agnina  recenti,  aliasqiie  febres.  Amorem  inhiberi  eo. 
Item  ex  his  ranis  lien  contra  uenena ,  qus  fiant  ex  ipfis,auxiIiatur.Cor  uero  etiam  effica/ 
cius  eft.CoIuber  eft  in  aqua  uiucns,  huiusadipem  Si  fel  habetes  qui  crocodilos uenetur, 
inire  adiuuari  produntur ,  nihil  contra  belua  audente.  Efficacius  etiamnum  fi  herba  po/ 1* 
tamogtton  mifceatur.  Cancri  fluuiatiles  triti  potiqj  ex  aqua  recetes,  leu  cinere  adferuato, 
contra  uenena  omnia  profunt,priuatim  contra  fcorpionum  id  us  cum  la  de  afiainorucl  fi 
non  fit, caprino  uel  quocunque.  Addi  Si  uinum  oportet.  Necant  cos  triti  cum  ccrmo  ad/ 
moti.  Eadem  uts  contra  uenenatorum  omnium  morfus,  priuatim  fcyta!en3&  angues,  & 
contra  leporem  marinum,ac  ranam  rubetam.  Cinis  eoru  feruatus  prodeft  pauore  potus 
•  periclitatibus  ex  canis  rabiofi  morfibus,Quida  adqriunt  getianara,&  dant  in  uino.Nam 
fi  iam  pauor  occupauerit,paftillos  uino  fubados  deuorandos  ita  prscipiunt.  Decem  ue/ 
ro  cancris  cum  ocimi  manipulo  adalligatis ,  omnes  qui  ibi  fint  fcorpiones  ad  eum  locum 
coituros  magi  dicunt:& cum  ocimo  ipfoscineremue  eorum  percuffis  imponut.  Minus  in 
omnibus  his  marini  profunt,  ut  Thrafillus  autot  eft.  Nihil  aute  «que  aduerfari  ferpenti  *» 
bus  cp  cacros,fuesc^  percullas  hoc  pabulo  fibi  mederi.Cu  fol  fit  in  cacro3torqueri  ferpen 
tes.  Idibus  (corpionu  Si  carnes  fluuiatilium  cochlearia  refiftut  crud«  uel  cod«,  Quidam 
ob  id  falfas  quoq?  adferuant: Imponut  Si  ipfis  plagis.  Coracini  pifces  Nilo  quidem  pecu 
liares  funtrfed  rios  h«c  omnibus  terris  demonftramus.Carnes  eoru  aduerfus  fcorpiones 
ualent  impoficae.Inter  uenena  funt  pifciu  porci  marini  Ipin«  in  dorfo,cruciatu  magno  Is/ 
forum,  remedio  eft  Iimus  ex  reliquo  pifciu  eorum  corpore.  Canis  rabidi  morfu  potu  ex/ 
pauefcentibus  facie  perungunt  adipe  uituli  marini.  Efficacius  fi  medulla  hyena:  k  oleum 
e  Icntifco  Si  cera  miiceatur.Murenas  morfus  iplaru  capitis  cinere  fanatur, Et  paffinaca  co/ 
tra  fuum  idu  remedio  cft,cinere  fuo  ex  aceto  i llito,uel  alterius.Cibi  caufa  extrahi  debet  e 
dorfo  eius  quicquid  fimile  eft  crbcojcaputq?  totu.Et  hanc  aute  Si  omnia  teftacea  modice  jo, 
collui  in  cibis, quia  faporis  gratia  perit.  E  lepore  marino  ueneficiu  reftingunt  poti  bippo/ 
campi. Contra  dorycniu  echini  maxime  profunt.Ec  qs  qui  fuccu  carpathi  biberint3pr«ci/ 
pue  eius  iure  fumpto.Et  cancri  marini  decodi  ius  contra  dorycnium  efficax  habetur. 

De oftreis  &  purpuris, alga, &  eorum  remedia.  Caput  vi 

PEcuIiariter  uero  cotra  leporis  marini  uenena  Si  oftrea  aduerfantur.Idem  uidetur,ncc 
poteft  uideri  fatis  didu  effe  de  his3cum  palma  melarum  diu  iam  tribuatur  iilis.Gau/ 
dent  dulcibus  aquis ,  Si  ubi  plurimi  influunt  amnes ,  ideo  pelagia  parua  8i  rara  funt.  Gi/ 
gnuntur  tamen  in  petrofis,carentibusqp  aquarum  dulcium  aduentu,  ficut  circa  Grynium 
Si  Myrinam.  Grandelcunt  fideris  quidem  ratione  maxime,  ut  in  natura  aquatilium  di/ 
ximus:fed  priuatim  circa  initiaxftatis  multo  lade  praegnantia ,  atque  ubi  fol  penetret  in  40 
uada.Hsc  uidetar  caufa  quare  minora  in  alqs  locis  reperiantur.  Opaciras  enim  prohibet 
incrementum ,  Si  triftitia  minus  appetunt  cibos.  Variant  coloribus,  ruffa in Hifpania, 
fufea  iri  IlIyrico3nigra  &  carne  Si  tefta  Circeqs.Pr«cipua  uero  habentur, in  quacuno;  gen 
te  fpiffa,nec  faliua  fua  lubrica, crafsitudine  potius  fpedanda  quam  latitudine.  Neqj  in  Iu/ 
to  capta, neque  in  harenofis ,  fed  folido  uado ,  Ipondylo  breui  atque  non  carnofo3nec  fi/ 
bris  laciniofo,ac  tota  in  aluo.  Addunt peritiores  notam,  ambiente  purpureo  crine  fibras, 
e6que  argumento  generofa  interpretantur  calliblephara  appellantes.  Gaudent &pere/ 
grinatione,  transferri^  in  ignotas  aquas,  Sic  Bmdifina  in  Auerno  compafta  Si  fuum  re/ 

cinere 


HISTORIAE  LIBER  XXXII  5?I 

tfoere  faecum, &  a  Lucrino  adoptare  credutur.  Hscc  fint  did:a  de  corporc.Dicemus  Si  de 
nationibus,ne  fraudentur  gloria  faa  litcora,  fed  dicemus  aliena  lingua,  quarcp  peritifsima 
huius  celura:  in  noftro  asuo  fuit.Sunt  ergo  Mutiani  uerba  quas  fubrjciamrGyzicena  ma/ 
aora  Lucrinis,duIciora  Britannicis,fuauiora  Edulis, acriora  Lcpticis,  pleniora  Lucenfibus, 
ficdora  Coryph  antcnis,tencriora  Iftricis,cadidiora  Circeienfibus.Scd  his  nc<q?  dulciora» 
neqj  teneriora  eflfe  ulla  copcrtum  eft.In  Indico  mari  Alexandri  rerum  aurores  pedalia  in/ 
ueciri  prodidere.  Necnon  inter  nos  nepotis  cuiufdam  nomendator  tricfecna  appeliauit; 
tanta;  amplitudinis  inteliigi  cupies, ut  ter  mordenda  effenr.  Dos  coru  in  medicina  hoc  in 
loco  tota  dicetur.  Stomachu  unice  reficiant.Faftidr)S  medetur.  Addiditqj  luxuria  frigus 
10  obrutis  niue/umma  montiu  &  maris  ima  mifcens.Molliunt  aluum  leniter.  Eadem  cocta 
cum  mulfojtcnafmo  qui  fine  exulceratione  fit, liberae.  Veficaru  ulcera  quocp  repurgat.  In 
conchis fuis  uti  claufa  uencrint,mire  diftillationibus profunt.  Tefta;  oftreoru cinis  uuara 
fedat,&tonfiilasadmixto  melle.Eodetn  modo  parotidas, panos,  mamamm<fp  duricias, 
capitum  ulcera  ex  aqua, cutemq?  mulierum  extendit.Infp.ergitur  8C  ambuftis.Ec  dentifri/ 
eio  placet.Pruritibus  quocp  &  eruptionibus  pituita  cx  aceto  medetur.Cruda;  fi  cudatur» 
ftrumas  fanat  Si  perniones  pedu.Purpurse  quocp  cotra  uenena  profunt.  Et  algam  maris 
theriacen  efife,Nicander  traait.Plura  eius  gcnera,uti  diximus.Logo  folio  Si  latiore, rubeti 
te,aliaue  crifpo.Laudatifsima  quas  in  Creta  infula  iuxta  terram  in  petris  nafeitur:  tingerv 
dis  etiam  lanis  ita  colorem  alligans, ut  elui  poftea  non  pofsit.E  uino  iabet  eam  dari, 
jo  Ad  alopedas,&capillos,S£ocuIoru,&auriu,&dentiu,& faciei  uitia.  Cap.  vir 

ALopectas  replet  hippocampinus  cinis  nitro  8i  adipe  fuillo  mixtus ,  aut  fyncerus  ex 
aceto.Prasparat  cutem  fepiarum  cruftas  farina  medicamentis.Cutem  replet &  tru 
ris  marini  ciniscum  oleo.  Item  echini  cum  carnibus  fuis  cremati . Fel  fcorpionis  mari/ 
di.  Ranarum  quoque  trium ,  fi  uiuaz  in  olla  concrementur ,  cinis  cum  melie.  Melius  cum 
pice  liquida.Capillum  denigrant  fanguifugae,quas  in  nigro  uino  diebus  l  x  camputrue/ 
te.  Alp  in  aceti  (extarqs  duobus  fanguifugarum  fextarium  in  uafe  plumbeo  iubent  putre/ 
fcere  totidem  diebus,mox  illiniin  fole.  Sornatius  tatam  uim  habere  tradir,  ut  nifi  oleum 
ore  contineant  qui  tingunt,dentes  quoque  eorum  denigrare  dicat.Capitis  ulceribus, mu/ 
ricam  uel  purpurarum  teftje  cinis,cum  meile  utiliter  illinitur,conchyIioru(uel  fi  non  uran/ 
jo  tur)farina  ex  aqua  doloribus.Caftoreum  cum  peucedano  &  rofaceo.  Omnium  pifeiura 
fluuiatilium  marinorumqj  adeps  liquefactus  oleo  admixto  meile,oculorum,c!aritacipla 
rimum  confert.Item  caftoreum  cum  melle.Callionymi  fel  cicatrices  fanat,  &  carnes  ocu/ 
loram  foperuacuas  cofumit.Nulli  hoc  pifeium  copiofius,  ut  exiftimautt  Menander  quo/ 
que  in  comcedqs.Idem  pifeis  Si  uranofeopos  uocatur  ab  oculo  quem  in  capite  habet.  Ee 
coracini  fel  excitat  uifum.Et  marini  fcorpionis  ruffi  cum  oleo  uetere  aut  meile  Attico  inct t 
pientes  fufifufiones  difeutit:  inungi  ter  oportet  intermiflis  diebus.  Eadem  ratio  albugines 
oculorum  tollit.  Mullorum  cibo  aciem  oculorum  hebetari  tradunt.  Lepus  marinus  ipfe 
quidem  uenenatus  eft,Ied  cinis  eius  in  palpebris  pilos  inutiles  euulfos  cohibet.Et  ad  hunc 
ufum  utiiifsimi  minimi.  Item  pectunculi  falfi  triti  cum  cedria.  Ranas  quas  diopetes.  Si 
4°  calamitas  uocant,  (anguis  earum  cum  lachryma  uitis  fi  euulfopilo  palpebris  illinatur. 
Oculorum  tumorem  ruboremqfie  fepix  cortex  cum  lacte  mulieris  illitus  fedat ,  8i  per  fe 
fcabricias  emendat.  Inuertunt  itaque  genas  id  agentes,  Si  medicamentum  auferunt  poft 
paulum, rofaccoc^  inungunt, Si  pane  impofito  mitigant  nodte.Eadem  cortice  Si  nydtalo/ 
pes  curantur  in  farina  trita  Si  ex  aceto  illita.Extrahit  Si  fquamas  eius  cinis.Cicatrices  ocu/ 
lorum  cum  meile  Ianat,pterygia  cum  fale  Si  cadmia  fingulis  dracbmis.Emedat  Si  albugi 
nes  oculorum  iumentoru.  Adqciut  &  ofsiculis  eius  genas  fi  teratur  fanari.Echini  ex  aceta 
epinydtidas  tollut.Eunde  comburi  cu  uiperinis  pellibus  raniscp,  Si  cinere  afpergi  potioni 
iubent  magi, claritate  uifus  promittetesjchthyocolla  appellatur  pifcis,cui  glutinofuro  eft 

Bb  4  corius* 


57*  C.  PLINII  HATVRAtI! 

coriu,idem^  nome  glutino  eius.Hoc  epinydlidas  tollit.  Quida  cx  uetre  no  cx  corio  fieri 
dicut  ichthyocolla,ut  glutinum  taurinum.Laudatur  Potica  candicas  8t  cares  uenis  (qua/ 
mis<^,SJ  qug  celerrime  liquefcit.Madefcere  autem  debet  concifa  in  aqua, aut  aceto  node 
ac  dic.  Mox  tudi  marinis  lapidibus,  ut  facilius  liqucfcat.  Vtilem  eam  in  capitis  doloribus 
affirmant, &  tetanothris.  Rame  dexter  oculus  dextro, finiftro  Iatuus  fufpenfi  e  collo  nati/ 
ui  coloris  panno, lippitudines  fanant.Quod  fi  per  coitum  raax  eruatur,  albuginem  quo/ 
que,alligad  Gtnilitcr  in  putamine  oui.  Reliqua:  carnes  impoGta:  fugillationem  rapiur.t. 
Cancri  etiam  oculos  adalligatos  collo, mederi  lippitudini  dicunt.Eft  parua  rana  in  haru/ 
dinetis  St  herbis  maxime  uiuens,muta  ac  fine  uoce,uiridis,(i  forte  hauriatur ,  uentresbou 
di ftendens.*huius  corporis  humorem  fpecillis  derafum  claritatem  oculis  inundis  narrati:  i» 
afferre, iplasqj  carnes  doloribus  oculorum  fupcrponunr.  Ranas  etiam  quindecim  conic/ 
dias  in  fidili  nouo  iuncis  configant  quidam ,  fuccum  earum,  qui  ita  effluxerit,  adroifccnt 
lachrymx,  qua  ex  alba  uite  emanat ,  atq?  ita  palpebras  emendant  inutilibus  pilis  exem/ 
ptis,acuinftillantes  huc  fuccum  in  ueftigia  euulforum.  Meges  pfilothrum  palpebrarum 
faciebat  in  aceto  enecans  putrefeentes,  #huc  utebatur  multis  uarqsq^  per  aquationes 
autumni  nafcentibus.Idem  prsftare  fanguifugarum  cinis  ex  aceto  illitus  putatur .  Com/ 
buri  eas  oportet  in  nouo  uale.Idem  ncnice  iecur  ficcatum  pondere  x.m  i.cum  oleo  cedri/ 
no perunclis pilis  ix  menfibus.Auribus utilifsimu bati  pileis fel recens,  fed dt inueteratu 
uino.lccm  banchi,quem  quidam  myxona  uocat.Item  callionymi  cum  rofaceo  infufum. 
Vel  caftoreum  cum  papaueris  fucco.  Vocant  St  in  mari  pediculos ,  eosque  tritos  inftiilari » 
ex  aceto  auribus  iubent.  Et  per  fe  conchylio  infecta  lana  magnopere  prodeft.  Quidam 
aceto  St  nitro  madefaciunt.  Suntq?  qui  praxipue  contra  omnia  aurium  uitia  laudent  gari 
excelletis  fociorum  cyathum,  mellis  dimidio  amplius, aceti  cyathum  in  calice  nouo  lenta 
pruna  decoquere.fubinde  (puma  pennis  deterfa,#  poffcp  defierit  fpumare,tepidu  infun 
dere.Si  tumeant  aures, coriandri  fucco  prius  mitigandas  rjdem  pnecipiut.  Ranaru  adeps 
inftillatus ,  ftatim  dolores  tollit.  Cancrorum  fluuiatilium  fuccus  cum  farina  hordeacea 
aurium  uulneribus  efficacifsime  prodeft.Parotides  muricum  ieftx  cinere  cu  meile, uel  con 
chyliorum  ex  mulfo  curantur.Dentium  dolores  fedanturofsibus  draconis  marini  fcarifi/ 
catis  gingiuis.Cerebro  canicul*  in  oleo  decodto  adferuatoc^ut  cx  eo  dentes  femel  anno 
colluantur. Paftinacas  quoque  radio  fcarificare  gingiuas,#  in  dolore  utililsimum.Conte/  J? 
ritur  is,#  cum  elleboro  albo  illitus, dentes  fine  uexationeextrahit.Salfamentorum  edam 
fidi  ili  uafe  combuftorum  cinis,addita  farina  marmoris  inter  remedia  eft.  Et  cybia  uetera 
eluta  in  nouo  uafe, deinde  trita  profunt  doloribus.iEque  prodeffe  dicutur  omnium  falfa/ 
mentorum  fpins  combufts  mt££s^#iilit:e.Decoquuntur#  ramefingutainaceti  hemi 
nis,ut  dentes  ita  colluantur ,  contineaturque  in  ore  fuccus.  Si  faftidium  obffarct,  fufpen/ 
debat  pedibus  pofterioribus  eas  Saluffius  Dionyfius,  ut  ex  ore  uirus  deflueret  in acetu 
feruens,idcp  e  pluribus  ranis.Fortioribus  ftomachis  ex  iure  ededas  dabat.  Maxillares^ 
ita  fanari  detes  pr?cipue  putant, mobiles  uero  fupradido  aceto  ftabiliri.Ad  hoc  quidam 
ranarum  corpora  binarum  pracifis  pedibus  in  uini  hemina  macerat,#  ita  collui  dentes  la 
bantes  iubent.Aliqui  totas  adalligant  maxillis.  Alii  denas  in  aceti  fextarijs  tribus  decoxe/  40 
re  ad  tertias  partes, ut  mobiles  dentium  ftabilirent.  Necnon  xxxvi  ranaru  corda  in  olei 
deteris  lextario  fub  atreo  tefto  difcoxere,ut  infunderent  per  aurem  dolentis  maxilta.AIij 
iecur  rans  decoclum  St  tritum  cum  meile  impofuere  detibus.Omnia  fupraferiptaex  ma 
rina  rana  efficaciora.  Sicariofi  #  foetidi  funt,centum  in  furno  arefieri  per  nodem  preeri' 
piunt.PofVea  tantumdem  falis  addi  atque  fricari.Enhydris  uocatur  a  Cnecis  coluber  ia 
aquis  uiuens.Huius  quatuor  dentiu  fuperioribus  in  dolore  fuperioru  gingiuas  fcarificat, 
inferiorum  inferioribus.  Aliqui  canino  tantum  earum  contenti  funt.  Vtuntur  St  cacrorura 
cinere,nam  muricu  cinis  detifririum  eft*Lichcnas  St  lepras  tollit  adeps  uituli  marini.  Mu/ 
i  '  renarum 


HISTORIAE  LIBER  XXXJI  575 

retiarum  cinis  cum  mellis  obolis  ternis, iecur  paRinaoe  in  oleo  deccdum.Hippocampi  Si 
delphini  cinis  ex  aqua  illitus.Exulcerationem  fequi  debet  curario,qu£  perducit  ad  cicatri/ 
cem.  Quidam  delphini  iecur  in  fidili  torrent, donec  pinguitudo  fimilitudine  olei  fluat,  ac 
perungut.Muricum  ucl  conchyliorum  teRte  cinis  maculas  in  facie  mulierum  purgat  cum 
meile  illitus, cutemqp  eruga^extenditejp  feptenis  diebus  illitas ,  ita  ut  oclauo  cadido  ouo> 
rumfoueantur.Muricum  generis  funt  qux  uocant  Grtsci  colycia,alrj  corythia, turbinata 
mque,fed  minora  mu!to,emcaciora  etiam  Si  oris  halitum  cuRodientia.  Ichthyocolla  eru/ 
gat  cutem, extenditq,  in  aqua  decoda  horis  quatuor,  dein  contufa,colIuta,&  fubadaad 
liquorem  ufque  mellis .  Ita  prteparata  in  uafe  nouo  conditur, Si  in  ufu  quatuor  drachmis 
io  eius,  bln$  fu!phuris,Se  anchufe  totidem, odio  fpums  argentea  addutur,afpcrfacjp  aqua 
teruntur  una.Sic  illita  facies  poR  quatuor  horas  abluitur.  Medetur  5c  lentigini  eseterisq^ 
uitrjscx  ofsibus  fepiarum  cinis.Iaem  Si  carnes  excrefcentes  tollit  St  h umida  ulcera» 
Promi&uae  medicina  Cap.  vm 

PSoras  tollit  rana  decoda  in  heminis  quinque  aqu^  marinx.  Excoqui  debet ,  donec 
fitcrafsitudo  melIis.Fit  in  mari  Si  halcyoneum  appellatum, ex  nidis ,  ut  aliqui  exiRi/ 
mant, halcyonum  Si  calycum, ut  alrj,e  fordibus  (pumarum  craffefcentibus ,  ali)  e  limo  uel 
quadam  maris  lanugine.  Quatuor  eius  genera.-cinereum  fpiflum ,  odoris  afperi:  alterum 
molle  lentus, odore  fere  algs:terrium  candidioris  uermiculuquartum  pumiccfius,  fpon/ 
gfecp  putri  fimile ,  pene  purpureum.Quod  optimum, id  Si  milefium  uocatur.  Quo  can/ 
io  didius autem ,  hoc  minus  probabile  eR.  Vis  eorum,  ut  exulcerent ,  purgent.  VfustoRis 
2t  fine  oleo  mire  lepras, lichenas,  lentigines  tollunt  cum  Iupino,&  fulphuris  duobus  obo/ 
lis.Halcyoneo  utuntur  81  ad  oculoru  cicatrices.  Andreas  ad  lepras  cancri  cinere  cum  cieo 
ufus  eR.  Attalus  thynni  recentioris  adipe  ad  ulcera.  Murenarum  muria  Si  capitum  cinis 
cum  meile  fanat  Rrumas.  Pungi  pifeis  eius  qui  rana  in  mari  appellatur ,  ofsiculo  de  caur 
da5ita  ut  non  uulneret,prodeR.Id  faciendum  quotidie,  donec  percurentur.  Eadem  uis  Si 
paRinaca: radio, 8depore  marino  impofito,ita  ut  celeriter  remoueantur:Echini  teRiscon 
tufis  Si  ex  aceto  illitis.  Item  fcolopendrs  marinas  e  meile:  cancro  fluuiatili  contrito  uel 
combuRo  ex  meile.  Mirifice  profunt  Si  fepfe  oflfa  cum  axungia  uetere  cotufa  Si  illita.  Sic 
8i  ad  parotidas  utuntur,8£  fcari  pifeis  marini  iocineribus .  Quin  Si  teRis  cadi  falfaroentar 
jo  ri)  tufis  cum  axungia  uetere,  muricumque  cinere  ex  oleo  ad  parotidas  Rrumascp.  Rigor 
ceruicismollitur  cum  marinis,  qui  pediculi  uocantur,  drachma  pota.  Cafloreo  poto  cum 
pipere  ex  mulfo  mixto  ranis  decodis  ex  oleo  Si  fale ,  ut  forbeatur  fuccus.  Sic  Si  opiRho/ 
teno  medentur,tetano,(paRicis  uero  pipere  adiedo.  Anginas  menarum  falfarum  ex  ca/ 
pitibus cinis  ex  meile  illitus  abolet, ranarum  decodarum  ex  aceto  fuccus-.hie  Si  cotra  ton/ 
filias  prodeR.Cancri  fluuiariies  triti  finguli  in  heminam  aqua:  anginis  medentur  gargari 
£2ti,aut  e  uino,aut  calida  aqua  peti.  Vu«  medetur  garum  cochlearibus  fubditu.Vocem 
filuri  recentesjfalfiue  in  cibo  fumpti  adiuuant.  Vomitiones  mulli  inueterati  tritique  in  po/ 
tione  concitant.  Sufpiriofis  caRoreumcum  ammoniaciexiguaportioneexaceto  mulfo 
ieiunis  utilifsime  potat.  Eade  potio  fpafmos  Romachi  fedat  ex  aceto  mulio  calido.  Tufi 
40  fim  fanare  dicuntur  pifeium  modo  e  iure  decoda  in  patinis  ran«.  Sufpenfie  autem  pedi 
bus,cum  diRillauerit  in  patinam  ialiua  earum ,  exenterari  iubentur,  abiedisqp  interaneis 
condiri.  ER  rana  parua  arborem  fcandens,  81  ex  ea  uociferans.  In  huius  os  fi  quis  expuat 
ipfamep  dimittat,tufli!sberari  dicitur.Prtecipiunt  Si  cochlea  crudte  carnem  tritam  bibere 
ex  aqua  caiidain  tufli  cruenta. 

Ad  iocineris  uitia  Iaterumq?,ad  Romachi,  alui,  Si  a  Ii*  promifeu^  medicina.  Cap.  1  x 

IOcmeris  doloribus  icorpio  marinus  in  uino  necatur, ut  deinde  bibatur .  Cochs  longa: 

camcs  ex  mulfo  potf  cu  aqua  pari  modo, aut  fi  febres  fint  ex  aqua  mulia.Lateris  dola 
res  leniut  hippocapi  toRi  fumpti,tetheaq?  fimiles  oflref  in  cibo  fumptf rifchiadicoru  mu 
tia  liluriciyRcre  infufa.Dantur  aute  conchas  ternis  obolis  diluta:  in  uini  fextartjs  duobus 

pec 


574  £#  PLINII  N  A  TVRALIS 

per  dies  quindecim.  Aluu  emollit  filurus  e  iure,&  torpedo  in  cibo.  Et  olus  marinufimile 
fatiuo,ftomacho  inimicum ,  aluum  facillime  purgat.  Sed  propter  acrimoniam  cu  pingui 
carne  coquitur.Et  omniu  pifcium  ius.Idem  5L  urinas  ciet  e  uino  maxime.  Optimu  efcor/ 
pionibus  8t  iulide,&  faxatilibus,nec  uirus  refipieribus.  Coqui  debent  cum  anetho,  apio, 
coriandro, porro,  additis  oleo  &  fale.  Purgant  &  cybia  uetera ,  priuarimq?  cruditates ,  pi/ 
tuitas  bilemcj?  trahunt.Purgat  81  myaces,quorum  natura  tota  in  hoc  loco  dicetur.  Acer/ 
uantur  muricum  modo,uiuunt<fj?  in  algofis,gratifsimi  autumno,  8i  ubi  multa  dulcis  aqua 
mifcetur  mari,ob  id  in  iEgypto  laudatifsimi. Procedente  hyeme,amaritudincm  trahunt, 
eoloremcj?  rubrum.  Horum  ius  traditur  aluu  8£  ueficas  exinanire,  interanea  diffringere, 
omnia  adaperire, renes  purgare, fanguine  adipemcp  minuere:  itac^  utilifsimi  funt  hydro/  io 
picis,  mulierum  purgationibus,  morbo  regio, articulari,  inflationibus.Item  prodeffe  felli 
pituitaeq^'puImonis,iocineris,fplenis  uitrjs,rheumarifmis.  Fauces  tantu  uexant,  uocemqj 
obtundunt. Vlcera  qu£  ferpant,aut  fint  purgada,fanant.Item  carcinomata.  Cremati  aut 
ut  murices  8t  morfus  canum  hominumcjj  cum  meile, lepras, lentigines.  Ciniseorupotus 
emendat  caligines,gingiuarum  8C  detiutn  uitia,eruptiones  pituita,  81  contra  dorycnium 
aut  opocarpathon  antidoti  uicem  obtinent .  Degenerant  in  duas  fpecies,  in  mitulos, qui 
falem  uiruscp  reGpiunt:My(cas,qurr  rot  (aditate  differunt,  minores  aliquanto  atqj  hirt*, 
tenuioribus  teflis,  carne  duriores.  Mituli  quoq*  ut  murices  cinere  caufticam  uim  habent. 

8£  ad  lepras  lenrigines,maculas.Lauantur  quoq?  plumbi  modo  ad  genaru  crafsitudines, 

8t  oculoru  albugines, caliginesq?, atque  in  alrjs  partibus  fordida  ulcera, capitissfj?  puftulas.  » 
Carnes  uero  eorum  ad  canis  morfus  imponuntur.  Et  pelorides  emolliunt  aluum.  Item 
caff  orea  ex  aqua  mulfa  drachmis  binis.  Qui  uehementius  uolunt  uti,  addunt  cucumeris 
fatiui  radicis  ficos  drachmam,&  aphtonitri  duas.  Tetheae  torminibus  &  inflationibusoc 
currunt :  inueniuntur  hx  in  folqs  mannis  fugentes ,  fungorum  uerius  generis  cp  pifcium, 
Eeedem  8t  tenafmum  diffoluut,renum<^  uitia.  Nafcitur  8C  in  mari  abfinthiu  quod  aliqui 
feriphum  uocant, circa  Tapofirin  maxime  iEgypti,  exilius  terreftri.  Aluu  foluit,^  noxijs 
animalibus  inteftina  libcrat.Soluut  8Z  fepias.In  cibo  dantur  cu  oIeo,&  fale,8£  farina  deco 
Mente  falfecu  felle  taurino  illitic  umbilico,a!uu  fbluunt.Ius  pifciu  in  patina  coftoru 
cum  laducis  tenafmum  difcutit.Cancri  fluuiatiles  triti  ex  aqua  poti, aluu  fiftunt,  urinam 
cient,inuinoaluu.Adeptis  brachijscalculospellunttribus  obolis  cu  myrrha  triti, (inguiis  jo 
eorum  drachmis.  Ileos  &  inflationes  caftoreum  cum  dauci  femine  8L  petrofeiiniquatum 
ternis  digitis  fumat?, ex  mulfi  calidi  cyathis  quatuor:  Tormina  uero  cu  aceto  uino  mixto. 
Erythini  in  cibo  fumpti  fiftunt  aluum.  Dyfentericis  medetur  ranx  cu  fcilladecodsritaut 
paftilli  fiant:  Felfiue  cor  eatu  cu  meile  tritu, ut  tradit  Niceratus.  Morbo  regio  falfamen/ 
tum  cu  pipere, ita  ut  reliqua  carne  abftincatur.Lieni  medetur  folea  pifcis  impofitus:  Item 
torpedo:  Item  rhombus  uiuus,  dein  remittiturin  mare.  Scorpius  marinus  necatus  in  ui/ 
no,  uefic^  uitia  8C  calculos  fanat.  Lapis  qui  inuenitur  in  fcorpionis  marini  cauda  pondere 
oboli  potus.  Enhydridis  iecnr :  Bienniorum  cinis  cum  ruta,  Inueniuntur  &  in  banchi  pi/ 
fcis  capiteceu  lapilli.  Hi  poti  cx  aqua  calculofis  prxdare  medentur.  Aiuntq?  81  urticam 
tnarinam  in  uino  potam  prodeffe.  Item  pulmonem  marinum  decodum  inaqua.Oua  4« 
fep ix  urinam  mouent,  renumque  pituitas  extrahunt.  Rupta  conuulfa  cancri  fluuiatiles 
triti  in  afinino  lade  maxime  fanant:  Echini  uero  cum  fpinis  fuis  contufi  e  uino  poti  cal/ 
culos.  Modus  fingulis  hemina  bibitur  donec  profit,&  alias  in  cibis  ad  hoc  proficiunt, 
Purgatur  uefica  81  pedinum  cibo .  Ex  his  mares  airj  donacas,aIfj  aulos  uocant,  fceminas 
onychas. Vrina  mares  mouent.DuIciores  fceminm  funt  &  unicolores.  Sepix  quoq?  oua 
urinam  mouent, renes  purgant.Emerocete  lepus  illinitur  tritus  cum  meile:  Iecur  quoque 
aquatici  coIubri:Item  hydri  tritum  potumqp  calculofis  prodeft.  Ifchiadicos  autem  liberat 
faifamenta  ex  filuro  infufa  clyftere,  cuacuata  prius  aluo .  Sed  (edis  attritus  cinis  e  capite 
mugilum  mullorum^.  Comburuntur  autem  in  fidili  uafe.Iiiini  cum  meile  debent. Item 


H  I  S  T  O  R  I  AE  LIBER  XXXII  575 

capitis  menarum  cinis  ad  rhagadas,#  ad  condylomata  utilis, ficut  pelamidum  (alfaru  ca/ 
pitu  cinis,uel  cybiorum  cum  meile.  Torpedo  appofi  ta  procidentis  interanei  morbum  ibi 
coercet. Cancrorum  fluuiatilium  cinis  exoleo#ccra,rimas  in  eadem  parte  cmedac.  Irem 
&  marini  cancri  polline.Panos  (aliamenta  coracini  difcutiunt :  Scitena:  interanea  #  fqua^ 
m£Combu(te:Scorpio  in  uino  decoctus, ita  ut  foueatur  ex  illo.  At  echinorum  tefte  con/ 
tiife  #  aqua  illita,  incipientibuspanisrefiftunt.  Muricum  ucl  purpurarum  cinisutroque 
modo,fiue  difcutere  opus  fit  incipicntcs,fiueconcod:os  emittere.  Quidam  ita  componut 
medicamentum, certe  #  thuris  drachmas  xx.fpumac  argenti  xL.cineris  muricum  x.oIci 
ucteris  heminam. Profunt  per  fe  falfamenta  codta.Cancri  fluuiatiles  triti  ueredorum  pu/ 
10  ftulas  difcutiunt.Cinis  ex  capite  menaru.Item  carnes  decocte  #  impofitte.Similiter  per/ 
cx  falfie  e  capite  cinis  meile  addito.Pelamidum  capitis  cinis,aut  fquatinte  pifeis  cutis  com.f 
bafta.H xc  eft  qua  diximus  lignum  poliri, quia  #  e  mari  fabriles  ufus  excunt.Profunt  # 
fmarides  illtte.Item  muricum  ucl  purpurarum  telte  cinis  cum  meile.  Efficacius  cremata/ 
rum  cum  carnibus  fuis.  Carbunculos  uerendorum  priuatim  falfamenta  codta  cum  meile 
reftingunt.  At  teftem,G  defeenderit ,  cochlearum  fpuma  illini  uolunt.  Vrinreincontinen/ 
tiam  hippocampi  tofi: i  #  in  cibo  fepius  fumpti  emendant.  Item  ophidion  pifciculus  coti 
gro  fimilis  cum  lilr)  radice.Pifciculi  minuti,  ex  uentre  eius  qui  deuorauerit  exempti, & cre/ 
mati,ita  ut  cinis  eorum  bibatur  ex  aqua.Iubent  #  cochleas  Africanas  cum  fua  carne  com 
buri,  cineremcp  ex  uino  fignino  dari.  Podagris  articularibus^  morbis  utile  eft  oleum, 
»o  in  quo  decodta  eft  rana,#  ipfius  inteftina ,  #  rubeta  cinis  cum  adipe  uetere.  Quidam  # 
hordei  cinerem  adrjciunt,trium  rerum  a:quo  pondere.Iubent  #  lepore  marino  receti  po/ 
dagram  fricari.Fibrinis  quoque  pellibus  calciari, maxime  pontici  fibri .  Item  uituli  marini, 
caius  cinis  &  adeps  prodeft.Item  #  bryon,de  quo  diximusjadtuc^  fimile,  rugoGoribus 
folrjs,fine  caule.  Natura  eft  ei  ftyptica.  Iropofitum  lenit  impetus  podagra:.  Item  aiga,de 
qua  fopra  ditftum  eft.  Obferuaturqj  in  ea  ne  arida  imponatur.  Perniones  emendae  pul,/ 
mo  marinus,cancri<q?  marini  cinis  ex  oleoritem  fluuiatiles  triti  ficq?  cinere  #  oleo  fubacftij 
#  Oluri  adcps.Et  in  articulis  morborum  impetus  fedant  rame  fubinde  recentes  impofitte, 
quas  quidam  diffetftas  iubent  imponi.Corpus  auget  ius  mitulorum,#  cocharum.Comi 
tiales,ut  diximus, coagulum  uituli  marini  bibut  cum  Iadte  equino,afinin6ue,aut  cum  pu/ 
|o  nici  fucco.  Quidam  ex  aceto  mulfo.Nec  non  aliqui  per  fe  pilulas  deuorat.Caftoreum  in 
aceti  roulfi  cyathis  tribus  ieiunis  datur.His  uero  qui  fepius  corripiutur ,  dyftere  infufum 
mirifice  prodeft.Caftorei  drachma  date  effe  debebut, mellis  #  olei  fextarius,#  aqnx  ta/ 
tundem.  Ad  praffens  uero  correptis  clfatftu  (ubuenit  cum  aceto.  Datur  #  rouftela:  mari/ 
na:  iecur.Item  muris  uel  teftudinum  (anguis. 

Ad  febres  omnium  generum,#  contra  diuerfas  infirmitates.  Cap.  x 

F Ebrium  circuitus  tollitiecur  delphini  guftatum  ante  accelsiones .  Hippocampi  ne/ 
cantur  in  rofaceo  ,ut  perungantur  xgn  in  frigidis  febribus. Et  ipfi  adalligantur  x / 
gris.  Item  ex  afello  pi(ce  lapilli  qui  plena  luna  inueniuntur  in  capite ,  alligantur  in  linteo/ 
lo. Pagri  fluuiatilis  longifsimus  dens  capillo  adalligatus, ita  ut  quinque  diebus  eum 
4oquialligauetit,non  cernat  teger  .  Ransuero  in  triuiodecodteoleo  abiectiscarnibus, 
perundtos  iiberant  quartanis .  Sunt  qui  ftrangulatas  in  oleo  ipfas  clam  adalligent ,  o!e6/ 
que  eo  perungant.  Cor  earum  adalligatum  Frigora  febrium  minuit.Et  oleum  in  quo 
inteftina  decocta  fint.  Maxime  autem  quartanis  liberant ,  ablatis  unguibus  tanx  adalli/ 
gara,#  rubetce.Iecur  eius  uel  cor  adalligatur  in  panno  Ieucophso.  Cancri  fluuiatiles  tri/ 
ti  in  oleo  #  aqua  peruneftis  ante  accefsiones  in  febribus  profunt.  Aliqui  #  piper  addunr. 
Alti  decodtos  ad  quartas  in  uinoebalineo  egreffis  bibere  fuadentin  quartanis.  Aliqui 
uero  finiftrum  oculum  deuorari  iubent.Magi  quoque  oculis  earum  ante  folis  ortum  ad/ 
alligatis  £egro,ita  ut  exeas  dimittant  in  aquam,tertianas  abigi  promittut.  Eofdemq?  ocu/ 
ios cum  carnibus  lufcinis in  pelle ceruina  adalligatos,  prteftare  uigiliam  fomno  fugato 

.  traduQt 


576  c.  PLINII  NAT  VR  ALIS 

tradunt.In  lethargum^  ucrgetibus  coagulo  balena:, aut  uituli  marini  ad  olfa&um  utun> 
tur.  Aliqui  fanguincm  teftudinum  lethargicis  illinunt.  Tertianis  mederi  dicitur,  6 L  fpon/ 
dylus  per  fe  adalligatus.Quartanis  cochlea  fluuiatiles  in  cibo  rccetes-Quidaob  id  affer/ 
mnt  fale ,  ut  dent  tritas  in  potu.  Strombi  in  aceto  putrefadli,  lethargicos  excitant  odore. 
Profunt  &  cardiacis.  Cachedis,  quorum  corpus  macie  conficitur,tethea:  utiles  funteura 
ruta  ac  melle.Hydropicis  medetur  adeps  delphini  liquatus, 8i  cum  uino  potus.Grauitati 
faporis  occurritur  tadis  naribus  unguento ,  aut  odoribus ,  uel  quoquo  modo  obturatis. 
Strombi  quoqj  carnes  tritas, &  in  mulfi  tribus  heminis  pari  modo  aqux,  aut  (i  febres  fint, 
exaquamulfa  dats proficiunt.  Item  fuccus  cancrorum  fluuiatilium  cum  meile. Ranx 
quoque  aquatica  in  uino  uetere  8£  farre  decodre  ac  pro  cibo  fumpta; ,  ita  ut  bibatur  ex  ia 
eode  uafe.  Vel  teftudo  decifis  pedibus,capite,cauda,Si  inteftinis  exeptis, reliqua  carne  ira 
condita, ut  citra  faftidium  fumi pofsit.  Cancri  fluuiatiles  ex  iure  fumpti,8£  phthilicis  pro/ 
delTe  traduntur.  Adufta  fanatur  cancri  marini  uel  fluuiatilis  cinere:Et  ea  qux  ferueti  aqua 
combufta  funt.f-fec  curatio  etiam  pilos  reftituiteum  cancrorum  fluuiatilium  cinere.  Pu/ 
tantep  utendu  cum  cera  8C  adipe  urfino.Prodefi:  &  febri  ranarum  fellis  cinis. Ignes  facroa 
reftinguunt  ranarum  uiuentium  uecres  impoliti,  pedibusq?  pofterioribus  pronas  adalltV 
gari  iubent,ut  crebriore  anhelitu  profint.Vtuntur  SC  lilurorum  capitum  cinere  falfamen/ 
torum  ex  aceto.  Pruritum  fcabiemq?  non  hominum  modo,  fed  8C  quadrupedum  effica/ 
ciffime  fedat  iecur  paftinacte  decodum  in  oleo.Neruos  precifos  purpuraria  cauum  quo 
fe  operiunt ,  tufum  glutinat.  Lethargicos  coagulum  uiculi  adiuuat  in  uino  potum  oboli  29 
pondere.Item  ichthyocolla.Tremulos  iuuat  caftoreum,  fi  ex  oleo  perungantur.  Mullos 
in  cibo  inutiles  neruis  tnuenio.Sanguinem  fieri  pifeium  cibo  putant, fifti  polypo  tufo  illi/ 
toqj.  De  quo  &  hxc  traduntur ,  muriam  ipfum  ex  fefe  emittere,  8C  ideo  non  debere  addi 
in  coquendo:  fecari  harundine :  ferro  enim  infici,  uitiumc^  trahere  natura  delinente .  Ad 
fanguinem  fiftendum  Si  ranarum  illinunt  cinerem, uel  (anguinem  inarefadum.Quidam 
cx  ea  rana  quam  Gtxci  calamiten  uocant ,  quoniam  inter  harundines  fruticesquc  uiuat, 
minima  omnium  8iuiridifsima,cinerem  fieri  iubent ,  Aliqui  Si  nalcentium  ranarum  in 
aqua ,  quibus  adhuc  cauda  efl:  ,in  calice  nouo  combuftarum  cinerem ,  fi  per  nares  fluat, 
inqciendum.  Diuerfus  hirudinum ,  quas  fanguifugasuocanc,adcxcrahendumfanguine 
ufus  eft. Quippe  eadem  ratio  earum  qua:  cucurbitarum  medicinaliu.ad  corpora  leuanda  50 
fanguine,Tpiramenta  laxanda,iudicatur.Sed  uitium  quod  admilfe  femel  defiderium  fa/ 
ciuntcirca  eadem  tempora  anni  femper  etuldem  medicinte.Multi  podagris  quocpdmic 
tendas  cenliiere.Decidunt  fatietate,Si  pondere  ipfo  fanguinis  detradx ,  aut  falcafpcrfx. 
Aliquando  tamen  affixa  relinquunt  capita,qua:  caufa  uulnera  infanabiiia  facit, 8i  multos 
interimitjficut  Meffalinum  e  confularibus  patriciis, cu  ad  genua  admififfet.Inuehut  uirus 
remedio  uerfo,  maximeq?  ruiffie  ita  formidatur.  Ergo  fugentia  ora  forficibus  procidunt, 
ac  ueluti  fiphonibus  defluit  fanguis,paulatimq$  morienrium  capita  fe  contrahunt, nec  re/ 
linquuntur.  Natura  earum  aduerfatur  cimicibus,  8i  fuffitu  necat  eos.  Fibrinarum  pellium 
cum  pice  liquida  combuftaru  cinis,narium  profluuia  fiftit,  liicco  porri  mollitus.  Extrahit 
tela  corpori  inhterenria :  Sepiarum  telfe  ex  aqua,  failametorum  carnes, cancri  fluuiatiles  40 
triti:  filuri  fluuiatilis,  qui  SC  alibi  quam  in  Nilo  nafeitur,  carnes  impolitte  recentes  flue  fal/ 
fe.  Eiufdem  cinis  extrahit  &  adeps :  &  cinis  fpin*  eius  uiccm  ipodq  pnebet.  VIcera  qu* 
ferpunt,&  qua:  ex  qs  excrefcunt,excapite  menarum  cinis  uel  filuri  coercet.  Carcinomata 
percarum  capita  lalfarum, efficacius  fi  cineri  earum  milceatur  fal, Si  cunila  capitata, oleoqj 
fubigantur.  Cancri  marini  cinis  ufti  cum  plumbo,  carcinomata  coropefeit.  Ad  hoc&  flu' 
uiatiitsfufficitcum  meile  Iineacj?  lanugine.  Sed  aliqui  malunt  alumen  melqj  mifcere  ci/ 
neri.Phaged*na:filuro  inueterato,&cum  fandaracha  trito: cacoethe  &  nomx & putre/ 
fcentia  cybio  uetere  fanatur.  Vermes  uero  innari  ranarum  felle  tollutunfiftulxaperiutur, 
liceantur  J15  falfamentis  cum  lintheolo  immiflis.Intraq?  alteru  diem  callum  omnem  au  fe/ 

ruat 


runt  86  putrefietis  ulceru  quasq?  ferput,  etnplaftri  modo  fubadla  86  illita.  Et  falpe  expur/ 
gat  ulcera  in  linteolis  concerptis.Item  echinorum  tefta:  cinis.  Carbunculos  coracinorum 
falfamenta  illita  difcutiut.  Item  mullorum  falfamenti  cinis. Quidam  capite  tantum  utun/ 
tur  cum  melle,ucl  coracinorum  carne.Muricum  cinis  cum  oleo  tumorem  tollit.  Cicatrices 
fei  fcorpionis  marini.Verrucas  tollit  glani  iecur  illitura.  Capitis  menarum  cinis  cum  allio 
tritus, ad  thymia  crudis  utuntur:Fel  fcorpionis  marini  ruffnSraarides  ttitz  illitf.  Alex  de/ 
feruefacla  unguium  fcabriciam5cinisc^  e  capite  menarum  extenuat.  Mulieribus  Iadtisco 
piam  facit  glauciicus  e  iure  fumptus,&  fmarides  cum  ptifana  fumpt^uel  cu  foeniculo  de/ 
cocte,  Mammas  ipfas  muricum  uel  purpura  teftarum  cinis  cum  meile  efficaciter  fanat* 
10  Cancri  fluuiatiles  illiti  uel  marini  pilos  in  mamma, uel  muricum  carnes  appofita:  tollunt. 
Squatina  illita»  crefcere  mammas  non  patiuntur.  Delphini  adipe  linamenta  accenfa  exci/ 
tanc  uuluas  ftrangulatu  oppreflas.Item  fcombri  in  aceto  putrefacfti.Percarum  uel  mena/ 
rura  capitis  cinis  admixto  fale  86  cunila  oleoq?,  uuluae  medetur:Suffitione  quoque  fecun/ 
das  extrahit.  Item  uituli  marini  adeps  inftillatur  igni  naribus  intermortuarum  uulux  ui/ 
tio,&  cum  coagulo  eiufdem  in  uellere  imponitur.PuImonis  marini  cinisadaliigatus,egre 
gie  profluuia  purgat.Echini  uiuentes  tufi  86  in  uino  dulci  poti.  Siftunt  86  cancri  fluuiatiles 
triti in  uino  potiqj.Item  filuri  fufficu,pr£cipue  Africi,facik'ores  partus  fieri  dicuntur.  Can 
cri  ex  aqua  poti  profluuia  fiftere:ex  hyffopo  purgare.  Et  fi  partus  ftranguletur,  fimiliter 
poti  auxiliantur.Eofdem  recentes  uel  aridos  bibunt  ad  partus  continendos.Hippocrates 
20  ad  purgationes  mortuoscjp  partus  utitur  illis ,  cum  quinis  lapathi  radicibus ,  cum  ruta  86 
fuligine  tritis,&  in  mulfo  datis  potui .  Item  in  iure  cocfti  cum  lapatho  86  apio ,  menftruas 
purgationes  expediunt:Ia<5tiscjp  ubertatem  faciunt.Item  in  febri  qax  fit  cum  capitis  dolo 
ribus  86  oculorum  palpitatione ,  mulieribus  in  uino  auftero  poti  prodefle  dicuntur .  Ca/ 
floreum  ex  mulfo  potu  purgationibus  prodeft.  Contrac^  uulua  olfacftum  cum  aceto  86 
pice, aut  fubditum  paftillis.  Ad  fecudas  etiam  uti  eodem  prodeft  cum  panace  in  1 1 1 1  cya/ 
thisuini.Eta  frigore  laborantibus  ternis  obolis.  Sed  fi  caftoreum  fibrumue  fupergredia/ 
tur  grauida,  abortum  facere  dicitur,  86  periclitari  partus  fi  fuperferatur.  Miru  SJ  quod  de 
torpedine  inuenio :  fi  capiatur  cum  luna  in  libra  fuerit,  triduo^  afieruetur  fub  dio, faciles 
partus  facere  poftea  quoties  inferatur.  Adiuuare  86  paftinacs  radius  adalligatus  umbi/ 
jo  Ileo  exiftimatur,fi  uiuenti  ablatus  fit,  ipfa^p  denuo  in  mare  dimifla.  Inuenio  apud  quof/ 
dam  oftracium  uocari,quod  aliqui  onychem  uocant:  hoc  fuffitum  uulu£  pcenis  mire  re/ 
fiftere.  Odorem  efle  caftorei, meliusq?  cum  eo  uftum  proficere.  Vetera  quoque  ulcera  86 
cacoethe  eiufdem  cinere  fanari.Nam  carbunculos  &  carcinomata  in  mulierum  parte  pr^/ 
fentifsimoremediofanari  tradunt  cancro  foemina  ,  cum  falis  flore  contufopoft  plenam 
lunam, Si  ex  aqua  illito.Pfilothrum  eft  thynni  fanguis,fel,tecur,fiue  recentia, fiue  feruata. 
Iecur  etiam  tritum, mixtaqj  cedria  plumbea  pyxide  afferuatum  .  Ita  pueros  mangoniza/ 
uitSalpeobftetrix.Eadem  uis  eft  pulmonis  marini :  Leporis  marini  fanguine&  felle,uel 
fi  in  oleo  lepus  hic  necetunCancri  fcolopendrjs  marini  cinis  cum  oleo :  Vrtica  marina  tri/ 
ta  ex  aceto  (cillite:  Torpedinis  cerebrum  cum  alumine  illitum  xvi  luna .  Ranas  paru^ 
40  quam  in  oculorum  curatione  defcripfimus ,  fanies  efficacifsime  pfilothrum  eft ,  fi  recens 
illinatur:Si  ipfa  arefacfta  ac  tufa,  mox  decocfta  tribus  heminis  ad  tertias,  uel  in  oleo  deco/ 
fta  jereis  uafis.Eadem  menfura  altq  ex  quindecim  ranis  conficiunt  pfilothrum ,  ficut  in  o/ 
culis  diximus.Sanguifugje  quoque  tolbe  in  uafe  fidtili ,  86  ex  aceto  illitae,eundem  contra 
pilos  habent  effecftum.Et  fuffitus  urentium  eas  necat  cimices  inuedlas.Caftoreo  quoque 
cum  meile  pro  pfilothroufi  pluribus  diebus  reperiuntur.  In  omni  autem  pfilothrouel/ 
lendi  prius  funt  pili.  Infantium  gingiuis  dentitionibus^  multum  confert  delphini  cum 
meile  dentium  cinis,&  fi  ipfo  dente  gingiuse  tangantur.  Adalligatus^  idem  pauores  re/ 
pentinostollit.ldem  effedtus  86  canicula  dentis,  vlcera  uero  qux  in  auribus, aut  ulla  cor/ 
poris  parte  fiant, cancrorum  fluuiatiliu  fuccus  cumfarina  hordeacea  fanat.  Et  ad  reliquos 

C  c  morbos 


5?3  C.  PLINII  NAT  VR  AIIS 

morbos  terti  ia  oleo  perundlis  profunt.Siriafeisqj  infantium  fpongia  frigida  cerebro  hu/ 
mefadlo  rana  inuerla  adalligata  efficacifsime  fanat ,  quam  aridam  inueniri  affirmant. 
Mullus  in  uino  necatus, uel  pifeis  rubellia,uei  anguilla  du*,  item  uua  marina  in  uino  pu/ 
trefaffa,qs  qui  inde  biberint, taedium  uini  affert. Venerem  inhibet  echeneis  &  hippopo/ 
tami  frontis  e  Gniftra  parte  pellis  in  linteolo  adalligata,  felue  torpedinis  uiute  genitalibus 
illitiLConatat  cochlearum  fluuiatiliu  carnes  fale  adferuata:,&  in  potu  ex  uino  dat^Ery 
thini  in  cibo  fumptblccur  ran£  diopetis  uel  calamitee  in  pellicula  gruis  alligatum, uel  dens 
crocodili  maxillaris  annexus  brachio, uel  hippocampus ,  uel  nerui  rubeta  dextro  lacerto 
adalligati.Amorem  finit  in  pecoris  recenti  corio  rubeta  alligata.  Equorum  fcabiem  rana: 
decotff  *  in  aqua  extenuant,  donec  illini  pofsit.  Aiuntqp  ita  curatos  non  repeti  poftea.  Et  ia 
Salpe  negat  canes  latrare ,  quibus  in  offa  rana  uiua  data  fit.  Inter  aquatilia  dici  debet  Si 
calamochnus,latine  adarca  appellata.Nafcitur  circa  harudines  tenuese  fpuroa  aqux  dul 
cis  ac  marina, ubi  fe  mifcent.Vim  habet  caufticam, ideo  acopis  additur  contra  perfri&io/ 
numuitia.ToIIit&mulierum  lentigines  in  facie.  Et  calami  fimul  dici  debent.  Phrsgmi/ 
tis  radix  recens  tufa  luxatis  medetur, &fpin£  doloribus  ex  aceto  iilita.Cyprrj  uero,quiSi 
donax  uocatur,cortex  alopecijs  medec'’  uftus,&  ulceribus  ueteratis.  Folia  extrahedis  quas 
infixa  fint  corpori, SC  igni  facro.Panicubeflos  fi  aures  intrauerit,exurdat.Sepi$  arramen/ 
to  tanta  uis  eft,ut  in  lucerna  addito  Authiopas  uideri  ablato  priore  lumine,  Anaxilaustra 
dat.Rubeta  decocffa,&in  aqua  potu  data,fuum  morbis  medetur,  uel  cuiufomq;  ranxei/ 
nis.Pulmone  marino  fi  confricetur  lignum,ardcre  uidetur,adeo  ut  baculu  ita  prcduceat.  2? 

Animalium  omniu  in  mari  uiuentium,centu  feptuaginta  fex  genera  effe.  Cap.  x  1 

PEradla  aquatilium  dote,n5alienuuidetur  indicare  per  tot  ffiaria,tamuafta,&totmi 
libus  paffuu  tcrrts  infufa,extrac^  circundata  menfura  pene  ipfius  mundi,  qu*  intelli 
gantur  animalia  cetum  feptuaginta  lex  omnino  generu  effe,  eaq?  nominatim  compie&i. 
Quod  in  terreftribus  uolucribusc^  fieri  no  quit.Neq?  enim  omis  Indice  iFthiopia^aut 
Scy thi^,defertorumue  nouimus  feras  aut  uolucres,  cum  horoinu  ipforu  multo  plurima: 
fint  differentice,quas  inuenire  potuimus.  Accedat  his  Taprobane, inful^alice  oceani  fa 
bulofe  narrata:.  Profedt o  conueniet  n5  poffe  omnia  genera  in  contemplationem  uniuer/ 
fam  uocari.  At  hercule  in  tanto  mari  oceano  queeeunque  nafcuntur  certa  funt ,  notioraqj 
quod  miremur  qua:  profundo  natura  merfit.  Vt  a  beluis, ordiamur,  arbores, phyfeteres,  j? 
balena, priftes,tritones,nereides,eIephati,homines  qui  marini  uocantur,rotce,orcs,arie/ 
tes,mufculi,&  alrj  pifeium  forma  arietes, delphini, cclebresq?  Homero  uituli.  Luxuria:  ac/ 
ro  teftudines,&  medicisfibri,quoru  e  genere  lutras  nufquam  mari  accepimus  mergi,  tan 
tum  marina  dicentesffam  canicula, dromones, cornuta, gladq,ferrs:communes9  mari, 
terra, amni, hippopotami, crocodili.Et  amni  tantum  ac  mari  thynni, thynnides,  fiiuri,co/ 
racinfpercae.Pecuiiaris  autem  maris  acipenfer,aurata,afelius,acarne,aphya,aiopedas,  an 
guilla, araneus, box,batis,bachus,batrachus,belon^, quos  aculeatos  uocamus,  balanus, 
coruus,cytharus.Chromboru  genera, cyprinus, chalcis, cobio.  Cailarias  afellorum  gene/ 
tis, ni  minor  effet.Colias  fiue  parianus,  fiue  faxitanus  a  patria  Bcetica ,  lacertoru  minima: 
Ab  i]S  MceoticUybium.Ita  uocatur  cocifa  pelamis, quee  poft  xl  dies  a  Ponto  in  Max>/4° 
tim  reuertitur.  Cordyla, 5C  hxc  pelamis  pufilla,cum  in  Pontu  e  M^otide  exit,  hoc  nome 
habet:cantharus,callionymus,fiueuranofcopus,  cincedi  foli  piatum  lutei :  Cnide,  quam 
nos  urticam  uocamus.  Cancroru  genera,  chametrachea,chameleos,cham*pelorides  ge 
neris  uarietate  diffantes  Si  rotunditate, cbanraglycimerides,  qu^  funt  maiores  quam  pe/ 
lorides,colycia  fiue  corophia.Concharu  genera, inter  quee  Si  margaritifera  cochlea, qua/ 
rum  geaeris  pentadaclyles,melicembales,  echinophora  dicuntur  quibus  cantant.  Extra 
has  funt  rotudee  in  oleario  ufu  cochhra,cucumis,cynopus,cammarus,cynofdexia,draco. 
Quidam  aliud  uolunteffe  dracunculum.  Eft  autem  gracculo  fimilis.  Aculeosinbrachrjs 
habet  ad  caudam  fpecffantis.Sic  &(corpio  I#dit  dum  manu  tollicurarythinus, echeneis, 

echinus 


HISTORIAE  LIBER  XXXIII  579 

echinus.EIephanti  Iocuftarum  generis  nigri, pedibus  quaternis, bifulcis.pr^terea  brachia 
duo, binis  articulis, fingulistp  forficulis  dcnticulatis.Faber  flue  zeus,glaucifci,gIanius,gon 
ger,gerres,ga!eos, garus,hippus, hippuros, hirundo,halip!eumon, hippocampos,  hepar, 
hclacathencs.Sunt  lacertorum  genera, loligo  uolitas,locuft*, lucerna:, liparis, lamyrus,Ie/ 
pus, leones, quorum  brachia  cacris  fimilia  funt,reliqua  pars  Iocuft*, mullus  *  merula  inter 
faxatiles  laudata,  mugil, melanurus,  mena,meryx,  murena,  mys,mitulus,myftus,  murex, 
oculata, ophidion,oftrea,otia,orcynon.Hic  eft  pelamidu  generis  maximus,  neqj  redit  in 
Max>tin,fimilis  tritoni,uetuftatc  melior.Orphus,orthragorifcus,phager,phycis  faxatili/ 
um,pelamis,earu  generis  maxima  apoledtus  uocatur, durior  tritone, phorcus, phitharus^  - 
io pafTer,paftinaca.PoIyporum  genera,  pedines  maximi & nigerrimi  sedate,  laudatifsimi 
Mitylcnis,Tindaride,SaIonis,  Altini, Antrj, in  infula  Alexandri*  in  iEgypto.  peduncu/ 
li, purpurae, percides, pinna,pinnother*,rhina, quem  fquatum  uocamus.  Rhombus,  Cea/ 
tus  principalis  hodie.Solea,fargus,fcylla,farda.Itauocatur  pelamis  lottga,ex  occano  ue/ 
niens.Scomber,falpa,fparus,fcorp*na,fcorpios,(ciadeus,fci*na,fcolopedra,fmyrus,fce/ 
pini,ftrombus,folen,fiue  aulos,fiue  donax, fiue  onyx,fiue  dadylus,(podyIus,  fmatideS, 
ftelia, fponoia.  Turdus  inter  faxatiles  nobilis.  Tomus  thurianus,  quem  alrj  xiphiatii  uo/ 
cant.Thefla,  torpedo, tethea.Triton  pelamidum  generis  magni,  ex  eo  ursa  cybia  fiunt» 
Vren*,uua,xiphi*.His  adtjdemus  apud  Ouidium  pofita  nomina,  quae  apud  neminem 
alium  reperiuntur.Ted  fortaffis  in  Ponto  nafcuntur,  ubi  id  uolumen  fupremis  fuis  tempo 
I0  ribusinchoauit:  Bopgyrum  in  (copulis  uiuentem,orphu  rubentem, rhacinumq?  pullum, 
pidas  mormyras, aureicp  coloris  chryfon.Praeterea  paruum  ceragum,  Si  placentem  cau/ 
dalabrum:epodas  lati  generis.Praeter  hsec  infignia  pifeium  tradit  channem  ex  feipfa  eon 
cipcre, glaucum  *ft ate  nuquam  apparere ,  pompilum  qui  femper  comitetur  nauigiorum 
curfus, chromin  qui  nidificet  in  aquis:  Helopem  quocp  dicit  efle  noftris  incognitu  undis: 

Ex  quo  apparet  falli  eos, qui  eundem  accipenferem  exiftimauetut.Helopipalmafaporis 
inter  pifces  multi  dedere.Sunt  praeterea  a  nullo  autore  nominati,  fudis  Iatine  appellata,  A 
Graecis  fphyraena  roftro  fimilis  nomine, magnitudine  inter  amplifsimos,rarus,  fed  tame 
no  degener, 81  pernse  concharu  generis, circa  Pontias  infulas  frequentifsim*.Stant  uelut 
fuillo  crure  l5go  in  harena  defix*, hiantesqj  qua  limpitudo  eft  pedali  non  minus  fpacio. 
jo  Cibuuenantur.Dentes  in  circuitu  marginu  habent  pedlinatim  (piffatos.  Intus  piro  fpon/ 
dylo  grandis  caro  eft.Et  hyena  pifcem  uidi  in  Unaria  infula  captu,caput  exeretem.Pr*/ 
ter  hsec  purgamenta  aliqua  relatu  indigna, 8i  algis  potius  annumeranda  cp  animalibus. 

C.  PLINII  SECVNDI  NAT VR ALI  S  HI/ 

S  T  O  R  I  AE  LIBER  X  XXIII 
Metallorum  natur#. 

PRO  OE  M  I  V  -M. 

Etalla  nunc ,  ipfaeqfie  opes,&  rernm  pretia  dicentur  .*  tellurem 
intus  inquirente  cura  multiplici  modo :  Quippe  alibi  diuitrjs 
foditur ,  quaerente  uita  aurum ,  argentum,  eled:rum,ass;  alibi 
delicrjs  gemmas ,  8i  parietum  digitarumque  pigmenta :  alibi 
temeritati  ferrum,auro  etiam  gratius  inter  bella  cf  desc^.Per/ 
fequimur  omnes  eius  fibras, uidemUStp  fuper  excauatam,  mi 
rantes  dehifcere  aliquando, aut intremilcefe illam, ceu  uero 
non  hoc  etiam  indignatione  facr*  parenris  exprimi  pof/ 
fit.  Imus  in  uifcera  eius ,  8i  in  fede  manium  Opes  quseri/ 
mus  tanquam  parum  benigna  fertilicp  quaqua  calcatur.Inter  haec  minimum  remedioru 
gratia  ferutamur, Quoto  enim  cuiqj  fodiedicaufa  medicina  eftrQuanquam  di,  haec  fum 

Cc  z  ma  fui 


5$0  C.  PLINII  NATVRALIS 

tna  fui  parte  tribuit ,  ut  minime  parca ,  facilisq?  in  omnibus  qus  profunt .  Illa  nos  pre/ 
munt, illa  nos  ad  inferos  agunt, qu*  occultauitatq?  demerfitdlla  qua;  no  nafcuntunutre/ 
pente  mens  ad  inane  euolans  reputet, qu^  deinde  futura  fit  finis,  feculis  omnibus  exhau/ 
riendi  eam,quoufque  penetret  auaritia.Quam  innocens, qu<lm  beata, imo  uero  Si  delica/ 
ta  effer  uita,ft  nihil  aliud  quam  fupra  terras  cocupifcerct,  breuiterq^  nifi  quod  fecum  eftC 
Eruitur  aurum  5i  chryfocolla  iuxta,ut  preciofior  uideatur  nomen  ex  auro  cuftodiens.  Pa 
rutu  enim  erat  unam  uitee  inuenifle  peftem ,  nifi  in  pretio  effer  auri  edam  fanies.  Quare/ 
bat  argentum  auaritia,boni  confuluit  interim  inucniflfe  minium,rubentis9  terrz  excogi/ 
tauit  ufurn.  Heu  prodigiofa  ingenia ,  quot  modis  auximus  pretia  rerum?  Acccfsit  ars  pi/ 
dur«,&  aurum  argentumqj  calando  carius  fecimus. Didicit  homo  naturam  prouocare.  i$ 
Auxere  Si  artem  uitiorum  irritamenta.  In  poculis  libidines  otiare  iuuit,  ac  per  obfcenita/ 
tes  bibere,  Abicda  deinde  funt  hxc  Si  fordere  coepere, &  auri  argentiq?  nimiu  fuit.  Mur/ 
rhina  Si  cry  ftailina  ex  eadem  terra  effodimus ,  quibus  pretiu  faceret  ipfa  fragilitas .  Hoc 
argumentum  opum,  hxc  uera  luxuria  gloria  exiftimata  eft,  habere  quod  pofTec  ftatira 
totum  perire.  Nec  hoc  fuit  fatis,turba  gemmarum  potamus,  8i  fmaragdis  teximus  cali/ 
ces,ac  temulentis  caufa  tenere  Indiam  iuuat,&  aurum  iam  accefsio  eft. 

Qusprima  commendatio  metallorum  auri,8£  de  origine  anulorum 
aureorum,  &  modo  auri  apud  antiquos, Si  equeftri  ordine, 8£ 
de  iure  anulorum  aureorum.  Cap.  i 

*T  TTinamq*  poffet  e  uita  in  totum  abdicari  aurum, facra  fames,  ut  celeberrimi  actores  m 
V  dixere,  profdffum  conuicrjs  ab  optimis  quibufquc ,  Si  ad  perniciem  u itx  repertum; 
quarum  feliciore  acuo,  cum  res  ipfa;  permutabantur  inter  fe,  ficut  Si  Troianis  temporibus 
fsditatum,Homero  credi  conuenit.  Ita  enim(ut  opinor)commercia  uitffcus  gratia  inueti/ 
ta.alios  corqs  boum,aIios  ferro  capduisqj  rebus  emptitaffe  tradit:  quanquatn  Si  ipfe  mi/ 
ratus  aurum, Jtftimationes  rerum  ita  fecit, ut  cetum  boum  arma  aurea  permutaffe  Glau/ 
cum  diceret  cum  Diomedis  armis  nouem  boum.Ex  qua  confuetudine  mul&a  legum  ati 
tiquarum  pecore  coffat,eriam  Rom^.Pefsimum  u itx  fcelus  fecic,  qui  anulum  primusin/ 
duit  digitis.Nec  hoc  quis  fecerit  traditur.  Nam  de  Prometheo  omnia  fabulofa  arbitror, 
quanquam  illi  quoque  ferreum  anulum  dederit  antiquitas:uinculumq?id,  non  gefta/ 
tnen  intelligi  uoluerit.Midce  quidem  anulum, quo  circumado  habentem  nemo  cerneret, 
quis  no  etiam  fabulofiorem  fateatur?  Manus  Si  prorfus  finiftr*  maximam  autoritatem 
conciliauere  auro, non  quidem  Romana,  quoru  more  fetieu  id  erat  Si  bellica  uirtutis in/ 
figne.De  regibus  Romanis  non  facile  dixerim.Nullum  habet  Romuli  in  Capitolio  fta/ 
tua,nec  poeter  Num;e  Serufj^  Tulli)  alia, ac  ne  Lquide  Bruti.  Hoc  in  Tarquinijsmaxi/ 
tue  miror, quorum  e  Grscia  fuit  origo, unde  hic  anulorum  ufus  uenit,quanquamedam 
nunc Laced^mone ferreo  utantur.Seda  Prifco  Tarquinio  omnium  primo  filium,  cum 
in  praetexta  annis  occidiffet  hoftem, bulla  aurea  donatum  coftat :  unde  mos  bull$  dura/ 
uit,ur  eorum  qui  equo  meruiffent  fiir),infigne  id  haberent, ceteri  Ioru.Etideo  miror  Tar/ 
quini}  eius  ftatuam  fine  anulo  effe.  Quanquam  Si  de  nomine  ipfo  ambigi  uideoiGraxi  a 
digitis  appeilauere,apud  nos  prifei  ungulu  uocabant,poftea  Si  Gr^ci  Si  noflri  fymbolu.  4» 
Longo  cerre  tempore^ie  fenatum  quidem  Romanum  habuiffe  aureos,  manifeftumeft. 
Siquidem  his  tantum  qui  legati  ad  exteras  gentes  ituri  effent, anuli  publice  dabantur, cre 
do  quoniam  ita  exterorum  honoratifsimi  intelligebantur.  Nec#  alrjs  uti  mos  fuit,  quam 
qui  ex  ea  caufa  publice  accepiffent,uu!gocp  fic  triumphabant.Etcum  corona  exauro-He 
trufea  fuftineretur  a  rergo, anulus  tamen  in  digito  ferreus  erat, «que  triumphantis  &ferui 
fortaffe  coronam  fuftinentis  .Sic  triumphauic  de  Iugurtha  C.Mariustaureumqs  non  an/ 
tc  tertium  confulatum  fumpfifife  traditur.Hi  quoque  qui  ob  legationem  acceperant  aure/ 
os, in  publico  tantum  utebantur  eis, intra  domos  uero  ferreis.  Quo  argumento  ctia  nunc 
/ponfac  anulus  ferreus  mittitur, isqp  fine  gemma;  Nec  Iliacis  temporibus  ullos  fuifle  anu/ 

losui/ 


HISTORIAE  LIBER  XXXHI  58I.' 

losuideo.nufquam  certe  Homerus  dicit ,  cum  Si  codicillos  mifsitatos  epiftolarum  gratia 
indicet, 8£  condicas  arcis  ueftes,ac  uafa  aurea  argenteacp ,  8C  ea  coliigata  nodi  no  anuli  no/ 
ta.Sortiri  quoque  contra  prouocationem  duces  non  anulis  tradit.  Fabricam  etiam  deum 
fibulas  &  alia  muliebriscukus.ficut  inaures, in  primordio  fadtitafle  fine  mentione  anulo/ 
rum.Etqui  pnmusinftituit,cunftantcr  id  fecit, tauiscp  manibus  ac  latentibus  induit,cum 
fi  honos  fecurus  fuiiTet  dextra  fuerit  oftentandus .  Quod  fi  impedimentum  potuit  in  eo 
aliquod  intelligi  etiam  confertoris  ufu, argumentum  eft,maius  in  I®ua  fuiffe,  qua  fcutum 
capitur.Eft  quidem  apud  eundem  Homerum  uirorum  crinibus  aurum  implexum :  ideo 
nefeioan  prior  ufus  a  feminis  ccoperit.  Roma:  quidem  non  fuit  aurum,  nifi  admodum 
10  exiguum,  longo  tempore.  Certe  cuma  Gallis  capta  urbe  pax  emeretur, non  plus  quam 
mille  pondo  effici  potucre.Nec  ignoro  duo  milia  pondo  auri  periffe,  Pompeii  tertio  con 
fulatu,  e  Capitolini  Iouis  folio ,  a  Camillo  ibi  condita, St  ideo  a  plerisque  exiftimari  duo 
milia  pondo  coliata.Sed  quod  accefsit,Gallorum  pneda  fuitjdetracftumcp  ab  his  in  par/ 
te  captis  urbis  delubris.  Gallos  autem  cum  auro  pugnare  folitos,  Torquatus  indicioeft* 
Apparctergo  Gallorum  templorumqi  tantundem,  nec  amplius  fuiffe :  quod  quidem  in 
augurio  intellectum  eft,  cum  Capitolinus  duplum  reddidiflet .  Illud  quoque  obiter  indi/ 
cari  conuenit,  quoniam  de  anulis  fermonem  repetimus,  aedituum  cuftodix  eius  compre/ 
henfum,  fracta  in  ore  anuli  gemma, ftatim  exfpiraffe,&  indicium  ita  extinctum.  Ergo  ut 
maxime  duo  tatum  milia  pondo, cum  capta  eft  Roma  anno  trecentefimo  l  x  im  fuere, 
io  cum  iam  capitum  liberorum  cenfa  effient  c  li  i  milia  quingenti  l  x  x  x.In  eadem  poft/ 
annos  cccvn  quod  ex  Capitolinis  aedis  incendio  cceterisqj  omnibus  delubris  G.  Ma 
rius  filius  Prasnefte  detulerat, tredecim  milia  pondo:quf  fub  eo  titulo  in  triupho  traftulit 
Sylla, &  argenti  vn  milia.  Idem  ex  reliqua  omni  uidloria  pridie  tranftulerat  auri  pondo  * 
xv  milia,argenti  pondo  c.  xv  milia.  Ft^quentior  autem  ufus  anulorum  non  ante  Cn* 
Flauium  Annrj  filium  deprehenditur .  Hic  namque  publicatis  diebus  faftis  quospopu/. 
lusa  paucis  principum  quotidie  petebat,  tantam  gratiam  plebis  adeptus  eft  ,alioquin  li/ 
bertino  patre  gcnitus,&  ipfe  Appq  Cceci  feriba, cuius  hortatu  exceperat  eos  dies ,  conful/ 
tandoaffidue  fagaci  ingenio,promulgaueratque,  ut  tedilis  curulis  crearetur  cum  Q.  Ani/ 
tio  Praneftino ,  qui  paucis  ante  annis  hoftis  fuiffet,  proteritis  C,  Petilio  Si  Domitio, 

$o  quorum  patres  confules  fuerant:  Additum  Flauio,ut  fimul  8i  Tribunus  plebis  effer.  Quo 
fado  tanta  fenatus  indignatione  exarfit,ut  anulos  ab  eo  abiedos  fuiffe ,  in  antiquifsimis ; 
reperiatur  annalibus.  Fallit  plcrofque  qui  tum  &  equeftrem  ordinem  id  feciffc  arbitran/ 
tur.Eft:  enim  adietftum  hoc  quoqueifed  Si  phalera  pofita,  propter  quis  nome  equitu  ad/ 
ieftum  eft.  Anulos  quoque  depolitos  a  nobilitate,  in  annales  relatum  eft,  non  a  fenatu 
uniuerfo.Hocacftu  P.Sempronio  Longo,L.  Sulpicio  cos  s.Flauius  uouitasdem  Con/ 
cordis,  fi  populo  rcconriiiaffet  ordines.  Et  cum  ad  id  pecunia  publica  non  decerneretur, 
ex  mulcftaticia  feneratoribus  condemnatis  sdiculam  aeream  fecit  in  griecoftafi,  qua:  tuc 
fupra  comitium  erat.Inciditcp  in  tabula  ierea  eam  ^detn  c.  quatuor  annis  poft  Capitoli/ 
nam  dedicatam. Ita  ccccxlviii  a  condita  urbe  geftum  eft,  & primum  anulorum  uefti/ 
4°  gium  extac.Promifcui  autem  ufus  alterum  fecundo  Punico  bello:  Neque  enim  aliter  po/ 
tuiffient  trimodia  illa  anulorum  Carthaginem  ab  Annibale  mitti.  Inter  Cepionem  quo/ 
que  Si  Drufum  ex  anulo  in  auctione  uenaii,  inimicitiae  coepere,  unde  origo  focialis  belli, 

&  exitia  rerum.Ne  tum  quidem  omnes  fenatores  habuerunt:  utpote  cum  memoria  auo/ 
ru  multi  pratura  quoq*  fundti,in  ferreo  confenuerintificut  Calphurniu  Si  Manilium,  qui. 
legatus  C.  Marfj  fuerit  Iugurthino  bello ,  Feneftella  tradit :  Si  multi  L.  Fufidium  ilium, 
ad  quem  Scaurus  de  uita  fua  feripiit :  in  Quintiorum  uero  familia, aurum  ne  feminas 
quidem  habere  mos  fuit:nuiIosq?  omnino  anulos  maior  pars  gentium  hominumqiie, 
etiam  qui  fub  imperio  noftro  degunt ,  hodiecp  habeat .  Non  fignat  oriens  aut  Aegyptus 
etiam  nunc,  literis  cotcntafolis. ISTuItis  hoc  modis, ut  cetera  omnia, luxuria  uariauit,gem/ 

Cc  5  mas 


5  Si  C.  PLINII  NATVRALIS 

mas  adden do  fcxquifiti  fulgoris, cenfucp  opimo  digitos  onerando,  ficut  dicemus  in  genv 
marum  uo!umine,mox#  effigies  uariascaeIando:ut  alibi  ars, alibi  materia  cffet  in  pretio. 
Alias  deinde  gemmas  uiolari  nefas  putauit :  ac  ne  quis  fignandi  caufam  in  anulis  eflfe  in/ 
celligeretjfolidas  induit.  Quafdam  ucro  neq$  ab  ea  parte  quze  digito  occultatur,  auro  cla/ 
fir,aurumc£  milibus  lapillorum  uilius  fecit.  Contra  ucro  multi  nullas  admittunt  gemmas 
auroqj  ipfo  6gnant,ut  Claudi]  C*faris  principatu  repertum. Nccnon  #  feruitia  iam  fer/ 
rum  auro  cingut,alia  per  fefe  mero  auro  decorant,  cuius  licentia  origo  nomine  ipfo  in  Sa 
mothrace  id  inftitutum  declarat.  Singulis  primo  digitis  geri  mos  fuerat,  qui  funt mini/ 
mis  proximi ,  fic  in  Num*  51  Seruq  Tullrj  ftatuis  uidemus .  Poftea  pollici  proximo  in/ 
duere,etiam  deorum  fimulacristdein  iuuit#  minimo  dare.  Galli*  Britanniaeq;  in  medio  ia 
dicuntur  ufae.Hic  nunc  folus  excipitur,c*teri  omnes  onerantur ,  atq?  etiam  priuatim  arti/ 
culi  minoribus  alqs.Sunt  qui  tres  uni  minimo  congerant:alrj  ucro  #  huicunu  tantu,  quo 
Hgnantem  fignent.  Conditus  ille  ut  res  rara.  Si  iniuria  ufus  indigna,  uelut  e  facrario  pro/ 
mirar.  Et  unum  in  minimo  digito  habuiffe ,  pretiofioris  in  recondito  fupellecliiis  often/ 
tatio  eft.  Iam  alrj  pondera  eorum  oftentant.  Alrjs  plures  quam  unum  geftare  labor  eff. 
Alq  bracfteas  infarcire  leuiore  materia  propter  cafum  tutius  gemmarum  follicitudinipu/ 
tant.  Alt) fub gemmis uenena eludunt, ficut  Demofthenes  fummus  oratorum Greciar, 
anulosq?  mortis  gratia  habent .  Denique  ut  plurimum  opum  fcelera  anulis  fiunt.  Qua: 
fuit  illa  prifeorum  uita,qualis  innocentia,in  qua  nihil  fignabaturC  At  nunc  cibi  quoque  ac 
potus  anulo  uindicantur  a  rapina.Hoc  profecere  mancipiorum  legiones, #  in  domo  tur/  ia 
ba  externa ,  ac  feruorum  quoque  caufa  nomenclator  adhibendus :  aliter  apud  antiquos, 
finguli  Marcipores  Luciporesue  dominorum  gentiles ,  omnem  uidtum  in  promifcuo 
habebant, nec  ulla  domi  cuftodia  adomefticisopuserat.Nunc  rapiend*  coroparan/ 
tur  epul* ,  pariterqj  qui  rapiunt  eas ,  Si  claues  quoque  ipfas  fignare  non  eft  fatis :  graua/ 
tis  fomno  aut  morientibus  anuli  detrahuntur:  maiore^  uitf  ratio  circa  hoc  inftrumentum 
efie  coepit,  incertum  a  quo  tempore.  Videmur  tamen  pofle  in  externis  autontate  eius  rei 
intelligere  circa  Polycratem  Sami  tyrannum, cui  dilectus  ille  anulus  in  mare  abieft  us,  ca 
pto  relatus  eft  pifce ,  ipfo  circiter  ccxxx  annum  urbis  noftras  interfedo.Celebratior 
quidem  ufus  cum  foenore  coepifie  debet:argumento  eft  confuetudo  uu!gi,ad  fponfiones 
etianu  anulo  exiliete,tra<fta  ab  eo  tepore  quo  nodu  erat  arra  uelocior:  ut  plane  affirmare  50 
poisimus,nummos  ante  apud  nos,mox  coepiflc  anulos.  De  nummis  paulopoff  dicetur. 
Anuli  diftinxere  alterum  ordinem  a  plebe ,  ut  femel  cceperat  efife  celcbres,ficuttunicaab 
anulis  fenatum  tantum,  quanquam  Si  hoc  fero,  uulgoq?  purpura  latiore  tunica:  ufos  in/ 
uenimus  etiam  prrecones ,  ficut  patrem  L.  Aelq  Stilonis ,  Pneconini  ob  id  cognominari. 
Sed  anuli  plane  medium  ordinem ,  tertiumqs  plebi  Si  patribus  inferuere:  ac  quod  antea 
militares  equi  nomen  dederant, hoc  nuncpecuni*  iudices  tribuut.  Nec  pride  idfadtum: 
Diuo  Augufto  decurias  ordinante , maior  pars  iudicum  in  ferreo  anulo  fuit.  Iiq*  non 
equites,  fed  iudices  uocabantur .  Equitum  nomen  fubfiftebat  in  turmis  equorum  publi/ 
corum.Iudicum  quoque  no  nifi  quatuor  decuriae  fuere  primo.  Vixcp  finguia  milia  in  de/ 
curiis  inuenta  funt,  nondum  prouineqs  ad  hoc  munus  admiffis.  Seruatumqrin  hodierno 
num  eft  ne  quis  e  nouis  ambusta  rjs  iudicaret. 

De  decurqs  iudicura,#  quoties  nomina  equeftris  ordinis  immutata, 

#  donis  militaribus,#  quando  primum  corona  aurea.  Cap.  1  r 
T^\Ecuri*  quoque  ipf*  pluribus  diferet*  nominibus  fuere, Tribunorum  aeris,  &SeIe/ 
JL- '  Ciorum,#  Iudicum:pr*ter  hos  etiamnum  Nongenti  uocabantur  ex  omnibus  fele/ 
<fti,  ad  cuftodicndas  ciftas  fuffragioru  in  comitrjs.Et  diuifos  hic  quoque  ordo  erat  fuper/ 
ba  uforpatione  nominum,  cum  alius  fe  Nongecum, alius  Se!edtum,alius  Tribunum  ap/ 
pellaret.Tiberti  demum  principatus  nono  anno  in  unitatem  uenit  equefter  ordo ,  anulo/ 
rumqj  autoritati  forma  conftituta  cft,C,  Afinio  Pollione,  C.Antiftio  Vetere  coss.anno 


HISTORIAE  LIBER  XXXIII 


535 


orbis condits  d  c  c.LXXv\quod  miremur, futili  pene  de  caufa,cum  C.  Sulpicius  Galba, 
dum  iuuenalcm  famam  apud  principem  popinarum  pccnis  aucupatur ,  qu^ftus  edet  in 
fenacujuulgo  inftitores  eius  culpas  defendi  anulis.  Hac  dc  caula  conftitutum,ne  cui  ius  id 
effer ,  nifi  cui  ingenuo  ipfi ,  patri  auot^  paterno  feftcrtia  c  c  c  c  cenfus  fuiftct,  8C  Icgc  Iu/ 
iia  theatrali  in  xim  ordinibus  fedendi.  Poftea  gregarim  infigne  id  appeti  coeptum.  Pro/ 
pccrqj  hxc  difcrimina  Caius  princeps  decuriam  quintam  adiecit.-tantumcp  natum  eft  fa/ 
ffuSjUt  quas  fub  diuo  Augufto  impleri  non  potuerant  decuria:, non  capiat  eum  ordinem, 
pafsimtp  ad  ornamenta  ea  etiam  feruitute  liberati  tranfiliant,  quod  ante  nunqua  erat  fa/ 
dum, quoniam  in  ferreo  anulo  equites  iudicescp  intelligebantur :  adeocp  promifcuum  id 
to  cffeccepitjUt  apud  Claudiu  Cafarem  in  cefura  cius  unus  ex  equitibus  Flauius  Proculus 
cccc  ex  eacaufa  reos  poftularetJta  dum  feparatur  ordo  ab  ingenuis,communicatus  eft 
cum  feruirijs.Iudicutn  autem  appellatione  feparari  eum  ordinem  primi  ornniu  inftituerc 
Gracchijdifcordi  popularitate  in  cotumcliam  fenatustmox  ea  debellata ,  autoritas  nomi/ 
nis  uario  feditionu  euentu  circa  publicanos  fubftitit ,  Si  aliquamdiu  tertire  uires  publicani 
fuere.M.  Cicero  demu  ftabiliuit  equeftre  nome  in  cofulatu  fuo,  ei  fenatu  cociIians,ex  eo 
fe  ordine  profecftu  effe  celebrans, &  eius  uires  peculiari  popularitate  quxrens.  Ab  illo  tem 
pote  plane  hoc  tertiu  corpus  in  republica  fadu  eft,  ccepitcp  adrjci  fenatui  popuiocp  Ro/ 
mano  equefter  ordo.  Qua  de  caufa  Si  nuc  poft  populu  (cribitur,quia  nouifsime  coeptus 
eft  adrjci.  Quinetia  ipfum  cquitu  nomen  ftepe  uariatu  eft,in  his  quoq;  qui  ad  equitatum 
to  trahcbantur.Celeres  fub  Romulo  regibusque  appellati  funt,deinde  flexumines,  poftea 
troffulijCum  oppidum  in  Thulcis  citra  Volfinios  paftuu  ix.M.fine  ullo  peditu  adiumen/ 
toccepiffent  eius  uocabuliildqj  durauit  ultra  C,  Gracchum.  Iunius  certe,  qui  ab  amicitia 
eius  Gracchanus  appellatus  eft,  feriptu  reliquit  his  uerbis:Quod  ad  equeftrem  ordinem 
attinet,antea  troffulos  uocabant,nunc  equites  uocant.-ideo  quia  non  intelligunt  troftulos 
nomen  quid  ualeat, multos  pudet  eo  nomine  appellari:  Si  caufam  quas  fupra  indicata  eft 
exponit, inuitos^  etianum  tamen  troftulos  uocari.Sunt  adhuc  aliqua  non  omittenda:  in 
auro  differende.  Auxiliares  quippe  81  externos  torquibus  aureis  donaucre,at  ciues  no  ai/ 
(iargenteis.Prsterqj  armillas  ciuibus  dedere, quas  non  habent  externi.  Iide(quod  magis 
miremur)coronasex  auro  dedere  ciuibus.Quisprimusdonatus  fit  ea, no  inueni,fed  quis 
30  primui  donauerit  d  L.Pifone  traditur.  A.  Pofthumius  dufiator  apud  lacu  Regillu  caftris 
Latinoru  expugnatis, ei  cuius  maxime  opera  capta  eftent,hac  corona  ex  pr^da  deditjte 
L Lentulus  c  o  s.Ser.Cornelio  Mereda?,Samnitu  oppido  capto.Sed  quinqj  libraru  co/ 
roaa  Pifo  frugi  nliu  expriuata  pecunia  donauit.  eamcp  corona  teftamento  reip.IegauiC. 

De  reliquo  ufu  auri  in  uiris  Si  mulieribus ,  &  dc  nummo  aureo :  Si  quando 


primum  fignatum  eft  ass,argcntum,  Si  aurum,  &  antequam  fignaretur  qui 
mos  inaret  qu*  maxima  pecunia  primo  cenfu,& quoties, &  quibus  tem/ 
poribus  autoritas  auri.  Cap.  111 

D  Eorum  uero  honori  in  facris  nihil  aliud  excogitatum  eft ,  quam  ut  auratis  cornibus 
hoftias  maiores  duntaxat  immolarentur.  Sed  in  militia  quoque  in  tantum  adolcu/c 
4°  h^c  luxuria, ut  M.Bruti  in  Philippicis  campis  epiftobereperiantur  frementes, fibulas  tri 
bonitias  ex  auro  geri.  At  Hercules  idem  tu  Brute  mulierum  pedibus  aurum  geftari  tacui/ 
ftiscuius  fceieris  nos  coarguimus  illum  primum ,  qui  auro  dignitatem  per  anulos  fecit,  ut 
habeant  in  lacertis  iampridem  Si  uiri,quod  e  Dardanis  uenit ,  itaqj  Si  Dardanium  uoca/ 
batur.Viri*  celtics  dicutur.Viriles  celtiberic^.Habeant  fceminse  in  armillis,digitis^  to/ 
tis, collo, auribus, fpiris:Difcurrant  catenrc  circa  latera, &  inferta  margaritarum  pondera  t 
collo  dominarum  auro  pendeant,ut  in  fomno  quoq*  unionum  confcientia  aafit :  Etiam/ 
num  pedibus  induitur,  atque  inter  ftolam  plebemque  hunc  medium  fceminarum  eque/ 
ftretn  ordine  facit.Honeftius  uiri  pgdagogtjs  id  damus,balineascjj  diues  pueroru  forma 
couertit  Jam  uero  etiam  Harpocratem, ftatuasq?  /Egyptiorum  numinum ,  in  digitis  uiri 

Cc  4  quoqj 


584  C.  PLINII  NATVRALIS 

quoq?  portare  incipiunt.  Fuit  Kalia  Claudtj  principatu  differentia,  in  folis  his  quibus  ad/ 
mifsionem  liberti  eius  dediffent  imaginem  principis  in  anulo  ex  auro  gerendi,  magna  cri/ 
minum  occafione:qu«  omnia  falutaris  exortus  Vefpafiani  principis  aboleuit ,  aequaliter 
publicando  principem.De  anulis  aureis  eorumqj  ufu  hatftenus  dicflum  fit.  Proximu  fce/ 
lus  Fecit, qui  primus  ex  auro  denarium  fignauit,quod  &  ipfum  latet  autore  incerto.Popa 
lus  Ro.ne  argento  quidem  fignato  ante  Pyrrhum  regem  deuidu  ufus  eft.  Libralis, unde 
etiam  nunc  libella  dicitur, &  dipondius  appendebatur  affis.  Quare  ceris  grauis  pcena  di/ 
da.Et  adhuc  expenfa  in  rationibus  dicuntur:  Item  impendia  8£  dependere.  Quin  &  mili 
tum  ftipendiomm,hoc  eft  ftipis  ponderanda  penfatores, libripendes  dicuntur:  quacon' 
fuetudtne  in  his  emptionibus  qua:  mancipi}  funt ,  etiam  nunc  libra  interponitur.  Seruius  i» 
rex  primus  fignauit  aes.  Antea  rudi  ufos  Roma:  Remeus  tradit.  Signatam  eft  nota  pecu/ 
dum, unde  8C  pecunia  appeliata.Maximus  cenfus  cx.M.affium  fuit  illo  rege:  Et  ideo  h$c 
prima  claflis.  Argentum  fignatu  eft  anno  urbis  d.lxxxv.  Q.  Fabio  c  o  s.  quinqj  annis 
ante  primum  bellum  Punicum.Et  placuit  denarius  pro  x  libris  ^ris,  quinarius  pro  quin/ 
que,feftertium  pro  dipondio  ac  femiffe.Libr#  autem  pondus  ^ris  imminutum  bello  Pu 
nico  primo, cum  impenfis  refp.non  fufficeret,conftitutumq?  ut  afles  fextantario  pondere 
feriretur. Ita  quinq?  partes  fadee  lucri,  diffolutumcj?  xs  alienum.  Nota  ceris  fuit  ex  altera 
parte  Ianus  geminus, ex  altera  roftru  nauis.In  triente  uero  &  quadrante  rates.Quadrans 
antea  triuncis  uocatus  a  1 1 1  uncqs.Poftea  Annibale  urgete,  Q.Fabio  Maximo  dittato/ 
re,aftes  unciales  fadluPlacuitcj^  denarium  xvi  affibus  permutari,  quinariu  odonis,  fefter » 
tium  quaternis.  Ita  refp.  dimidium  lucrata  eft.In  militari  tamen  ftipendio  femperdena/ 
rius  pro  x  afsibus  datus.  Nota  argenti  fuere  bigee  atque  quadrigs ,  8C  inde  bigati  qua/ 
drigatiq?  didli.Mox  lege  Papyriana  femunciales  afles  fadti.  Liuius  Drufus  in  tribunatu 
plebis  odauam  partem  xris  argento  mifcuit.Quinuncuidloriatus  appellatur,  lege  Cio/ 
dia  percuflus  eft.  Antea  enim  hic  nummus  ex  Illyrico  aduedus ,  mercis  loco  habebatur. 
vide Bufau  Eft  autem  fignatus  uidoria,K  inde  nomen.  Aureus  nummus  poft  annu  l  x  i  ipercuffus 
eft  quam  argenteus, ita  ut  fcrupulum  ualeret  feftertrjs  ukenis ,  quod  efficit  in  libras  ratio/ 
ne  fefterciorum,qui  tunc  erat,feftertios  dcccc.  Poft  ha:c  placuit  x  lm.  fignari  ex  auri 
libris, paulatimqj  principes  imminuere  pondus:minutifsimus  uero  ad  xlv.m.  Sed  a  nu/ 
mo  prima  eft  origo  auaritia:  excogita ta.fcenore  quasftuofa  fegnitia.  Hcecpaulatim  exar/  5» 
fit  rabie  quadam,  noniam  auariria,ied  fames  auri:utpote cum  SeptimuleiusC.  Gracchi 
familiaris, auro  repenfum  caput  eius  excifum  ad  Opimiu  tulerit,  plumboc^  inosaddito 
parricidio  fuo  rempublica  etiam  circumfcripferitcnec  iam  quiritu  aliquo, fed  uniuerfo  no/ 
mine  Romano  infami,rex  Mithridates  Aquilio  duci  capto  aurum  in  os  infudit:  fteepa/ 
rit  habendi  cupido.  Pudet  intuentem  tantum  nomina  ifta,  qus  fubinde  noua  grsco  fer/ 
mone  excogitantur, expreffo  argenteis  uafis  auro,  aut  inclufo, quibus  dehcrjs  ueneut  tam 
aurea  quam  aurata,cum  fciamus  interdixifle  caftris  fuis  Spartacum, ne  quis  aurum  habe 
ret  aut  argentum.Tanto  fuit  pius  animi  fugitiuis  noftris.  Meftala  orator  prodidit  Anto/ 
usum  triumuirum  aureis  ufum  in  omnibus  obfccenis  defiderqs ,  pudendo  etiam  crimine 
Cleopatrae.SummcE  apud  exteros  Iiccntim  fuerat, poculo  aureo  puluino  fubdito,Philip/4« 
pum  regem  dormire  foIitum:Agnonem  Teium  Alexadri  Magni  pr^fedum  aureis  da/ 
uis  fuffigere  crepidas.  Antonius  in  contumeliam  natura:  uilitatem  auro  fecit,  opus  pro/ 
feripttone  dignum.Sed  pmer  alia  equidem  miror  po.Ro.uidlis  gentibus  in  tributo  fera 
per  argentum  imperitafle,non  aurutir.ficut  Carthagini  cum  Annibale  uicfts  argeti  pon/ 
do  annua  in  quinquaginta  annos, nihil  auri.  Necpoteft  uideri  penuria  mundi  id  uenif 
fe.  Nam  Midas  &  Crcefus  in  infinitum  poflederant .  Iam  Cyrus  deuida  Afia  pondo 
x  x  x  1 1 1 1  milia  inuenerariprfter  uafa  aurea  aurum  fadum,&  in  eo  folia  ac  platanum 
uitemqrie.  Qua  uidoriaargenti  quingenta  milia  talentorum  reportauit,  & craterem Se/ 
miramidis,cuiuspodus  quindecim  talenta  co!Iigebat.Talentum  autem  iEgyptiumpoa 


HISTORIAE  LIBER  XXXMI  585 

<3olxxx  capere  Varro  tradit.Iam  regnauerat  in  Colchis  Salaucc5&Efubopes,qui  ter 
rara  uirginem  nadfcus, plurimum  argeti  aur icp  cruifte  dicitur  in  Suanorum  gente,  Si  alio/ 
quin  uelieribus  aureis  inclyto  regno.  Sed  Si  illius  aurea:  camer^ ,8i  argete®  trabes  nai  ran/ 
tur,&  column®  atque  paraftat®,ui(fto  Sefoftre  Azgypti rege ,  tam  fuperbo,  ut  prodatur 
annis  quibufq;  forte  reges  iingulos  e  fubietftis  iungere  ad  currum  faiitus,  ficcp  triumpha/ 
re.Ec  nos  fecimus  qu®  pofteri  fabulofa  arbitrentur .  C®far  qui  poftea  didtator  fuir ,  pri/ 
mus  in  ®dilitate  munere  patris  funebri, omni  apparatu  haren®  argenteo  ufus  eft,  ferasqj 
argenteis  uafis  inceffere  tum  primum  uifum.Mox,quod  etiam  in  municipqs  ®mulantur, 

C.  Antonius  ludos  fcena  argetea  fecit.Item  L.Murena,&  Caius  princeps  in  circo  pegma 
10  duxitjin  quo  fuere  argenti  pondo  c.xxnrr.Ciaudius  fucceftbr  eius, eum  de  Britannia  tri/ 
umpharet,inter  coronas  aureas  unam  vix  pondo  habuit, quam  contuliflet  Hiipania  cite/ 
rior,alteram  ix  quam  Gallia  Comata,(icut  titulus  indicauit.  Huius  deinde  fucccffor  Ne/ 
ro, Pompei)  theatrum  operuit  auro  in  unum  diem  quod  Tyridati  regi  Armenia  oftede/ 
rat.Et  quota  pars  ea  apparatus  fuit  aure®  domus  ambietis  urbem?  Auri  in  ®rario  popu/ 
li  Romani  fuere,Sex.  Iulio,L.  Aurelio  c  os  s.fepte  annis  ante  bellum  Punicum  tertium  videBudsu 
pondo  d  c  c.xxvii.argeti  nonagintaduo  milia,&  extra  numerum  cccSi  l  Xxxv.h,  Ub-i.dc  <tf[e. 
ItemSex.IuliojL.Marcio  cos  s. hoc  eft, belli  focialis  initio,D  c  c  c  XLVi.auri  pondo.C. 

C®far  primo  introitu  urbis  in  ciuili  bello  fuo  ex  ®rario  protulit  lateru  aureorum  xxvi. 
u.Si  in  numeraro  pondo  c  c  c.Nec  fuit  alqs  teporibus  refp.iocupletior.  Intulit  Si  Acm i/ 

:o  Iius  Paulus, Perfeo  rege  Macedonico  deuicfto,pr®dam  pondo  trium  milium:  a  quo  tem/ 
pore  popuius  Ro.tributum  pendere  deftjt,  Laquearia ,  qu®  nunc  Si  in  priuatis  domibus 
auro  teguntur, poft  Carthaginem  euerfam  primo  inaurata  funt  in  Capitolio ,  cenfura  L. 
Muramrj.Inde  tranfierc  in  cameras.In  parietes  quoque3qui  iam  Si  ipfi  tanquam  uafa  in/ 
aurantur:cum  faa  ®tas  uaria  de  Catulo  exiftimauetit,quod  tegulas  ®reas  Capitoltj  inau 
talfet  primus.  Inuentores  auri ,  ficut  metallorum  fere  omnium ,  feptimo  uolumine  dixi/ 
mus.  Pratdpuam  gratiam  huic  materis  fuifte  arbitror ,  non  colore  qui  in  argento  clarior 
eft,  magisq?  diei  Goniis,  Si  ideo  militaribus  Ggnis  famiIiarior3quoniam  is  longius  fulget: 
manifefto  errore  eorum  qui  colorem  fiderum  piacuifle  in  auro  arbitrantur ,  cum  in  gem/ 
rais  alrjsque  rebus  non  fit  pr®cipuus.  Nec  pondere  aut  facilitate  materi®  prolatum  eft 
jo  csteris  metallis, cum  cedat  per  utrunque  plumbo.  Sed  quia  rerum  uni  nihil  igne  deperit, 
tuto  etiam  in  incendqs  rogisqtie  durante  materia.Quinimo  quo  farpius  arfit  3  proficit  ad 
bonitatem.  Auricp  experimento  ignis  eft, ut  fimili  colore  rubeat  quo  ignis :  Atque  ipfum 
obryzum  uocant.Primum  autem  bonitatis  argumentum  eft ,  quam  difficillime  accendi. 

Pneterea  mirum,  prun®  uiolentifsim®  igni  indomitum ,  palea  citiffime  ardefeere:  atque 
ut  purgetur, cum  plumbo  coqui.  Altera  caufapretrj  maior  3  quam  minimum  ufus  deterit, 
cum  argento, ®re, plumbo, line®  producantur,manusq?  fordefeant  decidua  materia.Nec 
aliud  laxius  dilatat,aut  numeroGus  diuiditur3urpote  cuius  unci®  in  feptuagenas  Si  quin/ 
quagenas  pluresc^  bradleas3quaternum  utroque  digitorum  fpargantur.Crafilfsiro®  ex 
his  prxneftin®  uocantur3etiamnum  tetinentes  nomen,  Fortun®  inaurato  ibi  fidelifsime 
40  fimuIacro.Proxima  bradlea  qu®ftoria  appellatur.Hifpania  ftrigiles  uocat  auti  paruulas 
maffas,quod  fuper  omnia  folu  in  maffa  aut  rameto  capitur3cum  c®tera  in  metallis  reper/ 
ta  igni  perficiantur.Hoc  ftatim  auru  eft,  cofommatamcp  materiam  protinus  habet,  cum 
ita  inuenitur.H®c  enim  inuentio  eius  naturalis  eft :  alia  quam  dicemus,coa<fta.Super  c®/ 
tera  no  rubigo  ulla,non  ®rugo,no  aliud  ex  ipfo  quod  confumat  bonitate, minuatue  pon/ 
dus.Iam  corra  falis  8£  aceti  fuccos  domitores  reru  coftantia.fupercp  omnia  netur,ac  texi/ 
tur  lan®  modo.  Si  fine  Iana.Tunica  aurea  triumphafte  Tarquiniu  Priicu  Verrius  tradir. 
Nosuidimus  Agrippina  Claudi)  prindpis,  ®dente  eo  uaualis  pr®lrj  fpe(ftaculu,aisiden/ 
tem  ei, induta  paludamento,  auro  textili  fine  alia  materie.  Attalicis  uero  iampnde  intexi/ 
tur,inuento  regu  Afije.Marmori  Si  ijs  qu®  candefieri  no  poffunt,oui  candido  illinitur:  It/ 

gno 


586  C,  PLINII  NAT  VR  ALIS 

fno  glutini  ratione  compofita,  Ieucophoron  uocant.  Quid  fit  hoc,  aut  quemadmodum 
at,fuo  loco  docebimus.  &s  inaurari  argeto  uiuo,aut  certe  hydrargyro  legitimum  erat: 
de  quibus  ut  dicemus  illorum  natut-m  reddentes, excogitata  fraus  eft.  Nanque  ®s  cruci/ 
atur  in  primis,accenfumc£  reftinguitur  fale,aceto,alumine.Poftea  exarenatur, an  fatis  re/ 
cotftum  fit  fplendore  deprehendente, iterumc^  exhalatur  igni,utpolsit  edomituro,  mix/ 
tis  pumice, alumine,  argento  uiuo,indudlas  accipere  bracteas.  Alumen  in  purgando  uim 
habet  talem, qualem  cfle  diximus  plumbo. 

Ratio  naturalis  inueniendi  auri,8i  quando  primum  aurea  ftatua 
Si  medicina  ex  auro.  Cap.  mr 

AVrum  inueniturinnoftro  orbe,ut  omittamus  Indicum, atq?  a  formicis, aut  gryphiio 
bus  apud  Scythas  erutum.  Apud  nos  tribus  modis,  ffuminu  ramentis,  ut  in  Tago 
Hifpani®,Pado  Italiae, Hebro  Thraci®, Padtolo  Afi®, Gange  Indi®.Ncc  ullum  abfolu 
tius  aurum  eft,curfu  ipfo  tritui^  perpolitum .  Alio  modo  puteorum  ferobibus  effoditur, 
aut  in  ruina  montium.Quare  utracg  ratio  dicetur.Aurum  qui  qusrut,  ante  omnia  fegul/ 
lum  tollunt, ita  uocatur  indiciumealueus  ubi  id  eft,aren®^  lauantur,atq?  ex  eo  quod  refe 
dit  coniedlura  capitur  >  ut  inueniatur  aliquando  in  fumma  tellure  protinus  rara  felicitate: 
ut  nupet  in  Dalmatia  principatu  Neronis,  fingulis  diebus  etia  quinquagenas  libras  futi/ 
dens,  cumiaminuentuinfummocefpite.  Alutationem  uocant  fi  8i  auro  ea  tellus  fubeft. 
C®terum  montes  Hifpani®  aridi  ftertIesqj,Si  in  quibus  nihil  aliud  gignatur ,  huic  bono 
coguntur  fertiles  effe.Quod  puteis  foditur, canalicium  uocant,  alfj  canalienfe ,  marmoris  ia 
glare®  inherens,non  illo  modo  quo  in  oriente  fapphiro  atcg  thebaico,  alrjsq?  in  gemmis 
icintillat ,  fed  micas  amplexum  marmoris.  Hi  uenarum  canales  per  marmor  uagantur  8i 
latera  puteorum, 8i  hucilluc,inde  nomine  inuento,  tcllusq?  ligneis  columnis  fufpenditur. 
Quod  effoffum  eft  tunditur ,  lauatur,uritur,  molitur  in  farinam.  Nam  quod  ad  pilascu/ 
dunt,  apilafcudem  uocant.  argentum  quod  exit  a  fornacis  fudore.  Qu®  e  catino  iadlatur 
fpurcitia,in  omni  metallo  uocatur  fcoria.H®c  in  auro  coquitur  iterum  8i  tunditur.Catini 
fiunt  ex  tafeonio.  H®c  eft  terra  alba  fimilis  argill®.  Neq?  enim  alia  afflatum  igneroqj  8£ 
ardentem  materiam  tolerat  ♦  Tertia  ratio  opera  uicerit  gigantum:CunicuIis  per  magna 
jpatia  a<ftis,cauantur  montes  ad  lucernarum  lumina.Eadem  mefura  uigiliarum  eft ,  mul/ 
tiscp  menfibus  non  cernitur  dies.  Arrugias  id  genus  uocant,  fiduntqj  rim®  fubito,  Si  op/50 
p.rimunt  operarios ,  ut  iam  minus  temerarium  uideatur  e  profundo  maris  petere  marga/ 
ritas:tantonocentiores  fecimus  terras.  Relinquuntur  itac^  fornices  crebri  montibus  fufti/ 
tiendis.Occurlant  in  utroqj  genere  filices.Hos  igni  Si  aceto  rumpunt.  S®pius  uero,quo/ 
niam  in  cuniculis uapor  Si  fumus  ft rangulat,  c®dunt  fradluris  c.l.  libras  ferri  terra  agea/ 
tibus:egeruntcp  humeris  noctibus  ac  diebus  per  tenebras  proximis  tradentes :  Luce  no/ 
uifsimi  cernunt.Si  longior uidetur  filcx,latus  fequitur.Foflam  ambit  quiete.  Tameinfi/ 
lice  facilius  exiftimatur  opera.  Eft  nac£  terra  ex  quoda  argill®  genere  glare®  mixta(cadi 
dam  uocant)prope  inexpugnabilis.Cuneis  eam  ferreis  aggrediuntur, Si  qfde  malleis:  ni/ 
hilo?  durius  putant, nifi  quod  inter  omnia  auri  fames  durifsima  eft.Pera&o  opere,cerui/ 
ces  rornicu  ab  ultimo  c®dunt,dantcp  fignu  ruin®,eamqs  folus  intelligit  in  cacumine  mo/  40 
tis  eius  peruigil.Hic  uoce  idtuue  repente  operarios  reuocari  iubet,  pariterqp  ipfe  deuolat. 
Mons  fradtus  cadit  i  fefe  longo  fragore,  qui  concipi  humana  mete  no  pofsit,  Si  flatu  in/ 
credibili.Spedtant  uidores  ruina  natur®.Nec  tame  adhuc  aurum eftmec  fciere  effe  cu  fo 
dere.Tantaq?  ad  pericula  euincenda  fuit  fatis  cauf®,fperare  quod  cuperent.  Alius  par  eft 
labor, uel  hoc  maioris  impendi), flumina  ad  Iauandum  hanc  ruinam  iugis  montiu  ducere 
obiter  a  centefimo  plerunq?  lapide.  Corrugos  uocant,  a  corriuatione  credo, nimiru  Si  hic 
labor  eft.Pr®cepiffe  libramento  oportet, ut  fruaris  quando  influat:  itaqj  altifsimisparri/ 
bus  ducit'’.  Conualiis  Si  interualla  fubftrudtis  canalibusiugutur.  Alibi  rupes  inui®  catduti 
tur,fcdemqj  trabibus  cauatis  pt®bere  coguntur.  Is  qui  c®dit,funibuspedet,  ut  procul  in/ 

tuenti/ 


HISTORIAE  LIBER  XXXIII  587 

tuentibus  fpecies  nefaria  quide,  fcd  alitu  fiat.  Pendentes  maiore  ex  parte  librant, &  lineas 
itineri  prxfigunt.  Itaque  infiftentis  ueftigrjs  hominis  locus  non  efl:.  Manes  trahuntur  ad 
homines ,  ut  uirium  importent.  Id  genus  terrx  urion  uocant.  Ergo  per  filices  C3lcul6sue 
ducuntur ,  St  urium  euitant.  Ad  capita  deieclus  in  fupercilrjs  montium  pifeinxeauantur, 
ducenos  pedes  in  quafquc  partes,Si  in  altitudinem  denos.  Emifiaria  in  his  quina  pedum 
quadratorum  ternum  fere  linquuntur  .  Si  repleto  ftagno  excufiis  obturamentis  erumpit 
torrens  tanta  ui,ut  faxaperuoluat.  Alius  etiamnum  in  plano  labor.FofTf  in  quas  profluat 
cauantur,  agogas  uocant,  ex  fternuntur  gradatim.  Frutex  eft  ulex  roris  marini  fimilis,a/ 
fperaurumq?  retinens.  Lacera  eluduntur  tabulis ,  ac  per  prxrutafufpenduntur ,  canali  ita 
io  profluente  de  terra  in  mare.  His  de  caufis  iaro  promouit  Hifpania  in  priore  genere,  qux 
exhauriuntur  immenfo  labore,nc  occupant  puteos, in  hoc  rigantur.  Aurum  arrugia  qu£/ 
Gtum  non  coquitur,fed  ftatim  fuum  eft.  Inueniuntur  ita  maffa:.  Necnon  in  puteis  etiam 
denas  excedentes  libras.  Palacras  Hifpani,  alq  palacranas :  rjdem  quod  minutum  cft,ba/ 
lucem  uocant.  Vlcx  ficcatus  uritur, &  cinis  eius  lauatur  fubftrato  cefpite  herbofo,  ut  fidat 
aurum.  Vicena  milia  pondo  ad  hunc  modum  annis  fingulis  Afturiam  atque  Galieciara 
&  Lufitaniam  proflare  quidam  tradiderunt ,  ita  ut  plurimum  Afturia  gignat.  Neque  in 
alia  parte  terrarum  tot  feculis  hxc  fertilitas.  Italia:  parcitum  eft  uetere  interdidlo  patrum 
ut  diximus ,  alioquin  nulla  fecundior  metallorum  quoque  erat  tellus.  Extat  lex  cenforia 
I&imulorum  aurifodina:, qua  in  Vercellenfi  agro  cauebatur,neplus  quinc^  M.  hominu 
20  in  opere  publicani  haberent.  Aurum  faciendi  eft  etiam  una  ratio  cx  auripigmento, quod 
in  Syria  foditur  pi<ftoribus,in  fumma  tellure, auri  coIore,fed  fragilijapidum  (pecularium 
modo.Inuitauerat^p  fpes  Caium  principem  auidifsimum  auri ,  quamobrem  iufsit  exeo/ 
qui  magnum  pondus, Si  plane  fecit  aurum  excellens,fed  ita  parui  ponderis,  ut  detrimen/ 
tum  fentiret, illud  propter  auaritiam  expertus,  quanquam  auri  pigmeti  libres  x  1 1 1 1  per/ 
mutarentur, nec  poftea  tentatum  ab  ullo  eft.  Omni  auro  ineft  argentum  uario  pondere, 
alibi  dena, alibi  nona,alibi  oclaua  parte.  In  uno  tantu  Galiif  metallo,quod  uocant  Albi/ 
crarenfe  x  x  x  v  i.portio  inuenitur,ideo  exteris  prxeft.  Vbicunqj  quinta  argenti  portio 
efl:, electrum  uocatur.Scrobesex  reperiuntur  in  Canajienfi,Fit  di  cura  elcdtrum  argento 
addito.Quod  fi  quintam  portionem  exceflit,incudibus  non  refiftit.  Et  electro  autoritas, 
jo  Homero  tefte,qui  Menelai  regiam  auro,  eledlro,argento,ebore  fulgere  tradit.Mincruas 
templum  habet  Lindos  infulx  Rhodiorum ,  in  quo  Helena  facrauit  calicem  ex  eletftro. 
Adtjcit  hiftoria ,  mammx  fux  menfura.  Eledtri  natura  eft ,  ad  lucernarum  iumina  clarius 
argento  fplendere.  Quod  eft  natiuum,&  uenena  deprehendit.  Nanq;  difeurrunt  in  cal i/ 
cibus  arquus  coeleftibus  fimiles,cum  igneo  ftridore,  &  gemina  ratione  prxdicunt.  Aurea 
ftatua  prima  omniu  nulla  inanitate,  di  antequaex  xre  aliqua  illo  modo  fieret, quam  uo/ 
eant  holofphyraton,  in  templo  Anaitidis  pofita  dicitur,  quod  in  fitu  terraru  nomine  hoc 
fignificauimus,numinegentibus  illis  facratifsimo.  Direpta  eft  Antonrj  Parthicis  rebus. 
Scitumquenarratur  dieftum  unius  ueteranorum  Bononix,hofpieaIi  diui  Augufti  caena, 
cum  interrogaretur ,  efletne  uerum ,  eum  qui  primus  uiolaffet  hoc  numen ,  oculis  mem/ 
40  brisq?  captum  expirafifeC’  Refpodit  enim, tum  maxime  Augufturo  de  crure  eius  ccenare, 
fecp  illum  eflfe,  totumq?  Gbi  cenfum  ex  ea  rapina  efle.  Hominum  primus ,  8i  auream  fta/ 
tuatn&falidam  Gorgias  Leontinus  Delphis  in  templo  fibipofuit  l  xx  circiter  olym/ 
piade.Tantus  erat  docendx  oratorix  arris  quxftus.  Aurum  plurimis  modis  pollet  in  re/ 
mearis.  Vulneratiscp  di  infantibus  applicatur ,  ut  minus  noceant  que  inferantur  uenefi/ 
cia.Eft&ipfi  fuperlato  uis  malefica ,  gallinarum  quocp  &  pecorum  feturis.  Remedium 
efl;  abluere  iilatu,&  (pargerc  eos  quibus  mederi  uelis.  Torretur  Si  cum  falis  grumo ,  pon/ 
dere  triplici  mi'flo,&  rurfam  cum  duabus  falis  portionibus,  8i  una  lapidis,  quem  fchifton 
uocant :  ita  uirus  tradit  rebus  una  cremaris  in  fidtiliuafe,  ipfum  purum  Si  incorruptum. 
Reliquus  cinis  feruatus  in  fictili  di  ex  aqua  illitus, lichenas  in  facie  fanat.Lomento  eu  con/ 


588  C.  PLINII  NATVRALIS 

uenit  ablui.Fiftulas  etiam  fanat, &  qux  ubcatur  hsemorrhoidcs.Quod  fi  trito  fpuma  ad/ 
i}ciatur,putria  ulcera  SC  tetri  odoris  emendat.Ex  meile  uero  decoftum  cum  melathio ,  8C 
illitum  umbilico  Jeuiter  foluit  aluum.Verrucas  curari  eo  M. Varro  eft  autor. 

De  chryfocolIa,&  medicina  ex  chryfocolla  v  i  &  mirabilis 
natura  eius  glutinandisintcr  fe  perficiendisq? 
metallis*  Caput  v 

/'"'1  Hryfocolla  humor  eft  in  puteis  quos  diximus,per  uenam  auri  deflucns,craffefcete 
V^/  limo  rigoribus  hybernis  ufqj  in  duritiam  pumicis.  Laudatiorem  eandem  in  xrarijs 
metallis, &  proximam  in  argentarrjs  fieri  compertum  eft.  Inuenitur  &  in  plumbariis,  ui/ 
lior  etiam  auraria.  In  omnibus  autem  qs  metallis  fit  8i  cura  multum  infra  naturale  illam,  |0 
immiflis  in  uenam  aquis  leuiter  hyeme  tota  ufque  in  Iunium  menfem,  dein  ficcatis  in  Iu/ 
nio  Klulio ,  ut  plane  intelligatur  nihil  aliud  chryfocolla  quam  uena  putris.  Natiua  duri/ 
tia  maxime  diftat,  luteam  uocant.  Et  tamen  illa  quoque  herba,  quam  luteam  appellant, 
tingitur.Natura  eft,qu.^  lino  Ian^fie,  ad  fuccum  bibendum.  Tunditur  in  pila ,  deinde  te/ 
nui  cribro  fecernitur,poftea  molitur,  ac  deinde  tenuius  fic  cribratur.  Quicquid  non  tranf/ 
meat, repetitur  in  pila, dein  molitur.PuIuis  femper  in  catinos  digeritur,  &  ex  aceto  mace/ 
ratur ,  ut  omnis  duritia  foluatur.  Ac  rurfus  tunditur ,  dein  lauatur  in  conchis, ficcaturque. 
Tunc  tinguitur  alumine  fchifto  &  herba  fupradicfta,  pingiturque  antequam  pingat.Re/ 
fert  quam  bibula  docilifque  fit.  Nam  nifi  rapuit  colorem,  adduntur  &  fchytanum  atque 
turbyftum,ita  uocant  medicamenta  forbere  cogentia.Cum  tinxere  picftores,  orobitin  uo  20 
cant,eiufque  duo  genera  faciunt:  luteam  quae  feruatur  in  lomenta,  liquidam  globulis 

(lidore  refolutis.Hsc  utraque  genera  in  Cypro  fiunt,  Laudatifsima  in  Armenia.  Secun/ 
da  in  MacedoniatLargifsima  in  Hifpania.Summa  commendationis  eft, ut  colorem  her/ 
Tegetis  kte  uiretis  quam  fimillime  reddat.  Vifumq?  iam  eft  Neronis  principis  fpecla 
culis  harenam  circi  chryfocolla  fterni,  cum  ipfe  concolori  panno  aurigaturus  effer ,  intro/ 
dudla  opificum  turba.  Tribus  eam  generibus  diftinguunr,  Afperam ,  qux  taxatur  in  Ii/ 
bras  v  i  i.Mediam  qua:  denarqs  quinis:  Attritam  quam  8i  herbaceam  uocant, qu$  x.i  ii 
Sublinunt  autem  harenofam ,  priufquam  inducant,  atramento  8C  parazonio.  Hxc  fune 
tenacia  eius  &  colori  blanda. Paraetonium  quoniam  eft  natura  pinguifsimum,&propter 
leuorem  tenacifsimum, atramento  afpergitur,  nc  paraetoni]  candor  pallorem  chryfocol/  jo 
afferat.  Luteam  putant  a  lutea  herba  dictam, quam  ipfam  ceruleo  fubtritam,prochry 
focolla  inducunt, uilifsimo  genere  atque  fallaciisimo.Vfus  chryfocolla  &  in  medicina  eft 
ad  purganda  uulnera  cum  cera  &  oleo.  Eadem  per  fe  arida  ficcat  6i  contrahit.  Datur  8i 
in  angina,orthopnoeaue,mifcenda  cum  melle.Concitat  uomitiones,mifcetur  SI  collyriis 
ad  cicatrices  oculoru:ac  uiridibus  emplaftris,ad  dolores  mitigandos,  81  cicatrices  trahen/ 
das.  Hanc  chryfocollam  medici  acefin  appellant ,  qua:  non  eft  orobitis .  Chryfocoilam 
&  aurifices  fibi  uendicant  agglutinando  auro ,  &  inde  omnes  appellatam  fimiliter  uten/ 
tes  dicunt.  Temperatur  autem  ea  Cypria  srugine ,  SC  pueri  impubis  urina ,  addito  nitro. 
Teritur  Cyprio  acre  in  Cyprrjs  mortarijs:  fanternam  uocant  noftri.  Ita  ferruminatur  au/ 
rum,  quoa  argentofum  uocant.  Signumq?  eft,  fi  addita  fanterna  nitefeit.  E  diuerfo  zro /  40 
fum  contrahit  fe,hebetaturque,8C  difficulter  ferruminatur.  Ad  id  glutinum  fit, auro, &  fe/ 
prima  parte  argenti  ad  fupradicla  additis ,  unaq?  contritis.  Contexi  par  eft  reliqua  circa 
hoc, ut  uniuerfanaturce  contingat  admiratio.Auri  glutinum  eft  tale. Argilia  ferro, cadmia 
ieris  maffis, alumen  Iaminis,refina  plumbo  &  marmori,  fed  plumbum  nigrum  albo  iun/ 
gicur,ipfumq?  album  fibi  oleo.  Item  ftannum  ^ramentis ,  ftanno  argentum.  Pineis opri/ 
me  lignis  ces  ferrumque  funditur,fed  &  Aegyptia  papyro,pa!eis  aurum.Calx  aqua  accen 
ditur,&  Thracius  lapis,idemque  oleo  reftinguitur.Ignis  autem  aceto  maxime  Si  uifco  Si 
ouo.Terra  minime  flagrat. Carboni  maior  uis  exufto,iterumc£  flagranti. 

Dear 


58? 


HISTORIAE  LIBER  XXXIII 
De  argento,#  argento  uiuo,#  ftibio,fiue  alabaftro,#  {coria  argenti,# 
de  fpuma  argenti.  Cap.  v  i 

AB  his  argenti  metalla  dicantur,  qux  fequens  infama  eft.  No  nifi  in  puteis  repentur, 
nullacjj  fui  fpe  nafcitur, nullis  ut  in  auro  lucentibus  fcintillis.Terra  eft  alia  ruffa,  alia 
cineracea.Excoqui  n5  poteft  niQ  cum  plumbo  nigro, aut  cum  uena  plumbi.  Galenam  uo 
cant,qu£  iuxta  argenti  uenas  plerunq?  reperitur.Et  eodem  opere  ignium  defcendit  pars 
in  plumbum, argentum  autem  fuperne  innatat, ut  oleum  aquis.Reperitur  in  omnibus  pe 
neprouincrjs,fed  in  Hifpania  pulcherrimum.Id  quocj}  in  fterili  folo  atqj  etiam  in  monti/ 
bus.  Et  ubicuncp  una  inuenta  uena  eft, non  procul  inuenitur  alia.Hoc  quidem  #  in  omni 
io  fere  materia, unde  metalla  Gneci  uidetur  dixiffe.Miruro,  adhuc  per  Hifpaniasab  Annir 
bale  olim  inchoatos  puteos  durare, fua  ab  inuetoribus  nomina  habentes.  Ex  quis  bebelo 
appellatur  hodieq?,  qui  c  c  c  pondo  Annibali  fumminiftrauit  in  dies,  ad  mille  quingen/ 
tos iam  paflus  cauato  monte,  per  quod  fpatium  Aquitani  ftantes  diebus  noftibusq?  ege 
runt  aquas  lucernarum  menfura,amnemcp  faciunt.  Argenti  uena  qua:  in  fummo  reperta 
eft, crudaria  appellatur.Finis  antiquis  fodiendi  folebat  efle  alumen  inuentum, ultra  nihil 
querebatur.  Nuper  inuenta  «risuena  infra  alumen  alba ,  nullum  finem  fpei  fecit.  Odor 
ex  argentifodinis  inimicus  omnibus  animalibus,  fed  maxime  canibus.  Auru  argetumqj 
quo  mollius,  eo  pulchrius.Lineas  ex  argento  nigras  produci  pleriqj  mirantur,  Eft  #  lapis 
in  his  uenis ,  cuius  uomica  liquoris  *terni  argentum  uiuum  appellatur ,  uenenum  rerum 
10  omnium .  Exeft  ac  perrumpit  uala  permanans  tabe  dira.  Omnia  ei  innatant  pmer  au/ 
rum,id  unum  ad  fe  trahit.Ideo  #  optime  purgat ,  ceteras  eius  fordes  expuens  crebro  ia/ 
dlatu  fidilibus  in  uafis,  ita  uitijs  abieclis ,  ut  #  ipfum  ab  auro  difcedat.In  pelles  fubadas 
effunditur, peri£  eas  fudoris  uice  deflues, purum  relinquit  aurum.  Ergo  #  cum  »ra  inau/ 
rantur,fublitum  bradeis  pertinacifsime  retinet.  Veru  pallore  detegit  fimplices  aut  prfte/ 
nuesbradeas.Quapropter  id  furtum  quxrentes,  oui  liquore  candido  ufum  eum  adulte/ 
rauere,mox  #  hydrargyro,de  quo  fuo  dicemus  loco.  Et  alias  argetum  uiuum  no  largum 
inuentum  eft.  In  t}fdem  argenti  metallis  inuenitur,  ut  proprie  dicamus,  fpum£  Iapis can/ 
didg  nitentisqj,non  tamen  translucentis,ftimmi  appellant, altj  ftibium,  ali]  alabaftrum, 
altj  larbafon.Duo  cius  genera, mas  #  foemina ,  magis  probant  fceminam ,  horridior  eft 
jo  mas,fcabriorqj  #  minus  poderofus,minuscp  radians,#  harenofionFcemina  cotra  nitet, 
friabilis ,  fiffurisq?  non  globis  dehifces.  Vis  eius  adftringere  ac  refrigerare,principalis  au/ 
rem  circa  oculos:  Naq?  ideo  etia  pleriq?  platyophthalmo  id  appellauere,  quonia  in  calli/ 
biepharis  mulierum  dilatet  oculos.  Et  fluxiones  inhibetoculorum  exulcerationes^  fari/ 
na  eius  #  thuris  gnmmi  admixto :  fiftit  &  fanguinem  e  cerebro  defluentem.Efficacior  # 
contra  recentia  uulnera,  #  contra  ueteres  canu  morfus  iniperfa  farina :  #  contra  ambufta 
igni,  cum  adipe  ac  fpuma  argenti  cerufaq?  #  cera.  Vritur  autem  offis  bubuli  fimi  circum/ 
litum  in  clibanis. Dein  reftinguitur  mulierum  latfte ,  teriturqjin  mortarrjs,  admixta  aqua 
pluuiali.Ac  fubinde  turbidum  transfunditur  in  «reum  uas,#  mudatur  nitro.  Fex  eius  in/ 
teliigitur  plumbofifsima,qu£q?  fubfidit  in  mortario  abrjciturc^.Dein  uas  in  quo  turbida 
4«  transfufa  funt, opertu  linteo  per  node  relinquitur,#  poftero  die  quicquid  innatat  effun/ 
ditur  fpongiacp  tollitur.  Quod  ibi  fubfidit,  flos  intelligitur ,  ac  linteolo  interpofito  in  fole 
ficcatur,  no  ut  perarefcat.Iteruq?  in  mortario  teritur,#  in  paftillos  diuiditur.  Ante  omnia 
autem  urendi  modus neceffarius  eft, ne  plumbum  fiat.  Quidam  non  fimo  utuntur  co/ 
quentes,fed  adipe:  Alq  tritum  in  aqua  triplici  linteo  faccant,fecemqj  abrjciunt ,  idqj  quod 
defluxit  transfundunt, quicquid  fuofidat  colligentes, emplaftris  quocg  #  collyrqs  mifcet. 
Scoriam  in  argento  Grceci  uocant  helcyfma.  Vis  eius  adftringere  #  refrigerare  corpora. 
Additur  emplaftris  ut  molybdena, de  qua  dicemus  in  plumbo,  cicatricibus  maxime  glu/ 
tinandis,  #  contra  tenafmos,  dyfenteriasc£,infufa  dyfteribuscum  myrteo  oleo.  Addunt 
#  in  medicamenta  que  uocant  liparas, ad  excrefcentia  ulcerum, aut  ex  attritu  fa<fta,aut  in 

Dd  capite 


59®  Ci  ?  L  I  NI  INATVRAL  IS 

capite  manantia.  Fit  in  tjfdem  metallis  Si  quas  uocatur  fpuma  argenti.  Genera  eius  tria: 
Optima  quam  chryfitin  uocant:  Secunda,  quam  argyritin:  Tertia  quam  molybditin.Et 
plerunc^  omnes  hicolores  in  eifde  tubulis  inueniuntur.Probatifsima  eft  Attica, proxima 
Hifpanienfis.  Chryfitis  ex  uena  ipfa  fit ,  argyritis  ex  argento ,  molybditis  plumbi  ipfius 
fufura,qu*  fit  Puteolis, Si  inde  habet  nomen.Omnis  autem  fit  excodta  fua  materia  ex  fu 
penori  catino  defluens  in  inferiore,  Si  ex  eo  fublata  ucruculis  ferreis ,  atc^  in  ipfa  flamma 
conuoluta  ueruculo,ut  fit  modici  ponderis.Eft  aure, ut  ex  nomine  ipfo  intelligi  potcft,fer 
oefcetis  Si  futur®  materi® fpuma.Dtftat  a  fcoria, quo  poteft  fpuma  a  fece  diftare.AIteru 
purgatisfe  materi®, alteru  purgat*  uitium  eft.  Quidam  duo  genera  faciunt  fpum^qu* 
uocant  fterelytida  di  peumenem, tertium  molybdenam,  in  plumbo  dicedam.  Spuma  ut*o 
fit  utilisdteru  coquitur, cofratftis  tubulis  ad  magnitudinem  anulorum ,  ita  accefa  follibus, 
ad  feparados  carbones  cineremqs, abluitur  aceto  aut  uino,fimulqj  reftinguitur .  Quod  (I 
fit  argy  citis, ut  cador  ei  detur, magnitudine  fabre  cofracta,in  fidtili  coqui  iubetur  ex  aqua 
addito  in  linteolis  tritico  Si  hordeo  nouis,  donec  ea  purgetur.Poftea  fex  diebus  terunt  ia 
mortariis, ter  die  abluentes  aqua  frfgida:Et  cu  definant, calida, addito  fale  foffili  in  libram 
fpum®  obolo.Nouifsimo  die  codunt  in  plumbeo  uafe.  Alt)  cum  faba  candida  &  ptifana 
coquunt,  Si  in  fole  ficcant.  Air)  in  lana  cadida  cum  faba, donec  lanam  no  denigrent.T unc 
falem  fofsilem  adrjciunt,fubindc  aqua  mutata ,  ficcantq?  diebus  x  l  calidifsimisreftatis. 
Hecnon  in  uentre  fuillo  in  aqua  coquunt, exemptamq?  nitro  fricant,  Si  ut  fupra  terunt  in 
mortariis  cum  fale.Sunt  qui  no  coquant, fed  cu  fale  terant, Si  adieda  aqua  abluant.Vfus « 
cius  ad  collyria,#  litu  ad  muliebrium  cicatricu  fceditates  tollendas  maculasqj ,  #  abluen/ 
dum  capillum.  Vis  autem  ficcare,molIire,refrigerare,  temperare, purgare,  explere  ulcera, 
tumores  lenire.Talibusq?  empiaftris  fupra  didis  ignes  etiam  facros  tollit  cum  ruta  myr/ 
tdqp  Si  aceto.Itemfp  perniones  cum  myrtis  Si  cera. 

De  minio,quant®  autoritatis  fuerit  apud  Romanos, ac  inuetione  eius,#  cinnabarisra 
tione  in  piduris  Si  medicina, de  generibus  mini],#  ratione  eius  in  picturis.  Gap.  ?« 

INuenitur  in  argentariis  metallis  minium  quoque ,  Si  nunc  inter  pigmenta  magnie  au/ 
toritatis,#  quondam  apud  Romanos  non  folum  maxim®  fed  etiam  facr®.Enumerat 
autores  Verrius, quibus  credere  fit  ncceffejouis  ipfius  fimulacri  faciem  diebus  feftis  mi/ 
nio illini  folitam,triumphantumq$  corpora  :Gc  Camillum  triumphaffe.Hac  religiones® 
etiam  nunc  addi  in  unguenta  ceen®  triumphalis,  Si  i  cenforibus  in  primis  Iouem  mmian 
dum  locari.Cuius  rei  equide  caufatn  miror, quanqj  Si  hodie  id  expeti co (tat  Aichiopum 
populis, totoscp  eo  tingi  proceres, huncq?  ibi  deorum  Gmulacris  colore  effe.  Quapropter 
diiigentius  perfequemur  omnia  de  eo.Theophraftus  x  c  annis  ante  Praxibuium  Athe 
nienfium  magiftratu,quod  tempus  exit  in  urbis  noftr®  c  c  x  lix  annum, tradit  inuen/ 
tum  minium  a  Callia  Athenienfe, initio  (perante  aurum  poffe  excoqui  harena  rubente  ia 
metallis  argenti, hac  fuiffe  originem  eius.Reperiri  aute  iam  tum  inHifpanrjs,  fed  durum 
8i  harenofam :  Item  apud  Colchos  in  rupe  quadam  inacceffa,ex  qua  iaculantes  decute/ 
rene, id  effe  adulterum.  Optimum  uero  fupra  Ephefum  Cilbianis  agris :  Harenam  cocci 
colorem  habere, hanc  terfdein  Iauari  farina, &  quod  fubfidac,  iterum  lauari.  Differetiam  4? 
artis  effe, quod  ali)  minium  faciunt  prima  lotura :  apud  alios  id  effe  dilutius,fequentis  au/ 
tem  lotur®  optimum.  Autoritatem  colori  fuiffe  non  miror:  Iam  enim  Troianis  tempori/ 
bus  rubrica  in  honore  erat, Homero  teftc,qui  naueis  ea  commendat ,  alias  circa  picturas 
pigmentaqj  rarus.  Milton  uocant  Gr®ci  minium ,  quidam  cinnabari.  Vnde  natus  error 
Indico  cinnabaris  nomine .  Sic  enim appellant  illi  faniem  draconis  elifi  elephantorum 
morientium  pondere, permixto  utriufcp  animalis  fanguine,ut  diximus.  Neq?  alius  eft  co 
lor  qui  in  piduris  proprie  fanguinemreddat.Illa  cinnabaris  antidotis  medicamentis^ 
tuiiifsima  eft.  At  hercule  medici  quia  cinnabarin  uocant,pro  ea  utuntur  hoc  minio,  quod 
rienenum  effepaulo  mox  docebimus, Cinnabari  ueteres,qu*  etiam  nunc  uocant  mono/ 

chromata 


HISTORIAE  LIBER  XXXIII  591 

chrbmatijpingebant.Pinxerant  Si  Ephcfio  minio,quod  derelictam  eft, quia  curatio  tna 
gni operis  erat,pmeteac]>  utrunq?  nimis  aere  exiftimatur.Ideocp  tranfiere  ad  rubrica,8£ 
finopide,de  quibus  fuis  locis  dicam.Cinnabaris  adulteratur  fanguine  caprino,aut  forbis 
tritis.  Pretium  fyncer#  nummi  quinquaginta,  Iuba  minium  nafei  5 i  in  Carmania  tradit. 
Hermogenes  Si  in  /Ethiopia.Sed  neutro  ex  loco  inuehitur  ad  nos,  nec  fere  aliude  quam 
ex  Hifpania.Celeberrimum  ex  Sifaponenii  regione  in  Bcetica,  miniario  metallo  ueetiga 
libas  pop.  Romani, nullius  rei  diligentiore  cuftodia.Non  licet  id  ibi  perficere  excoquicp. 
Romam  perfertur  uena  fignata,ad  dena  milia  fere  pondo  annua.Romas  autem  lauatur, 
in  uendendo  pretio  ftatuta  lege  ne  modum  excederet  l  x  x  in  libras.  Sed  adulteratur 
fo  multis  modis,unde  pneda  focietati.  Nanq*  eft  alteru  genus  in  omnibus  fere  argentarias, 
itemq?  plubarrjs  metallis, quod  fit  exufto  lapide  uenis  permixto,non  ex  illo, cuius  uomi/ 
cam  argentum  uiuum  appellauimus(is  enim  8C  ipfe  in  argentum  excoquitur)fed  ex  alrjs 
firoul  repertis.Steriles  etia  plumbi  deprehendutur  fuo  colore, nec nifi in  fornacibus  rube/ 
fcetes,exufticp  tunduntur  in  farinam.  Et  hoc  eft  fecundarium  minium ,  percp  paucis  no/ 
tum,  multum  infra  naturales  illas  harenas.  Hoc  ergo  adulteratur  in  officinis  fociorum. 
Item  fcyrico.Quona  modo  (cyricum  fiat, fuo  loco  dicemus,Sublini  aute  fcyrico  minium 
compendi]  ratio  demonftrat .  Et  alio  modo  pingentium  furto  opportunum  eft: ,  plenos 
fubinde  abluentium  penicillos.  Sidit  autem  in  aqua,conftatep  furantibus;  Syncero  cocci 
nitor  effe  debet.Secundarq  autem  fpledor  in  parietibus  fentit  uliginem.  Quanquam  hoc 
aorubigo  quadam  metalli  eft.  Sifaponenfibus  autem  miniarrjs  (uxuenx  harenafineat/ 
gento  excoquitur.  Auri  modo  probatur. Auro  candente  fucatum  nigrefeit :  fyncerum  re/ 
tinet  colorem.Inuenio  8i  calce  adulterari.  Ac  fitnili  ratione  ferri  candentis  lamina ,  fi  non 
fit  auram ,  deprehendi  ilico.  Solis  atque  lunas  contacftus  inimicus :  remedium ,  ut  parieti 
fiecato  cera  puntea  cum  oleo  liquefacta  candens  fetis  inducatur ,  iterumcp  admotis  galte 
carbonibus  aduratur  ad  fudorem  ufque.  Poftea  candelis  fubigatur:  ac  deinde  linteis  pu/ 
ris,ficut£  marmora  nitefeunt.  Qui  minium  in  officinis  poliunt,  faciem  laxis  ueficis  illi/ 
gant,ne  in  refpirando  pernicialem  puluerem  trahant,  Si  tamen  ut  per  illas  fpecftent.  Mi/ 
nium  in  uoluminibus  quocp  feriptura  ufurpatur, clariores^  literas,uel  in  auro,uel  in  mar/ 
more  etiam  in  fepulchris  facit. 

$o  De  hydrargyro,de  argento  inaurando,  de  coticulis  in  argenti  gene/ 

rihus,&  experimentis.  Cap.  vm 

EX  fecundario  inuenit  uica  SJhydrargyrum  in  uicem  argenti  uiui,pauIoante  dilatum. 

Fit  autem  duobus  modis,^reis  mortarqs  piftilliscp  trito  minio  ex  aceto ,  aut  patinis 
fi&ilibus  impofitum  ferrea  cocha,  calyce  coopertum, argilla  fuperillita.  Dein  fub  patinis 
accefum  follibus  cotinuo  igni,atcj  ita  calicis  fudore  deterfo,  qui  fit  argeti  colore ,  Si  aqux 
liquore.Idem  guttis  diuidi  facilis, Si  lubrico  humore  confluere.  Quod  cum  uenenum  effe 
conueniat, omnia  quas  de  minio  in  medicina  ufu  traduntur ,  temeraria  arbitror:  pr&ercp 
fortaffe  quod  illitum  capiti  uentriue  fanguinem  fiftit,  dum  ne  quid  penetret  in  uifcera ,  ac 
uulnus  attingat:  aliter  utendum  no  equidem  cenfeam.  Hydrargyro  argentum  inauratur 
4°  folu  nuc  prope, cum  3:  in  tera  fimili  modo  duci  debeat.Sed  eade  fraus ,  qua:  in  omni  uitas 
parte  ingeniofifsima  eft,uiliorem  excogitauit  materia,ut  docuimus.  Auri  argenticp  men/ 
tionem  comitatur  lapis, quem  coticulam  appellant, quondam  non  folitus  inueniri,  nifi  in 
flumine  T  molo, ut  autor  eft  Theophraftus:nunc  uero  pafsim ,  quem  aiij  heracliutn,  altf 
Lydium  uocant.Sunt  aute  modici,quaternas  uncias  longitudinis,binascp  latitudinis  non 
excederes.  Quod  a  fole  fuit  in  his, melius  cp  quod  a  terra.His  coticulis  periti,cum  e  uena 
ut  lima  rapuerint  experimentu, protinus  dicunt  quantum  auri  fit  in  ca,quantu  argenti  uel 
aris,  fcrupulari  differentia,  mirabili  ratione,non  fallente.  Argenti  dus  differentia.  Batillis 
ferreis  candentibus  ramento  impofito,quod  candidum  permaneat,  probatur.  Proxima 
bonitas  ruffo,  nulla  nigro.Sed  experimento  quoaue  fraus  interucninferuacis  in  uirorum 

Dd  2  urina 


urtnabatillis,inficitur  ita  ramentum  obiter  dum  uritur, cadoremqp  mentitur.Eft  aliud  ex/ 
perimentum  politi,SC  in  halitu  hominis, (l  fudet  protinus, nubemcp  difeuriat. 

De  fpeculis  &  Aegyptio  argento.  Cap.  ix 

LAminasduci,&Ipecula  fieri  non  nifi  ex  optimo  pofife  creditum  fuerar.Id  quoqjiara 
fraude  corrupitunScd  natura  mira  eft  imagines  reddedi,quod  repercufio  aere,atq? 
in  oculos  regefto  fieri  conuenit .  Eadem  ui  in  fpeculis  ufu  polita  crafsituaine ,  paulum^ 
propulfa  dilatatur  in  immenfam  magnitudo  imaginum ..  Tantum  intereft ,  repercuffum 
iilum  retpuac ,  an  accipiat»Quinetiam  pocula  ita  figurantur,  expulfis  intus  crebris  ceu  fpe 
culis,utuelunointuente>  populus  totidem  imaginum  fiat.  Excogitantur  &  monftrifica, 
ut  in  templo  Smyrna  dicata.  Id  cuenit  figura  materi*.Plurimumq?  refert  concauatintft 
poculi  modo, an  media  deprefla,anelata,anauerta,an  obliqua,  fupina,an  reda,  qualita/ 
ce  excipientis  figura  torquente  uenientes  umbras.  Nec  enim  eft  aliud  illa  imago  quam 
digefta  claritas  materi*  excipientis  umbram.  Atqs  ut  omnia  de  fpeculis  peragantur  hoc 
loco, optima  apud  maiores  fuerant  Brundifina,ftanno  8C  *re  mixtis.  Praelata  funt  argen 
tea.Primus  fecitPraxiteles  Mag.Pompeq  *tate,Nupercp  credi  cceptum,  certiorem  ima/ 
ginem  reddi,  auro  appofito  auerfis.  Tingit  6 l  AEgyptus  argentum, ut  in  uafis  Anubem 
fuum  fpedet,  pingitep  non  c*Iat  argentum.  Tranfit  inde  materia  8C  ad  triumphales  fta/ 
tuas,mirumcp  crefcic  pretium  fulgoris  exc*cati.Id  autem  fit  hoc  modo.  Mifcetur  argen/ 
to  tertia  pars  aeris  Cyprrj  tenuifsimi,  quod  coronarium  uocat,&  fulphurisuiui  quantum 
argeti.  Conflatur  ita  in  fidili  circulito  argi!la.Modus  coquedi  donec  feipfa  opercula  ape  23 
riant.  Nigrefcit  &  oui  indurati  luteo ,  ut  tamen  aceto  5t  creta  deteratur .  Mifcuit  denario 
triumuir  Antonius  ferrum.Mifcuit*ri  falf*  monet*. Alt]  e  podere  fubtrahut,  cumGtiu/ 
ftum  lxxxiiii  e  libris  fignari.Igitur  ars  fada  denarios  probare ,  ta  iucuda  lege  plebi,  ut 
Mario  Gratidiano  uicatim  totas  ftatuas  dicauerit.  Mirumcp ,  in  hac  artium  foia  uitia  di/ 
fcuntur,&  falfi  denarrj  fpedatur  exemplar, pluribuscp  ueris  denarijs  adulterinus  emitur. 
De  immodica  pecunia, &  quorum  maxim*  opes  fuerint, 8C  quando  pri/ 
tuum  populus  Ro.ftipem  fparferit.  Cap.  x 

'TVT  On  erat  apud  antiquos  numerus  ultra  centum  milia ,  itaq*  &  hodie  multiplicantur 
JLNt  h*c,ut  decies  centena  milia ,  aut  fepius  dicantur .  Fcenus  hoc  fecit  nummuscp  per/ 
cufifus,5£  fic  quotq?  *s  alienum  etiamnum  appellatur.Poftea  Diuites  cognominati,  dum/ 5» 
modo  notu  fit,eum  qui  primus  acceperit  hoc  cognomen,  dccoxiffe  creditoribus  fuis.Ex 
eade  gete  M.Craflus  negabat  locupletem  effe,n ifi  qui  reditu  annuo  legione  tueri pofTer. 
In  agris  fuis  fefterttum  m  m  polTedit,  quiritium  poft  Syllam  ditifsimus.Necfuitfatis,ni/ 
fi  totum  Parthorum  efuriflet  aurum  :  atque  ut  nomen  quidem  opimi  occupauerit(iuuat 
enim  infedari  inexplebilem  iftam  habendi  cupidinem)muitos  pofteacognouimusfer/ 
uitute  liberatos  opulentiores, paritercp  tres  Claudfj  principatu,Pallantem,  Caiiiftum.& 
Narriflum.  Atque  ut  hiomittantur,tanquam  adhuc  reru  potiantur, C.  Atinio  Galio,C. 
Marcio  Centorino  cos  s.ad  v  i.kal.Feb.C.Cfcilius  Claudius  Ifidorusteftamento  fuo 
edixit,  quauis  multa  ciuili  bello  perdidiftet,tame  relinquere  feruorum  quatuor  milia  cen/ 
tum  xvi.iuga  boum  tria  milia  fexcenta,reiiqui  pecoris  c  c  quinquaginta  feptem  milia.in  4° 
numerato  h — s.  d  cfFunerari  fe  iufsit  h— s  xT.Congerant  excedentes  numerum  opes, 
quota  tamen  portio  erunt  PtoIem*iC  quem  Varro  tradit  Pompeio  res  gerente  circa  Iu/ 
d*am,  otftona  milia  equitum  fua  pecunia  tolerauifte :  mille  conuiuas,  totidem  aureispo/ 
torqs  mutantem  uafa  cum  ferculis, faginaffe.  Quota  uero  ille  ipfe(nequeenim  deregibus 
loquor)portio  fuit  Pythfi  Bithyni,  qui  platanu  auream,  uitcmqp  nobileiliam  Dario  regi 
donauit:  Xerxis  copias, hoc  eft  fepties  centena  lxxxviii  milia  hominum  excepit  epu/ 
bjftipendium  quinq?  mentium  frumentumcp  poI!icitus,ut  e  quinq?  liberis  fenedutifua: 
in  deledu  unus  faltem  cocederetur.Huncquoqj  ipfum  aliquis  cdparet  Crcefo  regi.  Quas 
(raalum)amcmia  eft  id  in  uita  cupere,  quod  aut  etiam  feruis  contigerit',  aut  ne  in  regibus 


HISTORIAE  LIBER  XX  XI II  559 

quidem  imienertt  GnecPopuIus  Ro.  ftfpem  fpargere  ccepit,Sp.  Pofthumio  Q.  Marcio 
cvss  .tanta  abundantia  pecunia;  erat, ut  eam  conferret  L.Scipioni,  ex  qua  is  ludos  fecic. 
Nam  quod  Agripp^Menenio  fextantes  seris  in  funus  contulit, honoris  id  neccfsitatisq? 
propter  paupertatem  Agrippae, non  largitionis  efle  dixerim. 

Dc  luxuria  &  frugalitate  in  uafis,8dedtis  argenteis, &  quando 
lances  immodica;  radi:#.  Cap.  xi 

VAfa  ex  argento  mira  incoftantia  humani  ingenij  uariat ,  nullum  genus  officina;  diu 
probando,  nunc  furniana,nuc  clodiana,nuc  gratiana(etenim  tabernas  menfis  a  do / 
ptauimus)nunc  anaglypta ,  in  afperitatemque  exciia ,  circa  linearum  pidturas  quaerimus. 
Io  lam  uero  Si  menfas  repofitorqs  imponimus,  51  ad  fuftinenda  obfonia  interradimus  late 
ra,8cintercft  quamplurimum  lima  perdiderit.  Vafa  coquinaria  ex  argeto  Caluus  orator 
fieri  queritur:  At  nos  carrucas  ex  argento  cselare  inuenimus.Noftrac{j  aetate  Poppea  con / 
iunx  Neronis  principis  delicatioribus  iumetis  fuis  foleas  ex  auro  quoq?  induere  folebar* 
Libras  xxxii  argeti  Africanus  fequens  haeredi  reliquit.Idemcp  cum  de  Pcenis  triupha 
rer,quater  milies  ccccxxx.M.pondo  tranftulit.Hoc  argenti  tota  Carthago  habuit,ilb» 
terrarum  aemula, quod  nunc  in  menfarum  eft  apparatu.  Poftea  uidia  Numantia  Si  dele/ 
tajdcm  Africanus  in  triumpho  militibus  x  v  i  i.milia  pondo  dedit.  O  uiros  illo  impera/ 
tore  dignos, quibus  hoc  fatis  fuit.Fratereius  Allobrogicus  primus  omnium  mille  pondo 
habuit.  At  Liuius  Drufus  in  tribunatu  plebis  x  i  milia.  Nam  propter  quinc$  pondo  no/ 
io  tatum  a  cenlbribus  triumphalem  fenem,fabuIofum  iam  uidetur.Item  Catu  Aelium  cum 
legati  Aetolorum  in  confulatu  prandentem  in  fidtilibus  adiifent,  mifta  ab  his  uafa  argen/ 
tea  non  accepiiTe,neqj  aliud  habuifte  argeti  ad  fupremum  uttee  diem  cp  duo  pocula, qua: 
LPaulus  focer  ei  ob  uirtutem  deuidlo  Perfeo  rege  donaflfet.Inuenirous  legatos  Cartha/ 
ginienfium  dixifle, nullos  hominu  inter  fefe  benignius  uiuere  cp  Romanos, Eodem  enim 
argento  apud  omnes  ccenitauifte  ipfos.At  Hercules  Pompeiu  Paulinu  Arelatcnfisequi/ 
tisRo.filiu, paterna  quoqj  gente  pulfum,quod  xn.podo  argeti  habuiffet  apud  exercitu, 
ferocifsimis  gentibus  oppofitum  icimus.  Ledtos  uero  mulierum  iam  pridem  totos  operi/ 
ri  argento»&  triclinia  quadam,  quibus  argentu  addidiffe  primus  traditur  Caruilius  Pol/ 
lio  eques  Romanus, no  ut  operiret,aut  Deliaca  fpecie  faceret, ied  Punica.Idem  8i  aureos 
50  fecit.Nec  multo  poft  argetei  Deliacos  imitati  funt:Qu#  omnia  expiauit  bellu  ciuile  Syl/ 
lanum.Paulo  enim  ante  h#cfadla  funt,lancescp  e  centenis  libris  argenti,  quas  tunc  fuper 
quingentas  numero  Rom#  fuifle  conftat,multoscp  ob  eas  proicriptos  dolo  concupifcen 
tiu.Erubefcant  annales,qui  bellu  ciuile  illud  talibus  uittjs  imputauere.  Noftra  #tas  fortior 
fuitClaudrj  principatu, feruus  cius  Druiillanus  nomine  Rotudus,difpenfatorHifpante 
citerioris  quingenariam  lancem  habuit ,  cui  fabricanda  officina  prius  ex#dificata  fuerat: 
&  comites  eius  odlingentas  quinquaginta  odio  librarum:  quaefo  ut  quam  multi  eas  con/ 
ferui  eius  inferret,aut  quibus  ccenatibusC'  Cornelius  Nepos  tradit  ante  Syllse  uidloriam 
duo  tantum  triclinia  Rom#  fuitTe  argentea.  Rcpofitorqs  argentu  addi  fua  memoria  cce/ 
ptum  Feneftella  dicit,  qui  obrjt  nouifsimo  Tiberii  Cafaris  principatu.Sed  Si  teftudinea 
40  tum  in  ufum  uenitTe.  Ante  fe  aut  paulo  lignea  rotunda  lolida,  nec  multo  maiora  cp  men/ 
fas  fuiile.Se  quidem  puero, quadrata  8i  copadba,aut  acere  operta, aut  citro  ccepifte.Mo* 
additum  argentum  in  angulis  lineasq?  per  commiffuras.  Tympana  uero  fe  iuuene  ap/ 
pellata  ftateras>&  lances  quas  antiqui  magidas  appellauerant.  Nec  copia  tantum  argen/ 
ti fuerat  uit# ,  fed  uaiidius  pene  manus  pretium,idcp  iam  pridem ,  ut  ignofeamus  nobis* 

•  Delphinos  quinis  milibus  feftertqs  in  libras  emptos  C.  Gracchus  habuit.  L.  uero  Crafi 
fus  orator  duos  fcyphos  Mentoris  artificis  manu  caelatos  feftertris  c.  Cofeftus  tamen  eft 
nunquam  fe  his  uti  propter  uerecundiam  aufum:Conftat  eundem  v  i  milibus  feftertqs 
in  fingulas  libras  uafa  empta  habuifte.  AGa  primum  deuidta  luxuriam  mifit  in  Italiam. 
Siquidem  L.Scipio  tranftulitin  triumpho  argenti  cslati  pondo  milia  quadringenta  l. 

•  Dd  5  Etua/ 


594  C.  PLINII  NATVRALIS 

Etuafotdmaurcorupotido  c  milia, anno  codita;  urbis  quingentefimofcxagefimoquin 
to.Eadcm  Afia  donata  multo  etiam  grauius  afflixit  mores, inutiliorcp  uidloria  illa  hsre/ 
ditas  Attalo  rege  mortuo  fuit.Tum  enim  h xc  emendi  Roma:  in  au&ionibusregtjsucre 
jcundia  exempta  eft,urbisannoDcxxvr  medijs  lvi  annis  erudita  duitate  amare  etiam 
non  folum  admirari  opulentiam  externam :  immenfo  #  Achaica  ui&oris  momento  ad 
impellendos  mores, qua:  #  ipia  hoc  interua!lo,anno  urbis  d  c  v  i  i  i  parta, figna#  taba/ 
iaspicftas  inuexit,ne  quid  deeflfet.Pariterdp  luxuria  nata  eft,#  Carthago  fublata,ita  coti 
gruentibus  fatis, ut  liberet  ampledli  uitia ,  Si  liceret  peccare, #  dignatione  hinc  alicui  uetc/ 
rum.C.Marius  poft  uitftoriam  Cimbricam  cantharis  potaflfe  Liberi  patris  exemplo  tra/ 
ditur,ille  arator  Arpinas, 8C  manipularis  imperator.  i* 

De  ftatuis  argenteis, Si  calatura  argenti,#  cseteris  quibufdam.  Cap.  x  1 1 

ARgenti  ufum  in  ftatuas  primum  ad  honorem  diui  Augufti  in  adulationem  tempo/ 
rum  trafifle  falfo  exiftimatur.Iam  enim  triupho  Mag.  Pompei  rcperimus  transla/ 
tam  Pharnacis, qui  primus  regnauit  in  Ponto, argenteam  ftatuam.  Item  Mithridatis  Eu/ 
patoris  Si  currus  aureos  argenteosqp.  Argetum  fuccedit  ex  re  aliquando  #  auro,  luxu  fce 
minaru  plebis  copedes  fibi  ex  eo  factecium,quas  induere  aureas  mos  triftioruetar.  Vidi/ 
mus  #  ipfi  Arelliu  Fufcu  motu  equeftri  ordine  ob  infigne  calunia,  cu  celebritate  afleda 
retur  adulefcentiu  fchoIm,ex  argento  anulos  habente.Et  quid  hxc  attinet  colligere,  cum 
capuli  milicum  ebore  etiam  faftidito, edentur  argeto,uagin«  batillis,  balth  ei  laminiscre/ 
pitent.  Iam  ucro  psedagogia  ad  tranfitu  uirilitatis  cuftodiantur  argento,  fceminslauen  :a 
tiir,# nifi  argentea  folia  faftidiant,eadem  materia  8i  ribis  Si  probris  feruiat.  Videret  hsec 
Fabricius,  Si  ftratas  argento  mulieru  balineas,  ita  ut  ueftigio  locus  non  fit,cu  uirislauan/ 
tium:Fabricius  inquam, qui  bellicofos  imperatores  plus  cp  pateram  Si  falinum  exargen/ 
to  habere  uetabat.  V ideret  hinc  dona  fortium  fieri, aut  in  hgc  frangiHeu  mores, Fabritrj 
nos  pudct.Miru  in  auro  edando  inclaruiflfe  neminem ,  argento  multos.  Maxime  tamen 
laudatus  eft  Mentor ,  de  quo  lupra  diximus.  Quatuor  paria  deniqj  ab  eo  omnino  fada 
funt:aciam  nullum  extare  dicitur.Ephefia:  Diana:  templum  iacet:  Capitolium  inccndijs, 
Varro  8i  tereu  fignu  eius  habuiflfc  fcripfit.Proximi  ab  co  in  admiratioe  Acragas,#  Boe/ 
thus,#  Mys  fuere.Extat  hodie  omnium  opera  in  infula  Rhodiorum  .-Boethi  apud  Lyn/ 
diam  Mineruam,  Acragantis  in  templo  Liberi  patris  in  ipfa  Rhodo, Baccha:  Ccntauricp  jo 
edat i  in  fcyphisiMyos  in  eadem  xde  Si  Silenus,#:  Cupido.Acragatis  Si  uenatio  in  fcy/ 
phis  magna  fama  habuit,  poft  hos  celebratus  eft  Calamis  Si  Antipater,  quicp  fatyru  in 
phiala  grauatu  fomno  collocauifle  uerius  cp  cdaftc  dictus  eft  Stratonicus.MoxCyrice 
nus  T aurifeus.  Item  Arifton  8i  Eunicus  Mitylenari  laudantur.  Et  Hccatsus,#  circa  ma/ 
gni  Pompei  aetatem  Praxireles,Pofidonius  Ephefius,LfdusStratiates,quiprdiaarma/ 
tosdp  cselauit.Zopyrus  qui  Areopagitas  Si  iudiciu  Oreftis  in  duobus  Icyphis  h— s  xn 
mftimatis.  Fuit  dein  Pytheas, cuius  binx  uncie  uiginti  uenierut.  Vlixes  Si  Diomedes  erat 
in phials emblemate,  Palladium  furriptentes.Fecit  idem# cocos  magirifeia appellatos, 
paruulis  potorrjs,fed  e  quibus  ne  exemplaria  quide  liceret  exprimere.Tam  oportuna  in/ 
iutise  fubtilitas  erat.Habuk  #  Teucer  cruftarius  famam.Subitoqp  ars  hccc  ita  exoleuft,ut  49 
fola  iam  uetuftatc  cenfeatur,ufqi  adeo  attritis  calaturis, ne  figura  difeerni  pofsit,autoritas 
conftet.Argetum  medicatis  aquis  inficitur,  ate^  etiam  afflatu  falfo, ficut  in  mediterraneis 
Hifpante.  In  argenti  #  auri  metallis  nafcuntur  etiamnum  pigmenta  fil  Si  ceruleum .  Sil 
proprie  limus  eft.Optimum  ex  co  quod  Atticum  uocatur.Pretiu  in  libras  xxxi  1.  Pro/ 
ximum  marmorofum  fub  dimidio  Attici  pretio.Tertiu  genus  eft  preflum,  quod  alrj  fcy/ 
ricum  uocant  ex  infula  Scyro.Iam  quidem  #  ex  Achaia,quo  ututur  ad  pidhira  umbras. 
Pretium  in  libras  huius  h— s  bini.Dipondi)s  uero  detradlis,quod  lucidum  uocant, e  Gal 
lia  ueniens.Hoc  aute  #  Attico  ad  lumina  utuntur.  Ad  abacos  non  nifi  marmorofo,  quo/ 
nism  marmor  in  eo  refiftit  amaritudini  caicis.Effoditur  #  ad  x  x  ab  urbe  lapide  in  mon/ 


HISTORIAS  LIBSR  XXXIIII  595 

tibas.Podea  uritur, preffum  appellantibus  qui  adulterant.  Sed  efie  falfum  aduftumque 
aaiaritudineapparct,quoniam  refolutura  in  pulueretn  cft. 

De  file, &  ceruIeo,&  neftoriano:5i  ciIono,&  quod  non  omni 
anno  aqualiter fpecies  ucndantur.  Cap.  xirr 

Qllepingere  indituere  primi  Polygnotus  &  Mycon,Attico  duntaxat.  Hocfecuta  atas 
j3ad  lumina  ufaed.Ad  umbras  autem  Scyrico  5C  Lydio.Lydium  Sardibus  emebatur, 
quod  nuc  obmuruit.Ceruleu  harcna  ed.Huius  genera  tria  fuere  antiquitus :  digyptium 
quod  maxime  probatur:Scythicum,hoc  diluitur  facile:  cumqj  teritur, in  mi  colores  mu/ 
tatur, candidiorem  ntgrioremuc,crafliorem  tenuioremfie.Prafertur  huic  etiamnum  Cy 
10  prium, Accefsit  his  Puteolanu  6c  Hifpanienfe,harena  ibi  confici ccepta.Tinguitur  autem 
omne,&  in  fua  coquitur  herba,bibitq?  fuccum.Reliqua  confecdura  eadem  quf  chry  focol 
1e.Ex  ceruleo  fit  quod  uocatur  Iomentumrperficitur  id  lauado  tcrendoue,&  hoc  eft  ceru 
leo  candidius.pretia  eius,xxm  in  libras,cerulei  x  vm.  Vfus  in  creta  calcis  impatiens.Nu 
per  accefsit  8C  Nedorianum  ab  autore  appellatu.  Fit  ex  ^Egyptq  leuifsima  parce, pretium 
eius  xl  in  libras.Idem  8C  Puteolani  ufus,pr§terquam  ad  feneftras:  Vocant  cceion.Non 
pridem  apportari  &  Indicum  eft  coeptam,  cuius  pretium  xvii  in  libras.  Ratio  in  pitdura 
ad  incifuras,hoc  eft, umbras  diuidedas  ab  Iumine.Eft  8C  fubtilifsimu  genus  lomenti, qui/ 
dam  tritum  uocant, quinis  afsibus  ^ftimatum.CeruIei  iynceri  experimentum  in  carbone 
ut  flagret;Fraus  uiola  arida  decodla  in  aqua,fucco^j  per  linteum  expreffo  in  cretam  Ere/ 
so  triam.  Vis  eius  in  medicina  ut  purget  ulcera.  Itaq?  St  emplaftris  adqciunt:  Item  caudicis. 
Teritur  difficillime  fil.In  mededo  leuiter  mordet, adringitqj  St  explet  ulcera.  Vritur  in  fi/ 
criltbas  ut  profit.  Pretia  rerum  qua  ufquam  pofoimus ,  non  ignoramus  alia  in  alrjs  locis 
effe,&  omnibus  pene  annis  mutari, prout  nauigationes  conditerint,  aut  ut  quifqj  merca/ 
tus  fit,  aut  aliquis  praualens  manceps  annonam  flagellet ,  non  obliti  Demetrium  d  tota 
Seplafia  Neronis  principatu  accufatum  apud  cofulem:poni  tamen  neceffarium  fuit,  qua 
pierunq,  erant  Roma:, ut  exprimeretur  autoritas  rerum. 

C.  PLINII  SECVNDI  NATVRUIS  HI/ 

STORIAE  LIBER  XXXII II 


jd  PROOEMIVM, 

iEris  metalla.  Caput  1 

r  o  x  i  m.  e  dicantur  seris  metalla ,  cui  St  in  ufu  proximum  eft 
jp|  pretium, imo  uero  ante  argentu  ac  pene  etia  ante  auru,Corin/ 
^  thio.Stipis  quoque  autoritas,  ut  diximus.  Hinc  ara  militum, 
88  tribuni  ararrj,  St  aerarium, St  obirati  ab  sere  dicdi.Docuirous 
|gj  quandiu po.Ro.are tantum fignato ufus eflet,& alia, qua ue/ 
tudas  tradidit ,  cum  aqualem  urbi  autoritatem  eius  declara/ 
ap  ret,a  rege  Numa  collegio  tertio  orariorum  fabrum  indituto, 
sgP  Vena  quo  didtum  ed  modo  effoditur, ignicp  perficitur.  Fit& 

_ Si  e  lapide  arofo,que  uocat  Cadmiarcelebritas  in  Afia,  8t  quon 

dam  in  Campania, nunc  in  Bergomatium  agro, extrema  parte  Itali^.Feruntcp  nuper  etia 
in  Germania  prouincia  repertum. 

Genera  aris, qua  Corinthia, qua*DeIiaca,qua  ^Eginetica.  Cap.  1 1 

Fit  St  ex  alio  lapide,que  chalciten  uocant  in  Cypro, ubi  prima  fuit  aris  inuentio.Mox 
uilitas  pracipua,  reperto  in  alrjs  terris  praftantiore ,  maxime  aurichalco ,  quod  pra/ 
cipuam  bonitatem  admirationem^  diu  obtinuit.  Nec  reperitur  logo  iam  tepore  effeeta 
tellure.Proximu  bonitate  fuitSalludianu  in  Ceutronu  alpino  tracdu.non  longi  St  ipfum 
aui.Succelsit^  ei  Liuianu  in  Galiia.Vtruq;  a  metalloru  dominisappelIatu,iIlud  ab  ami/ 
co  diui  Augudi,hoc  a  coiuge,ueIocis  defecdus.Liuianu  quocp  certe  admodum  exiguum 

Dd  4  inuenitut 


596  C.  PLINII  NATVRALIS 

inucnitur.Summa  gloria  nunc  in  Marianum  couerfa,  quod  Si  Cordubenfe  dicitur.  Hoc 
a  Liuiano  cadmiam  maxime  forbet,  Si  aurichalci  bonitatem  imitatur  in  feftertns  dupon/ 
diarijsqjjCyprio  fuo  affibus  cotentis.Et  hadtenus  nobilitas  in  ®re  naturalis  fe  habet.  Re 
liqua  genera  artificio  conftant,qu®  fuis  locis  reddentur, fumma  claritate  ante  omnia  indi 
cata.Quondam  aes  cofufum  auro  argentoq?  mifcebatur,&  tame  ars  pretiofior  erat.  Nuc 
incertum  eft  peior  h®c  fit, an  materia.  Mirumqj,  cum  ad  infinitum  operum  pretia  crcue/ 
rint,  autoritas artis  extindlaeft.  Qu®ftus  caufa  enim(ut omnia)exercericceptaeft,qua; 
glori®  folebat.Ideo  ctia  deoru  adferipta  operi, cu  proceres  gentium  claritatem  Si  hac uia 
qu®rerent:  adeoqj  exoleuit  fundendi  aeris  pretiofi  ratio, ut  iam  diu  ne  fortuna  quidem  ia 
®re  ius  artis  habeat.  Ex  illa  autem  antiqua  gloria  Corinthium  maxime  laudatur-.bocca/  ia 
fus  mifcuit, Corintho  cu  caperetur  incenfa,mirecjp  circa  id  mukoru  affedlatio  fuit.  Quip/ 
pe  cu  tradatur  non  alia  de  caufa  Verre, que  Cicero  danauerat,profcriptu  cum  co  ab  An/ 
tonio,cp  quod  Corinthtjs  fe  ei  ceffuru  negauififet.  At  mihi  maior  pars  eoru  fimulare  eam 
(cientia  uidetur,ad  fegregados  fe  a  ceteris,magis  cp  intelligere  aliquid  ibi  fubtilius:  5 1  hoc 
paucis  docebo.Corinthus  capta  eft  Olympiadis  c.lvi  anno  tertio,noftr®  urbis  dcvih 
cum  ante  feculo  fictores  nobiles  effe  defiffent,  quorum  ifti  omnia  figna  hodie  Corinthia 
appellant.  Quapropter  ad  coarguendos  eos ,  ponemus  artificum  ®tates.Nam  urbis  no/ 
ftrf  annos  ex  fupradicta  coparatione  olympiadu, colligere  facile  erit.Sunt  ergo  uafa  tan/ 
tum  Corinthia,  qu®  ifti  elegantiores  nunc  ®s  fculpedo  transferut  modo  in  luccrnas,mo 
do  in  trullas,nullo  munditiarum  refpedtu.Eius  tria  genera:  Candidum, argento  nitore  cp » 
proxime  accedens, in  quo  illa  mixtura  pr®ualuir.Alterum,in  quo  auri  fulua  natura  :Ter/ 
tium  in  quo  ®qualis  omnium  temperies  fuit.  Pr®ter  h®c  eft, cuius  ratio  no  poteft  reddi, 
quanquam  hominis  manu  facta  dederit  fortuna  temperamentum  fimulacro  fignisqj,  d/ 
lud  fuo  colore  pretiofum  ad  iocineris  imaginem  uergens,quod  ideo  hepatizon  appellat, 
procul  a  Corinthiodongetamen  ante  Adgtneticu  atej  Deliacum, qu£ diu  obtinuere  pria 
cipatu.  Antiquifsima  ®ris  gloria  Deliaco  fuit,mercatus  in  Delo  cocelebrate  toto  orbe  ,5i 
ideo  cura  officinis  tricliniorum  pedibus  fulcrisq?.  Ibi  prima  nobilitas®ris.  Peruenit  dein/ 
de  ad  deum  fimulacra,effi'giemq^  hominum,  Si  aliorum  animalium.  Proxima  laus  /Egi/ 
netico  fuit.lnfula  Si  ipfa,nec  ®s  gignens, (ed  officinarum  teperatura  nobilitata.  Bossreus 
inde  captus  in  foro  boario  eft  Rom®.Hic  eft  exemplar  Aeginetici  ®ris.Deliari  autem  Iu  p 
piter  in  Capitolio  in  Iouis  tonantis  ®de:ilIocp  ®re  Myron  ufus  eft, hoc  Polycletus, ®qua 
les  atque  coudifripuli. Aemulatio  autem  8i  in  materia  fuit. 

De  candelabris, Si  templorum  ornamentis.  Cap.  m 

*n  Riuatim  Aegina  candelabrorum  fuperficiem  duntaxat  elaborauit,  ficut  Tarentum 
A  fcapos,in  his  ergo  iundta  commendatio  officinarum  eft.Nec  pudet  tribunorum  mi/ 
litarium  falarrjs  emere,  cum  ipfum  nomen  a  candelarum  lumine  impolitum  appareat. 
Accefsio  candelabri  talis  fuit ,  Theonis  iuffu  pr®conis  Clefippus  fullo,  gibberepr®terea 
81  alio  foedus  alpedtu ,  emente  id  Gegania  feftcrtqs  l.  eademque  oftentanteconuiuio 
emptum  Iudibrq  caufa  nudatus,  atque  impotentia  libidinis  receptus  in  thorum ,  mox 
in  teftamcntum,  pr®diues  numinum  uice  illud  candelabrum  coluit ,  Si  hanc  Corinthijs  4° 
fabulam  adierit :  uindicatis  tamen  moribus  nobili  fepulchro,  per  quod  ®ternafuprater/ 
ras  Gegani®  dedecoris  memoria  duraret.Sedcum  effe  nulla  Corinthia  candelabra  con/ 
flet,nomen  id  pr®cipue  in  his  celebratur ,  quoniam  Mummrj  uidtoria  Corinthum  qui/ 
dem  diruit,fed  compluribus  Achai®  oppidis  fimul  ®ra  difperfit.  Prifci  limina  etia  ac  ual/ 
uas  ex  ®re  in  templis  faditauere.Inuenio  Si  a  Cn.  Odtauio,qui  de  Perfeo  rege  naualem 
triumphum  egit,fadlam  porticu  duplicem  ad  circum  Flaminiu ,  qu®  Corinthia  fit  appel/ 
lata  a  capitulis  ®reis  columnarum.  Veft®  quoq?®dem  ipfam  Syracufanafuperficietegi 
placuiffe.Syracufana  funtin  Pantheo  capita  columnarum  a  M.  Agrippa  pofita.  Quine/ 
tiam  priuata  opuleria  eo  modo  ufurpata  eft.  Camillo  inter  crimina  obiecitSp.  Caruiiius 


H  I  S  T  O  R  I4E  LIBER  X  XX  I III 


59? 


qn«fi:or ,  quod  «rata  oftia  haberet  in  domo.  Nam  triclinia  «rata  abacos^  8C  monopo/ 
dia  Cn.Manlium  Afia  deuidla  primum  inuexiffie  triumpho  fuo,quem  duxit  urbis  anno 
ccccclxvii.  L.  Pifo  autor  eft.  Antias  quidem  L.Craffium  hgredem  L.  Craffi  oratoris, 
multa  etiam  triclinia  «rata  uendidifTe.  Ex  «re  facftitaucre  SC  cortinas  tripodum  nomine 
Delphicas,quoniam  donis  maxime  ApollinisDelphicidicabantur.  Placuere&lychnu/ 
chipenfiles  in  delubris, aut  arboru  modo  mala  ferentiu  lucetes.Quale  eft  in  teplo  Apol/ 
linis  Palatini,quod  Alexander  Thebarum  expugnatione  captum  in  Cyme  dicauerat  ei/ 
dem  deo.Tranfrjt  deinde  ars  ubiqj  uulgo  ad  effigies  deorum. 

Quando  primum  fimulacrum  Rom«  factum,  SC  de  origine  flatuarum,  8C 
jo  honore  flatuarum, &  generibus, Si  figuris.  Gap.  mr 

ROm«  fimulacrum  ex  «re  fadtum  Cereri  primu  reperio  ex  peculio  Sp.Caffij,quem 
regnum  affectantem  pacer  ipfius  interemerat.Tranffit&abdrjs  ad  hominum  fta/ 
tuas  atq?  imagines  multis  modis.  Antiqui  pingebant  eas  bttumfne,quo  magis  mirum  eft 
placuific  auro  integere.Hoc  nefeio  an  Romanum  fuit  inuentum:  certe  etiam  Rom«  non 
habet  uetuftatem.  Effigies  hominum  non  folebant  exprimi,  nifi  aliqua  iliuftri caufa  per/ 
petuicatem  merentium , primo  facrorum  certaminum  uiCtoria,  maximeq^  01ympi«: 
ubi  omnium  qui  uiciffient ,  ftatuas  dicari  mos  erat.  Eorum  uero  qui  ter  ibi  fuperauiffienr, 
ex  membris  ipforumfimilitudine  expreffa,quas  iconicas  uocat.Atheniefes  nefeio  an  pri/ 
mi  omniu  Harmodio  5C  Ariftogitoni  tyrannicidis  publice  pofuerint  ftatuas.Hoc  actura 
io  eft  eodem  anno,quo  &  reges  Rom«  pulfi.Excepta  deinde  res  effc  a  toro  orbe  terraru  hu/ 
maniisima  ambitione.Etiam  omnium  municipiorum  foris  ftatu«  ornamentum  effe  cce 
pere,prorogariq?  memoria  hominum, K  honores  legedi  «uo  bafibus  infcribi,ne  in  fepul 
chris  tantum  Iegerentur.Mox  forum  Si  in  domibus  priuatis  factum  atq^  in  atrrjs.Honos 
clientum  inftituitfic  colere  patronos. 

De  ftatuis  togatis, 8i  quibufdam  alrjs,8i  quibus  primam  in  columna, &  quando 
primum  publice,S£  qu«  primum  ftatu«  Rom«.  Cap.  v 

TOga t«  effigies  antiquitus  ita  dicabantur.Placuere  Si  nud«  tenentes  hafta,ab  ephe/ 
borum  e  gymnafqs  exemplaribus ,  quas  achilleas  uocant.  Gr«ca  res  eft ,  nihil  ucla/ 
re.At  contra  Ro  mana  ac  miIitaris,thoracaS  addere.  C«far  quidem  didiator  loricatam  fi/ 
jo  bi  dicari  in  foro  fuo  paffius  cft.Nam  Iupercoru  habitu  fadt«,tam  nouiti«  funt,cp  quf  nu 
per  prodiere  penulis  indut«,Mancinus  eodem  habitu  fibi  ftatuit,  quo  deditus  effi  Nota/ 
tum  ab  autoribus ,  Si  L.  Adtium  poetam  in  camcenaru  «de  maximaforma  ftatuam  fibi 
pofuiffie,cum  breuis  admodum  fuiffet.Equeftresutiq?  ftatu«  Romanam  celebrationem 
habent, orto  fine  dubio  a  Gr«cis  exeplo.  Sed  illi  celeras  tantu  dicabant  in  facris  uictores, 
Poftea  uero  Si  qui  bigis  uel  quadrigis  uiciffient.  Vnde  Si  noft ris  currus  in  his  qui  trium/ 
phauiffent.Serum  hoc, Si  in  his  no  nifi  a  diuo  Augufto  feiuges,ficut  Si  elephanti.Non  ue 
tus  Si  bigaru  celebratio  in  his  qui  pr«tura  fundti  curru  uecti  elTent  per  circum.  Antiquior 
coiunaru,ficut  C.M«nio,  qui  deuicerat  prifeos  Latinos, quibus  ex  fcedere  tertias  pr«d« 
po.Ro.  pr«ftabat,  eodemq?  in  confulatu  in  fuggeftu  roftra  deuictis  Antiatibus  fixerat, 
4°  anno  urbis  ccccxvr.Item  C.Duellio,qui  primus  nauaiem  triumphum  egit  de  Poenis, 
qu«  efl:  edam  nuc  in  foro.Item  P.Minucio  pr«fedto  annon«  extra  porta  trigemina  un/ 
ciaria  ftipe  collata,nefcio  an  primo  honore  tali  a  populo ,  antea  enim  a  fenatu  erat :  pr«/ 
chra  res, nifi  friuolis  caepiflet  initrjs.Nancp  8C  Adtfi  Naurj  ftatua  fuit  ante  curia, cuius  ba/ 
fisconflagrauit  curia  incenfa  P.  Clodrj  funere.  Fuit  81  Hcrmodori  Ephefii  in  comitio,Ie/ 
gum,quas  decemuiri  feribebant, interpretis, publice  dicata.  Alia  caufa  &  alia  autoritas  ma 
ior  in  Orarii  Coclitis  ftatua,quf  durat  hodiecp,  cu  hoftes  a  pote  Sublicio  folus  arcuiflet. 
Equide  8C  Sibyll«  iuxta  roftra  effe  no  miror,tres  fint  licet. Vna, qua  Sex.  Pacuuius  Tau 
tus«dilis  plebis  reftjtuit:Du«,quas  M.MefTala.Primas  putare  has, Si  Acti)  Nauij,pofi 
tas  «tate  T arquinq  Pri fci,nifi  regum  antecedentium  effient  in  Capitolio. 

De  ftatuis 


598  C.  PLINII  NATVRALIS 

De  ftatuis  fine  tunicis,&  quibufdam  alrjs,&  quas  prima  Romx  ftatua  equeftris.3£ 
quando  omnes  ftatux  priuarim  6J  publice  fublatx,&  quibus  Romx  mulieribus, 
quxprimx  ab  exteris  publice  pofitx.  Cap.  vi 

EX  his  Romuli  eft  Gne  tunica,ficut  8C  Camilli  in  Roftris,&  ante  xdem  Caftoru  fuit 
Q.Marcq  Tremuli  equeftris  togata, qui  Sanites  bis  deuicerat,captacp  Anagnia, po 
pulum  ftipendio  liberauerat.Inter  anriquifsimas  funt  8C  Tulli  Celtj,  L.  Rofcrj,Sp.]Sl  autq 
C.Fulcinrj  inroftris,a  Fidenatibus  in  legatione  interfedlorum,  Hoc  a  Ro.  populo  tribui 
folebat  iniuria  cxfis,(icut  8C  P.Iunio  8C  T.Coruncano,qui  ab  Teuca  Iilyricoru  regina  in/ 
terfefti  erat.No  omitteduuideturquodannales  annotauere,  tripedaneas  his  ftatuas  in 
foro  ftatutas.  Hxc  uidelicet  mefura  honorata  tuc  erat.Non  prxteribo  C.Qctauium  ob  b 
unum  uerbum:hic  regem  Antiochum, daturum  fe  refponfum  dicetem,uirga  quam  tene/ 
bat  forte  drcum{cripfit,&  prius  c$  egrederetur  circulo  illo, refponfum  dare  coegit.  In  qua 
legatione  interfetfto ,  fenatus  ftatuam  poni  iufsit  quam  oculatiisimo  loco  in  Roftris.  In? 
uenitur  ftatua decreta &Taracix  Caixfiue  Suffetii uirgini  Veftali,ut  ponereturubi 
uellet :  quod  adie&um  non  minus  honoris  habet ,  quam  fceminx  elfe  decretam.  Meri? 
tum  eius  in  ipfis  ponam  annalium  uerbis:Quod  campum  Tiberinum  g|atificata  efietea 
populo.Inuenio  8C  Pythagora:  8Z  Alcibiadi  in  cornibus  comiti]  poiitas ,  cum  bello  Sam/ 
niti  Apollo  Pithius  fortifsimo  Grxcorum  gentis  iufsiffet,& alteri  fapierifsimo,Gmulacra 
celebri  loco  dicari, donec  Sylla  dictator  ibi  curia  faceret. Mirum  cp  eft  illos  patres, Socrati 
cundtisab  eodem  deo  fapientia  prolato  Pythagoram  prxtuiifle,  aut  tot  alrjs  uirtute lo 
Alcibiadem,aut  quenquam  utroque Themiftodi.  Columnarum  ratio  erat,  attolli  lupra 
exteros  mortales, quod  SC  arcus  fignificant  nouitio  inuento.  Primus  tamen  honos  coepit 
a  Grxcis.Nulli^;  arbitror  plures  ftatuas  dicatas  quam  Phalereo  Demetrio  Athenis.  St/ 
quidem  ccclx  ftatuere,quas  mox  lacerauerunt,nondu  anno  hunc  numerum  dierum 
excedente.Statuerant  Romx  etiam  in  omnibus  uicis  C.Mario  Gratidiano  tribus,  ut  di/ 
ximus,  eafdemc^  fubuertere  Syllx  introitu.  Pedeftres  Gne  dubio  Romx  fuere  in  autori/ 
tate  longo  tcmpore.Equeftrium  tamen  origo  perquam  uetus  eft,  cum  fceminis  etiam  ho 
nore  communicato .  Cicelix  enim  ftatua  eft  cqueftris ,  ceu  parum  eflet  toga  eam  cingi: 
cum  nec  Lucretix,  nec  Bruto  qui  expulerant  reges,  propter  quos  Cloelia  inter  oblides 
fuerat, decerneretur.Hac  primam  8C  Orati]  Coditispublice  dicatacrediderim.-anteenfcn  jo 
fibi  ac  Sibyllx  Tarquinium,  &  reges  Gbi  Ipfos  pofuifle  uerifimile  eftmiG  Cicelix  Pifotra 
deret  ab  his  poGtam  qui  una  obGdes  fuerant, redditis  a  Porlena  in  honore  eius.  Ediuer/ 
fo  Annius  Fcecialis  ,equeftrem  qux  fuerit  contra  Iouis  Statoris  xdem  in  ucftibuloSu/ 
perbi  domus,  Valerix  fuifife  Publicolx  confulis  filix:eamqp  folam  refugiflfe,Tiberimque 
tranauiiTe, exteris  obfidibus ,  qux  Porfenx  mittebantur, interemptis  Tarquimj  inii/ 
dqs.L.  Pifo  prodidit,  M.  Aimilio  C.  Popilio  1 1 .  c  o  s  s .  a  cenforibus  P.  Cornelio  Sri/ 
pione ,  M .  Popilio ,  ftatuas  circa  forum  eorum  qui  magiftratum  geiTerunt ,  fublataso/ 
rnnes ,  prxter  eas  qux  populi  aut  fenatus  lententia  ftatutx  eftent.Eam  uero,quam  apud 
xdem  Telluris  ftatuiflet  Gbi  Sp.Caftius  qui  regnum  affedtauerac,  etiam  coflatam  a  cen/ 
foribus.Nimirum  in  ea  quoque  re  ambitioni  prouidebant  illi  uiri.  Extant  Catonis  in  ce w  49 
fura  uociferationes,  mulieribus  Romanis  in  prouinerjs  ftatuas  poni.  Nec  tamen  potuit 
inhibere  quo  minus  Romx  quoque  poneretur, Gcuti  Cornelix  Gracchorum  matri ,  qux 
fuit  Africani  prioris  filia.Sedens  huic  poGca,  foleisc^  fine  amento  infignis  ia  Metelli pa/ 
blica  porticu,  qux  ftatua  nunc  eft  in  Octauix  operibus.  Publice  autem  ab  exteris poiita 
eft  Romx  C.Slio  tribuno  plebisjege  perlata  in  Stenniu  Statilium  Lucanum, qui  Thu/ 
rinos  bis  infeftauerat  >  ob  id  Allium  Thurini  ftatua  8C  corona  aurea  donauerunt.Iidem 
poftea  Fabricium  donauere  ftatua,  liberati  obfidione.  Pafsimqj  clientes  in  clientelas  ita 
recepti: &  adeo  diferimen  omne  fublatum,ut  Annibalis  etiam  ftatua  tribus  locis  uffantus 
in  urbe, cuius  intra  mutos  folus  hoftium  emifit  haftara. 


De 


HISTORIAE  L  I  B  ER  XXXIII I  $99 

De  antiquis  ftatuarijs,&l  prctijsGgnorutu  immo  dicis,  &  coloflis in  urbe 
celeberrimis.  Cap.  vil 

FVifle  autem  ftatuariam  artem  familiarem  Italia:  quoep  8i  uetuftam,indicant,  Hercu 
lesab  Euandro  facratus,ut  ferunt,  in  foro  boario,qui  triumphalis  uocatur,atque  per 
triumphos  ucftitur  habitu  triuphali :  pr*tercalanus  geminus  3  Numa  rege  dicatus,qui 
pacis  belliq^  argumento  colitur,  digitis  ita  figuratis,  uc  trecentorum  quinquaginraquinqj 
dierum  nota, per  fignificatione  anni  temporis  81  *ui  fedeu  indicaret.  Signa  quoq?  Tfau/ 
fcanica  per  terras  difperfa,qu*  in  Hetruria  fadlitata  no  eft  dubiu.  Deoru  tantu  putarem 
ea  fuifife,ni  Metrodorus  Sccpfius, cui  cognomen  a  Romani  nominis  odio  inditu  eft,pro/ 
io  pter  duo  milia  ftatuaru  Vulfinios  expugnatos  obrjceret.Mirumcp  mihi  uidetur,cum  fta 
tuaru  origo  tam  uetus  in  Icalia  fit,  lignea  potius  aut  fidtilia  deorum  fimulacra  in  delubris 
dicata, ufque  ad  deuictam  Afiam,unde  Iuxuria.Similitudines  exprimendi  au?  prima  fue 
rit origo,  in  ea  quam  plafticen  Grxci  uocant,  dici  conuenientius  erit:  etenim  prior  qu  3  m 
ftatuaria  fuit.  Sed  h*c  ad  infinitum  effloruit  multorum  uoluminum  opere ,  fi  quis  plu/ 
ra  perfequi  uelit :  omnia  enim  quis  polsitC  In  M.  Scauri*dilitate  tria  milia  fignorum  in 
fcena  tantu  fuer^  temporario  theatro.Mumius  deuidla  Achaia  repleuit  urbem .  Ipfe  ex/ 
ceffit  non  reliefturus  fili*  dote.  Cur  enim  no  cum  excufatione  ponatur?  Multa  8i  Luculli 
inucxere.Rhodietiamnum  1 1 1  milia  fignoru  efle,Mutianus  terconful  prodidit,nec  pau/ 
ciora  Athenis, Olympig, Delphis  fupereftecredutur.Quis  ifta  mortaliu  perfequi  pofeit? 
to  aut  quis  ufus  nofcedi  incelligaturC  Infignia  tamen  maxime  &  aliqua  de  caufe  notata,  uo/ 
bptariu  fit  attigifle,  artifices^  celebratos  nominaui(Ie,GnguIcru  quoq?  inexplicabili  mul 
titudine,cu  Lyfippus  ad  fexceta  x  opera  fecifie  prodatur ,  tant*  omnia  artis,  ut  claritate 
poffent  dare  uel  fingula,Numeru  apparuifle  defundlo  eo, curo  thefaurum  effregiffet  h* 
res:folitum  enim  ex  manipretio  cuiufq?  figni  denarios  feponere  aureos  Angulos .  Euedfa. 
fupra  humanam  fidem  ars  eft  fucceflu,  mox  &  audacia.  In  argumentum  fucceflusunum 
exemplum  afferam,nec  deorum  nec  hominum  fimilitudinis  exprefif* .  iEtas  noftra  uidit 
ia  Capitolio,  prius  quam  id  nouifsime  coflagrauit  a  Vitellianis  incefum,  in  cella  lunoniv 
canem  ex  *re,uulnus  fuum  lambetemrcuius  eximiu  miraculum  6c  indiferera  ueri  fimilita 
do, non  eo  folum  inteIIigicur,quod  ibi  dicata  fuerat, ueru  8C  noua  fatifdatione:nam  fum/ 
jo  ma  nulla  par  uidebatur ,  capite  tutelarios  cauere  pro  ea  inftituti  publici  fuit.  Audaci*  in/ 
numera  funt  exempla.MoIes  quippe  excogitatas  uidemus  ftatuarum,  quas  coloffos  uo/ 
cant,turribuspares.Talis  eft  in  Capitolio  Apollo, translatus  a  M.  Lucullo  ex  Apollonia 
P5ti  urbe  xxx  cubitoru,CL  taletis  fa<ftus:Talisincapo  Martio  Iupiter,a  Claudio  C*> 
lare  dicatus,qui  uocatur  Pompeianus,a  uicinitate  theatri.Talis  Si  Tarenti  fadlos  a  Lyfip/ 
po  x  l  cubitorum. Mirum  in  eo,  quod  manu  ut  ferunt  mobilis ,  ea  ratio  libramenti  eft, 
nullis  conuellatur  procellis.Id  quidem  prouidifie  &  artifex  dicitur,madica  interualio,un/ 
de  maxime  flatu  opus  erat  frangi, oppofita  columna.Itacp  propter  magnitudinem  diffi/ 
culratemqj  moliendi,no  attigit  eu  Fabius  Vcrrucofus,cum  Herci  A  e  qui  eft  in  Capitolio, 
inde  trasferret.Ante  omnes  ante  in  admiratione  fuit  Solis  col.oftus  Rhodi, quem  fecerat 
40  Chares  Lyndius,  Ly  fippi  fupradidi  difcipulus.  Septuaginta  cubitorum  altitudinis  fuit* 
Hocfimulacrum  poft  quinquagefimufextum  anp.um  terr*motu  proftratum,  fed  iacens 
quoqj  miraculo  eft.Pauci  pollicem  eius  ampledcuntur.Maiores  fimt  digiti  quam  pler*qj 
ftatus.Vafti  fpecus  hiant  de  fradlis  membris.  Spetflatur  intus  magn*  molis  laxa,qqo/ 
tum  pondere  ftabiliuerat  conftituens.  Duodecim  annis  tradunt  effedlum  c  c  c  talentis, 
qux  contulerant  ex  apparatu  regis  Demetrrj,relicfto  mor*  t*dio.  Sunt  alrj  minores  hoc 
in  eadem  urbe  coloffi  centu  numero, fed  ubicuncp  finguli  fuiffent  nobilitaturi  Iocum.Pr* 
terqjhos  deorum  quinque,quos  fecit  Bryaxis.FaditauircoIoflbsX  Italia, uidemus  certe 
Apolline  in  bibliotheca  templi  Augufti  Thulcanicu  L.pedum  a  poIlice,dubiu  *re  mira/ 
biliore  an  pulchritudine.Fecit  2C  Sp,  Caruilias  Ioue  qui  eft  in  Capitolio,  uicftis  Samnitr/ 

.  ‘  b«sfa 


tfoo  C.  PLINII  NATVRAtlS 

bus  facratalege  pugnantibus,  e  pedoralibus  eorum  ocreisqj  &  galeis.  Amplitudo  tanta 
eft,ut  confpiciatur  a  Latiario  Ioue.  Reliquqs  Iim«  fuam  ftatuam  Fecit ,  qux  eft  ante  pe/ 
desfimulacrieius.Habentin  eodem  Capitolio  admirationem  &  capita  duo,qu;eP.Lcn/ 
tutus  conful  dicauit :  alterum  a  Charete  fupradidlo  facium :  alterum  fecit  Decius ,  conv 
paratione  in  tantum  uitftus, ut  artificium  minime  probabilis  artificis  uideatur.  Verum 
omnem  amplitudinem  ftatuarum  eius  generis  uicit  «tate  noftra  Zenodorus,  Mercurio 
fadlo  in  ciuitate  Gallis  Aruernis,  per  annos  decem,  h—s  c  c  c  c*  manipretio,  poft/ 
quam  fatis  ibi  artem  approbauerat ,  Romam  accitus  eft  a  Nerone,  ubi  deftinatum  illius 
principis  fimulachrum  coloflum  fecit  c.x.pedum  longitudine,  qui  dicatus  Solis  uenera/ 
tioni  eft, damnatis  fceleribus  illius  principis.  Mirabamur  in  officina  non  modo  ex  argilla 
fimilitudinem  infigne,uerum  St  ex  paruis  admodum  furcuIis,quod  primum  operis  indat 
fuit.Ea  ftatua  indicauit  interifle  fundendi  «ris  fcientia,cum  &  Nero  largiri  aurum  argen/ 
tum<^  paratus  effet,  8C  Zenodorus  (cientia  fingendi  cslandiqj  nulli  ueterum  poftpone/ 
retur.  Statuam  Aruernorum  cum  faceret}prouinci§  Vibio  Auito  prffidentc,duo  pocula 
Calamidis  manu  c«laca,qu£  Cafsio  Syllano  auunculo  eius  prsceptori  fuo  Germanicus 
C«(ar  adamata  donauerat,«muIatus  eft3ut  uix  ulla  differentia  effet  artis.Quantoqj  ma 
ior  in  Zenodoro  prceftantia  fuit,tanto  magis  deprehendi  ceris  obliteratio  poteft. 

Nobilitatesex «re  operum 8C artificum  ccclxv r.  Cap.  vm 

Signis  qu«  uocant  Corinthiaspleriq}  in  tantum  capiuntur, ut  fecum  circumferant,(icut 
Hortenfius  orator  fphingem  Verri  reo  ablatam.Propterquam  Cicero  illoiudicioin» 
altercatione  neganti  ei  fe  «nigmata  intelligere,refpondit  debere, quoniam  fphingem  do/ 
mi  haberet.  Circumtulit  &  Nero  princeps  Amazonem ,  de  qua  dicemus :  Et  paulo  ante 
C.Ceftius  confularis  fignum,quod  fecum  etia  in  pr«lio  habuit.  Alexandri  quocp  Magni 
tabernaculum  fuftinere  traduntur  folitce  ftatu« ,  ex  quibus  i 1  ante  Martis  ultoris  asdem 
dicat«  funt, totidem  ante  regiam.  Minoribus  fimulachris  fignistqs  innumera  prope  artifi/ 
cum  multitudo  nobilitata  eft.  Ante  omnes  tamen  Phidias  Athenienfis ,  Ioue  Olympia: 
fa<fto,ex  ebore  quidem:fed  8C  ex  «re  figna  fecit.FIoruic  autem  olympiade  lxxxiii  rir/ 
citer,  c  c  c  noftra  urbis  anno.  Quo  eode  tempore  «muli  eius  fuere  Alcamenes,  Critias, 
NeftocIeSjHegeas.  Er  deinde  olympiade  lxxxvii.  Agelades,  Callon ,  Polycletus, 
Phragmon, Gorgias, Lacon,Mycon,Pythagoras3Scopas,  Perelius.  Ex  his  Polycletus,  Jo 
difcipulos  habuic  Argium,  Afopodorum,  Alexim,  Ariftidem,Phrynonem,  Dinonem, 
Athenodoru,Damcam  Cliroriu,  Myrone  Lycium.Nonagefirnaquintaolympiadefio/ 
ruere  Naucydes,Dinomedes,Canachus,Patrocles.Centefimafecuda  PoIycles,Ccphi/ 
fodbtus,Leochares,Hypatodorus.Cetefima  quarta  Praxiteies,Euphranor.  Centefima 
feptima  Echion,  Therimachus.  Centefima  quartadecima  Lyfippus  fuit ,  &  cum  eo  Ale/ 
xander  Magnus.  Item  Lyfiftratus  8C  frater  eius  Sthenis,  Euphronides ,  Softratus,  Ion, 
Silanion.In  hoc  mirabile ,  quod  nullo  dodlore  nobilis  fuit  ipfe.  Difcipulos  habuit  Zcu/ 
xim  &  Iadem. Centefima uicefima  Eutychides,Eutycrates,Lahippus,  Cephifodotus, 
Timarchus,Pyromachus.Ceffauit  deinde  ars,acrurfus  olympiade  cetefimaquinquage/ 
fima  quinta  reuixit, cum  fuere  longe  quidem  infra  pradidtos,  probati  tamen ,  Antheus,  4» 
CaIliftratus,PolycIes,Athenfus,CaIlixenus,PythocIes,Pythias,Timocles.Itadiftindis 
celeberrimoru  «tatibus  infignes  raptim  trafcurram3reliqua  multitudine  pafsim  difpetfa. 
Venere  autem  &  in  certamen  Iaudatifsimi3quancp  diuerfis  «tatibusgeniti,quoniam  fece 
rant  Amazonas:qu«  cum  in  templo  Ephefim  Dian«  dicarentur ,  placuit  eligi probatifsi/ 
mam  ipforum  artificum  qui  prafentes  erat  iudicio,cum  apparuit  eam  effe,  quam  omnes 
fecunda  a  fua  quifq?  iudicaffent:H«c  eft  Polycleti, proxima  ab  ea  Phidia:, tertia  Crefilx, 
quarta  Cydonis,quinta  Phragmonis.  Phidias,  praterlouem  Olympium,  quem  nemo 
«mulatur, fecit  St  ex  ebore  «que  Mineruam  Athenis ,  qu«  eft  in  Parthenone  aftans.Ex 
«re  uero,pr«ter  Amazonem  fupradi(ftam,Minerua  tam  eximi«  pulchritudinis, ut  a  for 

ma 


HISTORIAE  LIBER  XXXIIII  6ol 

ma  cognomen  acceperit.Fecit  Si  Cliduchum  Si  aliam  Mineruam,quam  Rom?  Aemilius 
Paulus  ad  xdc m  Fortuna:  dedicauit.  Item  duo  figna  qus  Catulus  in  eadem  xde  pofuit 
palliata.Et  altcru  colofsicon  nudu.primus^  arte  toreuticen  aperuiffe  atc^  demonftraffe 
merito  iudicarur.Polycletus  Sicyonius  Ageladis  difcipulus,  Diadumenum  fecit  molliter 
iuuenem  c  talentis  nobilitatum.  Idem  &  Doryphoru  uiriliter  puerum.Fecit  Si  quem  ca/ 
nona  artifices  uocant,lineamenta  artis  ex  eo  petentes  ueiut  a  lege  quadam.Toluscjp  horni/ 
num  artem  ipfe  fecifte, artis  opere  iudicatur.Fecit  Si  diffringente  fe,  Si  nudu  talo  inceffen/ 
terc.Duoscp  pueros, item  talis  nudos  ludentes  ,  qui  uocantur  Aftragalizontes ,  Si  funt  in 
Titi  imperatoris  atrio, quo  opere  nullum  abfolutius  pleriqj  iudicant.  Item  Mercuriu  qui 
iofuitLyfimachia::HercuIem  qui  Romm3Anteum  a  terra  fuftinetem;Artemon35qui  Peri/ 
phorctos  appellatus  eft.Hic  confummaffe  hanc  fcientiam  iudicatur.  Si  toreuticen  fic  eru/ 
diffe3ut  Phidias  aperuiffe. Proprium  eiufdem3ut  uno  crure  infifferent  figna ,  excogitaffe: 
quadrata  tamen  ea  effetradit  Varro, &  penead  unum  exempiu. Myrone  Eleutheris  na/ 
tum,&ipfum  Ageladis  difcipulum, bucula  maxime  nobilitauit,celebratis  uerfibus  lauda 
ta3quando  alieno  pleriqj  ingenio  magis  quam  fuo  comendantur.Fecit  Si  canem, &  dtfco/ 
bolon,8£  Perfea,&  Priftas,& Satyrum  admiratem  tibias,&  Mineruam,  Delphicos  pen/ 
tathlos,Pancratiaftas, Herculem  etia,  qui  eft  apud  circum  maximu  in  aede  Pomperj  Ma 
gni.Fecifie  Si  cicada  monumentum  ac  Iocuftm ,  carminibus  fuis  Erinna  fignificat.  Fecit  8 i 
Apollinem, quem  a  triumuiro  Antonio  fublatum  reftituit  Ephefiis  diuus  Auguftus ,  ad/ 
jo  monitus  in  quiete.Primus  hic  multiplicaffe  uarietatem  uidetur,  numerofior  in  arte  quanr 
Polycletus, Si  fymmetriadiligetior:  Si  ipfe  tamen  corporum  renuscuriofus3animi  fenfus 
nonexprefsiffe,capillumquoq5&pubemnon  emendatius  feciffe,qudm  rudis  antiquitas 
inflituiffet.  V icit  eum  Pythagoras  Rheginus  ex  Italia,Pancratiafte  Delphis  pofito.  Eun 
dem  uicit  Si  Leontius,qui  fecit  ftadiodromon  A  fty lon, qui  Olympus  ofteditur,&  Libya 
puerum  tenente  tabella  eode  loco,5£ mala  ferentem  nudum.Syracufis  autem  daudican/ 
tem  cuius  ulceris  dolorem  fentire  etiam  Ipedantes  uidetur.  Item  Apolline  ckharcedum, 
ferpentemcp  eius  fagittis  confici,  qui  Dicaeus  appellatus  eft ,  quod  cum  Thcbx  ab  Ale/ 
xandro  caperentur,  aurum  a  fugiente  conditu, finu  eius  celatum  effct.Hic  primus  neruos 
Si  aenas  exprefsit,capillumqj  diligentius.Fuic  Si  alius  Pythagoras  Samius,initio  picdor, 
jo  cuius  figna  ad  isdem  Fortune  huiufce  dem  fune  feminuda,  unde  Si  laudata  funt.Hic  fu/ 
pradido  farieepoque  indifereta  fimilis  fuiffe  traditur:Rhegini  autem  difcipulus  Si  filius 
fororis  fuiffe  Softratus.Lyfippum  Sicyonium  Duris  negat,  Tullius  fuiffe  difcipulu  affir 
mat, fed  primo  mrarium  fabrum, audendi  rationem  ccepiffe  pidtorisEupompi  refponfo. 
Eum  enim  interrogatum ,  quem  fequeretur  antecedentium ,  dixiffe  demonftrata  homi/ 
num  multitudine,naturam  ipfam  imitandam  effe,non  artificem.  Plurima  ex  omnibus  fi/ 
gna  fecit, ut  diximus  fcecundifsimm  artis, inter  qum  diffringentem  fe,  quem  M.  Agrippa 
ante  thermas  fuas  dicauit ,  mire  gratum  Tiberio  principi:  qui  non  quiuit  temperare  fibi 
in  eo ,  quanquam  imperiofus  fui  inter  initia  principatus,  tranftulitque  in  cubiculum ,  alio 
ibi  figno  fubftituto ;  cum  quidem  tanta  pop.Romani  contumacia  fuit,ut  magnis  theatri 
40 clamoribus  reponi  Apoxyomenonftagitauerit,princepscp  quanquam  adamatum  re/ 
pofuerit.Nobilitatur  Ly  fippus  Si  temulenta  tibicina ,  Si  canibus  ac  uenatione .  In  primis 
uero  quadriga  cum  fole  Rhodiorum.Fecit  Si  Alexandrum  Magnum  multis  operibus ,  a 
pueritiaeiusorfus.Quamftatuaminaurari  iufsicNero  princeps  delectatus  admodum 
illa.Dein  cum  precio  periffet  gratia  artis ,  detradum  eft  aurum :  pretipfiorcp  talis  exifti/ 
tnatur ,  etiamxicatricibus  operis  atque  confciffuris,  in  quibus  aurum  hafferat,  remanenti/ 
bus.  Idem  fecit  Hepharitionem  Alexandri  Magni  amicum,  quem  quidam  Polycleto 
afcribuntjcum  is  centum  prope  annis  ante  fuerit.Idem  Alexandri  uenationem,qu£:  Del/ 
phis  facrata  eft,  Athenis  Satyrorum  turma.  Alexandru  amicorumq?  eius  imagines  fum/ 
ma  oraniu  fimilitudine  exprefsitHas  Metellus  Macedonia  fubada  tranftulic  Romam. 

Ee  Fecit 


$0*  c.  PLINII  NATVRALIS 

Fecit  #  quadrigas  multorum  gcnerum.Statuari®  arti  plurimum  traditur  cotuliflecapil/ 
Ium  exprimendo, capita  minora  faciedo  quam  antiqui,  corpora  graciliora  ficcioraq*,pet 
qu®  proceritas  fignorum  maior  uidetur.Non  habet  Latinum  nomen  fymmetria,quam 
diligentifsime  cuftodiuit,noua  mtacflaq?  ratione  quadratas  ueterum  flaturas  permutarv 
dotuulgoq?  dicebat,ab  illis  facflos  quales  edent  homines,  a  fe  quales  uideretur  cffe.  Pro/ 
pri®  huius  uidentur  efle  arguti®  operum, cuftodit®  in  minimis  quoq?  rebus.  Filios  &  di/ 
fcipulos reliquit  laudatos  artifices  ,  Lahippum  #  Bedam ,  fed  ante  omnes  Euthycratcm: 
quanquara  is  conftantiam  patris  potius  ®roulatus  quam  elegantiam,  auftero  maluit  gc/ 
nere  quam  iucundo  placere.  Itac^  optime  exprefsit  Herculem  Delphis  #  Alexandrum, 
Thefpinuenatorem  #  Thefpiadas ;  prolium  equeftre,  ad  Trophoni)  oraculum.  Qua- 1» 
drigas  Mede®  complures.  Equum  cum  fifcinis.  Canes  uenantium.Huius  porro  difcipu/ 
lus  fuit  Thyficrates,#  ipfe  S  icyonius,  fed  Lyfippi  fcifl®  propior, ut  uix  dilcernantut  com 
plura  figna,ceu  fenex  Thebanus, Demetrius  rex,  Peuceftes  Alexandri  Magni  feruator, 
dignus  tanca  gloria.  Artifices  qui  compofitis  uoluminibus  condidere  h®c, miris  laudibus 
celebrant  #  Telephanem  Phoceum ,  ignotum  alias ,  quoniam  in  Theflalia  ubi  habita/ 
uerat, latuerint  opera  eius:  alioquin  fuffragrjs  ipforum  mquatur  Polycleto,  Myroni,  Py/ 
thagor®.  Laudant  eius  Lariffam,#  Spinarum  pentathlon,#  Apollinem.  Alfi  non  hanc 
ignobilitatis  fuifle  caufam,fed  quonia  fe  regum  Xerxis  atep  Darei  officinis  dediderit, exi/ 
ftimant. Praxiteles  quocp  marmore  felicior:  ideo  clarior  fuit.Fecit  tamen  St  ®re  pulcherri 
tna  opera:Prolerping  raptum.Item  Catagufam  St  Ebrietatem, 8t  Liberum  patrem, nobi m 
I emcp  una  Satyrum, quem  Grasci  periboeton  cognominant.  Signa  etiam  qu®  ante  Feli/ 
citatis  ®dem  fuere,  Venereqj  qu®  cum  ipfa  ®de  incendio  cremata  eft  Ciaudij  principa/ 
tu, marmore®  illi  fu®  per  terras  inclyt®  parem.Ite  Stephufam,Spilumcnem,Oenopho/ 
rum, Harmodium  8t  Ariftogitonem  tyrannicidas,  quos  a  Xerxe  Perfaru  rege  captos  ui/ 
(fla  Perfide  Athcnienfibus  remifit  Magnus  Alexander .  Fecit  St  puberem  fubrepenti  Ia/ 
cerr®  cominus  fagitta  infidiantem,quem  Saurodlonon  uocant.Speiflantur#  duofigna 
eius  diuerfos  affedus  exprimentia ,  flentis matron®  St  meretricis  gaudentis. Hanc pu/ 
tant  Phrynen  fuifle, deprehendunt^  in  ea  amorem  artificis,#  mercedem  in  uultu  mere/ 
tricis.Habet  fimulacrum  St  benignitas  eius.Caiamidis  enim  quadrig®  aurigam  fuum  im 
pofuit,ne  melior  in  equorum  effigie,defecifle  in  homine  crederecur.Ipfe  Calamis  8t  alias  W 
quadrigas  bigasq3  fecit, equis  femper  fine  ^mulo  expreflis.Sed  ne  uideaturin  hominum 
effigie  inferior,  Alcmena  nullius  eft  nobilior.Alcamenes  Phidi?  difcipulus  St  marmorea 
fecit ,  St  ® reum  pentathlon,  qui  uocatur  encrinomenos.  At  Polycleti  difcipulus  Ariftides 
quadrigas  St  bigas.  Et  Iphicratis  ie®na  iaudatur.Scortum  h®c  lyr^  cantu  familiare  Hat/ 
modio  St  Ariftogitoni,confih'a  eorum  de  ty  rannicidio,ufq?  ad  mortem  excruciata,  tyran» 
nis  non  prodidit.Quamobrem  Athenienfes  St  honorem  habere  ei  uolentes,  nec  tamen 
fcortum  celebrafle, animal  nominis  eius  fecereratq?  utintelligeretur  eaufa  honoris, in  ope 
re  linguam  addi  ab  artifice  uetuerunt.Briaxis  ATculapium  St  Seleucum  fecit.  Bedas  ado/ 
rantem  Batton  Apollinem,#  Iunonem,qui  funt  Rom®  in  Concordi®  templo.  Crefilas 
uulncratum  deficientem,in  quo  pofsit  intelligi  quantum  reflet  aniro®:#  Olympium  Pe  4* 
riclem  dignum  cognomine.Mirumq^  in  hac  arte  eft,  quod  nobiles  uiros  nobiliores  fecit. 
Cephifodorus  Mineruam  mirabilem  in  portu  Athenienfium ,  #  aram  ad  templum  Io/ 
uis  Seruatoris  in  eodem  portu, cui  pauca  comparantur. Canachus  Apolline  nudum,  qui 
Philefius  cognominatur  in  didy  m®o  AEginetica  ®ris  temperatura.  Ceruumque  uni  ita 
ueftigqs  fufpendit,ut  linum  fubter  pedes  trahatur, alterno  morfu  digitis  calcequeretinca 
tibus  folum,ita  uertebrato  dente  utrifque  in  partibus,ut  a  repulfu  per  uicesrefiliat.  Idem 
Celetizontas  pueros  fecit.Ch®reas  Alexandrum  Magnum#  Philippum  patrem  eius 
fecit.  Ctefilaus  doryphoron,#  Amazonem  uulneratam.Dcmetrius  Lyfimachen,qu$fa 
cerdos  Mineru®  fuit  annis  LXini.Idcm  #  Mineruam  qu®  mufica  appellatur, quoniam 

dracones 


HISTORIAE  LIBER  XXX  II II  Coj. 

dracones  in  Gorgone  eius  adidlus  cithara:  tinnitu  refonant.  Idem  equitem  Sarmenem 
qui  primus  de  equitatu  fcripfit.Dcedalus  &  ipfe  inter  fidiores  laudatus  ,  pueros  duos  di/ 
ftringentcs  fe  fccit.Dinomenes  Protefilaum  di  Pythodemu  ludlatore.  Euphranoris  Ale 
xander  Paris  eft,in  quo  laudatur  quod  omnia  fimul  intelligatur,iudex  dearum  ,  amator 
Hclena:,5£  taoie  Achillis  interfedlor.Huius  eft  Minerua  Rom«,  qua:  dicitur  Catuliana, 
infra  Capitolium  a  Q.Ludlatio  Catulo  dicata:&  fimulacru  boni  euentus, dextra  patera, 
finiftra  fpicam  ac  papauer  tenens.  Item  Latona  puerpera  Apollinem  8i  Dianam  infan/ 
tes  fuflinens  in  sede  Concordi^.Fecit  8i  quadrigas  bigasqj,&  Cliduchon  eximia  forma: 
Et  Virtute  8&  Grarciam,utrafq5ColofiTeas:Mulierem  miniftrantem  Si  adorante. Item  Ale 
io  xadrum  &  Philippum  in  quadrigis.  Eutychides  Eurotam,in  quo  artem  ipfo  amne  liqui/ 
diorem  plurimi  dixere.  Hegiic  Minerua,  Pyrrhuscp  rex  laudatur ,  Si  celetizontes  pueri. 
Si  Cador  ac  Pollux  ante  a:dem  Iouis  tonantis.  In  Pario  colonia  Hercules  Ifidori.Buthy/ 
reus  Lycius  Myronis  difcipulus  fuit,qui  fecit  dignum  prsceptore  puerum  fufflatem  lan/ 
guidos  ignes,&  argonautas.Leocras  aquilam, fentietem  quid  rapiat  in  Ganymede  8i  cui 
ferat,  parcetem  unguibus  etiam  per  ucftem.  Puerum  Autolycon  pancratio  uidlore,pro/ 
pter  quem  Xenophon  fympofium  fcripfit:  Iouemqp  illu  tonante  in  Capitolio  ante  cun/ 
dia  laudabilem.Item  Apollinem  diadematum.  Lycifcus  Lagonem  pueru  fubdofe  ac  fu/ 
cats  uernilitatis.Lycus  81  ipfe  puerum  fuffiitorem.Menschmi  uitulus  genu  premitur,  re/ 
plicata  ceruice:  ipfei^  Mengchmus  fcripfit  de  fua  arte.Naucydcs  Mercurio  8i  Diicobolo 
go  8i  immolante  ariete  cenfetur.Naucerus  iudlatorem  anhelantem  fecit.  Niceratus  dEfcuIa/ 
pium  8i  Hygiam, qui  funt  in  Concordia  teplo  Romx.Phyromachi  quadriga  regitur  ab 
Alcibiade.PolicIes  Hermaphroditum  nobile  fecit.Pyrrhus  Hygiam  8i  Minerua, Phce/ 
nix  Lyfippi  difcipulus  Epitherlen.Stipax  Cyprius  uno  celebratur  figno,  Splanchnopte, 
Periclis  olympti  uernula.Hic  fuit  exta  torres, ignem  oris  pleni  fpiritu  accendes.  Sillanion 
Apollodorum  fecit, fidiorem  8i  ipfum,fed  inter  cundlos  diligentifsimu  artis,&  inimicum 
fui  iudicem,crebro  perfecla  figna  frangentem, dum  fatiare  cupiditate  nequit  artis, 8i  ideo 
infanum  cognominatum.Hoc  in  eo  exprefsit ,  nec  hominem  ex  sete  fecit, fed  iracudia:& 
Achiilemnobilcm.ItemEpiftatemexercetemathletas.StrongylionAmazonem,  quam 
ab  excelletia  crurum  Eucnemon  appellant,  ob  id  in  comitatu  Neronis  principis  circumla 
$o  tam.Item  fecit  pueru, quem  amado  Brutus  Philippefiscognomine  fuo  illuftrauir.Thco 
dorus  qui  labyrinthum  fecit  Sami,ipfe  fe  ex  sere  fudit, prater  fimitudinem  mirabilem  fa/ 
ma  magna:  fubtilitatis  celebratus.Dextra  limam  tenet ,  Iteua  tribus  digitis  quadrigula  tc/ 
nuit  translatam  Pramefte,tant;e  paruitatis,ut  totam  eam  currumcp  8C  aurigam  integeret 
alis  fimul  facta  mufea. Xenocrates  Tificratss  difcipu!us,aut,ut  alfj,Euthycratis,uicit  utrof 
que  copia  fignoru>&  de  fua  arte  compofiut  uoIumina.Plures  artifices  fecere  Attali  di  Eu/ 
menis  aduerfus  Gallos  pr^lia, Ifigonus,Phyromachus,Stratonicus,  Antigonus, qui  con/ 
didit  uolumina  de  fua  arte.  Boethi,  quanquam  argento  melioris,  infans  eximie  anferem 
ftrangulat.  Atque  ex  omnibus  quf  retuli, clarifsima  qusec#  in  utbe  ia  funt  dicata  a  Vefpa 
Gano  principe  in  teplo  Pacis.alrjscp  eius  operibus, uiolentia  Neronis  in  urbe  conue<5la,& 
40  in  fellares  domus  aure^difpofita.  Praterea  funt  squalitate  celebrati  artifices,  fed  nullis 
operum  fuoru  prscipui.  Arifton  qui  &  argentu  cslare  folitus  eft,Callias,CIefias,Catha 
rus  Sicyonius,  Dionyfodorus  Critia:  difcipuIus,DeIiades,Euphorion,Eunicus,&  Heca/ 
t*us. Argenti  calatores, Lesboc!es,Prodorus,Pythodicus,Polygnctus.Iide  pidtores  no 
feilifsimi.Item  ex  Cf  latoribus  Stratonicus, Scymnus  qui  fuit  Critis  difcipulus.Nunc  per/ 
cenfebo  eos,qui  eiufdem  generis  opera  fecerunt,ut  Apollodorus,  Androbolus,  Afdepio/ 
dorus,  Aleuas  philofophos:  Apellas  81  adorates  fceminas,  Antigonus  8i  Perixyomenon 
tyrannicidasq?  fupradidlos.  Antimachus, Athenodorus  fceminas  nobiles:  Ariftodemus 
fkludlatores  bigasque  cum  auriga, philofophos,  anus, Seleucum  regem.Habet  gratiam 
fuatn  huius  quoque  Doryphorus .  Cephifodori  duo  fuere ;  Prioris  eft  Mercurius, Lu 

Ee  z  bcrura 


604  e.  Plinii  natvralis 

bcritm  patrem  in  infantia  nutriens.Fecit  &  condonantem  manu  elata:  pcrfona  in  incerto 
eft.Sequens  philofophos  fccit.Colotas,qui  cu  Phidia  Iouem  olympium  fecerat,  philofo 
ph os. Item  Cleon  8i  Genchramis,&  Callicles,&  Cephis:Chalcofthenes  Si  comcedos  K 
athletas.Dahippus  Perixyomcnon.Daiphron,&  Democritus, &  D^monphilofophos. 
Epigonus  omnia  fere  pradida  imitatuspr^cefsitin  tubicine,&  matri  interfode  infante 
tnifcrabiiiter  blandiente.  Eubolidis  digitis  computans,  Mycon  athletis  fpcdatus,Mcno/ 
genes  quadrigis.  Nec  minus  Niceratus  omnia  qu$  cteceri  aggreffus ,  reprtefentauit  Alci/ 
biadem ,  lampadecp  accenfa  matrem  eius  Demaretenlacrificantem.  PificratesbigiPi/ 
tho  mulierem  impofuit.Idemq?  fecit  Martem  8i  Mercurium  qui  funt  in  Concordis  tem 
pio  Rom^.Perilium  nemo  laudat  feuiorem  Phalaride  tyranno, cui  taurum  fecit,  mugi/  io 
tus  hominis  pollicitus  igne  fubdito ,  Si  primus  eum  expertus  cruciatum  iuftiore  feuitia. 
In  hoc  a  fimulacris  deum  hominumqfie  deuocaucrat  humanifsimam  artem.  Ideone  tot 
conditores  eius  elaborauerant,ut  ex  ea  tormeta  fierentCltaqj  una  de  caufa  feruantur  ope 
ra  eius ,  ut  quifquis  illa  uideat ,  oderit  manus.  Sthenis  Cererem, Iouem, Mineruam  fecit, 
qui  funt  Rom«  in  Concordiae  templo .  Idem  flentes  matronas ,  Si  adorantes  facnfican/ 
tesque.Simon  cane  Si  fagittariu  fecit.Stratonicus  cmlator  ille  philofophos.  Scopas  uter/ 
que.  Athletas  autem  &  armatos, &  uenatores,  facrificantesqp  Batton,Euchir,  Glaucicies, 
Heliodorus,  Hicanus,Lopho,Lylon,  Leon,  Menodorus,Myagrus,PoIycrates,Po!ydo/ 
rus,Pythocritus,Protogenes  ide  pidlura  clarifsimus,ut  dicemus, Patrocles, Polis, Pofido 
nius,qui  Si  argentum  cadauit  nobiliter  natione  Ephefius ,  Pcridy menus,  Philon ,  Sime 
nus.Timotheus,Theomneftus,Timarchides,Timon,  Thyfias,  Thrafon.Ex  omnibus 
aute  maxime  cognomine  infignis  eft  Callimachus,femper  calumniator  fui,  nec  finem  ha 
bens  diIigentise*ob  id  Cacizotehnos  appellatus,  memorabilis  exemplo  adhibendi  cura: 
modum.  Huius  funt  faltantes  Lacuna:  emendatu  opusjed  in  quo  gratiam  omnem  dili/ 
gentia  abftulerit.Hunc  quidam  8i  pidorem  fuiffe  tradunt. No  sere  captus  nec  arte  unam 
folummodo  Zenonis  ftatuam  Cypria  in  expeditione  non  uendidit  Cato,  fed  quia  phi/ 
lofophi  erat, ut  obiter  hoc  quoq*  nofcatur  tam  inane  exemplum.  In  mentione  ftatuarum 
eft  Si  una  non  prtetereunda, licet  autoris  incerti,iuxta  roftra  Herculis  tunicati,eleo  habitu 
Rom#,torua  facie  fentiente^  fuprema  in  tunica.In  hac  tres  funt  tituli.LLuculii  impera» 
toris, de  manubrjs:  Alter  pupillu  Luculli  filium  ex  S.  C.dedicafie:Tertius,T.  Septimium  J® 
Sabinum  tcdilem  curulem  ex  priuato  in  publicum  reftituifle.Tot  certaminum  tantique 
dignationis  fimulacrum  id  fuit.Nunc  reuertemus  ad  differentias  teris  Si  mixturasin  Cy 
prto  coronarium  8i  regulare  eft,utruq?  dudile.  Coronarium  tenuatur  in  laminas, tauro/ 
rumq?  felle  tind:u,fpeciem  auri  in  coronis  hiftrionu  pntbet.Idemq?  in  uncias  additis  au/ 
ri  fcrupulis  fenis,prmtenui  pyropi  bractea  ignefcic.ReguIare  Si  in  alqs  fit  metallis, itemcp 
caldarium.Differentia,quod  caldarium  funditur  tantum ,  malleis  fragile,  quibus  regula/ 
re  obfequitur,ab  alqs  dudile  appellatu, quale  ome  Cypriu  eft.Sed  &  in  cteteris  metallis, 
cura  diftat  a  caldario.  Omne  enim  purgatis  diligetius  igni  uitqs,excod:isq?,  regulare  eft. 

In  reliquis  generibus  palma  Campano .  Simile  in  multis  partibus  Italix  prouinci)sque. 
Sed  octonas  plumbi  libras  addunt, Si  lene  recoquunt  propter  inopiam  ligni.Quantu  ea  4a 
res  differentia  afferat, in  Gallia  maxime  fentitur,ubi  inter  lapides  candefados  funditur. 
Exurente  enim  codura, nigrum  atq?  fragile  conficitur.Prsterea  femcl  recoquut,  quod  f» 
pius  feciffe, bonitati  plurimum  confert. 

Differentia  teris  &  mixtura, Si  de  feruando  tere.  Cap.  ix 

T D  quoq;  notaffe  no  ab  re  cft,Ees  ome  frigore  magno  melius  fundi.  Seques  teperatura 
Xftatuariaeft,eadeq?  tabularis  hoc  modo.Maffa  proflat;  in  primis, mox  in  proflatu  ad/ 
ditur  tertia  portio  £riscolledanei,hoc  eft,  ex  ufu  coempti.  Peculiare  in  eo  codimentu  at/ 
tritu  domiti,8£  cofaetudine  nitoris  ueluti  manfuefadi.  Mifcetur  Si  plumbi  argetarfipoti/ 
do  duodena  ac  felibra:, centenis  proflati.  Appellatur  etianum  Si  formalis  teperatura  iris 

tenerrimi 


histouiae  lieer  XXXIII1 


605 


renerrimi,quotiia  nigri  plumbi  decima  portio  additur,S£  argenrarrj  uigefima,  maximeqj 
itacolore  b:bft3que  Gracanicu  uocat.Nouifsimacft  quauocarur  ollaria,  uafe  nomehoc 
dante, ternis  aut  quaternis  libris  plubi  argentarij  in  centenas  aris  additis.  Cyprio  fi  adda 
tur  plumbu, colos  purpura:  fit  in  ftatuaru  p  retextis.  AIra  exterfij  rubigine  celerius  trahut 
ey;  ncgle;5la,nifi  oleo  perungatur.Scruari  ea  optime  in  liquida  pice  tradunt.  VTus  arris  ad 
perpetuitatem  monumentorum  iam  pridem  translatus  eft, tabulis  areis,  in  quibus  publi 
ca  conftitutiones  inciduntur.  De  cadmia  medicina:;  Cap'.  x 


MEtalla  arris  multis  modis  inftruunt  roedicinam,urpote  cum  ulcera  omnia  ibi  ocyfsi/ 
me  fancntur.Maxime  tameq  prodeft  cadmia.Fit  fine  dubio  harc  &  in  argeti  forna 
io  cibus, candidior  ac  minus  ponderofa,fed  nequaquam  comparanda  ararim.  Plura  autem 
genera  funr.Nanq?  ipfe  Iapis,ex  quo  fitas,cadmia  uocatur,fufurisncceffarius,mcdicina 
inutilis.Sic  rurlus  in  fornacibus  exiftit,aliamq5  nominis  fui  originem  recipit.Fit  aute  ege/ 
fta  fla nis  atq?  flatu  tenuifsima  parte  materia,  8C  cameris  lateribus  ue  fornaciu  pro  quan/ 
titate  leuitatis  applicata.Tenuifsima  eft  in  iplo  fornaciu  ore,  qua  flammas  eludlantur,ap/ 
peiiata  capnitis ,  exufta,  81  nimia  Ieuitate  fimilis  fauilla.  Interior  optima  cameris  depen/ 
dens, 81  ab  co  argumetobotrytiscognominatatponderofior  harc  priore,  leuior  porro  fe/ 
cuturis.Duo  eius  colores-.Detcrior  cinereus, puniccus  melior, friabilis,  oculorum^  medi/ 
ramentis  utrliisiroa.  T ertia  eft  in  lateribus  fornaciu,  quas  propter  grauitatem  ad  cameras 
peruenire  non  potuit.Hac  dicitur  placitis ,  8C  ipfa  ab  argumento, crufta  uerius  quam  pu/ 
*o  mex, intus  uaria,ad  pforas  utilior, &  ad  cicatrices  trabendas.Fluunt  ex  eo  duo  alia  genera: 
Onychids  extra  pene  cerula, intus  onychis  maculis  fimilis.Oftraritis  tota  nigra,S£  cetera 
rum  fordidifsima ,  uulneribus  maxime  utilis.  Omnis  autem  cadmia  in  Cypri  fornacibus 
optima, iterumq?  a  medicis  coquitur  carbone  puro,atqj  ubi  in  cinerem  rcdrjt,  extinguitur 
uino  aminao,qua  ad  emplaftra  praparatur,qua  uero  ad  pforas,aceto.Quida  in  ollis  fi/ 
(fidibus  tufam  urunt,ac  lauant  in  mortarrjs,  poftea  ficcant.  Nymphodorus  lapide  ipfum 
qj  grauifsimu  fpiffifsimuq;  urit  pruna, 8C  exuftu  Chio  uino  reftinguit  tunditq?,mox  lin/ 
teo  cribrat, atq;  in  mortario  terit, mox  aqua  pluuia  macerat, iteruq?  terit  quod  fubfidit,do 
nec  ceruffia  fimilis  fiat  nulla  dentium  offenfa.Eadem  lolia  acftio,  fed  quam  puriisimu  la/ 
pidem  el!git.Cadmie  effecftus,ficcarc,fanare,Gftere  fluxiones, pterygia  8C  fordes  oculoru 
50  purgare,fcabric:em  extcnuarc,5£  quicquidin  plumbi cffecftu  dicemus.  Et  as ipfum  ad  ot 
mnia  eadem  uritur, praterep  albugines  oculorum  &  cicatrices.  VIccra  quoque  oculorum 
cum  ladle  fanat ,  idqj  Aegypti]  collirrj  modo  terunt  in  coticulis.  Facit  81  uomitiones  e  mei/ 
le  fumptutn.Vritur  autem  Cyprium  in  fi(5lilibus  crudis  cum  fulphuris  pari  pondere,  cir/ 
cumlito  fpiramento  in  caminisdoncc  uafa  ipfa  percoquanrur.QuidamSZ  falem  addunt, 
alrj 'alumen  pro  fulphure,  alrj  nihil:  fed  aceto  tantum  afpergunt.Vftum  teritur  mortario 
Thebaico,aqua  pluuia  lauatur,minore  effe<ftu,icerumq?  adiedta  largiore  teritur,  &  dum 
confidat  relinquitur,hoc  fapius, donec  ad  fpecicm  minq  redeat.Tunc  ficcatum  in  fole ,  in 


area  pyxide  leruatur. 

De  fcoria,&flore,&  fquama  aris, Si  ftomomate,& 


40 


E 


arugine,8i  hieracio.  Cap.  x  1 

T  fcoria  aris  fimili  modo  lauatur ,  minore  effedlu  quam  as  ipfum.Sed  &  aris  flos 
medicina  utilis  eft.Fit  are  fufo,Si  in  alias  fornaces  translato:ibi  flatu  crebriore  cxcu/ 


tiuntur  uelut  milq  fquama, quas  uocant  flore.Cadunt  autem, cu  panes  aris  aqua  refrige/ 
rantur  rubentcp.Similitcr  ex  eis  fit, quam  uocant  lepida, &  fic  adulteratur  flos, ut  fquama 
ueniatpro  eo.Etl  aut  fquama  hac  decuffa  ui  dauis ,  per  quos  panes  arei  ferruminantur. 
In  Cyprqs  maxime  officinis  omnia.  Differentia  hac  eft,  quod  fquama  excutitur  iclibus 
ijfde  panibus, flos  cadit  fpote.Squama  eft  alteru  genus  fubtilius,  ex  fumma  fcilicct  lanu/ 
gincdecuffum,quod  uocatftomoma.Atqj  hf  comia  medici,quod  paceeoru  dixiffe  I  ice/ 
at,ignorat,pars  maior  8t  nominibus,in  tatu  a  coficiedis  his  medicaminibus  abfunt,quod 

Ee  5  efie 


$0$  C.  PLINII  NATVRALIS 

efle  proprium  medicina  folebat.Nuc  quotiens  incidere  in  libellos,  componere  ex  hisu<y 
lentes  aliqua, hoc  eft,impedio  mtferoru  experiri  comentaria,  creaut  feplafis, ea  omnibus 
quidem  fraudibus  corrupenti,fa&:aq?  iampride  emplaft  ra  Si  collyria  mercantur,  tabesq? 
mercium.Fraus  fepla fiae  fic  exteritur.Et  fquama  aut  Si  flos  urutur  in  patinis  fiftilibus  aut 
^reis,deinde'Iauatur,ut  fupra,ad  eofde  ufus.Et  amplius  ad  nariu  carnofa  uitia,  itemep  fe/ 
dis  Si  grauitates  auriu,per  fiftulas  in  eas  flatu  impulfa,  Si  ulcera  oris  farina  admota.  Tol' 
lit  SZ  tofillas  cu  melle.Fit  Si  ex  cadido  cete  fquama,Cypria  longe  inefficacior.Necno  urina 
pueri  prius  macerant  clauos  panesqp. Quida  uero  excudam  fquama  tcrut,6C aqua  pluuia 
lauant.Dat  Si  hydropiciseaduabus  drachmis  in  mulfi  hemina, Si  illinutcu  poI!inc./£ru 
gitiisquoq?  magnus  ufus.Sed  pluribus  fit  ea  modis.Nanq?  Si  e  lapide  ex  quocoquifxs^ 
deraditur, SZ  aere  cadido  perforato, atep  in  cadis  fuper  acetu  fu(pefo>areo  obturatis  oper/ 
culo, multo  probatiore  cp  fi  hoc  ide  fquamis  fiat.Quidam  uafa  ipfa  cadidi  atris  fictilibus 
condunt  in  aceto, radutcp  x  die.  Altj  uinaccis  contegunt,  totide  poft  dies  radant.  Alq  de/ 
limatam  &ris  fcobem  aceto  fpargut,uerfantcp  fpathis  fatpius  dic,donec  abfumatur.  Ean/ 
demip  fcobe  alq  terere  in  mortarijs  ^rcis  ex  aceto  maIut.Ocy  flime  uero  cStrahit  corona 
cium  serugine,  recifamenris  in  acetu  additis.Adulterat  marmore  trito  maxime  Rhodiam 
teruginem.  Alrj  pumice  aut  gumrni.  Prscipuc  aut  fallit  atrameto  futorio  adulterata.  Cx/ 
tera  enim  dente  deprehenduntur, flridentia  in  frendendo.Experimentu  in  batillo  ferreo. 
Nam  qu£  fyncera  cft,fuu  colore  retinet:qua:  mixta  atramento,rubefcit.Deprehenditur 
Si  papyro, galla  prius  macerato: Nigrelcit  enim  flati m  ^rugine  illita.  Depreh editur  Sui/ 
fu, maligne  uirens.Sed  fiuc  fyncerafiue  adultera, aptifsimum  eft  ficcatam  in  patina  noua 
uri  8C  uerfari,  donec  ut  fauillae  fiat ;  poftea  teritur  Si  reconditur.  Aliqui  in  crudis  fictilibus 
uruntjdoncc  figlinum  percoquatur.Nonulii  8C  thus  mafculuadmifcent.  Lauaturaut  aru 
go  Gcut  cadmia.  Vis  eius  collyrqs  oculorum  aptifsima,  8£  delachrymationibus  mordedo 
proficiens.Sed  ablui  neceflariu  penicillis  calidis  donec  rodere  definat.Hieracium  uocatur 
collyrium, quod  ita  maxime  conftat:T emperatur  aute  idem  ammoniaci  uncijs  quatuor* 
tcruginis  Cypris  duabus,atramenti  futorq,quod  chalcanthu  uocant, totide, mifyos  uero 
una, croci  fex,  Hsc  omnia  trita  aceto  Thafio  colliguturin  pilulas,  excelletis  remedrjcon/ 
tra  glaucomata  initia  Si  fuflufionu, contra  caligines  SZ  fcabridas  Si  albugines  ac  genarum 
uitia. Cruda  aut  srugo  uulnerarijs  emplaftris  mifcetur.  Oris  ctia  gingiuarumq?  exulcera  If 
tionem  mirifice  emend3t,Si  labiorum  ulcera  cum  oleo. Quod  fi  Si  ccra  addatur  purgat, & 
ad  cicatricem  perducit.^Erugo  Si  callum  fiftularum  erodit ,  uitiorumqj  qus  circa  fede,fi/ 
ue  perfe.fiuccum  ammoniaco  illita, uelcollyrij  modo  in  fiftulas  adafta.Eademqjcureii 
os  terebinthins  tertia  parte  fubadta, lepras  tollit. 

Defcolecia,8ichaIciti,Simify,Sifory,SicbaIcantbo.  Cap.  Xif 

St  8i  alterum  genus  sruginis,quam  uocatfcoleciara,in  Cyprio  tere, hoc  trito  alumi/ 
J-sne  Si  fale,aut  nitro  pari  pondere  cum  aceto  albo  cp  acerrimo.  Non  fit  hoc  oifi  atftuo 
fifsimis  diebus  circa  canis  ortum.  Teritur  autem  donec  uiride  fiar,cotraharip  fein  uermi/ 
culorum  fpeciem,unde  Si  nomen.Quod  uitium  ut  emendetur,dus  partes  qus  fuere  ace 
ti,miicentur  urina  pueri  impubis.Idem  autem  in  medicamentis  Si  fanterna  efficit,  qua  di/  4° 
ximusauru  ferruminari,  ufusq?utriufcp  qui  aeruginis.  Scolecia  fit  & per  ferafa ab  srario 
lapide, de  quo  nucdicemus.Chalcitim  uocant  lapidem  cx  quo  Si ipfum  ss  coquirur.Di/ 
flat  a  cadmia,  quod  iila  fuper  terram  exfubdiahbus  petris  csditur,  hscexobrutis.Item, 
quod  chalcitis  friat  fe  ftatim  mollis  natura, ut  uideatur  lanugo  concreta,  Eft  Si  alia  diftin/ 
<ftio,quod  chalcitis  tria  genera  continet, sris,8i  mifyos,8i  foryos,de  quibus  fingulis  dice/ 
mus  fuis  locis.Habet  aute  ceris  uenas  oblongas.  Probatur  mellei  coloris, gracili  uenarum 
difcurfu,friabilis,ncc  lapidofa.Putant  Si  recentem  utiliorem  efle, quoniam  inueterata  fory 
fiat.  Vis  eius  ad  excrefcentia  in  ulceribus,fanguinem  fiftere,gingiuas,uuam,tonfiIlasfari/ 
ca  compefeere.  Vulu«  quocp  uitqsin  uellere  impouitur.Cu  fucco  uero  porri, ueredorum 

additur 


HISTORIAS  LIBER  XXX II II  607 

additur  empIaftrts.Maceratur  aut  in  fictili  ex  aceto  circulito  fimo  diebus  x  l  &  colorem 
croci  trahit.Tuc  admixto  cadmi?  pari  podere, medicamcntu  efficir,pforicon  di&u.Qucd 
fi  dua:  partes  chalcitidis  tertiat  cadmia:  temperentur,acrius  hoc  ide  fiet.  Acrius  etiamnum 
Si  ueherocntius,G  aceto  quam  uino  temperentur.  Tofta  ucro  efficacior  fit  ad  eadem  om 
nia.Sory  Aegyptium  maxime  laudatur ,  multum  fuperato  Cyprio ,  Hifpanicnfi  Si  Aftv 
co,quanc[j  oculorum  quocp  curationi  quidam  utilius  Cyprium  putanr.Sed  in  quacunq? 
natione  optimum, cui  maximuuirus  olfaclu,tritu<^  pinguiter  nigrefees,  Si  fpongiofum. 
Stomacho  res  cotraria  in  tantu5ut  quibufda  olfactu  modo  uomiriones  moueat,  5 i  iEgy 
ptium  qutdem  tale.  Alterius  nationis  cotritum  fpIcndefcit.Er  mify  eft  Inpidofius.Prodcft 
io  aute  S i  detiu  dolori, fi  cotineatur  atqj  colluatur: Si  oris  ulceribus  grauibus3quecp  ferpunt* 
Vritur  carbonibus, ut  chalcitis.Mify  aliqui  tradiderut  fieri  exuito  lapide  in  fcrobibus,flo 
re  eius  luteo  mifcente  fe  ligni  pinei  fauilla.Reuera  aut  e  fupradidlo  fit  lapide,  concretu  na/ 
wradifcretumcp,8£  optimum  in  Cypriorum  ofticinis:cuiusnot$  funt  friati  aurece  fcintil/ 
te, Si  cu  teratur  harenofa  natura, fiue  terra  chalcitidi fimilis.  Hoc  admifeent  qui auru  pur/ 
gant.VtiIitasauteiusinfufi  cum  rofaceo  auribus  purulentis,  8dana  impofiti  capitisulce/ 
ribus,  Extenuat  etia  icabricias  oculorum  inuetcratas.Priecipue  utile  tSfiilis,  cotra^p  angi/ 
nas  Si  fuppurata.Ratio,ut  x  v  i  drachma:  in  hemina  aceti  coquatur  addico  meile,  donec 
letefcat.Sic  ad  fupradicfta  utile  eft.Quodes  opus  fit  molliri  uim  eius, mei  afpergitur.  Ero/ 
dit&cailu  fiftularu  ex  aceto  fouentiu,8£  collyrrjs  additur.Siftit  Si  fanguine,  ulceraqp  qug 
30  ferpant,quxue  putrefeant.  Abfumit  Si  excrefcefttes  carnes.  Peculiariter  uiriiitatis  uitrjs  uti 
Ic,&  feminarum  ptofluuiufiftit.Graxi  cognationem  «risfecerut  nomine  Si  atramento 
futorio.  Appellant  enim  chalcanthu.  Nec  ullius  iequc  mira  natura  eft.Fit  Si  in  Hiipania 
c  puteis  ftagnisue, habentibus  id  genus  aquas.  Decoquitur  ea,  admixta  dulci  pari  menfu/ 
ra,  Si  in  pifeinas  ligneas  funditur.Immobilibus  fuper  has  tranftris  dependent  reftes  1 apii/ 
iis  extenta, quibus  adhterelcens  limus  uitreis  acinis  imaginem  quandauu*  reddit.Exrm 
ptuita  ficcatur  diebus  xxx.  Color  eft  ceruleusperqua  (pecftabili  nitore, uitrucp  eftecre/ 
dicur.Diluendo  fit  atrametum  tinguendis  corijs.Fit  Si  pluribus  modis, genere  eo  in  fero/ 
bes  cauato:quarura  e  lateribus  diftillates  hyberno  gelu  ftirias,ftalagmias  uocat,  neq;  eft 
purius  aiiud.Sed  exeo  candidum  colorem  fentientero  uiolam, leucoion  appeliat.Fit  Si  it i 
|9  faxorum  catinis, pluuia  aqua  corriuato  limo  gelante.  Fit  Si  falis  modo,  flagratifsimo  fole 
admiftas  dulces  aquas  cogente.Ideo  duplici  quidam  differenda,  folsile  aut  facftmum  ap/ 
pellant.Hoc  pall(dius:&  quantum  colore,tantum  bonitate  deterius.Probac  maxime  Cy 
prfum  in  medicina  ufu.  Sumitur  ad  depellenda  uentris  animalia  drachma  pondere  cum 
meile.  Purgat  8i  caput  dilutum ,  ac  naribus  inftillatum .  Item  ftomachum,cum  meiie  aut 
aqua  mulfa  fumptum.Medetur  Si  oculorum  fcabricici  doloriq?,necnon  Si  caJigini,&Toris 
ulceribus.Siftit  Si  fanguinem  narium.  Item  barmorrhoidu.  Extrahit  offa  fraifta  cu  femi/ 
ne  hyolcyami.  Sufpendit  epiphoras ,  penicillo  fronti  impofitum.Efficax  Si  in  emplaftris 
ad  purganda  uulncra,&  excrefcetia  u!cerum.Toilit&uuas,uelfideco&o  tangatur.Cum 
lini  quoq$  (emine  fuperponitur  emplaftris  ad  dolores  tollendosiquoddp  ex  eo  cadicat,in 
40  eo  ufu  profertur  uiolaceis ,  Si  grauicati  aurium  per  fiftulas  infpiratur.  Vulnera  edam  per 
fe  illitum  fanat,fed  ftringit  cicatrices, Nuperq?  inuetum,urforum  in  harena  Si  leonum  ora 
afpergere  iilo:tantaq?  eft  uis  in  aftringendo,ut  non  queant  mordere. 

De  pompholyge,  Si  fpodo,&  anti(podo,&  diphryge,& 
triente  Seruilio.  Cap.  xm 

ETiaranum  in  lerarfjs  reperiuntur  qua:  uocant  pompholyge  &  fpodon.Differentfi, 
quod  pompholyx  lotura  paratur, fpodos  illota  eft.  Aliqui  id  quod  fit  cadidu  Ieuifli/ 
mumqj  pompholygem  dixere, Si  effe  ieris &cadmice  fauillam.  Spodon  nigriore  ponde/ 
rofioremq?  effe,derafam  parietibus  fornacium,mixtisfcintillis,aIiquando&carbonibuS» 
Hasc  aceto  accepto  odorem  ieris  prgftat,&  fi  tangatur  lingua  fapotem  horridum.Conue 

Ee  4  mtqj 


6o*  -  c;  'Pl  IN  II  NATURALIS 

nitqj  oculorum  medicametis,quibufcucj5  uitrjs  occurrens,  &  ad  omnia  qua:fpodos.H« 
folum  diftat,quod  huius  elutior  uis  eft:.  Additur  Si  in  emplaftra, quibus  lenis  queritur  re/ 
frigeratio  8i  ficcatio.Vtilior  ad  omnia  qus  uino  lota  eft.Spodos  Cypria  optima.Fitau/ 
tem  liquefcetibuscadmia  Si  mrario  lapide.  Leuifsimc  bec  efflatur  Si  ocyus,euolatqjefor 
nacibus  Si  tedlis  adhmrcfdt,a  fuligine  diftas  cadore.Quod  minus  cadidum  ex  ea.imma/ 
turte  fornacis  argumentum  eft,hoc  quidam  pompholygem  uocant.  Quod  ucrorubicun 
dius  ex  rjs  inuenitur, acriorem  uim  habet, cxulceratq?  adeo, ut  cum  lauacur  (i  oculos  attin 
gat,exca:cet.Eft:  Si  mellei  coloris  fpodos,in  qua  plurimu  ieris  intellioitur.Sed  quodeunep 
genus  lauado  fit  utilius. Purgatur  ante  pinna, dein  crafsiore  lotura.  Digitis  fcabricieexte/ 
runt.Media  uis  eius  eft, qua:  uino  Iauatur.Eft  aliqua  Si  in  genere  uini  difFerentia.Leniem15 
lota  collirrjs  oculorum  nimium  uigilfjs  fatigatorum  apta  putatur.  Eadem  efficacior  ulcc/ 
ribus  qua:  manant, uel  oris  qax  madent, Si  omnibus  medicamentis  qu^  parantur  contra 
gangrcnas.Fit  8i  in  argenti  fornacibus  fpodos,quam  uocant  lauriotin.  Vcilifsima  autem 
oculis  affirmatur, qu*  fiat  in  aurarqs,nec  in  alia  parte  magis  eft  uitte  ingenia  mirari.Quip 
pe  ne  inquireda  eflent  metalla, uilifsimis  rebus  utilitates  eafdem  excogitauit.Antilpodon 
uocant  cinerem  fici  arboris  uel  caprifici,uel  myrti  foliorum  cum  tenerrimis  ramorum  par 
tibus,uel  oleaftri  uel  cydonrj  mali  uel  lentifci.Item  ex  moris  immaturis, id  eft candidis,  in 
folearcfaftis ,  uel  e  buxi  coma, uel  pfeudocyperi,  aur  rubi, aut  terebinthi,  uel  cenanthes, 
Taurini  quoqj  glutinis, aut  linteoru  cinere,  ftmiliter  pollere  inuetum  eft.  Vruntur  omnia 
ca  crudo  fidtili  in  fornacibus, donec  figlina  percoquatur. In  f  rarrjs  officinis  Si  fmegma  fit, 2i 
iam  liquato  xte  atcp  percodto, additis  etiamnum  carbonibus,  paulacimtfp  acccnfis,  acre/ 
pente  uchementiori  flatu  exputtur  ieris  palea  quaedam.Solum  quo  excipiatur  ftratu  efle 
dcbet.Facile  ab  ea  difeernitur  qua  in  fifdem  officinis  diphryge  uocant  Greci,ab  eo  quod 
bis  torreatur.Cuius  origo  tripIex.Fieri  enim  traditur  ex  lapide  pyrite  cremato  in  caminis, 
donec  excoquatur  in  rubrica.Fit  Si  in  Cypro  cx  luto  cuiufda  fpecus  arcfatfto  prius, mox 
paulatim  circundatis  farmentis.  Tertio  fit  modo  in  fornacibus  a:ris  fece  fubftdete.Diffe/ 
rentia  eft  quidem, quod  xs  ipfum  in  catino  defluit, fcoria  extra  fornaces,  flos  fupernatar, 
diphryges  remanet. Quidam  traduc  in  fornacibus  globos  lapidis  qui  coquantur/errumi 
nari, circa  hunc  xs  feru ere, ipfum  ucro  no  percoqui,  nifi  translatu  in  alias  fornaces, 8£ efle 
nodum  quendam  materix.Id  quodexcodo  fuperfit,diphryge  uocari.  Ratio  eius  in  met 35 
dicina  fimilis  fupradidis,ficcare  Si  excrefcetia  cofumerCj&T  perpurgare :  probatur  lingua, 
ut  eam  ficcct  tadu  ftatim,faporcroq?  arris  reddat.  Vnum  etiamnum  arris  miraculum  non 
omittemus-Seruilia  familia  illuft ris  in  faftis, trientem  arreum  pafeit  auro  Si  argeto,  confu 
mentem  utrunep. Origo  atqj  natura  cius  incoperta  eft  mihi.Verbaipfa  de  ea  reMeffals 
fenis  ponam.  Seruiltorum  familia  habet  trientem  facrum,  cui  fumma  cum  cura  magnifi/ 
cendacp  facra  quotanis  faciunt:qucm  ferunt  alias  crcuiffe,  alias  decreuifle  uideri ,  &  ex  eo 
autdiminutionem,aut  honorem  familia  fignificari. 

De  ferro  Si  ferreis  metallis, Si  differentia:  ferri.  Cap.  x  im 

X}  Roxime  indicari  debent  metalla  ferri, optimo  pefsimoc^  uitie  inftrumeto.  Siquidem 
JL  hoc  tellurem  fcindimus/erimus  arbufta, ponimus  pomaria, uites  fqualore  decifo  an/  4® 
nis  omnibus  cogimus  iuuenefcere.Hoc  extruimus  teda,cmdimus  faxa,oronesq?  ad  alios 
ufus  ferro  utimur.Scd  eode  ad  bella, ciedcs, latrocinia, non  cominus  folum, fed  etiamiflili 
uolucriqj, nunc  tormentis  excufto.nunc  lacertis, nuc  ucro  penato,quam  fceleratifsimahu 
tnani  ingenrj  fraude arbitror.Siquide, ut  ocyus  mors  perucniret  ad  homine, alitem  illam 
fecimus,pennasq?  ferro  dedimus.  Quamobrem  culpa  cius  non  naturx  fiat  accepta .  Ali/ 
quot  experimentis  probatum  eft, pofle  innocens  efle  ferrum.In  fcedcrcquod  expulfisw 
gibuspopulo  Ro.  dedit  Porfena  nominatim  comprehenfum  inuenimus ,  ne  ferro  nifi  in 
agricultura  uterentur.  Et  ftilo  feribere  intutum  eft ,  ut  uetuftifsimi  autores prodiderunt. 
Magni  P5pei  in  tertio  confulatu  extat  edidum,in  tumultu  necis  Clodian*,  prohibentis 


HISTORIAE  LIBER  XXXIIII  609 

ullum  telum  effe  in  urbe.  Ec  tamen  uita  ipfa  non  deffit  honorem  mitiorem  habere  ferro 
quoque:  Ariftonidas  artifex  cum  exprimere  uellet  Athamantis  furorem  Learcho  filio 
pracipitato  refidentem,pcenkentiamq?,  ferru  SC  xs  mifcuin  ut  rubigine  eius  per  nitorem 
arisrelucente,  exprimeretur  uerecundia  rubor,  Hoc  fignu  extat  Thebis  hodie.  Eft  in  ea/ 
dem  urbe  SC  ferreus  Herodes,  quem  fecit  Alcon,  laborum  dei  patientia  indutflus.  Vide/ 
mus  SC  Romafcyphos  e  ferro  dicarosin  templo  Martis  Vitoris.Obfiftit  eadem  naturf 
benignitas,  exigentis  a  ferro  ipfo  pcenas  rubigine,  eaderocp  prouidentia  nihil  in  rebus 
mortalius  faciente  quam  quodinfeftifsimum  mortalitati.  Ferri  metalla  ubique  prope/ 
modum  repeduntur,qu«ppe  infula  etiam  Italia  Ilua  gignente ,  minimaqj  difficultate  co/ 
10  gnofeuntur  ipfo  colore  terra:  manifefto.Sed  ratio  eadem  excoquendis  uenis.  In  Cappa/ 
docia  tantum  quaftio  eft, aqua  an  terra  fiat  acceptum,quoniam  perfufa  certo  fluuiorer 
ra,  neque  aliter  ferrum  e  fornacibus  reddit.  Differentia  ferri  numerofa.  Prima  in  genere 
terra  caliue.  Alte  molle  tantum ,  plumboq?  uidnius  fubminiftrant :  alite  fragiie  SCaro/ 
fum,rotarumq^  ufibusSC  clauis  maxime  fugiendum, cui  prior  ratio  conueninaiiudbreui/ 
tate  fola  placet, clauisq?  caiigarfis:aliud  rubiginem  celerius  fentir.ft  ritfturac^  uocantur  ese 
omnes, quod  non  in  alfis  metallis,;!  ftringeda  acie  uocabulo  impofito.  Et  fornacium  ma/ 
xima  differentia  eft.  In  qs  quidem  nucleus  ferri  excoquitur  ad  indurandam  aciem,  aliocj? 
modo  ad  denfandas  incudes  malleorumue  roftra .  Summa  autem  differentia  in  aqua 
eft,  cui  fubinde  candens  immergitur .  Hae  alibi  atque  alibi  utilior  nobilirauit  loca  glo/ 
jo  ria  ferrfificuti  Bilbilin  in  Hifpania,8C  Turiaffonem,Comum  in  Italia,cum  ferraria  metal/ 
lainhisiocisnonfint.Ex  omnibus  autem  generibus  palma  Serico  ferro  eft,  Seres  hoc 
cum  ueftibus  fuis  pellibusq^  mittunt.Secunda  Parthico:  neque  alia  genera  ferri  ex  mera 
acie  temperantur,cateris  enim  admifcetur.MolIior  complexus  in  noftro  orbe.  Aliubi  ue/ 
na  bonitatem  hanc  praftat ,  ut  in  Noricis:  aliubi  facftura,ut  Sulmone  aqua, uti  diximus. 
Quippe  cum  in  exacuendo  oleares  cotes, SC  aquariaaque  differant;8C  oleo  delicatior  fiat 
acies.Mirumqp  cu  excoquatur  uena,aqus  modo  liquari  ferrum, poftea  in  fpongias  fran/ 
gi.Tenuiora  ferramenta  oleo  reftingui  mos  eft,ne  aqua  in  fragilitatem  durentur.  A  ferro 
languishumanus  fcuIcifdtur.Contacftumnanque  eo  celeriusfubinde  rubiginem  trahit. 
De  magnete  lapide  fuo  loco  diccmus,concordiaq?  quam  cum  ferro  habet.  Sola  hac  ma 
?p  teria  uires  abeo  lapide  accipit, retinetejp  longo  tempore,aliudapprehendesferru,utana/ 
lorum  catena  fpedtetur  interdum, quod  imperitum  uulgus  appellat  ferrum  utuum,uuine 
raq?  tali  afperiora  fiunt.  Lapis  hic  SC  in  Cantabria  nafeitur ,  non  ille  magnes  ucrus  cante 
continua ,  fed  fparfa  bubbatione ,  ita  appellant ,  nefeio  an  uitro  fundendo  perinde  utilis, 
nondum  enim  expertus  eft  qutfquam,  ferri  utique  inficit  aciem ,  ut  magnes.  Eodem  lapi; 
de  DinocratesarchitcClus  Alexandrte  Arfinoes  templum  concamerareincboauerat,ut 
in  eo  fimulacrum  eius  e  ferro  pendere  in  aere  uideretur.Intercefsit  mors ,  SC  ipfius  SC  Pto/ 
lemcei,quiid  foroxi  fixe  iufferat  fieri.  Metallorum  omnium  uena  ferri  largifsima  eft.  Can 
tabrte  maritima:  parte, quam  oceanus  alluit, monspraruptealtus}incredibiledicT;u5totus 
ex  ca  materie  eft,ut  in  ambitu  oceani  diximus. 

4°  De  temperatura  ferri,  SC  medicina  ex  ferro, SC  arugine,5C  rubigine,  SC 

fquama  ferri.SC  hygremplaftro.  Cap.  xv 

FErrum  accenftim  igni,nifi  duretur  icftibus,corrupitur.  Rubens  non  eft  habile  tuftden 
do,neq*  antequam  albefeere  incipiat.Aceto  aut  alumine  illitu  fit  ari  fimile.  Arubigi/ 
neuindicatur  ceruifa  SC  gypfo,8C  liquida  pice.  Hac  eft  teperatura  a  Gracis  antipathia  di/ 
ifta.Ferunt  quidam  SC  religione  quadam  id  fieri.  Et  extare  ferrea  catenam  apud  Euphra/ 
ten  amnem,in  lirbe  qua  Zeugma  appellatur, qua  Alexander  Magnus  ibi  uinxerat  pon 
te, cuius  anulos  qui  refecfti  funt  rubigine  infeftari,carentibus  ea  prioribus.  Medicina  e  fer 
ro  eft  SC  alia  quam  fecandi.Nanqj  circufcribi  circulo, terne  circulato  mucrone,SC  adultis  SC 
infantibus  prodeft  contra  noxiamedicameta:  SC  prafixiffe  in  limine  e  fepulchro  euulfos 

dauos 


4lO  C.  PLINII  NATVRALIS 

dauos,aduerfusnodturnas  lymphationes.Pungiqp  Ieuiter  mucrone  quo  percuGusho/ 
mo  fit, contra  dolores  laterum  pedtorumqj  fubitos  qui  pundtionem  afferant.  Qusdam 
uftione  fanantur:priuatim  uero  canis  rabidi  morfus.  Quippe  etiaprsualente  morbo,  ex 
pauefcentcsq?  potum, ufta  plaga  ilico  liberantur.Calefit  etia  ferro  candente  aqua, in  mul 
tis  uiti)s,priuatimq5  dyfentericis.Eft  8i  rubigo  ipia  in  remedrjs,&  Gc  Telephum  proditur 
fanafle  Achilles, Gue  id  asrea,(iue  ferrea  cufpide  fecit.Ita  certe  depingitur  ea  decutiens  gla 
dio.  Sed  rubigo  ferri  detrahitur  humido  ferro  dauis  ueteribus.  Vis  eius  ligare, Gccare,  re/ 
ftringere.Emendat  alopecias  illita.  Vtuntur  Si  ad  fcabricias  genaru  puftuiasqj  totius  cor/ 
poris ,  cum  cera  &  oleo  myrteo.Ad  ignes  uero  facros  ex  accto.Item  ad  fcabiem:Parony/ 
chia  digitorum  Si  pterygia  in  linteolis.  Siftit  SI  fceminaru  profluuia  impofita  uelleribus.  io 
Plagis  quoqj  recentibus  uino  diluta, &cu  myrrha  fubatfta.Et  codylomatis  ex  aceto  pro/ 
deft.Podagras  quoq;  illita  lenit.  Squama  quoqj  ferri  in  ufu  eft  ex  acie  aut  mucronibus, 
maxime  fimili,  fed  acriore  ui  quam  rubigo,  quaobrem  Si  contra  epiphoras  oculoru  aflu 
mitur.Sanguinemq?  Gftit,cum  uulnera  maxime  ferro  fiant.Siftit  Si  foeminarum  proflu/ 
uia.Imponitur  Si  contra  lienum  uida.Htemorrhoidas  compefcit, ukerumqj  ferpentia.  Et 
genis  prodeft, farina  modo  afperfa  pauliiper:  prtecipua  tamen  commendatio  eius  inhy/ 
gremplaftro  ad  purganda  uulnera  fiftulasc^,&:  omnem  callum  erodendum,  Si  raGs  offi/ 
dus  carnes  recreandas. Coponitur  hoc  modo:Obolis  ex  cimolia  creta  duobus, drachmis 
fex  ex  tere,  totidem  ex  fquama  ferri ,  totide  cer*,  ex  olei  fextario.His  adrjcitur,  cum  funt 
repurganda  uulnera  aut  replenda, ceratum.  ■*> 

De  plumbi  metallis,#  albo  plumbo, Si  nigro.  Cap.  xvr 

QEquitur  narura  plumbi.  Cuius  duo  genera, nigru  atep  candidum, PretioGfsimum  can 
Odidum  a  Grsecis  appellatum  cafsiteron,fabulofecjpnarratum  in  infulas  Atlantici  ma/ 
rispeti,uiti{ibuscp  nauigqs  circunfutis  corio  aduebi.  Nunc  certu  eft  in  LuGtania  gigni  & 
in  Gallecia,fummatellureharenofa,&  coloris  nigri:  Pondere  tantum  ea  deprehenditur. 
Interueniunt  8i  minuti  calculi ,  maxime  torrentibus  Gccatis.  Lauant  eas  harenas  metalli/ 
ci,5£  quod  fubGdit  coquunt  in  fornacibus.Inuenitur  8i  in  aurarrjs  metallis(qux  eludauo/ 
cant)aqna  immiffa  eluente  calculos  nigros  paulu  candore  uariatos ,  quibus  eadem  graui/ 
tas  qu$  auro.Et  ideo  in  calathis  in  quibus  aurum  colligitur, remanent  cu  eo,  poftea  cami/ 
nis  feparantur,conflatic£  in  album  plumbu  refoluuntur.  Non  fit  in  Gallccia  nigru, cu  ui/P 
cina  Cantabria  nigro  tantum  abundet.  Nec  exalboargetum,cum  fiatexnigro.Iungiin/ 
ter  fc  plumbum  nigrum  fine  albo  non  poteft,  nec  hoc  ei  fine  oleo.  Ac  ne  album  quide  fe/ 
cum  fine  nigro.  Album  habuit  autoritatem  Si  Iliacis  temporibus ,  tefte  Homero,  caffite/ 
ron  ab  illo  didlum.PIumbi  nigri  origo  duplex  eft:  Aut  enim  fua  prouenit  uena,nec  quic/ 
quam  aliud  ex  fe  parit :  aut  cum  argento  nafeitur ,  mixtisq?  uenis  conflatur.Eius  qui  pri/ 
mus  fuit  in  fornacibus  liquor, ftannu  appellatur:qui  fecundus  argentum ,  quod  remaniit 
in  fornacibus, galena, qu*  portio  eft  tertia  addita  uens.Hsc  rurfus  conflata,  dat  nigrum 
plumbum,dedu<ftis  partibus  duabus. 

De  ftanno, plumbo  argentario,&  quibufdam  alqs.  Cap.  x  v  ii 

QTannum  illitum  icneis  uafis,faporem  gratiorem  facit, 8£  compefcit  aeruginis  uirus:mi  4° 
Orumcj?  pondus  non  auget.  Specula  quocg  ex  eo  laudatifsima ,  ut  diximus,  Brundiftj 
teperabantur,donec  argenteis  uti  ccepere  Si  ancillf.Nunc  adulteratur  ftannu  addita  sris 
tertia  portione  candidi  in  plumbum  album.  Fit  Si  alio  modo  mixtis  albi  plumbi  nigriqj 
Iibris.Hoc  nunc  aliqui  argentarium  appellant.ldem  Si  tertiarium  uocant,  in  quo  dus  ni/ 
gri  portiones  funt,&  tertia  albi.Pretium  eius  in  libras  xxx.Et  hocfiftuhs  folidantur.fm 
probiores  ad  tertiarium  additis  ajquis  partibus  albi, argentarium  uocat,&  eo  quee  uolunt 
incoquut.  Pretia  huius  faciunt  in  pondo  cxxx.  In  libras, albo  per  fe  fyncero  pretia  funt 
xxx.nigro  xvi.Albi  natura  plus  aridi  habet.Cotracp, nigri  tota  humida  eft.  Ideo  albu 
nulli  reifine  mixtura  utile  eft.Necp  argentum  ex  eo  plumbatur,quonia  prius  liquefiat  ar 

gentaro 


historiae  LIBER  XXXIIII  611 

gentum.  Albam  incoquitur  icreis  operibus  Gailiarum  inuento ,  ita  ut  uix  difcerni  queat 
ab  argento, eaq?  incocfiilia  uocant.  Deinde  Si  argentarium  incoquere  fimili  modo  ccepc/ 
re,  equorum  maxime  ornamentis ,  iumentorumq?  iugis  in  Alexia  oppido, reliqua  gloria 
Biturigum  fuit.  Ccepere  deinde  8t  efleda ,  &  uehicula,&  petorita  exornare.Similicp  mo/ 
do  ad  aurea  quoque  &  argentea  ftaticula  inanisluxuria  peruenit:  queeq?  in  fcypbis  cerni 
prodigu  erat,hax  in  uehiculis  atteri, cultus  uocatur. Plumbi  albi  experimeru  in  charta  eft, 
at  liquefadtum  pondere  uideatur  non  calore  rupifle.  India  neque  aes,necp  plumbum  ha/ 
bet ,  gemmisq?  fuisac  margaritishsecpermutat.  Nigro  plumbo  ad  fiftulas  laminasque 
utimurdaboriofius  in  Hifp3nia  eruto, tocasqp  per  Gallias :  fed  in  Britannia  fummo  terras 
jo  corio  adeo  large ,  ut  lex  ultro  dicatur ,  ne  plus  certo  modo  fiat.  Nigri  generibus  hxc  funt 
nomina:Iouctanum,Caprarienfe,Oieaftrenfe.Nec  differentia  ulla  fcoriae,modo  fit  exeo 
(fla  diligenter.  Mirumqj  in  his  folis  metallis,  quod  derelidta  fertilius  reuiuifeunt.  Hoc  ui/ 
detur  facere  relaxatis  fpirametisad  fatietatem  infufus  aer,a:que  ut  foeminas  quafdam  foo 
cundiores  abortus  facere.Nuper  id  compertum  in  Bxtica  Santarenfi  metallo, quod  ioca/ 
ri  folitum  x  libris  per  c  c  ante  annos, poftcp  obliteratum  erat  lv  locatum  eff. Simili  mo 
do  Antonianu  in  eadem  prouincia  pari  locatione  peruenit  ad  pondo  c  c  c  c  uedigalis. 
Et  mirum ,  aqua  addita  non Iiquefcere  uafa  e  plumbo  confiat.  Eadem  inaqua  calculus 
xreusue  quadrans  fi  addatur,uas  peruri. 

Medicina  de  plumbo, &fcoria  plumbi, de  molybdena  fiue  galena, 
io  depfimmythto,&fandaracha.  Cap.  xvm 

IN  medicina  per  fe  plumbi  ufus  eft  cicatrices  reprimere :  adalligatisqp  lumborum  S£  re/ 
num  parti  laminis  frigidiore  natura  inhibere  impetus  Veneris.  Vifaifp  in  quiere  Vene/ 
rea  fponte  natura  erumpentia  ufq$  in  morbi  genus, his  laminis  Caluus  orator  cohibuiflfe 
traditur,  uiresque  corporis  ftudiorum  labori  cuftodifle.  Nero(quoniam  ita  dt|s  placuit) 
princeps  lamina  pedtori  impofita  fub  ea  cantica  exclamans,  alendis  uocibus  demonftra/ 
«it  rationem.Coquitur  ad  medicins  ufus  patinis  fictilibus  fubftrato  fulphure  minuto  Ja 
minis  impofitis  tenuibus,opertisqp  fulphure  Si  ferro  mixtis.Cum  coquitur,  munienda  in 
eo  opere  foramina  fpiritus  conuenit ,  alioquin  plumbi  e  fornacibus  halitus  noxius  fenti/ 
tur  &  peffilens, Si  canibus  ocyfsime:omnium  uero  metalIoru,mufcis  8C  culicibus. Quam/ 
jo  obrem  non  funt  ea  tazdia  in  metallis.  Quidam  in  coquendo  fcobem  plumbi  lima  qutefi/ 
tam  fulphuri  mifcent.  Alt)  cerufam  potius  quam  fulphur.Fit  Si  lotura  plurimi  ufus  in  me/ 
didna,cum  fcipfb  teritur  in  mortarrjs  plubeis  addita  aqua  cce!efti,donec  craflefcat.Poft/ 
ea  fupernatans  aqua  tollitur  fp5grjs:quod  craflifsimum  fuit ,  ficcatum  diuiditur  in  paftil/ 
Ios.  Quidam  limatum  plumbum  fic  terunt.  Quidam  etiam  plumbaginem  admiflenr, 
Ali)  uero  acetum, ali)  uinum, ali)  adipem, ait)  rofam.Quidam  in  mortario  lapideo, Si  roa/ 
xime  Thebaico  j  plumbeo  piftillo  terere  malunt ,  candidiusqp  fit  ita  medicamentum.  Id 
autem  quod  udum  eff  plumbum ,  lauatur ,  ut  ftibi  Si  cadmia .  Pbteft  aftringere,  fiftere, 
contrahere  cicatrices.  Vfus  enim  ex  eodem8i  in  oculorum  raedicamentis,&  maxime  coti 
tra  procidentiam  eorum  Si  inanitatem, 8i  ulcerum  excrefcentia,rimascp  fedis  aut  hxmotf 
4°  rhoidas  Si  condylomata.  Ad  hxc  maxime  lotura  plumbi  facit.  Cinis  autem  ufti  ad  ulce/ 
ra  ferpemia  aut  fordida.Eadem<q*quaz  chartis  ratio  profecftus.  Vritur  autem  in  patinis 
per  laminas  minutas  cum  fulphure  uerfatum  rudibus  ferreis  aut  ferulaceis ,  donec  liquor 
mutetur  in  cinerem.Dein  refrigeratum  teritur  in  farinam.  Alrj  elimatam  fcobem  in  fictili 
crudo  coquunt  in  caminis,donec  percoquatur  figlinum.  Aliqui  cerufam  mifcent  pari  mert 
fura,aut  hordeum, teruntq^  ut  in  crudo  diCtum  efi: ,  81  proferunt  fic  tritu  plumbu  fpodic» 
Cyprio.Scoria  quoq?  plumbi  in  ufu  eft,optimaq?  qux  ad  luteum  maxime  colorem  acce 
dic  fine  plubi  reliquijs  aut  fulphuris  fpecie  81  terra  carens. Lauatur  htec  in  mortarqs  mina 
tim  fratfia, donec  aqua  luteum  colorem  trahat, 8£  trasfunditur  in  uas  purum, idqj  fepius 
ufq$  dum  fubfidar,quod  utilifsirau  efticofdeqj  effcCtus  habet  quos  plubu , fed  acriores. 

Mirari 


t\X  c.  PIINII  NAT  n  ALIS 

Mirari  fuccurrit  experietiam  u ita:,  ne  fece  quidem  rerum  excrementorucj^  foeditate  inteo 
tata  tot  modis.  Fit  Si  fpodiu  ex  plumbo  eodem  modo, quo  ex  Cyprio  tere  diximus.  La/ 
uatur  in  linteis  raris  in  aqua  caeleftffeparaturq?  terrenum  trasfufione,cribratuq?  teritur. 
Quidam  puberem  pennis  detergere  maluit ,  ac  terere  in  uino  odorato.  Eft:  Si  molybde/ 
na, quam  alibi  galenam  uocauimus, plumbi  &  argenti,  uenacomunis.  Melior  h»c,quan/ 
to  magis  aurei  coloris, quantoc^  minus  plumbofa, friabilis  Si  modice  grauis.  Coela  cum 
oleo,iocineris  colorem  trahit.  Adhf  refeit  Si  auri  Si  arget i  fornacibus.Et  hanc  metallicam 
uocant.Laudatifsima  qu»  in  Zephyrio  fiat.Probantur  minime  terrena, minimeifp  lapi/ 
dof», coquuntur  lauanturqp  fcori»  modo.Vfus  in  liparas  ad  lenienda  refrigeranda^  ul/ 
cera.Emplaftrisq?  qu»  non  alligantur, fed  illita  ad  cicatriccmperducut,in  teneris  corpori/ » 
bus  mollifsimiscp  partibus.Compofitio  eius  eft  libris  tribus, Si  ceras  libra  una, olei  tribus 
heminis,quod  in  fenili  corpore  cu  fracibus  additur.Teperatur  &cu  fpuma  argenti,  &fco 
ria  plubi,ad  dyfenteria  8i  tenafmu  fouedo  calida.Pfimmy  thiu  quocg,  hoc  eft,  cerulfam, 
plumbari»  dat  officio».  Laudatifsimu  in  Rhodo.  Fit  aut  ramentis  plumbi  tenuifsimis  fu/ 
per  uas  aceti  afperrimi  impofitis,atcpita  diftillatibus.  Quod  ex  co  cecidit  in  ipfum  acetu, 
arefaftu  molitur  &  cribratur ,  iteruc^  aceto  mixto  in  paftiilos  diuiditur,  &  in  fole  ffccatut 
aftate.Fit  Si  alio  modo, addito  in  urceos  aceto,plubo  obturatos  per  dies  x  derafoqjceu 
fitu,ac  rurfus  deiedlo  donec  deficiat  materia.  Quod  derafum  eft  teritur  Si  cribratur, &  co 
quit:  in  patinis,mifceturq3  rudiculis  donec  ruffefcat,8£  fimile  fandarach»  fiat.  Dein 
dulci  aqua, donec  nubecul»  omnes  eluantur .  Siccatur  fimiliter  poftea,&  in  paftiilos  diui  2» 
ditur.  Vis  eius  eadem  qu»  fupradi<ft  is, Ieuifsima  tantum  ex  omnibus  :pr»terque  ad  can/ 
dorem  fceminarum .  Eft  autem  letalis  potus,  ficut  fpuma  argenti.  Poftca  ceruffaipfali 
coquatur  ruffefctt.Sadarach»  quoq?  propemodumdidia  natura  eft.Inuenitur autem  & 
in  aurarrjs  Si  in  argentarqs  metalIis,melior  quo  magis  ruffa,  quoq?  magis  uirus  redoles, 
ac  pura  friabilis^/Valet  purgare, fiftere, excalfacere, perrodere.Summa  cius  dos  feptica. 
Explet  alopecias  ex  aceto  illita.Addituroculorum  medicametis.Faucespurgatcum  mei/ 
lefumpta,  Vocem  Iyropidam  ac-canoram  facit.Sufpiriofis  tuffiendbusqj  iucundcmcde/ 
tur,cu  refina  terebinthina  in  cibo  fumpta.Suffita  quoq?  cum  cedro, ipfo  nidore  idde  me/ 
det^.Et  arfenicu  ex  eade  eft  materia.Quod  optimu,  coloris  etia  in  aoro,excelletius.  Quod 
uero  pallidius  aut  fandarach»  fimilius  eft,deterius  exiftimatur.  Eft  Si  tertium  genus,quo  jo 
mifcetur  aureus  color  fandarach».Vtraq$  h$c  fquamofa.IIIud  uero  Gccum  purum^  gra 
cili  uenarum  difcurfu  fifsile.  Vis  eadem  qu»  fupra,fed acrior.  Itaq?  Si  caufticis  additur, & 
pfilothris.TolIit  Si  pterygia  digitorum, carnesq?  narium,  Si  codylomata,  Si  quicquid  ex/ 
crefcit.Torretur  ut  ualidius  profitin  noua  tefta, donec  mutet  colorem. 

C.  PLINII  SECVNDI  NAT  VRALIS 
HISTORIAE  LIBER  XXXV 


P  R  O  OE  M  I  V  2 M. 


Etallorum  quibus  opes  conftant,adnafcentium  quocg  eis  natu/ 
ra  indicata  propemodum  eft,ita  conexis  rebus,  ut  immenfa  me/ 
dicin»  fylua,&  officinarum  tenebr»,&  morofa  cadandipingen/ 
diq?  ac  tingendi  fubtilitas  fimul  dicerentur.Reftant  terr»  ipluis 
genera  Iapiduqp,uel  numerofiore  ferie ,  plurimis  fingula  a  Grs/ 
cis  pr»cipue  uoluminibus  tradlata.Nosin  rjs  breuitatem  feque/ 
mur  utilem  inftituti  modo, nihil  neceffarium  aut  naturale  omit/ 


tentes. 

Honos  pidlur». 


Caput 


T}  Rimumcp  dicemus  qu»  rcftant  de  picftura,arte  quodam  nobili,  tunc  cu  expeteretur 
JT  a  regibus  populisqj,&  illos  nobilitante, quos  effet  dignata  pofteris  tradere;  nunc  ut/ 


HISTORIAE  UBER  XXXV  61; 

to  in  tantum  marmoribus  pulfa,iam  quidem  Si  aurotncc  tantum  ut  parietes  toti  operian 
tur ,  uerum  Si  interrafo  marmore  ,  uermiculatisqjad  effigies  rerum  Si  animalium  cruftis. 
Non  placent  iam  abaci ,  nec  fpacia  montis  in  cubiculo  dclitencia :  Ccepimus  Si  lapidem 
pingere.Hoc  Claudii  principatu  inuetum.  Neronis  uero, maculas  qua:  non  effient, in  cru/ 
ftis  inferendo  unitate  uariare,ut  ouatus  effiet  Numidicus,ut  purpura  diftinguerecur  Sin/ 
nadfcus,qualiter  illos  nafci  optarent  delitix.Montium  hsrc  fublidia  deficientium:nec  ceG 
fat  luxuria  id  agere,ut  qu  dm  plurimum  incendrjs  perdat. 

Honos  imaginum.  Cap.  1 1 

TMaginum  quidem  pi<5fcura,cp  maxime  Gmilcs  in  suum  propagabantur  figura,  quod 
lo  J.in  totum  exoleuit.  ^rei  ponuntur  dypei, argentea:  facies  furdo  figurarum  diferimine, 
ftatuarum  capita  permutantur ,  uulgatis  iampridem  falibus  etiam  carminum.  Adeo  ma/ 
teriam  malunt cofpici  omnes  cp fe  nofci.Et  inter hsc pinacothecas  ueteribus  tabulis  con/ 
fuunt, alienas^  effigies  colunt,ipG  honorem  non  nifi  in  pretio  ducentes,  ut  fragat  ha:res, 
furis  detrahat  Iaqueus.Itaqj  nullius  effigie  uiuete,imagines  pecuniae  non  fuas  relinquunt, 
lidem  paleffiras  athletarum  imaginibus ,  Si  ceromata  fua  exornant, &  uultus  Epicuri  per 
cubicula  geffiant,ac  circumferut  fecum. Natali  eius  uicefima  luna  fecrificant,fcriasq?  omni 
menfe  cuftodiunt, quas  icadas  uocant,  hi  maxime  qui  fene  uiuetes  quidem  nofei  uolunt. 
Ita  eftprofe<5lo, artes  defidia  perdidit:#  quonia  animoru  imagines  no  funt,negliguntur 
etiam  corporum.  Aliter  apud  maiores  in  atriis  ha:  erant, qu^  fpetftatentur  no  figna  exter 
%t  norum  artificu,nec  a:ra  aut  marmora.Exprefsi  cera  uultus  finguiis  dilponebantur  arma/ 
ri)s,ut  effient  imagines,quae  comitarentur  gentilicia  funera :  femperque  defundto  aliquo, 
totus  aderat  familiae  eius  qui  uncp  fuerat  populus.Stemmara  uero  lineis  dilcurrebanc  ad 
imagines  picftas.Tablina  codicibus  implebantur,  Si  monumetis  rerum  in  magiftratuge/ 
ftarura.  Alis  foris  Si  circa  limina  animorum  ingentium  imagines  erant,  affixis  hoftiutn 
fpolijs ,  qus  nec  emptori  refringere  liceret ,  triumphabantep  etiam  dominis  mutatis  ipfae 
domus:#  erathgc  ftimulario  ingens,exprobratibustedtis,quotidieimbellem  dominum 
intrare  in  alienum  triumphum.  Extat  Meffials  oratoris  indignatio ,  qua  prohibuit  inferi 
genti  fus  Leuinorum  aliena  imagine.  Similis  caufa  Meffials  feni  expreffiit  uolumina  ilia 
qus  de  familrjs  condidit,  cum  Scipionis  Africani  tranfiffet  atrium ,  uidiffetq?  adoptione 
1°  teftamentaria  Salutionis ,  hoc  enim  ei  fuerat  cognomen,  Africanorum  dedecore  notam 
irrepentem  Scipionum  nomini.  Sed  pace  Meflalarum  dixifle  liceat, etiam  mentiri  claro/ 
rum  imagines,erat  aliquis  uirtutum  amorimultoqj  honeffiius  quam  mereri ,  ne  quis  fuas 
expeteretNon  eft  prstereundum  #  nouitium  inuentum.  Siquidem  non  folum  ex  auro 
argent6ue,aut  certe  ex  sre  in  bibliothecis  dicantur  illi,  quorum  immortales  anims  in  rjf/ 
dem  locis  ibi  loquuntur,quinimo  etiam  qua:  non  funt  finguntur, pariuntqj  defideria  non 
traditi  uultus,ficut  in  Homero  euenit:  Quo  maius(ut  equidem  arbitror)nul!um  eft  felici/ 
tatis  (perime,  quam  femper  omnes  fcire  cupere  qualis  fuerit  aliquis.  Afinij  Pollionis  hoc 
Roms  inuetum, qui  primus  bibliothecam  dicando, ingenia  hominum  rem  publicam  fe/ 
cit.An  priores  coeperint  Alexadrte  #  Pergami  reges  qui  bibliothecas  magno  certamine 
4°  infticuere,non  facile  dixerim.Imaginum  amorem  flagraffie  quondam  teftesfunt,  Si  Atri/ 
cus  ille  Ciceronis, sdito  de  his  uolumine,#  M.  Varro  benignifsimo  inuento  infertis  uolu 
minum  fuoru  fcecunditati,non  nominibus  tantu  feptingentorum  illuftrium,fed  Si  aliquo 
modo  imaginibus, no  paflits  intercidere  figuras, aut  uetuftate  xai  cotra  homines  ualere, 
inuentione  muneris  etiam  drjs  inuidiofus,quando  immortalitatem  non  folum  dedit, ue/ 
tumetiam  in  omnes  terras  mifit,ut  praffentes  effe  ubiqj  8i  claudi  poffenc. 

Quando  primu  dypei  imaginu  publice, quado  in  domibus  poGti,# depuftura:  initrjs, 
#  monochromato,#  primis  piatoribus, Si  antiquitate  piftorum  in  Italia.  Cap.  1 1 1 
Tj*  T  hoc  quidem  alienis  ille  praftitit.  Suorum  uero  dypeos  in  facro  ud  publico  priua/ 
Juriim  dicare  primus  inftituit(uc  reperio)  Ap, Claudius, qui  conful  cum  Seruilio  fuit  an/ 

Ff  co 


oio  urbis  ccux.Pofuitenim  ia  Bellona  cede  maiores  fuos,placuitq?  in  excclfo  fpedtari, 

&  titulos  honorum  legi.  Decora  res,  utiqj  fi  liberorum  turba  paruulis  imaginibus ccu  ni/ 
dum  aliquem  fobolis  pariter  oftedatrquales  clypeos  nemo  no  gaudens  faucnscp  afpicit, 
Poft  eum  M.  iEmilius,  collega  in  confulatu  Q.  Lutfatri ,  non  in  bafilica  modo  Aemilia, 
uerum  Si  domi  foce  pofuic,id  quoque  Martio  exempIo.Scutis  enim, qualibus  apud  Tro/ 
iam  pugnatum  eft, continebantur  imagines:  Vnde  Si  nomen  habuere  clypeorum, non  ut 
perucrfa  grammaticorum  fubtilitasuoluit,a  cluendo.  Origo  plena  uirtutis,  faciem  reddi 
in  Icuto  cuiusque  qui  fuerit  ufus  illo.Pceni  ex  auro  facditauere  Si  clypcos  Si  imagines ,  f e/ 
cumcjp  in  caftris  tulere.Certe  captis  eis  talem  Hafdrubalis  inuenit  Q.  Martius  ,Scipionu 
in  Hifpania  ultortisq?  clypeus  fupra  fores  Capitolina:  cedis  ufque  ad  incendium  pnmum 1(5 
fuit.Maiorum  quide  noftroru  tanta  fecuritas  in  ea  re  annotatur, ut  L.  Maniio,  Q.FuIuio 
e o s-s.anno urbis quingentefimo  lxxv. M. Aufidius tutela: Capitolrj rcdemptor,do 
cuerit  patres  argenteos  efte  clypeos,  qui  pro  cereis  per  aliquot  iam  luftra  affignsbantur, 
De  picturas  initijs  incerta,nec  inftituti  operis  qumftio  eft.  Aigyptq  fex  milibus  anqprura 
apudipfos  inuentam,priufquam  in  Grmciam  tranfiret,  affirmant, uana  pnedicatione,ut 
palam  eft.Grarci  autem  ali)  Sicyone,  altj  apud  Corinthios  repertam,  omnes  umbra  ho/ 
minislineiscircunducda.  Itaque  talem  primam  fuifteifecundam  finguits  coloribus  &  mo/ 
nochromaton  di<dam,poftquam  operofior  inuenta  erat:duratqp  talis  etiam  nunc.Icunv 
tam  linearem  dicant  k  Philocle  Aegyptio,  uel  Cleanthe  Corinthio.  Primi  exercuere  Ar/ 
dices  Corinthius  Si  Telephanes  Sicyonius ,  fine  ullo  etiamnum  colore ,  iam  tamen  fpar/ 19 
gentes  lineas  intus.  Ideo  8i  quos  pingerent  aferibere  inftitutum .  Primus  inuenit  casco/  ’ 
lorare ,  tcfta(ut  ferunt)trita,  Cleophantus  Corinthius ,  Hunc  aut  eodem  nomine  alium 
fuifle,  quem  tradit  Cornelius  Nepos  fecutum  in  Italiam  Demaratum ,  Tarquini)  Prifd 
:  Romani  regis  patrem, fugientem  a  Corintho  iniurias  Cypfellt  tyranni,  mox  docebimus. 
Iam  enim  abfoluta  erat  picdura  etiam  in  Italia.  Extant  certe  hoaietj?  antiquiores  urbe  py 
cdurre  Arde&  in  ^dibus  facris,quibus  equidem  nullas  seque  demiror, tam  longo  «uodu/ 
rames  in  orbitate  tecli,  ueluti  recentes.  Similiter  Lanuurj ,  ubi  Atalanta  &  Helena  comi/ 

,  nus  pidls  funt  nuda:  ab  eodem  artifice, utraqj  excellentifsima  forma,  fed  altera  utuirgo, 
ne  ruinis  quidem  templi  concuffie.  Pontius  legatus  Cai)  principis  eas  tollere  conatus  eft 
r  libidine  accenfus,fi  tedorrj  natura  permifififet.Durant  8C  Cxte,  antiquiores  Si  ipfce.Fau 59 
bitur^  quifquis  eas  diligenter  ceftimauerit ,  nullam  artium  celerius  confuromatam, cum 
:  Iliacis  temporibus  non  fuifle  eam  appareat. 

De  pudoribus  Romanis, Si  quando  primum  dignitas  pttdurir  ,  &  qui  uidorias  fuaJ 
pidura  propofuerunt,&  quando  externis  picduris  dignitas  Romce.  Cap.  1 1 1  r 
A  Pud  Romanos  quo  qj  honos  mature  huic  arti  cctigit.Siquidem  cognomina  ex  ea 
jCx.pi(dorum  traxerunt  Fabrj  clarifsimce  getis,princepsq?  eius  cognominis  ipfe  adem 
Salutis  pinxit  anno  urbis  condita:  ccccl,  qus  picdura  durauit  ad  noftram  memoriam, 
zde  Claudi)  principatu  exufta.Proxime  celebrata  eft  in  foro  boario  xde  Herculis  Pacu 
urj  poetre  picdura.Ennrj  forare  genitus  hic  fuk:cIarioremqs  eam  artem  Roma:  fecit  gloria 
fcens:Poftea  non  eft  fpecdata  honeftis  manibus,  nifi  forte  quis  T urpilium  equitem  Ro  4® 
manum  e  Venetia  noftr?  retatis  uelit  referre, hodiec^  pulchris  eius  operibus  Verone.ex/ 
tantibus.Leua  is  manu  pinxit,quod  de  nullo  ante  memoratur.  Paruis  gloriabatur  tabei/ 
lis,cxtincdus  nuper  in  longa  fenecda,  Aterius  Labeo  pmorius,  eriam  proconfulatu  pro/ 
uincis  Narbonenfis  funcdus.Sed  ea  res  in  rifu  Si  iam  contumelia  erat.  Fuit  Si  principum 
uirorum  non  omittendum  de  picdura  celebre  confilium.  Q.Pedius,ncpos  Q.  Pedijcon/ 
falaris  triumphalis^,  a  C a:  far  e  dicfatorecohatredis  Augufto  dati, cum  natura  mutusef/ 
feneum  Meftala  orator,ex; cuius  familia  pueri  auia  crac,picduram  docedum  cenfukidqj 
etia  diuus  Auguftus  coprobauit.Puer  magni  profecdus  in  ea  arteobqt.  Dignatio  autem 
precipua  Romg incrcuit(ut  exiftimo)4M.  Valerio  Maximo  Meft*ia,qui  princeps  tabu 


HISTORIAE  LIBER  XXXV  615 

(ara  pidurT  pr«!rj,quo  Carthaginenfes  82  Hieronem  in  Sicilia  deuiccrat:propofuit  in  Ia 
tere  curte  Hoftilte,anno  ab  urbe  condita  quadringentefimononagefimo.  Fecit  hoc  qui/ 
dem  82  L.Scipio,tabuIamcp  uitftorte  fum  Afiatic«  in  Capitolio  pofuit.  Idq?  «gre  tulifife 
fratrem  Africanum  tradut, iratum  haud  immerito,  quonia  filius  eius  in  illo  preelio  captus 
fuerat.Non  diflfimilem  offenfione  82  Almiliani  fubqt  L.Hoftilius  Mancinus, qui  primus 
Carthagine  irruperat,fitum  eius  expugtiationesqj  depidtas  proponendo  in  foro, Si  ipfe 
afsiftens  populo  (pedanti  fingula  enarrando :  qua  comitate  proximis  comitrjs  confula/ 
tum  adeptus  eft. Habuit  Si  fcena  ludis  Claudrj  Pulchri  magnam  admirationem  piclurf, 
cum  ad  tegularum  fimilitudinem  corui  decepti  imagine  aduolarent.Tabults  autem  exter 
io  nis  autoritate  Romm  publice  fecit  primus  omnium  LMummius,cui  cognomen  Achaici 
ui<ftoria  dedit.  Nam  cum  in  pr«da  uendenda  rex  Attalus  vi  m  feftertium  emiflet  Ari/ 
ftidis  tabula, Liberum  patrem  continente, pretium  miratus, fuipicatusqj  aliquid  in  ea  uir/ 
tutis  quod  ipfe  nefeiret,  reuocauit  tabulam  Attalo  multum  querere, 82  in  Cereris  delubro 
pofuit,quam  primam  arbitror  pidturam  externam  Rom«  publicatam.  Deinde  uideo  82 
in  foro  pofitas  uuIgo.Hinc  enim  ille  Craffi  oratoris  lepos  agetis  fub  ueteribus,  cum  teftis 
compellatus  inftarettDic  ergo  Crafie  quale  me  reriscTalera, inquit,  oftendens  in  tabula 
piftum  inficetifsime  Gallum  exeretem  lingua.In  foro  fuit  82  illa  paftoris  fenis  cu  baculo, 
de  qua  Teutonorum  legatus  interrogatus, quanti  eum  sftimaret ,  refpondit ,  fibi  donari 
nolle  talem  uiuum  uerumep.  Sed  pr«cipuam  autoritatem  fecit  publice  tabulis  C«far  di/ 
to  ftator ,  Aiace  82  Medea  ante  Veneris  genitricis  «dem  dicatis.  Poft  eum  M.  Agrippa  uir 
rufticitati  quam  delitrjs  propior.Extat  certe  eius  oratio  magnifica,S2  maximo  ciuium  di/ 
gna  de  tabulis  omnibus  figniscp  publicandis:quod  fieri  fatius  fuifiet,  quam  in  uillaru  exi 
lia  pelli.  Verum  eade  illa  toruitas  tabulas  duas  Aiacis  82  Veneris  mercata  eft  a  Cyzicenis 
h— s.  x  1 1  -M.In  thermarum  quoque calidifsima  parte  marmoribus  incluferat  paruas  ta/ 
bellas, paulo  ante  cum  reficerentur  fublatas.Super  omnes  diuus  Auguftus  in  foro  fuo  in 
celeberrima  parce  pofuit  duas  tabulas ,  quas  belli  pidtam  faciem  habent  82  triumphum. 
Idem  Caftores  ac  ui&oriam  pofuit ,  82  quas  dicemus  fub  artificum  mentione  in  templo 
Cgiaris  patris.Idem  in  curia  quoq?,quam  in  comitio  confecrabat,  duas  tabulas  impreflic 
parieti:  Nemeam  fedentem  fupra  leonem,  palmigeram  ipfam,  aftante  cum  baculo  fene, 
jo  cuius  fupra  caput  tabula  big«  dependet.-Niceas  fcripfit  fe  inuffiflfe,  tali  enim  ufus  e  fi:  uer/ 
bo.  Alterius  tabute  admiratio  eft,  puberem  filium  feni  patri  fimilem  effe,falua  «tatis  dif/ 
ferentia, fuperuolante  aquila  draconem  complexa. Philochares  hoc  fuum  opus  efle  tefta 
tus  eft ,Immrfa,uel  una  fi  quis  tantum  hanc  tabulam  «flimet ,  pocetia  artis, cum  propter 
Philocharem  ignobilifsimos  alioquin  Glauconem  filiumcp  eius  Ariftippum,  fenatus  po 
pulusqs  Romanus  tot  feculis  ipedlet.Pofuit  82  Tiberius  Cg  far  minime  comis  imperator, 
in  templo  ipfius  Augufti,quas  mox  indicabimus. 

Ratio  pingendi,de  pigmentis.  Cap.  v 

HAdlenus  dieftum  fit  de  dignitate  artis  morientis.  Quibus  coloribus  fingulis  primi 
pinxifient, diximus, cum  de  pigmetis  traderemus  in  metaliis.Qui  monochromatea 
genera  pidur«  uocauerint,qui  deinde>82  qu«  82  quibus  temporibus  inuenerint,dicemus 
in  mentione  artificum, quoniam  indicare  naturas  colorum, caufa  inftituti  operis  prior  eft. 
Tandem  fe  ars  ipfa  diftinxit,  82  inuenit  lumen  atque  umbras,  differetia  colorum  alterna 
aice  fefe  excitante.Deinde  adiedlus  eft  fplendor, alius  hic  cp  lumen :  quem  quia  inter  hoc 
82  umbram  effet,appellauerunt  tonomeommiflfuras  uero  colorum  82  tranfitus,armogen. 
De  coloribus  natiuis, 82  fadtitiis.  Cap.  vi 

SVnt  autem  colores  aufteri  aut  floridi.  Vtruqj  natura  aut  mixtura  euenit.  Floridi  funt 
quos  dominus  pingeti  pr«ftat,rainium, armenium, cinnabaris,chryfoco!la,Indicum, 
purpuriftum.C«teri  aufteri, Ex  omnibus  alq  nafcuntur,ali}  fiunt.  Nafcuntur  finopis,  ru/ 

Fit  brica 


61*  C.  PLINII  NATVRALI  S' 

brics:par£tonium,meIinum,eretria,auripigmcntum.Ca:teri  finguntur, prirnumqj  quoj 
in  metallis  diximus.  Praeterea  e  udioribus  ochra,  ceruflfa  uda ,  fandaracha,  fandix,  fyri/ 
cum ,  atramentum.  Sinopis  inuetita  efi:  primum  in  Ponto ,  inde  nomen,  a  Sinope  urbe. 
Nafcitur  St  in  Aigypto,  Balearibus,  Africa :  fed  optima  in  Lemno  St  in  Cappadocia, ef/ 
folfa  e  fpclucis.Qua:  faxis  adh£efit,exce!lit.G!cbis  ibus  co!os,cxtra  maculofus,  Haccp  u(i 
funt  ueteres  ad  fpiedorcm.Speries  finopidis  tres, rubra, St  minus  rubens,  St  inter  has  tue/ 
dia.Pretium  optima  in  libras  xm  dcnarrj.Vfusad  pentcillu ,  aut  fi  iignui  colorare  libeat. 
Eius  qua:  ex  Africa  uenit, odoni  ades :  cicerculum  appeilanr.  Qua:  magis  meris  ruber, 
utilior  abacis.  Idem  pretium  eius, qua:  predior  uocatur,&  eft  maxime  fufca.Vfusciusad 
bafes  abacorum.In  medicina  uero  blandus, empladrisqj  St  malagmatis  fiuc  ficca  coropo  ia 
fitione  eius,fiue  liquida  facilis,  contra  ulcera  in  humore  fica,ueluti  oris,fcdis.  Aluum  fiftit 
infufa:Fceminarum  profiuuia,pota  denarij  pondere.Eadem  adufta, ficcat  fcabricias  ocu/ 
lorum, e  uino  maxime.Rubrioe genus  in  ea  uoluere  intelligi  quidam  fecuda:  autboritatis. 
Palmam  enim  lemniae  dabant.minio  proximam.H.xc  eft  multu  antiquis  celebrata,  cum 
infula  in  qua  nafcitur.  Nec  nifi  fignata  uenundabatur ,  unde  St  fphragidem  appeliauere. 
Hac  minium  fublinunt,adukerantq^In  medicina  prmdara  res  habetur:  Epiphoras  enim 
oculorum  mitigat,^  dolores  circumlita./£gi!opas  manare  prohibet.Sanguincm  rerjeien 
tibusex  aceto  datur  bibenda.  Bibitur  &  contra  lienum  renum^uitia, ^purgationes  fte/ 
tninarum.ltem  St  contra  uenena,S£  {crpedum  idus  terredrium  marinorumcp,  omnibus 
ideo  antidotis  familiaris.Ex  reliquis  rubrica:  generibus,  fabris  utilifsima  iEgypnb  St  Afe  V) 
cana, quoniam  maxime  forbcntur.Pidunsautem  apta  nafcitur  St  mferrarijsmetailis.£x 
ea  fit  ochra,  exuda  rubrica  in  ollis  nouis  luto  circumlitis.  Quo  magis  arfit  in  caminis,  hos 
melior. Omnis  autem  rubrica  ficcat,  ideoqj  S t  empladris  couenit,igni  etiam  facro.Sino/ 
pidis  Ponticte  felibra ,  filis  lucidi  libris  x  St  melini  graxienfis  duabus  mixtis ,  tritiscp  una 
per  dies  x  1 1  leucophorum  fit, hoc  ed, glutinum  auri,cu  inducitur  ligno.Paraxcnion  no/ 
rnen  loci  habet  ex  iEgypto ,  fpumam  maris  ede  dicunt  folidatara  cum  Iimo,&  ideo  con/ 
chx  minuta:  inueniuatur  in  eo.Fit  St  in  Creta  infula  atque  Cyrenis.  Adulteratur  Roma: 
creta  cimolia  dccoda  confpidataqy.Pretium  optimo  in  podo  fex  x.  E  cadidis  coloribu3 
pinguifsimum,&  tedorijs  tanacifsimum  propter  leuorem.Melinum  candidum  Si  ipftim 
ed,  optimum  in  Melo  infula.  In  Samo  quoque  nafcitur.  Sed  eo  non  utuntur  pidoresp 
propter  nimiam  pinguedinem.  Accubantes  effodiunt  ibi  inter  faxa  ueaas  fcrutantes.In 
medicina  eundem  ufum  habet  quem  eretria  creta .  Prsterca  linguam  ta&u  ficcat.  Pilos 
detrahit  &l  mitigat.  Pretiu  in  libras  feflertq  finguli,  Ed  St  colos  tertius  e  candidis  cemffse, 
cuius  rationem  in  plumbi  metallis  diximus.  Fuit  St  terra  per  fe  inTheodoti  fundo  inuen/ 
ta  Smyrnas,quaueteresadnauiumpid:uras  utebantur.  Nunc  omnis  ex  plumbo St ace/ 
to  fit  ut  diximus.  VT da  cafu  reperta  incendio  P itxi,  ceruffa  in  orcis  cremata .  Hac  primus 
ufus  ed :  Nicias  fupradicdus.  Optima  nunc  Afiatica  habetur, qum  St  purpurea  appellatur. 
Pretiu  eius  in  libras  atris  v.Fit  St  Romx  cremato  file  marraorofo  SL  redincto  aceto.Slns 
uda  non  fiunt  umbra:. Eretria  terra:  fum  habet  nomen.Hac  Nicomachus  Si  Parafiusafi. 
Refrigerat  emoIlitqj.Explet  uulnera  fi  coquatur,ad  ficcanda  prmeipue  utilis,  St  capitis  do  45 
loribus,&  ad  deprehendenda  pura.Subeffe  enim  ea  intelligicur,  fi  ex  aqua  illita  non  are/ 
fcat.  Sandaracham  8t  Ochram  Iuba  tradit  in  infula  rubri  maris  Topazio  nafei.  Sed  inde 
non  peruehuntur  ad  nos .  Sandaracha  quomodo  fieret  diximus.  Fit  adulterina  St  ex  ce/ 
rufla  non  in  fornace  cocla.CoIos  ede  debet  flammeas.Pretium  in  libras  ades  quini.Fkc 
fi  torreatur,asqua  parte  rubrica  admixta  fandycem  facit.  Quanquara  animaduerto  Virgi 
lium  exidimafte  herbam  id  efIe,iI!o  uerfu. 

Sponte  fua  fandix  pafcentes  uediet  agnos. 

Pretium  in  libras  dimidium  eius  quod  fandaracha:. Nec  funt  alq  colores  maioris  ponde/ 
ris.  Inter  faclitios  efi  St  fyricum,  quo  minium  fublini  diximus*  Fit  autem  finopide#  fatv 

dyce 


H  I  S  T  O  R  I  AE  LIBER  XXXV  6 iy 

dyce  mixtis.  Atramentum  quoqj  inter  faelitios  crit,quanquam  eft  &  terra  gemins  origi 
ms.  Aut  enim  falfuginis  modo  emanat,  aut  terra  ipfa  fulpburei  coloris  ad  hoc  probatur. 
Inuenti  funt  picftores,qui  e  fepulchris carbones infctftos effodercnt.Scd  importuna hxc 
omnia  ac  nouitia.Fit  em  8C  Fuligine  pluribus  modis, refina  uel  pice  exuftis,  Propter  quod 
officinas  etiam  a:dificauere,Fumueum  non  emitteres.  Laudatifsimum  eodem  modo  fit  e 
radis.  Adulteratur  fornacium  balinearuc^  Fuligine,  quoad  uolumina  Fcribendautuntur. 
Sunt  qui  8£  uini  fecem  ficcatam  excoquant:  aff  irmant^p,  fi  ex  bono  uino  Fex  Fuerit, Indici 
fpeciero  id  atramentu  prabere.  Polygnotus  8C  Mycon  celeberrimi  pidores  Athenis, e  u  i/ 
naceis  fecere, tryginon  appellat.  Apelles  comentus  eft  ex  ebore  cobufto  Facere,  quod  ele/ 
jo  phantinum  uocanr.  Apportatur  Si  Indicum  ex  India, inexplorara  adhuc  inuentionis  mi/ 
hi.Fit  etiam  apud  infedtores  ex  flore  nigro, qui  adhmrefcic  mreis  cortinis,  Fit  Si  e  tardis  1  i/ 
ono  cobufto,  tritisqj  in  mortario  carbonibus.  Mira  in  hoc  fepiaru  natura, Fed  ex  his  non 
fit.Omne  aut  atramentu  Fole  perficitur,Iibrariugummi,te<ftoriuglutinoadmixto.Quod 
autem  aceto  liqueFadlum  eft,  £gre  eluitur.  E  reliquis  coloribus  quos  a  dominis  dari  dixi/ 
mus  propter  magnitudinem  pretf> ,  ante  omnes  eft  purpurifium  e  creta  argentaria :  cum 
purpuris  pariter  tinguitur,bibitq?  eum  colorem  celerius  fanis.Pracipuu  eft  primum',  Fer^ 
uenciaheno  rudibus  medicamentis  inebriatum.  Proximum  egefto  eo  addita  creta  in  ius 
ide.Ec  quoties  id  Faiftum  eft,  Ieuatut  bonitas  pro  numero  dilutiore  fanie.  Quare  Puteo/ 
lanum  potius  laudatur  quam  Tyrium  aut  Getulicum,  uel  Laconicu,  unde  preciofifsinra 
*o  purpura.Caufa  eft, quod  hyfgino  maxime  inficitur,rubiamcp  cogitur  forbere.  Vilifsimu 
dCanufio.Pretium  huic  afingulis  denarrjs  in  libras  ad  x  x  x.Pingentes  fandyce  fublita 
mox  ouo  inducentes  purpuriftum, Fulgorem  minq  Faciunt.Si  purpuram  facere  malur,  ce/ 
ruleum  Fublinunt,moxpurpuriftumex  ouo  inducunt.  Ab  hoc  maxima  autoritas  Indico. 
Ex  India  uenit  harudinum  (punra  adhastefcentc  limo, cum  teritur  nigrum.  At  in  diluen/ 
do  mixtura  purpura  ceruleiq?  mirabile  reddit.  Alterum  genus  eius  eft  in  purpurarrjs  offi 
cinis  innatans  cortinis,  Si  eft  purpura  Fpuma.  Qui  adulterant  uero  Indicum ,  ftercora  co/ 
iumbina  aut  cretam  Selinufiam,uel  anulariam  uitro  inficiunt.-Probatur  carbone.  Reddit 
enim  quod  fynceru  eft  flammam  excellentis  purpurg, 8i  dum  fumat  odorem  maris  olet. 
Ob  id  quidam  e  (copulis  id  colligi  putant.Predum  indicodcnarrj  uiginti  in  libras.In  me/ 
jo  dicina  Indicum  rigores  Si  impetus  fedat.  Siccat  oris  ulcera.  Armenia  mittit  quod  eius  no/ 
mine  appellatur.Lapis  eft  hic  quoq;  chryfocolta  modo  infecftus.  Optimumq?  eft  quod 
maxime  uiride  eft, communicato  colore  cum  ceruleo.SoIebat  libra  eius  trecenis  nummis 
taxari.Inuenca  per  Hifpanias  harena  eft,fimilem  curam  recipies.  Itaq?  ad  denarios  Fcnos 
uilitasredqt.Diftat  a  ceruleo  candore  modico,  qui  teneriorem  hunc  efficit  colore.  VFum 
in  medicina  ad  pilos  tantum  alendos  habet, maximecp  in  palpebris.  Sunt  etiaronum  no/ 
uitfj  duo  colores  e  uiliFsimis,  uiride  quod  Appianum  uocatur ,  8i  quod  chryFocolIam  Iu/ 
team  mentitur, ceu  parum  multa  fint  mendacia  eius.  Fit  ex  creta  uiridi  sftimatum  Fefter/ 
trjs  in  libras.  Anulare  quod  uocant, candidum  eft,quo  muliebres  pieftura  illuminatur.  Fit 
&  ipfum  ex  creta  admixtis  uitreis  gemmis  ex  uulgi  anulis,unde  Si  anulare  ditftum. 

Aq 

Qui  colores  udo  non  inducantur,  8i  quibus  coloribus  antiquipinxerunt,Si  quando 
primum  gladiatorum  pugnsepropofira  Funt.  Cap.  vn 

EX  omnibus  coloribus  cretulam  amare ,  udoqj  illini  recufantpurpuriflum, Indicum, 
ceruleum, melinum, auripigmentu,appianum,cerufta.  Cera  tinguntur  rjFdem  his  co 
loribus  ad  eas  ptefturas  qu?  inurutur,alicno  parietibus  genere,Fed  claisibus  familiari,  iam 
uero  Si  onerarfjs  nauibus:quoniam  8i  pericula  expingimus,ne  quis  miretur  Si  rogos  pin/ 
gi.Iuuatqj  pugnaturos  ad  mortem,  aut  certe  caedem, FpecioFe  uehi.  Qua  contemplatione 
tot  colorum  tanta  uarietate  Fubit  antiquitatem  mirari.  Quatuor  coloribus  folis  immorta/ 
lia  opera  illa  fecere, ex  albis  melino, ex  filaceis  Attico, ex  rubris  finopide  Pontica,ex  nigris 

F  f  j  atramento 


6*8 


C.  PLINII  NATVRAL1S 


atramento,  Apelles, Echion, Melanthius, Nicomachus,  clarifsithi  picflorcs^cu  tabula:  co/ 
rum  finguls  oppidorum  uenirent  opibus.Nunc  St  purpuris  in  parietes  migrantibus ,  St 
India  conferete  fluminum  Tuorum  iimum,5e;  draconum  St  elephantoru  faniem ,  nulla  no 
bilis  pieftura  eft. Omnia  ergo  meliora  tunc  Fuere,cutn  minor  copia.Ita  eft,quoniam.ut  fu/ 
pra  diximus,reru  non  animi  pretijs  excubatur.Et  noftrs  statis  infaniam  ex  pieftura  non 
omittam.Nero  princeps  iuflerat  colofieum  Te  pingi  c  x  x  pedum  in  lintco,incognitu  ad 
hoctempus.Ea  pieftura  cum  peraefta  efletin  Marianis  hortis ,  accenfa  fulmine- c^optima 
hortorum  parte  conflagrauir.  Libertus  eius  cu  daret  Antrj  munus  gladiatorum,publicas 
porticus  inueftiuit  pieftura, ut  conflat,  gladiatorum  miniftrorumque  omnium  ueris  ima/ 
ginibus  redditis.  Hic  multis  iam  feculis  fummus  animus  in  picflura.  Pingi  autem  gladia/ io 
toria  munera  atque  in  publico  exponi  ccepta  a  C.  Terentio  Lucano  .Is  auo  fuoaquo 
adoptatus  fuerat, triginta  paria  in  foro  per  triduum  dedit, tabulamque  pieftam  in  nemo/ 
re  Dians  pofuir. 

Destatepi<fturs,operum&artificuindicatura,nobilitates  cccv.  Cap.  vm 

NV nc  celebres  in  ea  arte  quam  maxima  breuitate  percurra ,  neqj  enim  inftitud  ope/ 
ris  eft  talis  executio.Itaque  quofdam  uel  in  tranfcurfu ,  St  in  aliorum  mentione  obi/ 
ter  nominafle  fatis  erit,  exceptis  operum  claritatibus,  qus&  ipfa  conueniet  attingi,  fiuc 
extant,fiue  intercidere .  Non  conflat  fibi  in  hac  parte  Grscorum  diligentia ,  tam  multas 
poft  olympiadas  celebrado  pictores  quam  ftatuariosautores.  Primumque  olympiade 
nonagefima,cum  8t  Phidiam  ipfum  initio  pieftorem  fuifle  tradatur ,  dyptum^  Athenis  *o 
ab  eo  pictum.Prfterea  in  confeffo  fit,oeftogefimatertia  fuifle  Pansum  fratrem  eius,qui 
dypeum  intus  pinxit  in  Algide  Minerus  quam  fecerat  Colotes  Phidis  difeipuius,  &in 
faciendo  Ioue  Olympio  adiutor.Quidc’  quod  in  confeflo  perinde  eft,  Buiarchi  pieftoris 
tabulam, in  qua  erat  Magnetum  prslium ,  a  Candaule  rege  Lydis  Heraclidaru  nouifsi/ 
tno ,  qui 8t  Myrfilus  uocitatus  ef^epefam  auro.Tanta  iam  dignatio  pieflurs  erat.Id  cir/ 
ca  state  Romuli  acciderit  necefle  eft, duo  enim  deuicefima  olympiade  interqt  Candau/ 
Ies,aut(ut  quidam  tradunt)eodem  anno  quo  Romulus, nifi  fallor,  manifefta  iam  tum  da 
ritate  artis  atque  abfolutione .  Quod  (i  recipi  necefle  eft ,  fimul  apparet  multo  uetuftio/ 
ra  principia  efle,eosque  qui  monochromatis  pinxerint,  quorum  stas  non  traditur,  ali/ 
quanto  ante  fuifle,  Hygisnontem,  Diniam,Charman,  8C  qui  primus  in  pieftura  marem  5® 
fceminamqj  difcreuic,Eumarum  Athenienfem  figuras  omnes  imitari  aufum ,  quique  in/ 
uenta  eius  excoluerit,Cimonem  Cleoneu.Hic  catagrapha  inuenit,  hoc  eft  obliquas  ima/ 
gines ,  Si  uarie  formare  uultus ,  refpicientes,fufpicientesue  8t  defpicientcs.  Articulis  etiam 
membra  diftinxit.Venas  protulit,  prsterque  in  uefte& rugas  81  finus  inuenit.  Pansus 
quidem  frater  Phidis ,  etiam  prslium  Athenienfiumaduerfus  Perfasapud  Maratho/ 
nem  faeftum  pinxit.  Adeo  iam  colorum  ufus  percrebuerat,ade6q$  ars  perfeefta  erat,  ut  in 
eo  prslio  iconicos  duces  pinxifle  tradatur,  Athenienfiuro,MiIciadem, Callimachum, Cy 
negyrum, Barbarorum  Darium, Tiflaphernem. 

Primum  pieflurs  certamen, St  qui  primi  penicillo  pinxerunt.  Cap.  i  x 

QVinimo  certamen  pieflurs  etiam  florente  eo  inftitutumcft  Corinthi  ac  Delphis:  4° 
primuscp  omnium  certauit  cum  Timagora  Chalcidenfe,fuperatus^  eft  ab  eo  Py/ 
this,quod  St  ipfius  Timagors  carmine  uetufto  apparet, chronicorum  errore  non  dubio. 
Alti  quoq;  poft  hos  clari  fuere  ante  nonagefima  oIympiade,ficut  Polygnotus  Thaiius, 
qui  primus  mulieres  lucida  uefte  pinxit, capita  earum  mitris  uerficoloribus  operuit,pluri/ 
roum{|  pieflurs  primus  cotulit.Siquide  inftituit  os  adaperire, dentes  oftendcre,uultu  ab 
antiquo  rigore  uariare.Huius  eft  tabula  in  porticu  Pomperj,qus  ante  curiam  eius  fuerat: 
in  qua  dubitatur,afcedentem  cum  dypeo  pinxerit, an  defcendentem.Hic  Delphis  sdem 
pinxit.Hic  8t  Athenis  porticum  qus  Pcecile  uocatur, gratuito ,  cum  partem  eius  Mycon 
merccde  pingeret,unde  maior  huic  aucoritas.Siquidem  Amphicflyones,quod  eftpubli/ 


HISTORIAE  LIBER  XXXV  6  \<) 

cum  Gr^cise  cocilium,hofpitia  ei  gratuita  decreuere.Fuit  Si  alius  Mycon,qui  minoris  co/ 
gnomine  diftinguitur, cuius  filia  Timarete  8i  ipfa  pinxit.Nonagefima  autem  olympiade 
fuere  Aglaophon, Cephifodorus,PhryIus,Eucnor  pater  Parafii  81  pr^ceptor  maximi  pi 
d:oris,de  quo  fuis  annis  dicemussomnes  iam  illuftres,  non  tamen  in  quibus  heerere  expo 
fitio  debeat,feftinans  ad  lumina  artis,  in  quibus  primus  refulfit  Apollodorus  Athenicn/ 
fisnonagefimatertia  olyropiade.Hicprimusfpecies  exprimere  inftituit3primusq>  gloria 
penicillo  iure  cotulit.Eius  eft  faccrdos  adorans, Si  Aiax  fulmine  incefus,  qui  Pergami  fpe 
dlatur  hodie:Neq5  ante  eum  tabula  uliius  oftenditur,qua  teneat  oculos.  Ab  hoc  artis  fo 
res  apertas  Zeuxis  Heracleotes  intrauit  3  olympiadis  nonagefimeequinta:  anno  quarto, 
io  audentemq?  iam  aliquid  peniciilum(de  hoc  enim  adhuc  loquimur)  ad  magnam  gloriam 
perduxit, a  quibufdi  falfo  in  odtogefimanona olympiade  pofitus  3  cum  fuiflfe  necefle  efl: 
Demophilum  Himeraeum,  81  Nefeam  Thafium ,  quoniam  utrius  eoru  difcipulus  fuerit 
ambigitur.In  eum  Apollodorus  fupradicftus  uerfus  fecit3artem  ipfis  ablata  Zeuxin  ferre 
fecum. Opes  quoq?  tantas  acquifiuit3ut  in  oftentatione  earum, Olympia  aureis  literis  iri 
palliorum  telTeris  intextu  nomen  fuu  oftcntarit.Poftea  donare  opera  fua  inftituit ,  quod 
ea  nullo  fatis  digno  pretio  permutari  poffe  diceret3ficuti  4jcmena  Agrigetinis,  Pana  Ar/ 
chclao.Fecit  Si  Penelope,in  qua  pinxifife  mores  uidctur,Si  athleta.  Adeoq?  fibi  in  illo  pia/ 
cuit3ut  uerfum  fobfcriberet, celebrem  ex  eo,inuifuru  alique  faciliusquam  imitaturu.  Ma/ 
gnificus  efl:  Iupiter  eius  in  throno  aftatibus  drjs:Et  Hercules  infans  dracones  ftragulans, 
*o  Alcmena  matre  coram  pauente  Si  Amphitryone.Depreheditur  tarae  Zeuxis  grandior 
in  capitibus  articulisqj:alioquin  tantus  diligentia,  ut  Agrigentinis  fadturus  tabulam, qua 
in  teplo  Iunonis Lacinia  publice  dicarent, infpexerit  uirgines  eoru  nudas,  Si  quincj  elege 
rit,ut  quod  in  quaq?  Iaudatifsimu  eflet,picftura  redderer.Pinxit  Si  monochromata  exal/ 
bo.dEquales  eius  Si  temuli  fuere  Timanthes,Androcydes,Eupompus,Parafius, 

De  auibus  per  picturam  deceptis, Si  quid  difficilfiiiu  in  pictura.  Cap.  x 

DEfcendifle  hic  cum  Zeuxide  in  certamen  traditur.  Et  cum  ille  detulifiet  uuas  pidtas 
tanto  fucceflujUt  in  fcenam  aues  aduolarent,ipfe  detulifle  linteum  pidtum  traditur, 
ita  ueritate  repra:fentata,ut  Zeuxis  alitum  iudicio  tumens,flagitarct  tandem  remoto  lin/ 
teo  oftendi  pidturam3atque  intelletfto  errore  concederet  palmam  ingenuo  pudore ,  quo/ 
$o  niam  ipfe  aues  fefe!iiftet,Parafius  autem  fe  artifice.Fertur  Si  poftea  Zeuxis  pinxtfle  pue/ 
rum  uuas  feretem,ad  quas  cum  aduolarent  aues, eadem  ingenuitate  procedit  iratus  ope/ 
ri,  Si  dixit ,  uuas  meiius  pinxi  quam  puerum,  nam  fi  Si  hoc  confummaflem ,  aues  timere 
debuerant.Fecit  Si  figlina  opera, qu^  fola  in  Ambracia  relicta  funt ,  cum  inde  mufas  Fui/ 
uius  Nobilior  Roma  transferret.  Zeuxidis  manu  Roma:  Helena  efl  in  Philippi  portici/ 
bus:Et  in  Concordia:  delubro  Marfyas  religatus.  Parafius  Ephcfi  natus, Si  ipfe  multa  co 
ftituit.Primus  fymmetriam  pi&ura  dedit, primus  argutias  uukus,  elegantiam  capilli,  ue/ 
nuftatem  oris,confefsione  artificum  in  lineis  extremis  palmam  adeptus.Hiec  efl:  in  picta 
ra  fumma  fubtilitas.  Corpora  enim  pingere  Si  media  rerum ,  eft  quidem  magni  operis, 
fed  in  quo  multi  gloriam  tulerint.Extrcma  corporum  facere, Si  definentis  pidtur^  modu 
40  indudere,raru  in  fucceflii  artis  inuenitur.  Ambire  enim  debet  fe  extremitas  ipfa ,  Si  fic  de/ 
finere,ut  promittat  alia  poft  fe,oftendatq?  etiam  qua:  occultat.Hanc  ei  gloriam  concefle/ 
re  Antigonus  Si  Xenocrates, qui  de  pidtura  fcripfere,pra:dicantes  quoqj  non  folum  con/ 
fitentes.  Alia  multa  graphidis  ueftigia  extat  in  tabulis  ac  membranis  eius,  ex  quibus  pro/ 
ficere  dicuntur  artifices.  Minor  tamen  uidetur  fibi  comparatus  in  medfis  corporibus  ex/ 
primendis.Pinxit  Si  Demon  Athenienfium,  argumento  quoqj  ingeniofo.VoIebat  nan/ 
que  uarium,iracundum,iniuftum,  inconftantem ;  eundem  exorabilem, clementem,mife/ 
ricordem:excelfum3gloriofum,humilem,ferocem,fugacemq?,  Si  omnia  pariter  oftende/ 
re.Idem  pinxit  Si  Thefea  qui  Rom^  in  Capitolio  fuitrSi  Nauarchum  thoracatum.  Et  in 
una  tabula  qu«  eft  Rhodi, Meleagru, Hercule, Perfea»Hgc  ibi  ter  fulmine  ambufta,neqj 

F  f  4  pbliterata 


6zo  C*  fL-INII  NATVRALI  S 

ob!iterata,hoc  ipfo  miraculum  auget.Pinxit  82  Archigallum,  quam  pidturam  amauitTi 
berius  princeps:  atq?  ut  autor  eft  Decius  Eculeo l  x  fcftertijs  :eftimata, cubiculo  fuo in/ 
clufit.Pinxit  82  Creflam  nutricem, infantem^  in  manibus  eius.  Et  Philifcum  52  Liberum 
patrem  aftante  Virtute, 82  pueros  duos, in  quibus  fpedtatur  fecuritas  82  (implicitas  ?tatis: 
Item  facerdotem, aftante  puero  cum  acerra  82  corona.Sunt  82  dua:  pidturx  eius  nobilrflt 
mae,  Hoplitides:aIter  in  certamine  ita  decurres,  ut  fudare  uideatur:alter  arma  deponens,' 
ut  anhelare  fentiatur.Laudatur  82  Aeneas  Caftorcp  ac  Pollux  in  eadem  tabularitem  Te/ 
fephus,  Achilles,  Agamemnon,  Vlixes.Fcecundus  artifex, fed  quo  nemo  infolentius  82 ar 
rogantius  fit  ufus  gloria  artis.  Nanq;  82  cognomina  ufurpauit  Abrodmum  fe  appellan/ 
do  alqsqj  uerbis  principem  artis,  82  eam  ab  fe  confummatam.  Super  omnia  Apollinis  fela’ 
radice  ortum:82  Herculem ,  qui  Lyndi  eft ,  talem  a  fe  pidlum ,  qualem  faepe  in  quiete  ui/ 
diflet.  Ergo  magnis  fuffragrjs  fuperatus  a  Timanthe  Samiin  Aiace  armorumque  iudi/ 
cio, herois  nomine  fe  molefte  ferre  dicebat,  quod  iterum  ab  indigno  uidtus  effer.  Pinxit 
82  minoribus  tabellis  libidines ,  eo  genere  petulantis  ioci  fe  reficiens.  Nam  Timanthi  uel 
plurimum  affuit  ingenq.Eius  enim  eft  Iphigenia,oratorum  laudibus  celebrata, qua  ftan/ 
te  ad  aras  peritura, cum  mceftos  pinxiftet  omnes, pr^cipue  patruu,  cum  triftitte  omnem 
imaginem  confumpfiffet, patris  ipfius  uultum  uelauit,  quem  digne  non  poterat  oftende/ 
re.Sunt  82  alia  ingenq  eius  exemplaria ,  ueluti  Cyclops  dormiens  in  paruula  tabella :  cu/ 
ius  82  fic  magnitudine  exprimere  cupiens,pinxit  iuxta  Satyros,thyrfo  pollicem  eius  me/ 
tientcs:atq$  in  omnibus  eius  operibus  intelligitur  plus  femper  quam  pingitur,  82  cum  ars 
fumma.fit,  ingcniu  tame  ultra  arte  eft.  Pinxit  82  Heroa  abfolutifsimi  operis, arte  ipfaco/ 
plexus-uiros  pingedi,quod  opus  nuc  Roma:  in  templo  Pacis  eft.Euxenidas  hac  £tatc  do 
cuit  Ariftide  praeclarum  artifice,  EupompusPamphilu  Apellis  prxceptore.  Eft  Eupopi 
uidtor  certamine  gymnico  palmam  tenes. Ipfius  autoritas  tanta  fuit, ut  diuiffritpidluratn 
in  genera  tria, qua:  ante  eum  duo  fuere, Helladtcu  82  quod  Afiaticu  appellabant.Propter 
hunc  qui  erat  Sicyonius,diuifo  Helladico  tria  fadla  funt, Ionicum, Sicyonium,  Atticum. 
Pamphili  pidtura  eft  cognatio,82pra:liuad  Phliunte, 82  uidtoria  Athenienfiu.  Item  VIi/ 
xesin  rate.Ipfe  Macedo  natione,  fed  primus  in  pidtura,  omnibus  literis  eruditus,  prsci/ 
pue  arithmetice  82  geometrice,  fine  quibus  negabat  artem  perfici  poffe:  docuit  neminem 
minoris  talento  annis  dcce^qua  mercede  82  Apelles  82  Melathius  ei  dedere.  Et  huius  au/ 
toritate  effectu  eft  Sicyone  primu, deinde  82  in  tota  Graecia,  ut  pueri  ingenui  ante  omnia 
diagraphicen,hoc  eft  pidtura  in  buxo, docerent?, recipereturep  ars  ea  in  primu  gradu  libe 
raliu.Seper  quide  honos  ei  fuit,utingenui  ea  exerceret ,  mox  ut  honefti, perpetuo  inter/ 
didlo,nc  feruitia  doceretur.  Ideo  neqj  in  hac  neqj  in  toreutice,  ullius  q  feruierit  opera  cele/ 
bratur.Clari  etiacetefimafeptimaolympiadc  extiterc,  Echion  82  Therimachus.Echionis 
funt  nobiles  pidtura  Liber  pater ,ite  Tragoedia  82  Comoedia, Semiramis  ex  ancilla  adipi 
fcens  regnu,anuslapadas  proferens, 82  noua  nupta  uerecundia  notabilis.  Verum  omnes 
prius  genitos  futurosaj  poftea  fuperauit  Apelles, eoufcp  olympiade  centefima  xn  in  pi/ 
dtura  prouedtus,ut  plura  folus  prope  cp  ceteri  omnes  contulerit, uoluminibus  etia aditis 
qus  dodtrina  eam  c5tinent.Pr^cipua  eius  in  arte  uenuftas  fuit,cu  eade  #tate  maximi  pi/  40 
dtoreseflent:quoru  opera  cu  admiraretur, collaudatis  omnibus,  deeffe  iis  una  illam  Ve/ 
nerem  dicebat, qua  Graci  charita  uocant,  cetera  omnia  contigifle ,  fed  hac  foli  (Ibi  nemi/ 
nem  pare.Et  alia  gloria  ufurpauit, cu  Protogenis  opus  immenfi  laboris  ac  curse  fupra  mo 
dum  anxia:  miraretur.  Dixit  enim  omnia  fibi  cu  illo  paria  effe,  aut  illi  meliora, fed  uno  fe 
pra:ftare,quod  manu  ille  de  tabula  nefciret  tollere, memorabili  praecepto, nocere  faepe  ni/ 
miam  di!igentia.Fuit  aute  no  minoris  fimplicitatis  cp  artis.  Na  cedebat  Amphioni  de  di/ 
fpofitione,A(clepiodoro  demenfuris,hoc  eft, quanto  quid  a  quo  diftare  deberet.Scitum 
eft,inter  Protogenem  82  eum  quod  accidit:IHe  Rhodi  uiuebat:quo  cum  Apelles  adnaui/ 
gaffet,auidus  cognofcendi  opera  eius, fama  tantum  fibi  cogniti,  cotinuo  officinam  pettjt. 

Aberat 


HISTORIAE  LIBER  XXXV  6z\ 

Aberat  tpfejed  tabulam  magna:  amplitudinis  in  machina  aptata  piftura: ,  anus  una  cu/ 
dodiebat.Htec  Protogenem  foris  efie  refpondit,interrogauitq?  a  quo  qusfitum  diceret: 
Ab  hoc, inquit  Apelles:  arreptoq?  peniculo  lineam  ex  colore  duxit  fummee  tenuitatis  per 
tabularo.Reuerfo  Protogeni  qu£  geda  erant  anus  indicauit.Ferunt  artifice  protinus  con 
templatum  fubtilitatem ,  dixiffc  Apellem  uenide :  non  enim  cadere  in  alium  tam  abfolu/ 
tum  opus.  Ipfum  tunc  alio  colore  tenuiorem  lineam  in  ipfa  illa  duxiffepraxcpiffeqj  abe/ 
untem  fi  rediffet  il!e,odcnderet>adnccrctq?  hunc  effe  quem  quateret,  atqj  ita  euenit.  Re/ 
uertiturenim  Apelles ,  fed  uincicrubefccns,  tertio  colore  lineas  fecuit,  nullum  relinquens  ' 
amplius  fubtilitati  locum.  At  Protogenes  uitffum  fc  cofeffus  in  portum  deuo!auit,hofpi/ 
jo  tem  quierens .  Placuitque  Gc  eam  tabulam  poderis  tradi, omnium  quidem,fed  artificum 
pratdpuo  miraculo.  Confumptam  eam  condat  priore  incendio  domus  Cadaris  in  pala/ 
cio,auide  ante  d  nobis  fpecdatam,fpatiofioreampIitudinenihilaliudcontinentemqudm 
lineas  uifum  effugientes ,  inter  egregia  multorum  opera  inani  fimilem ,  Si  eo  ipfb  allicien/ 
tcm.omniqj  opere  nobiliorem.  Apelli  fuit  alioquin  perpetua  confuetudo,nunquam  tam 
occupatam  diem  agendi, ut  nen  lineam  ducendo  exerceret  artem ,  quod  ab  eo  in  prouer/- 
bium  uenit.Idem  perfe&a  opera  proponebat  in  pergula  trafeuntibus.atqj  poff  ipfam  ta 
bulam  latens, uitia  qua:  notarentur  aufcultabat,uufgu  diligentiorc  iudicem  quamfe  ptas/ 
fcrens.Feruntq?  a  futore  reprehefom,  quod  in  crepidis  una  intus  pauciores  feciffetanfas, 
eodem  poftero  die  fuperbo  emendatione  priftina:  admonitionis  cauiilante  circa  crus ,  ia* 
t0  dignatum  prdfpexiffe  denunciantem  ne  fupra  crepidam  futor  indicaret:  quod  Si  ipfum 
in  prouerbium  uenit.Fuit  enim  SC  comitas  ilii,  propter  quam  gratior  Alexandro  Magna 
erat, frequenter  in  officinam  uentitantimam  ut  diximus,ab  alio  pingi  fe  uetuit  edidlo.Sed 
Si  in  officina  imperite  multa  differenti  filentiu  comiter  fuadebat,  rideri  eum  dicens  a  pue/ 
ris  qui  colores  tererent.  Tantum  erat  autoritatiiurisin  regem,afioquin  iracundum  :qusn/ 
quam  Alexander  ei  honorem  clarifsimo  prarbuit  exemplo.  Nancp  cum  diledlam  Obi  ex 
pallacis  fuis  pracipue  nomine  Campafpen  nuda  pingi  ob  admiratione  formis  ab  Ape! / 
le  iufsiffet,eumc£  tum  pari  captum  amore  fenfiffet,dono  dedit  eam.Magnus  ammo,ma/ 
ior  imperio  fui, nec  minor  hoc  fadfo  quam  uuftoria  aliqua.  Quippe  fe  uicit,nec  thoru  tan 
tum  fuum,fed  etiam  affedtum  donauit  artifici  :ne  dileids  quidem  refpe£u  motus, ut  qug 
modo  regis  fuiffet,modo  pudoris  effet.  Sunt  qui  Venere  Anadyomenen  illo  piedaexe/ 
piari  putant.  Apelles  5 i  in  amulis  benignus, Protogeni  dignationem  primus  Rhodi  con/ 
dituit.Sordebat  ille  fuis, ut  pier ucg  do  medica:  percontantiqj  quati  licitaretur  opera  effe/ 
fta,pamum  nefcio  quid  dixerat:at  ille  quinquagenis  taletis  popofeit , famamq?  difperfit 
fe  emere,ut  pro  fuis  uenderet.Ea  res  concitauit  Rhodios  ad  intelligedum  artific£,nec  tlifi 
augetibus  pretiu  cedlt.Imagines  adeo  fimilitudinis  indiferets  pinxit,ut  incredibile  dkdu 
Apion  gramaticus  feriptum  reliqucrit,quenda  ex  facie  hominu  addiuinante(quos  meto/ 
pofeopos  uocant)ex  rjs  dixiffe  aut  futura  mortis  annos  aut  prateritir.Non  fuerat  ei  gra/ 
tia  in  comitatu  Alexandri  cum  Pto!emeo,quo  regnante  Alexandriaui  tepedatis  expul/ 
fus/ubornato  fraude  aemuloru  plano  regio  inuitatus,ad  regis  coenam  ueniLlndigtiatiq? 
4°  Prolema:o,&  uocatores  fuos  oft  edeti,ut  diceret  i  quo  eoru  inuitatus  effet,arrepto  carbo 
ne  exdndlo  e  foculo,imagine  in  pariete  deliniauir,agnofcente  uultu  plani  rege  ex  inchoa/ 
to  protinus.Pinxit  Si  Antigoni  regis  imaginem  altero  lumine  orbam ,  primus  excogitata 
ratione  uitia  condendi:  obliquam  nanqj  fecit, ut  quod  corpori  deerat,picdura:  potius  de/ 
effe  uideretuntantumcp  ea  in  parte  e  facie  offendit, quam  totampoterat  offendere.  Sunt 
inter  opera  eius  Si  expirantiu  imagines. Qus  aute  nobilifsima  Gnr,no  eft  facile  didlu.  Ve 
nerem  exeutem  e  mari  diuus  Auguftus  dicauit  in  delubro  patris  Ctefaris,quse  AnaoTyo/ 
meneuocatur,  uerfibus  Graxis  tali  opere, du  laudatur, uiSlo, fed  illuftrato:Cuius  inferio/ 
rem  partem  corruptam  qui  reficeret,non  potuit  reperiri.  Verum  ipfa  iniuria  ceffit  in  glo/ 
riam  artificis.  Confcnuit  hsec  tabula  carie:  aliamcp  pro  ea  Nero  principatu  fubdituit  fuo 

Dorothei 


6Z  2  C.  PLINII  NATVRALIS 

Dorothei  manu. Apelles  tnchoaueratalia  Venerem  Cois,  fuperaturus  etiam  fuamlilam 
priorem.  Inuidit  mors  pcradla  parte ,  nec  qui  fuccederet  operi  ad  prxfcripta  lineamenta 
inuencus  eft.  Pinxit#  Alexandrum  Magnum,  fulmen  tenente  in  templo  Ephcfix  Dia/ 
da:  x  x  talentis  auri.  Digiti  eminere  uiderur,  3 C  fulmen  extra  tabulam  efle.Sed  legentes 
Hmprcti*,  meminerinr, omnia  ea  quatuor  coloribus  fatfta.-manipretium  eius  tabulxin  numo  aureo 
nunc  uulgo  menfara  accepit  non  numcro.Pinxit  #  Megabyzi  facerdotis  Diana:  Ephefix  pompam, 
Hnn.  Clytum  C£lao  bellum  feft  inantem,#  ei  galeam  pofcenti  armigerum  porrigetem.  Ale/ 

*  xandrum  #  Philippum  quoties  pinxerit ,  enumerare  fuperuacuum  eft .  Mirantur  cius 
Abronem  Samii,#  Menandru  regem  Carite  Rhodq.Itcm  Anctum: Alcxandrix  Got/ 
gofthene  tragcedurazRomx  Caftore  #  Pollucem  cum  ui&oria  #  Alexandro  Magno,  io 
Item  belli  imaginem,rcftri<ftis  a  tergo  manibus,  Alexandro  in  curru  triumphante :  Quas 
utrafque  tabulas  diuus  Auguftus  in  fori  fui  partibus  celeberrimis  dicauerat  (implicitate 
moderata.Diuus  Claudius  pluris  exiftimauit,in  utrifqj  excifa  facie  Alexandri  diui  Augu 
fti  imaginem  (ubdere.  Eiufdem  arbitrantur  manu  efife  #  in  Anronix  templo  Herculem 
aucrfum,ut(quod  eft  difficillimum)faciem  eius  oftedat  uerius  pi<ff  ura  cp  promittat.Pin/ 
xit  #  heroa  nudum ,  eaq?  pidura  naturam  ipfam  prouocauit.  Eft  #  equus  eius,fiue  fuit, 
pitftus  in  certamine,  quod  iudiciumadmutasquadrupedes  prouocauit  ab  hominibus: 
Nanq?  ambitu  xmulos  prxualere  fentiens, Angulorum  pidturas  indudtis  equis  offendit: 
Apellis  tantum  equo  abhinniuere,  idcp  poftea  femper  illius  experimentum  artis  oftcnra 
tur.Fecit  #  Neoptolemum  ex  equo  aduerfus  Perfas, Archelaum  cum  uxore  #  filia, Anti  za 
gonum  thoracatum  cum  equo  incedcntem.Peritiorcs  artis  proferunt  omnibus  eius  ope/ 
ribus  eundem  regem  fedentem  in  equo:  Dianam  facrificatium  uirginum  choro  mixtam, 
quibus  uicifle  Homeri  uerfus  uideturidipfum  deferibentis.  Pinxit  8C  qux  pingi  non  pof/ 
funt,tonitrua, fulgetra, fulguracp:Brontcn,Aftrapen,CeraunoboIon.appcllant.  Inuenta 
eius  #  exteris  profuere  in  arte.  Vnu  imitari  nemo  potuit,quod  abfoluta  opera  atrameto 
illinebat  ita  tenui,ut  idipfum  repercuftu  claritates  coloru  excitaretjCuftodiretqj  <1  pulucre 

#  fordibus,ad  manu  intuenti demum  appareret.Sed  #  tum  ratione  magna, ne  colorum 
claritas  oculoru  aciem  offenderet, ueluti  per  lapide  fpecularem  intuetibus  e  longinquo:# 
eadem  res  nimis  floridis  coloribus  aufteritate  occulte  daret.  Aequalis  eius  fuit  Ariftides 
Thebanus:  Is  omnium  primus  animum  pinxit,  #  fenfusomnesexpreftit,quosuocant5° 
Grxci  ethe:Item  perturbationes,durior  paulo  in  coIoribus.Huius  puftura  eft,  oppido  ca 
pto  ad  matris  morieris  ex  uulnere  mammam  adrepes  infans,  intclligiturqj  fetTtire  mater, 

#  timere  ne  emortuo  lacfte  fanguine  infans  lambat :  Quam  tabulam  Alexader  Magnus 
tranftulerat  Pellam  in  patriam  fuam.Idem  pinxit  prxlium  cum  Perfis,c  homines  eata/ 
bula  complexus,pacftuscp  in  Angulos  mnas  denas  a  tyranno  Elatenfium  Mnafone.Pin/ 
xit  #  currentes  quadrigas,#  fupplicantem  pene  cum  uoce.  Et  uenatores  cum  captura.  Et 
Leontionem  pitftorem.  Et  Anapauomenen  propter  fratris  amorem  morietem.  Item  Li/ 
beru  patre  #  Ariadne, fpeftatos  Romx  in  xde  Cereris:Tragoedum  &  pueru ,  in  ApoL- 
linis,cuius  tabulx  gratia  interrjt  pidtoris  infcitia,cui  tergendam  ea  mandauerat  M.Iunius 
prxtor  fub  die  ludorum  ApoIIinariu.Specftata  eft  in  xde  Fidei  in  Capitolio  imago  fenis  40. 
cum  lyra  pueru  docentis.Pinxit#xgrum  fine  fine  laudatum.  Qua  in  artetantuualuit.ut 
Attalus  rex  unam  tabulam  eius  c  talentis  emifle  tradatur.Simul  ut  didtum  eft,#  Proto/ 
genes  floruit ,  patria  ei  Caunus,  gentis  Rhodqs  fubiedtx.  Summa  eius  paupertas  initio, 
artistp  fumma  intentio,#  ideo  minor  fertilitas.  Quis  eum  docuerit, non  putant  conflare. 
Quidam  #  naues  pinxifle  ufq?  ad  annum  l  argumentum  efle ,  quod  cum  Athenis  ccle/ 
berrimo  loco  Minerux  delubro  propylxon  pingeret,  ubi  fecit  nobilem  Paralum  #  Hc/ 
tnionida, quam  quidam  Nauficam  uocant,adiecerit  paruulas  naues  longas  inqs.qug 
pidlores  parerga  appellant,  ut  appareret  a  quibus  initijs  ad  arcem  oftentarionis  opera 
fua  perueniffent.  Palmam  habet  tabularum  eius  Ialyfus ,  qui  eft  Romx,  dicatus  in  tero/ 


HISTORIAE  LIBER  XXXV  625 

ploPacisiquem  cumpingerct, traditur  madidis  lupinis  uixififc, quoniam  fimulfamem  fu/ 
{lineret  82  firim,ne  fenfus  nimia  dulcedine  obftrucrct.Huic  pidtura:  quater  colorem  indu 
xit  fubfidio  iniuris  32  uetuftatis, ut  decedente  fuperiore  inferior  fuccederet.Eft  in  ea  canis 
mire  factus, ut  quem  pariter  cafus  82  ars  pinxerit.  Non  iudicabat  fe  exprimere  in  eo  ipu/ 
mam  anhelantis  poffe ,  cum  in  reliqua  omni  parte(quod  difficillimum  erat)  fibi  ipfe  fatis 
feciiTer.DifpIicebat  autem  ars  ipfa,nec  minui  poterat, 32  uidebatur  nimia  ac  longius  a  ueri 
tatedifcedere,fpumaqp  Hia  pinginon  ex  ore  nafci,anxio  animi  cruciaturum  in  pidlura  ue 
rum  effe  non  uerifimile  uellct,abfterferat  fepius  mutaueratq?  penicillum,  nullo  modo  fi/ 
bi  approbans. Poftremo  iratus  arti  quod  inteIligeretur,fpongiam  eam  impegit  inuifo  1  o/ 
10  co  tabula, 82  illa  repofuit  ablatos  colores, qualiter  cura  optauerat,fecitcp  in  pidlura  fortu/ 
na  naturam.  Hoc  exemplo  fimilis  82  Nealcem  fucceflus  in  fpuma  equi  fimiliter  fpongia 
impadta  fpeutus  dicitur,cum  pingeret  popyronta  retinentem  equum.  Canem  ita  Proco/ 
genes  monftrauit  82  fortuna.Propter  hunc  Ialyfum,ne  cremaret  tabulas  Demetrius  rex, 
cum  ab  ea  parte  fola  poflet  Rhodum  capere,non  incendit,parcetcmq?  pidlurce  fugit  oc/ 
cafio  ui&orfe.Erat  tunc  Protogenes  in  fuburbano  hortulo  fuo,hoc  cft  Demetri)  caflris. 
Neqj  interpellatus  pr^lrjs inchoata  opera  intcrmifitomnino,fed  accitus  a  rege  interroga 
tusq?,qua  fiducia  extra  muros  ageret, refpondit,fcire  feilli  cum  Rhodqs  bellum  eiTe,non 
cum  artibus.Difpofuit  ergo  rex  in  tutelam  eius  {lationes, gaudes, quod  poflfet  manus  fer 
uare  quibus  iam  pepercerat: 82  ne  fiepius  auocaret, ultro  ad  eu  uenit  hoftis.Relictisq?  u i/ 
io  ftorise  fax  uotis ,  inter  arma  82  murorum  ictus  fpedauit  artificem.  Sequtrurq?  tabulam 
eius  teporis  hate  fama, quod  eam  Protogenes  fub  gladio  pinxerit.  Satyrus  hic  eft,quem 
Anapauomenon  uocant,ne  quid  defit  temporis  eius  fecuritati,tibias  tenens.  Fecit  82  Cy/ 
dippen ,  Tlepolemon ,  Cylifcum  tragoediarum  feriptorem  meditantem ,  82  athletam  82 
Antigonum  regem, 82  imaginem  matris  Ariftotelis  philofophi :  qui  ei  etiam  fuadebat,ut 
Alexandri  Magni  opera  pingeret ,  propter  Eternitatcm  rerum  .  Impetus  animi  82  qux/ 
dam  artis  libido  in  hxc  potius  eum  tulere.  Nouifsime  pinxit  Alexandrum  ac  Pana » Fe/ 
cie  82  figna  cx  iere, ut  diximus.  Eadem  letate  fuit  Afdepiodorus ,  quem  in  fy  mmetria  mi/ 
rabatur  Apelles.Huic  Mnafon  tyranus  pro  duodecim  dqs  dedit  in  fingulos  mnas  trcce/ 
nasddemep  Theomnefto  in  fingulos  heroas  mnas  centenas.His  annumerari  debet  Ni/ 
io  comachus,  Ariflodemi  filius  ac  difcipulus.Pinxit  hic  raptum  Proferpintetqu?  tabula  fuit 
in  Capitolio  in  Minerux  delubro  fupra  sdiculam  Iuuentutis .  Et  in  eodem  Capitolio 
alia  quam  Piancus  imperator  pofuerat,uid:oria,quadrigam  in  fublime  rapiens .  Hicpri/ 
mus  Vlixi  addidit  pileum.Pinxit  82  Apollinem  82  Dianam,  deumqj  matrem  in  Icone  fe/ 
dentemritem  nobiles  Bacchas  arreptantibus  Satyris,  Scyllamquc  qua:  nunc  efl  Romce 
in  templo  pacis.  Nec  fuit  alius  in  ea  arte  uclocior.  Tradunt  nanque  conduxiffe  ptngen/ 
dum  ab  Ariftrato  Sicyoniorum  tyranno  quod  is  faciebat  Tclelli  poets  monumentum, 
prsefinito  die  intra  quem  perageretur ,  nec  multo  ante  uenifie ,  accenfo  in  poenam  tyran/ 
nc.paucisq^  diebus  abfoluiffe  celeritate  82  arte  mira.Difcipulos  habuit  Arifiidem  fratre, 
82  Ariftoclem  filium,  82PhiIoxenum  Eretrium ,  cuius  tabula  nullis  poflferenda  Caffan/ 
4°  dro  regi  pidta, continuit  Alexandri  prolium  cum  Dario.Idem  pinxit  82  Lafciuiamjri  qua 
tres  Sileni  comeflfantur.  Hic  celeritatem  pneceptoris  fccutus ,  breuiores  etiamnum  quaD 
dam  pifturceuias  82  compendiarias  inuenit.  Annumeratur  his  82  Nicophanes  elegans 
82  concinnus, ita  ut  uetufta  opera  pingeret  propter  xternitatem  rerum ,  impetuofi  animi, 
82  cui  pauci  comparentur.  Cothurnus  ei  82  grauitas  arti3.  Multum  a  Zeuxide  82  Apeiie 
abefl:  Apellis  difcipulus  Perfeus,ad  que  de  hac  arte  fcripfit,qui  huius  fuit  acatis.  Ariftidis 
Thebani  difripulifuerunt  52  fili),Niceros  82  Ari{lippus,cuius  efl:  Satyrus  cum  fcypho  co 
ronatus.  Dilcipuli  eius  fuerunt  Antorides  82  Euphranor,  de  quibus  mox  dicemus .  Nan/ 
que  fubtexi  par  efl  minoris  pidturs  celebres  in  penicillo ,  e  quibus  fuit  Pyreicus  arte  pau/ 
cispoflferendus.Propofico  nefeio  an  deftruxerit  fe,quonia  humilia  quidem  fecotus,hu/ 

militatis 


6i$  C.  PLINII  NATVRALJS 

militatis  tamen  fummam  adeptus  eft  gloriam. Tonflrinas  futrinastfp  pinxit ,  St afe!!os8t 
obfonia  ac  Gmilia,ob  hoc  cognominatus  Rhyparographos,in  ijs  confummat*  uolupw 
tis. Quippe  e*  pluris  ueniere  quam  maxims  multoru.E  diuerfo  meniana ,  inquit  Varro, 
omnia  operiebat  Serapionis  tabula  fub  ueteribus.Hic  icenas  optime  pinxit ,  fed  homine 
pingere  no  potuit.Contr£  DionyGus  nihil  aliud  qudm  homines  pinxit,ob  hoc  Anthro/ 
pographus  cognominatus.Parua  St  Callides  fecit. Item  Calaces  comicis  tabeilis.Vtraqj 
Antiphilus.  Nam  St  Hefionam  nobilem  pinxit,  St  Alexandrum  ac  Philippum  cum  Mi/ 
nerua,qui  funt  in  fchola  in  Ocflaui*porticibus:&  in  Philippi  Liberum  patre,  Alexandru 
pueru,HippoIytu  tauro  emiffo  expauefcetem:In  Pompeia  uero  Cadmum  Si  Europen. 
Idem  iocofo  nomine  Gryllum  ridiculi  habitus  pinxit.  Vnde  hoc  genus  pietur*  gryllus  ia 
uocatur.Ipfe  in  Aigypto  natus  didicit  a  Ctefidemo.Decetno  fileriK  Ardeatis  tempiipi 
(florem, pr*fertim  duitate  donatum  ibi  St  carmine,  quod  eft  in  ipfa  piiflura  his  uerGbus. 
Dignis  digna  loca pidluriscondecorauit, 

Regin*  Iunonis  fuprem*  coniugis  templum, 

Marcus  Ludius  Elotas  Aetolia  oriundus. 

Quem  nunc  St  poft  femper  ob  artem  hanc  Ardea  laudat. 

Ea  funt  feripta  antiquis  literis  Latinis :  non  fraudando  St  Ludio  diui  Auguftiwate, 
qui  primus  inftituit  amcenifsimam  parietu  pufluram,uillas,&  porticus,ac  topiaria  opera, 
lucos, nemora, colles, pifeinas, euripos, amnesjittora, qualia  quis  optarat,uarias  ibi obam/ 
bulantium  fpecies,aut  nauigantium ,  terraque  uillas  adeuntium  afellis  aut  uehiculis.  Iam 
pifcantcs,aucupantcsrp,autuenantes,aut  etiam  uindemiates.  Sunt  in  eius  exemplaribus 
nobiles  paluflri  acceflu  uilI*,fuccolIantium  fpecie  mulieres  labentes  trepid*dp  feruntur: 
plurim*  prmterca  tales  arguti*, facetifsimi  fales.ldemqj  fubdialibus  maritimas  urbes  pia 
gere  inflituit,bIandifsimo  afpeiflu  minimoq^  impendio, Sed  nulla  gloria  artificu  eft,  niii 
eorum  qui  tabulas  pinxere, eo^  uenerabilior  apparet  antiquitas.No  enim  parietes  exeo 
lebant  dominis  tantu,nec  domos  uno  in  loco  mafuras,qu*  ex  incedqsrapi  non  poflfcnt. 
Cafula  Protogenes  cdtentus  erat  in  hortulo  luo.  Nulla  in  Apellis  tetflorrjspuflura  erat. 
Nondum  libebat  parietes  totos  pingere.Omnis  eorum  ars  urbibus  excubabat, piiflorqj 
res  comunis  terrarum  erat.Fuit& Arelius  Rom*  celeber,  paulo  ante  diuum  Auguftum, 
niGflagirioinfignicorrupiffetartem,femperalicuiusamore  fcemin* flagrans, Si  ob  id J® 
deas  pingens,  fed  dilecflarum  imagine.Itaqj  in  piiflura  eius  fcorta  numerabantur.  Fuit  St 
nuper  grauis  ac  feuerus,idemcp  floridus,  humilis  rei  pidror  Amulius.  Huius  erat  Miner/ 
ua  fpecflantem  afpeelans  quacuncp  afpiceretur.Paucis  diei  horis  pingebat, id  quoqj  cum 
grauitate,quod  femper  togatus  quancp  in  machinis.  Carcer  eius  artis  domus  aurea  fuit, 

St  ideo  non  extant  exempla  aiia  magnopere.  Poft  eum  fuere  in  automate  Cornelius  Pi/ 
nus  St  Adius  Priicus,qui  Honoris  St  Virtutis  ?des  imperatori  Vefpafiano  Augufto  re/ 
ftituenti  pinxerunttfed  Prifcus  antiquis  Gmilior. 

De  auium  cantu  compefcendo,&  quis  encauflo  St  penicillo  primus  lacunaria 
St  cameras  pinxerit,fparfimq;  precia  mirabilia  pitflurarum.  Cap.  x 

NOn  eft  omittenda  in  pidlur*  mentione  celebris  circa  Lepidum  fabula.Siquidem  in  49 
triumuiratu  quodam  locodedudtusa  magiftratibus  in  nemorofum  hofpitium,mi/ 
naciter  cum  i)s  poftero  die  expoftulauit,fomnum  ademptum  fibi  uolucrum  cocentu.  At 
illi  draconem  in  longifsima  membrana  depuflum  circumdedere  loco.  Eoqj  terrore  aues 
tu  filuifle  narratur, St  poftea  cognitum  eft  itapoflfe  compeici.  Ceris  pingere  ac  pidluram 
inurere  quisprimus  excogicaueric,  non  conflat.  Quida  Ariftidis  inuetum  putant,  poftea 
confum matum  a  Praxitele.Sed aliquanto  uetufliores  encauftic* pietur*  extitere,ut  Po 
lygnoti  Si  Nicanoris  St  ArcheGlai  Par  iorum.  Lyfippus  quoq?  /Egin*  pieflur*  fu*  inferi 
pfitencaufen,quod  profedto  no  feciflet,m'G  encaufticainueta.Pamphilus  quoq?  Apeilii 
praxeptor  non  pinxifle  tatura  encauftica,  fed  ecia  docuilTe  traditur  PauGam  Sicyonium 

primum 


HISTORIAE  LIBER  XXXV  625 

primu  in  hoc  genere  nobilem-.Brietis  filius  hic  fuit,  eiufdemq?  primo  difcipulus.  Pinxit  Si 
ipfe  penicillo  parietes  Thebis  cu  reficerentur, quondam  i  Polygnoto  piefti,  multumcp  co 
paratione  fuperatusexiftimabatur,  quoniano  fuo  genere  certaflet.Idem  Si  lacunaria  prt 
mus  pingere  inftituit,ncc  cameras  ante  cum  taliter  adornari  mos  fuit.Paruas  pingebat  ta 
bellas, maximeqs  pucros:hoc  aemuli  eu  interpretabantur  facere  quonia  tarda  pi&une  ra/ 
tio  effec  illa.Quamobre  arti  daturus  8i  celeritatis  famam, abfoluit  uno  die  tabeila,qug  uo 
cata  eft  hemerefios,  puero  piifto.  Amauit  in  iuueta  Glycera  municipe  fua,inuentrice  coro 
naru,cerradocp  imitatione  eius,  ad  numcrofifsima  florum  uarictate  perduxit  arte  illam: 
poftremo  pinxit  illa  fedete  cu  corona, quf  e  nobilifsirois  eius  tabula  appellata  eft  ftepha 
10  noptacos.ab  alrjs  ftephanbpolis,quonia  Glycera  uenditando  coronas  fuftetaucrat  pau/ 
pertatem.  Huius  tabuit  cxeplar,quod  apographon  uocant,  L.Lucullus  duobus  talentis 
emit  a  Dionyfio  Athenis.Paufias  aut  fecit  8i  grandes  tabulas,  Gcut  fpedlata  in  Pompei) 
porticibus  bou  immolatione.  Eam  enim  pictura  primus  inuenit ,  qua  poftea  imitati  lunt 
multi, squauit  autem  nemo.  Ante  omnia  cum  longitudinem  bouis  oftendere  uellet ,  ad/ 
uerfum  eum  pinxit,non  tranfuerfum,unde  Si  abunde  intelligitur  amplitudo.  Dein  cu  om 
nes,qus  uolunt  eminentia  uideri,  candicantia  faciar,coloremcp  condiant  nigro:hictotum 
boue  atri  coloris  fecit, umbrsq?  corpus  ex  ipfa  dedit, magna  prorfus  arte  in  squo  extan 
tia  oftendens,&  in  confradto  folida  omnia.Sicyone  Si  hic  uitam  egit,diuq?  fuit  illa  patria 
pifturs.TabuIas  enim  omnes  ex  publico  propter  ss  alienu  ciuitatis  addi<ftas,Scauri  xdi 
jo  litas  Romam  tranftulit.Poft  eum  eminuit  loge  ante  omnes  Euphranor  Ifthmius,  olym/ 
piade  cnn.  idem  qui  inter  fictores  dictus  eft  a  nobis.  Fecit  &  coloflos  Si  marmora  ac 
fcyphos  fcalpfit :  docilis  ac  laboriolus  ante  omnes ,  Si  in  quocunque  genere  excellens  ac 
fibi  squalis.  Hic  primus  uidetur  cxprefsifte  dignitates  heroum,  Si  ufurpafle  fymmetria. 
Sed  fuit  uniuerfitate  corporum  exilior, capitibus  articulis^  grandior.  Volumina  quo/ 
que  compofuit  de  fymmetria  Si  coloribus.  Opera  eius  funt ,  equeftreprslium ,  X 1 1  dq* 
Thcfeus,in  quo  dixit, eundem  apud  Parafium  rofapaftum  efle,  fuum  uerocarne.Nobi/ 
les  eius  tabula:  Ephefi, Vlixes  fimulata  uefania  bouem  cu  equo  iunges,  &  palliati  cogitan 
tes,dux  gladium  condens.Eodem  tempore  fuit  Si  Cydias,  cuius  tabula  Argonautas  h-s 
cxljiii  Hortenfiusorator  mercatus  eft,eicp  sdem  fecit  in  Tufculano  fuo.  Euphranoris 
1°  autem  difcipulus fuit  Antidotus .  Huius  eft  clypeo  dimicans  &lu<ftator,tibicenc£  inter 
pauca  laudatus.Ipfe  diligentior  quam  numerofior,&  in  coloribus  feuerus,maxime  i nela/ 
ruit  difcipulo  Nicea  Athenienfi,qui  diligentifsime  mulieres  pinxit.  Lumen  Si  umbras  cu/ 
ftodiuit,atqj  ut  emineret  e  tabulis  pitfturs  maxime  curauit.Opera  eius, Nemea  aduceta 
ex  Afia  RomaaSyIlano,quam  in  curia  diximus  pofitafttcm  Liber  pater  in  sde  Cocor/ 
dis:Hyacinthus,que  Csfar  Auguftus  delectatus  eo  fecum  deportauit  Alexadria  capta, 
&ob  id  Tiberius  Cf  far  in  templo  eius  dicauit  hac  tabula:&  Diana.Ephefi  uero  eft  Me/ 
gabyzi  facerdotis  EpheGs  Dianie  fepulchrum,  Athenis  necromatia  Homeri.Hanc  u  en/ 
dere  noluit  Attalo  regi  talentis  l  x,potiusq?  patris  fuae  donauit, abundans  opibus.Fecit 
Si  grandes  picfturas,in  quibus  funt  Calypfo  Si  Io }8C  Andromeda,  Alexander  quoque  in 
4°  Pompei^  porticibus  prscellens,&  Calypfo  fedens.Huic  quidem  aferibuntur  quadrupe/ 
des.  Profpcrrime  canes  expreffit.  Hic  eft  Nicias, de  quo  dicebat  Praxiteles  interrogatus 
qus  maxime  opera  fua  probant  in  marmoribus, quibus  Nicias  manum  admouiflet:  tan 
tum  circumlitioni  cius  tribuebat.  Non  latis  difeernitur  alium  eodem  nomine, an  huc  eurv 
dem  quidam  faciunt  olympiade  centefima  x  i  i.Nicis  comparatur,  Si  aliquanto  prsfcr/ 
tup  Athenion  Maronites  Glaucionis  Corinthi)  difcipulus,&  aufterior  colore, &  in  aufte/ 
titate  iucudior ,  ut  in  ipfa  pidlura  eruditio  eluceat.  Pinxit  in  teplo  Eieufine  Phylarchum, 
Athenis  frequentiam  quam  uocauere  polygynscon.  Item  Achille  uirginis  habitu  occul/ 
tatum  Vlixe  deprehendente.  Et  in  una  tabula ,  quaqj  maxime  inclaruit ,  agafonem  cum 
cquo.Quod  nili  in  iuuenta  obi)flet,nemo  ei  compararetur.  Eft  nomen  Si  Heraclidi  Ma/ 

Gg  cedo/ 


6tS  C.  PLINII  NATVULIS 

eedoni.Initio  naues  pinxit :  captoqj  rege  Perfeo  Athenas  commigrauit  ,ubi  eodem  tem/ 
pore  erat  Metrodorus  pidor  idemq?  philofophus ,  magno  in  utraque  (cientia  autorita/ 
cis.Itaque  cum  L  Paulus  deuido  Perfeo  petiifetab  Athcnienfibusutfibi  quim  proba» 
tiffimum  philofophum  mitterent  ad  erudiendos  liberos ,  icemque  pidorcmad  trium/ 
phum  excolendum ,  Athenienfes  Metrodorum  elegerunt ,  profefli  eundem  in  utroque 
defiderio  proftantifsitnum  ,  quod  edido  quocp  Paulus  indicauit,  Timomachus  Byzan/ 
tiu$  Cofaris  didatoris  state  Aiacem  ei  pinxit  82  Medea ,  ab  eo  in  Veneris  genitricis  cede 
poiitas,odoginta  talentis  uenundatas.Talentum  Atticum  x  v  i  taxat  M.Varro.Timo 
machioque  laudantur  Oreflcs ,  Iphigenia  in  tauris ,  Lecythion  agilitatis  exercitator, co> 
gnatio  nobilium, palliati, quos  diduros  pinxit, alterum  dantem,  alterum  fedentem :  pro/  Ja 
cipue  tamen  ars  ei  fauiflfe  in  Gorgone  uifa  eft .  Paufio  filius  32  difcipulus  Ariftoiaus  e  fe/ 
ueriflfimis  pidoribus  fuit, cuius  funt  Epaminodas,Pericles,Medea,  Virrus,Thefcus:ima/ 
go  Attico  plebis ,  boum  immolatio.  Sunt  quibus  82  Mcchopanes  eiufdem  Paufio.difci/ 
pulus  placeat  diligcntia,quam  intelligant  foli  artifices, alias  durus  in  coloribus, fed  Si  mul 
tus.Nam  Socrates  iure  omnibus  placet.Talesq?  funt  eius  piduro :  Cum  ATculapio  filia: 
Hygia, &gle,Panacea,  Iafo,82  piger  qui  appellatur  Oenos  (partum  torquens,  quod  afel/ 
Ius  arrodit.Hadenus  indicatis  in  genere  utrocp  proceribus, non  filebuntur  82  primis  pro/ 
ximi.  Ari ftoclides,qui  pinxit  odem  Apollinis  Delphis.  Antiphilus  puero  ignem  cSfiante 
laudatur, ac  pulchra  alias  domo  (pledefcete,ipfiuss^  pueri  ore.Ite  lanificio,  in  quo  prope/ 
rant  omniu  mulieru  penfajPtolem^o  uenate.Sed  82  nobilifsimo  Satyro  cu  pelle  panthe/  20 
rina,quem  Apofcoponta  appellant.  Ariftophon  Anc?o  uulnerato  ab  apro  cum  foeia  do 
loris  Aflipale :  numerofeque  tabula ,  in  qua  funt  Priamus,  Helena,  Credulitas,  Vlixes, 
Deiphobus,Dolon.Androbiuspinxit  Scyllin  ancoras  Perficoclaffis  procidentem,  Ar/ 
temon  Danaen  mirantibus  eam  prodonibus ,  reginam  Stratonicen ,  Herculem  82  Deia/ 
niram.  Nobil ifsimas  autem  que  funt  in  porticibus  Odauio  operibus,  Herculem  ab  0 e/ 
ta  monte  Doridos  exuta  mortalitate  confenfu  deoru  in  coelum  euntem, Laomedontis  cir 
ca  Herculem  82  Neptunum  hift  oriam.  Alcimachus  Dioxippum,qui  pancratio  Olympig 
citra  pttiueris  iadum(quod  uocantaconiti)uicit:coniti  Nemca.Ctefilochus  Apellis  difei/ 
pulus  petulanti  pidura  innotuit,Ioue  Liberu  parturiente  depido  mitrato,  82  muliebriter 
ingemi(cente  inter  obftetrices  82  dearum  clamore,CfefidemusQeehalio.expugnatione  jo 
82  Laodamia.Ciefides  regino  Straroaices  iniuria.Nullo  em  honore  exceptus  ab  ca,pio/ 
xit  uolutantem  cum  pifcatore,quem  reginam  amare  fermo  erat.Eamc^  tabulam  in  portu 
Ephefi  propofuit,ipfe  uelis  raptus  eft.Regina  tolli  uetuit ,  utriufquefimilitudinemireex/ 
preffa.  Cratinus  comoedos  Athenis  in  Pompio  pinxit.  Eurychides  bigam :  regit  Vi/ 
doria.Eudorus  fcena  (pedatur, ide  82  ex  ore  fignafecit.Iphis  Neptuno  82  Vidoria.Ha/ 
bron  amicitiam  82  c5cordiam  pinxit,S2  deorum  fimulacra.  Leontifcus  Aratum  uidorem 
curo  trophoo,pfaltriam.  Leon  Sappho.Nicearchus  Venerem  inter  Gratias82  Cupidi/ 
nes ,  Herculem  triftem  infanio  poenitentia .  Nealces  Venerem ,  ingeniofus  82  folers  in 
arte.Siquidem  cum  prolium  nauale  iEgyptiorum  82  Perfarum  pinxiflfet,  quod  in  Nilo, 
cuius  aqua  cft  mari  fimilis,  fadum  -nolebat  tntelligt ,  argumento  declarauit,  quod  arte  4» 
non  poterat.  Afellum  enim  in  littorc  bibentem  pinxit ,  82  crocodilum  infidiantem  ei.  Oe/ 
niasSyngenicon.Philifcus  officinam  pidoris,ignem  conflante  puero.  Phalerion  Scylla, 
Simonides  Agatharchum  82  Mnemofynen.  Simus  iuuenem  requiefeente  in  officina  fui 
Ionis, quinquatrus  celebrantem, idemq*  Nemefin  egregiam.  Theodorus  uero  emungen/ 
tem:  Idem  ab  Orefte  matrem  82  Aigiftu  interfici,  bellumcp  Iliacu  pluribus  tabulis,  quod 
e(f  Romo  in  Philippi  porticibus, 82  Caffandram  quo  e(l  in  Concordio  delubro :  Leon/ 
tium  Epicuricogitantem,Demetrium  regem.Thcon  Oreftisinfaniam.Thamyracitha/ 
rcedum.Taurifcus  Difcobolum,Clytemneftra,Panifcum,PoIynicen  regnu  repetentem, 

82  Capanea.  Non  omittetur  inter  hos  infigne  exemplu,  Nanqj  Erigonus  tritor  colorum 

Neal/ 


HISTORIAE  LIBER  XXXV  627 

Nealcxpiiftotis  in  tantum  ipfe  profecit, ut  celebrem  etiam  difcipulum  reliquerit  Pafiam, 
fratrem  ^Egineta:  fidoris.Illuduero  perquam  rarum  ac  memoria  dignum,  etiam  fupre/ 
ma  opera  artificum  imperfedasqj  tabulas,ficut  Irin  Ariftidis,  Tyndaridas  Nicomachi, 
Medea  Timomachi, Si  qua  diximus  Venerem  Apellis, in  maiori  admiratione  efle  quam 
perfeda.Quippc  in  ijs  Iiniamenta  reliqua, ipfeqj  cogitationes  artificum  fpedantur,atqj 
in  lenocinio  comendationis  dolor  eft.Manus  cum  id  agerent  extinds  defiderantur .  Sut 
etianum  no  ignobiles  quidem,in  tranfcurfu  tamen  dicendi,  Ariftonidcs,  Anaxader,  Ari/ 
ftobuius  Syrus,  ArchefilasTificratis  filius, Coribas  Nicomachidifcipuius.Carmanides 
Euphranoris, Dionyfodorus  Colophonius,Diogenes  qui  cum  Demetrio  rcgeuixit,Eu/ 
10  tymedes, Heraclides  Macedo, My do  Soleus  Pyromachi  ftatuarrj  difcipulus,Mnafithe/ 
us Sicyonius, Mnafitimus  Ariftonidis  filius  Si  difcipulus,  NeflTus  Habronis  filius ,  Pole/ 
mon  Alexadrinus, Theodorus  Samius  Si  Stadius  Nicofthcnis  difcipuli ,  Xeno  Neoclis 
difcipulus  Sicyonius.  Pinxere  Si  mulieres,  Timarete  Niconis  filia  Diana  in  tabula,  qu« 
Ephefi  eft  antiquifsima:  pidura:.Irene  Cratini  pidoris  filia  Si  difcipu!a,puellam  qus  eft 
Eleufine.Calypfo  fenem  Si  prxftigiatorem  Theodorum.  Alciftenefaltatorem.Ariftare/ 
te  Nearchi  filia  Si  difcipula  iElculapium.Lala  Cyzicena  perpetua  uirgo  M.  Varronis  iu 
uenta  Rom;e  Si  penicillo  pinxit ,  Si  ceftro  in  ebore  imagines  mulierum  maxime.  Si  Nea/ 
poiitanum  in  grandi  tabula,(uam  quoque  imaginem  ad  fpeculum.Nec  ullius  uelocior  in 
pidura  manus  fuit :  artis  uero  tantum ,  ut  multum  manipretio  antecederet  celeberrimos 
»0  eadem  retate  imaginum  pidores  Sopylon  Si  Dionyfium, quorum  tabula  pinacothecas 
implent.  Pinxit  Si  quasdam  Olympias, de  qua  hoc  folum  memoratur, difcipulu  eius  fuil/ 
fe  Autobolum.Encaufto  pingendi  duo  fuiflfe  antiquitus  genera  conftat ,  cera.  Si  in  ebore 
ceftro,  id  eft  uiriculo,  donec  clafles  pingi  coepere.  Hoc  tertium  accefsit,refolutis  igni  ceris 
penicillo  utendi ,  qua:  pidura  in  nauibus,  nec  fole  nec  lale  uentisq?  corrumpitur. Pingunt 
Si  ueftes  in  Aegypto  inter  pauca  mirabili  genere,  candida  uela  poftqua  attriuere  iliinetes 
non  coloribus, fed  colorem  forbentibus  medicamentis.  Hoc  cum  fecere ,  non  apparet  in 
uelis,fed  in  cortinam  pigmenti  feruentis  merfa,poft  momentum  extrahuntur  picta.  Mi/ 
rumqjjCum  fit  unus  in  cortina  colos, ex  illo  alius  atqj  alius  fitinuefte,  accipientis  medica/ 
menti  qualitate  mutatus.Nec  poftea  ablui  poteft ,  ita  cortina  no  dubie  confufura  colores 
jo  fi  pidos  acciperet. Digerit  eos  ex  uino ,  pingitqp  dum  coquit.  Et  aduftte  ueftes  firmiores 
fiunc,quam  fi  non  urerentur. 

Piaftices  primi  inuentores,de  fimulacris,&  uafis  fidi!ibus,&  pretio  eoru.  Cap.  xii 
E  pictura  fatis  fuperqj ,  contexuifle  his  &plafticen  conueniat.Eiufdem  opere  cerris 
i— ^fingere  ex  argilla  fimilitudines,DibutadesSicyonius  figulus  primus  inuenit  Corin 
thi  filia:  operatqua:  capta  amore  iuuenis,illo  abeute  peregre,umbra  ex  facie  eius  ad  lucer/ 
nam  in  pariete  lineis  circufcripfit,quibus  pater  eius  imprefifa  argilla  typum  fecit ,  Si  cu  exf 
teris  fidilibus  induratum  igni  propofuit ,  eumq?  feruatum  in  nymph^o  donec  Corin/ 
thum  Mummius  euerteret  tradunt.  Sunt  qui  in  Samo  primos  omnium  plafticen  inue/ 
nifte  Rhcecum  Si  Theodorum  tradant,  multo  ante  Battiadas  Corintho  pulfos.  Dema/ 
40  ratum  uero  ex  eadem  urbe  profugum ,  qui  in  Hetruria  Tarquinium  Prilcum  regem  po/ 
puli  Romani  genuit, comitatos  fidiores  Euchira  Si  Eugrammum,  ab  rjs  Italice  tradita  pia 
fticen.Dibutadis  inuentum  eft, rubricam  addere, aut  ex  rubrica  cretam  fingere.Primusq? 
perfonas  tegularu  extremis  imbricibus  impofuit,  quie  inter  initia  protypa  uocauit.Poft/ 
ea  idem  edypa  fecit.Hinc  Si  faftigia  templorum  orta,propjter  hunc  plaft^  appeliati.Ho 
minis  autem  imaginem  gypfo  e  facie  ipfa  primus  omnium  expreffit ,  ccracp  in  eam  for/ 
ma  gypfi  infufa  emedare  inftituit  Lyfiftratus  Sicyonius  frater  Lyfippi,  de  quo  diximus. 
Hic  Si  fimilitudinem  reddere  inftituit,ante  eu  quam  pulcherrimas  facere  ftudebat.  Idem 
&  de  fignis  effigiem  exprimere  inuenit. Creuitcp  res  in  tarum,  ut  nulla  figna  ftatuarue  fi/ 
ne  argilla  fierent.  Quo  apparet  antiquiorem  hanc  fuifle  fcientiam,  cp  fundendi  ceris.  Pia/ 

Gg  z  fix 


623  C.  PLINII  N1TV,RALIS 

fts  laudatifsimi  fuere  Damophilus  Si  Gorgafus,t)decp  pidores:qui  Cereris  sdem  Ro/ 
tus  ad  circum  maximum  utroque  genere  artis  fus  excoluerunt, uerfibus  inferiptis  grfce, 
quibus  (Ignificarut,  a  dextra  epera  Damophiii  effe,a  parte  Isua  Gorgafi.  Ante  haesde 
Thufcanica  omnia  in  sdibus  fuiffe ,  autor  eft  M.  Varro.  Ex  hac  cum  reficeretur,  cruflas 
parietum  excifas  tabulis  marginatis  indufas  effe.  Item  figna  ex  faftigqs  difperfa.  Fecit  Si 
Chalcofthenes  cruda  opera  Athenis, qui  locus  ab  officina  eius  Ceramicos  appellat'  M. 
Varro  tradit fibi  cognitum  Roms  Pofim  nomine,a  quo  fadas  Romf  uuas,item  pifces, 
ita  ut  non  Gt  afpedu  difeernere  i  ueris.  Idem  magnificat  Archefilaum  L.  Luculli  fami/ 
liarem ,  cuius  proplafmata  pluris  uenire  folita  artificibus  ipfis ,  qu  im  aliorum  opera.  Ab 
hocfadam  Venerem  genitricem  in  foro  Csfaris,  &priufquam  abfolueretur,feflinatio/ i» 
ne  dedicandi  pofitam .  Deinde  ei  a  Lucullo  h-s,lx  fignum  Felicitatis  locatum, cui 
mors  utriufque  inuiderit,Odauio  equiti  Romano  cratera  facere  uolenri,  exemplar  e  gy/ 
pfo  fadum  talento .  Laudat  5d  Pafitelem,  qui  plafficen  matrem  ftatuaris  fcalpmrsc^  S i 
calaturis  effe  dixit,S^  cum  effet  in  omnibus  his  fummus,nihil  unquam  fecit  antequa  fin/ 
xit.Prsterea  elaboratam  hanc  artem  Italis  &  maxime  Hetruris:  TurianumqjaFregel/ 

Iis  accitum, cui  locaret  Tarquinius  Prifcus effigiem  Ionis  in  Capitolio  dicandam.Ficlilem 
eum  fuiffe, 8£  ideo  miniari  folitu.Fidliles  in  faftigio  templi  eius  quadrigas, de  quibus  fspe 
diximus.  Ab  hoc  eodem  facium  Herculem,  qui  hodieq?  materis  nomen  in  urbe  retinet. 
Hs  enim  tum  effigies  deum  erant  faudatifsims.  Nec  pcenitet  nos  illorum  qui  tales  co/ 
luere.  Aurum  enim  Si  argentum  ne  dqs  quidem  conficiebant.  Durant  etiam  nuncplerifi^ 
que  in  locis  talia  Gmulacra.  Faftigia  quidem  templorum  etiam  in  urbe  crebra  2£  muniri/ 
pqs  mira  cslatura ,  St  arte  firmitateq?  sui  fandiora  auro, certe  innocenriora.In  facris qui/ 
dem  etiam  inter  has  opes  no  murrhinis  cryftailinisue,fed  fidiiibus  prolibatur  fimpuurjs: 
inenarrabili  terrs  benignitate,!!  quis  fingula  sff  imet,  etiam  ut  omittantur  in  frugum ,  ui/ 
ni, pomorum, herbarum, fruricum,medicametorutn,roetaHoru  generibus,  beneficia  eius 
quscp  adhuc  diximus, uei  qus  affiduitatefatiant  figlinaru  opera, imbricibus, tubulis, te/ 
guliscp  ad  balineas  hamatis,uel  ad  tecta  codilibus  laterculis  rrontariscp,  aut  qus  rota  fi/ 
unt,edam  fidilibus  dolfjs  ad  uina  excogitatis,3£  ad  aquas.Propter  qus  Numa  rex  fepti/ 
taura  collegiu  figuloru  inffituit.  Quin  Si  defundos  fefe  multi  fidilibusddlqs  codi  malu/ 
ere,ficut  M.  Varro, Pythagorico  modo  in  myrti  &  oles  ata;  populi  nigrs  folqs.  Maior  5» 
quotp  pars  hominum  terrenis  utitur  uafis.Samia  etiamnum  in  efculenris  laudantur.  Re/ 
tinet  hanc  nobilitatem  Si  Arretiu  in  Itafia:&  calicu  tantu  Surrentu,  Aff  a,  Poi!entia:in  Hi/, 
fpania  Saguntum,in  Afia  Pergamum.Habent  Si  Tralleis  opera  fua,S£  Murina  in  Italia, 
quoniam  Si  fic  gentes  nobilitanrur.Hsc  quo 9  per  maria  terrasq?  ultro  citroqj  portatur, 
inffgnibus  rots  officinis  Erythris.Hodiecp  in  teplo  offenduntur  amphors  dus  propter 
tenuitatem  confecrats ,  difcipuli  magiftrid^  certamine ,  uter  tenuiorem  humum  ducerer. 
Cois  !aasmaxima,Hadrianis  firmitas ,  nonnullis  circa  hoc  feueritatis  quoque  exemplis: 
Q.  Coponium  inuenimus  ambitus  damnatum,  quia  uini  amphoram  dediffer  dono  ei, 
cuius  fuffragtj  latio  erat.  Atque  ut  luxu  quoque  aliqua  contingat  autoritas  figlinis,  tripa/ 
tinum, inquit  Feneftella ,  appellabatur  fumtna  ccenarum  lautitia.  Vna  erat  murenarum,  43 
altera  luporum,tertia  myxonis  pifcis,indinatis  iam  fcilicet  moribus,  ut  tamen  eos  prsfer/ 
re  Grscis  etiam  philofophis  pofsimus.Siquidem  in  Ariffotelis  hsredum  audione  l  x 
patinas  ueniffe  traditur .  Nam  nos  cum  unam  Aefopi  tragoediarum  hiffrionis  in  natu/ 
ra  auium  diceremus  feffertfjs  d  c  ftetiffe,  non  dubito  indignatos  legentes .  At  Hercu/ 
les,  Vitellius  ia  principatu  fuo  c  cfeftertrjs  condidit  patinam, cui  faciends  fornax  in  cam 
pis  exsdificata  eranquoniam  eo  peruenit  luxuria ,  ut  edam  fidilia  pluris  conflent, quam 
murrhina,Propter  hanc  Mutianus  altero  confulatu  fuo  in  conquifidone  exprobrauit  pa 
tinarum  paludes  Vitelli)  memoris ,  non  illa  foediore ,  cuius  ueneno  Afprenati  reo  Caf/ 
fius  Seuerus  accufator  obijeiebat  interiffe  cxxx  couiuas.  Nobilitantur  ijs  oppida  guo/ 

que 


HISTORIAE  LIBER  XXXV  6l$ 

que, ut  Rhegium }8C  Gumar.Samia  tefta  matris  deum  faccrdotes  qui  galli  uocantur  ,  uiri' 
liniem  amputat,nec  aliter  citra  perniciem,fi  M.Qelio  credamus,  qui  lingua  ficamputan 
datn  obiccic  graui  probro,  tanqua  8C  ipfe  iam  tunc  eidem  Vitellio  malediceret.Quid  non 
excogitauit  arsCfradtis  etiam  teftis  utendo  fic,ut  firmius  durent  tufis  calce  addita, qu?  uo 
eant  fignina.Quo  genere  etiam  pauimentaexcogitauit. 

Terra  uarietates,&  depuluere  Puteolano,&  alijs  terra  generibus  qu?  in 
Iapidem  uertuntur.  Cap.  x  1 1 1 

V  Erum  &ipfius  terra  funt  alia  fegmenta. Quis  enim  fatis  miretur  pcfsimam  eius  par 
tem,  ideocp  puluerem  appellatum  in  Puteolanis  collibus ,  opponi  maris  fludlibus, 
10  merfum^  protinus  fieri  lapidem  unum  inexpugnabilemundis,  8C  fortiorem  quotidie, 
utique  fi  cumano  mifceatur  cemento.Eadem  eft  terra  natura  in  Cyzicena  regione,fed  ibi 
non  pu!uis,uerum  ipfa  terra  qualibet  magnitudine  excifa  8C  demetfa  in  mare  lapidea  ex/ 
trahitur.  Hoc  idem  circa  CafFandriam  produnt  fieri.  Et  in  fonte  Cnidio  dulci  intra  odio 
menfes  terram  lapidefcere.  Ab  Oropo  quide  Aulidem  ufqj  quicquid  terra  attingitur  roa 
ri  mutatur  in  faxa.  Non  multum  puluere  Puteolano  didat  e  Nilo  harena  tenuifsima  fui 
parte, no  ad  fuftinenda  maria  fluctusqj  frangendos,fcd  ad  debellanda  corpora  palfftra 
ftudijs.Inde  certe  Patrobio, Neronis  principis  hberco,aduehebatur.  Quin  8C  Lconato  8£ 
Cratero  ac  Meleagro  Alexandri  Magni  ducibus  fabulum  hoc  portari  cu  reliquis  milita/ 
ribuscommercrjs  reperio.Plura  de  hac  parte  non  fum  didlurus,  n5  Hercules  magis  cp  de 
20  terra  ufu  in  ceromatis, quibus  exercendo  iuuetus  noftra  corpora, uires  animoru  perdidit. 
De  parietibus  fornaceis,8dateritrjs,& eorum  ratione.  Cap.  xiiii 

QVidCnon  in  Africa  Hifpaniaqfie  ex  terra  parietes, quos  appellant  fornaceos ,  quo/ 
niam  fornacum  modo  circundati  utrinq?  duabus  tabulis  infarciuntur  ueriusquam 
inftruuntur,  suis  durant, incorrupti  imbribus, uentis, ignibus,  omniqj  cemeto  firmiores? 
Spedlat  etiam  nunc  fpeculas  Annibalis  Hifpania ,  terrenasq?  turres  fugis  montium  ira/ 
politas.  Hinc  Si  catfpitum natura, caftrorum uailis  accommodata, contra  fluminum im/ 
petus  aggeribus.  Illini  quidem  crates  parietum  luto ,  8i  lateribus  crudis  extrui  quis  igno/ 
ratC  Lateres  non  funt  e  fabulofo,  neque  harenofo,  multoqj?  minus  calcuiofo  ducendi  fo/ 
io,(ed  e  cretofo  &  albicante,aut  ex  rubrica,uel  fi  iam  ex  fabulo ,  e  mafculo  certe.  Fingun/ 
jo  tur  optime  uere, Nam  folftitio  rimofi  fiunt, quos  tedificrjsnon  idoneos  probant.Quin  8C 
intritum  ipfum  eorum  prius  quam  fingantur, macerari  oportet. Genera  eorum  tria, Dido 
ron  quo  utimur ,  longum  fefquipede, latum  pede ,  alterum  tetradoron.  Tertium  penta/ 
doron.Graci  enim  antiqui  doron  palmum  uocabant ,  8C  ideo  dora  munera ,  quia  manu 
darentur.Ergo  d  quatuor  SC  quinq?  palmis,prout  funt,nominatur.Eadeeft  latitudo.  Mi/ 
nore  in  priuatis  operibus, maiore  in  publicis  utuntur  in  Gracia,  Pitan?  in  Afia,5i  in  ulte/ 
riorts  Hifpani?  duitatibus  Maflla  St  Calento  fiunt  lateres,  qui  ficcati  non  merguntur  in 
aqua.Sunt  enim  e  terra  pumicofa,cum  fubigi  poteft  utilifsima.Graci,  praterquam  ubi  e 
filice  fieri  poterat  ftrudlura, parietes  lateritios  pratuIere.Sunt  enim  atterni,  fi  ad  perpendi 
culum  fiant, ideo  8C  ad  publica  opera  8C  regias  domos  addutur.Sic  extruxere  muru  Athe 
4°  nis,qui  ad  montem  Hymettum  fpedlat.Sic  Patris  ?des  Iouis  8C  Herculis,  quamuis  lapi/ 
deas  columnas  SC  epiftyliacircundarent.Domum  regiam  Attali  Trallibus.  Ite  Sardibus 
Crcefi,quam  gerufian  fecere.Halicarnaffi  maufo!ea,qu?  etiam  nunc  durant.Lacedxmo 
ne  quidem  excifum  lateritrjs  parietibus  opus  teftorium  propter  excellentiam  pictura  li/ 
gneis  formis  inclufum,  Romam  deportauere  in  adilitate  ad  comitium  exornadum  Mu/ 
rena  8C  Varro.Quod  opus  cum  per  fe  mirum  effet, translatum  tamen  magis  mirabantur. 
In  Italia  quoque  lateritius  murus  Aretrj  8C  Meuanra  eft.  Roro?  non  fiunt  talia  sdificia, 
quiafcfquipedalis  paries  non  plus  quam  unam  cotignationem  tolerat*  Cautum^  eft  ne 
communis  craffior  fiat, nec  intergerinorum  ratio  patitur. 

Gg  5  De 


C.  PLINI!  NATVRALIS 

De  fulphure,alumine,8i  generibus  eorum,Si  medicinte,  Cap.  xv 

HAkfintdidtade  lateribus.  In  terrg  autem  reliquis  generibus  uei  maxime  mira  natu 
ra  eft  fulphuris,quo  plurima  domantur.  Nafcitur  in  infulis  iEolfis  inter  Siciliam  Si 
Italiam, quas  ardere  diximus.Sed  nobiiifsimum  in  Melo  infula.  In  Italia  quoque  inueni/ 
tur  in  Neapolitano  Campanocp  agro, collibus  qui  uocantur  Icucogari.-quod  eft  cuniculis 
effoffum  perficitur  igni.Genera  quatuor:Viuum5quod  Graeci  apyron  uocat,nafcitur  fo/ 
lidum,hac  glebofum.Eo  folo  ex  omnibus  generibus  medici  utuntur.Cgtera  enim  liquo/ 
re  conftant,8i  conficiuntur  oleo  incocla,  Viuum  aute  effoditur, translucetq?, Si  uiret.  AI/ 
rerum  genus  appellant  glebam3fuilonum  tantum  ofFicinisfamiliare.Xerrioquoq*  generi 
unus  tantum  eft  ufus  adfuffiendas  lanas ,  quoniam  candorem  tantum  moilidenup  con^ 
fert.Egala  uocatur  hoc  genus.Quarto  aute  ad  ellychnia  maxime  coficicnda.C^tero  tan 
ta  uis  eft, ut  morbos  comitiales  deprehedat  nidore,impofitu  igni.  Lufit  Si  Anaxiiaus  eo, 
candes  in  calice  nouo,prunacp  fubdita  circuferens,  exardefeetis  repercuffu  pallorem  ditu 
ueIutdefundloru,offundente  conuiurjs.  Natura  eius  calfacit, concoquit, fed  8i  difeutit  coi 
le<ftiones  corporum, ob  hoc  talibus  emplaftris  malagmatibus^  mifcetur.  Renibus  quo/ 
que  Si  lumbis  in  dolore  cu  adipe,mire  prodeft  impofitum.  Aufert  Si  lichenas  a  facie  cum 
terebinthi  refina,Si  lepras.Harpacfticon  uocatur  a  celericate  aue!Iedi,auelli  enim  fubinde 
dcbet.Prodeft  8i  fufpiriofis  lindlum.Purulenta  quoq;  extuffientibus ,  Si  contra  fcorpio/ 
numidtus.  Vitiligines  uiuum  nitro  mixtum, atq?  ex  aceto  tritum  Si  illitum  tollit.  Itemlen 
des  in  palpebris,aceto  fandarachato  admixto.Habet  Si  in  religionibus  locum  ad  expiati  io 
das  fuffitu  domos.Sentitur  uis  eius  8i  in  aquis  fcruentibas.Neqj  alia  res  facilius  accendi/ 
tur,quod  apparec,ignium  uim  magnam  etiam  ei ineffe. Fulmina  Si  fulgura  quoq$  fulphu 
ris  odorem  habent, ac  lux  ipfa  eorum  fulphurea  eft.Et  bituminis  uicina  eft  natura,alibi  Ii/ 
mus, alibi  terra.Limus  e  Iud^Iacu,ut  diximus,eraergens:TerrainSyria  circa  Sidonem 
oppidum  maritimum.SpifTantur  hxc  utraqj,S£  in  denfitatem  coeunt.Eft  uero  liquidum 
bitumen,ficut  Zacynthium,Si  quod  a  Babylone  inuehitur.Ibi  quidem  Si  candidu  gigni 
tur.  Liquidum  eft  Si  apolfoniaticum,  qug  omnia  Grteci  piftafphalton  appellant  ex  argu/ 
mento  picis  Si  bituminis.Gignitur  Si  pingue  liquorisque  oleacei  in  Sicilia ,  Agragantino 
fonte  inficiens  riuum .  Incola:  id  harundinum  panniculis  colligunt, citifsime  fic  adhs/ 
refeens .  Vtuntur  eo  ad  lucernarum  lumina  olei  uice:  Item  ad  fcabiem  iumemorum.  5° 
Sunt  qui  Si  naphthen  de  qua  in  fecundo  diximus  uolumine, bituminis  generi  aficribant. 
Verum  ardes  eius  uis  ignium  natura:  cognata ,  procul  ab  omni  ufu  abeft.  Bituminis  pro/ 
batiOjUt  quam  maxime  fplendcatjfitq?  ponderofum  ac  graue.Leue  autem  modice,  quo/ 
nia  adulteratur  pice.  Vis  bituminis  quee  fulphuris, fiftit,difcutit,cotrahit, glutinat.  Serpen 
tes  nidore  fugat  accenfum.  Ad  fuff  ufiones  oculorum  Si  albugines  Babyloniu  efficax  tra/ 
ditur,  item  ad  lepras, lichenas,  pruritusq?  corporum.IIIinitur  Si  podagris.  Omnia  autem 
eius  genera  incommodos  oculorum  pilos  replicant.Dentium  doloribus  medentur  fimul 
cum  nitro  illita.  Tuflim  ueterem  8i  anhelitus  cum  uino  potum  emendat.Dyfentericis  e/ 
tiam  datur  eodem  modo,fiftitqj  aluum.  Cum  aceto  uero  potum  difeutit  concretum  fan/ 
guinem,Si  detrahit.Micigat  lumborum  dolores,  item  articulorum.  Cum  farina  hordea/  4® 
cca  impofitum ,  emplaftrum  peculiare  fackfuinominis.Sanguinemfiftit.Vulnera  colli/ 
gat.  Glutinat  neruos.  Vtuntur  etiam  ad  quartanas  bituminis  drachma.  Si  hedyofmi  pa/ 
ri  pondere  cum  myrrhrn  obolo  fubadUComttiales  morbos  uftum  deprehendit.Vulua/ 
rum  ftraagulationes  olfadum  difeutit  cum  uino  SC  caftoreo.  Procidentia  fedisfuffiture/ 
primit.  Purgationes  fceminarum  in  uino  potum  elicit.  In  reliquo  ufu  ^ramentis  illinitur, 
firmatqp  ea  cotra  ignes.Diximus  Si  tingi  folitas  ex  eo  ftatuas  S i  illini.  Calcis  quoq?  ufum 
prxbuit ,  ita  ferruminatisBabylonismuris.  Placet  in  ferratrjs  fabrorum  officinis  tingen/ 
do  ferrojdauorumq;  capitibus ,  Si  multis  alqs  ufibus.  Nec  minor  aut  ab  eo  difsimilis  eft 
aluminis  opera^quod  intelligitur  falfugo  terrx.Plura  Si  eius  genera.In  Cypro  candidum 


historiae  LIBER  XXXV  651 

82  nigrum, exigua  coloris  differentia,cum  fit  ufus  magna:  quoniam  inficiendis  claro  colo/ 
re  lanis  candidu  liquidumcp  utilifsimu  eft3contraq?  fufcis  aut  obfcuris  nigrum.  Ht  aurum 
nigro  purgatur. Fit  autem  omne  ex  aqua  limo>qj,hoceft  terra:  exudatis  n3tura.  Cornua/ 
tum  hyemexftiuis  folibus  maturatur.  Quod  fuerit  ex  eo  prxcox,  candidum  fitigignitut 
autem  in  Hifpania,/Egypto,  Armenia, Maccdonia,Ponto,  Africa :  infulis  Sardinia,  Me/ 
io, Lipara ,  Strongyle.  Laudatifsimu  in  /Egypto, proximum  in  Melo.Huius  quoq*  dux 
fpeciesjiquidum  fpifiumcp.  Liqui  di  probatio,ut  fit  lympidu  ladleumfp ,  fine  offenfis  fri/ 
cantium, cum  quodam  igniculo  caloris-Hocphorimon  uocant.  An  fit  adulteratu,  depre/ 
henditur  fucco  punici  mali.Syncerum  enim  mixtura  ea  nigrefcit.Alterum  genus  eft  paili 
jo  dx  82  fiabrx  naturx,82  quod  inficitur  galla.Ideoq?  hoc  uocant  paraphoron.  Vis  liquidi 
aluminis  aftringcre,indurare,  rodere.  Meile  admixto  fanat  oris  ulcera, papulas,pruritus/ 
cp.Hxc  curatio  fit  in  balineis  duabus  mellis  partibus,  tertia  aluminis.  Virus  alarum  fudo/ 
resq?  fedat.  Sumitur  pilulis  cotra  lienis  uitia ,  pellendumcp  pruritu  ac  per  urinam  fsngui/ 
nem.  Emendat  82  fcabicm  nitro  ac  melanthio  admixtis.  Concreti  aluminisunum  genus 
fchifton  appellant  Grxci,in  capiilameta  quxda  canefcentiadehifcens.Vndequidatricht 
tin  potius  appellauere.  Hoc  fit  e  lapide ,  ex  quo  82  chaidtin  uocant ,  ut  fit  fudor  quidam 
eius  Iapidis  in  fpumam  coaguIati.Hocgenus  aluminisficcat,minusqLicfifti£  humorem 
inutilem  corporibus.Sed  auribus  magnopere  prodefi:  infufum,uel  illitum,  uel  oris  ulceri/ 
bus,dentibusqj,GfaIiuacmiaeo  contineatur.Et  oculorum  medicamentis  inferitur  apre,ue 
io  rendistp  utriufque  fexus.Coquiturin patinis,donec liquari definat.Inertioris  eft alterum 
gcneris3quod  ftrongylen  uocant.  Dux  eius  fpecies,fungofum  atque  omni  humore  dilui 
facile, quod  in  totum  damnatur.Melius  pumicofum,  82  foraminum  fiftulis  fpongix  fimi 
le,rotundums^  n^tura,candido  propius ,  cum  quadam  pinguedine  fine  h arenis  friabile, 
ncc  inficiens  nigritia.Hoc  coquitur  per  fe  carbonibus  puris,  donec  cinis  fiat.  Optimum  ex 
omnibusquodmeKnum  uocat,ab  infula  Melo, ut  diximus.Nulli  uismaiornequeaftrin/ 
gendi, neque  denigradf,neqj  indurandi.  Nullum  fpiffius.  Oculorum  fcabririas  extenuat, 
combuftum  utilius  epiphoris  inhibendis.  Sic  52  ad  pruritus  corporis.  Sanguinem  quoq? 
fiftit  in  totum  foris  illitum,  Vulfis  pilis  ex  aceto  illitum,renafcentem  mollit  lanugine  fum/ 
mam.Omnium  generum  uis  in  aftringendo.Vnde  nomen  Grxcis,  Ob  id  oculoru  tsitqs 
|o  aptifsima  funt.Sanguinis  fluxiones  inhibet  cum  adipe.Sic  82  infantium  ufcera.Putrefceti 
tia  ulceru  compefcit  cu  adipe, 82  hydropicorum  eruptiones  ficcat.Et  aurium  uitia  cu  fucco 
punici  mali.  Et  unguium  fcabritias ,  cicatricuq?  duritias  62  pterygia, perniones.Phagedx/ 
nas  ulceru  ex  aceto, aut  cum  galla  pati  pondere  cremataXepras  cum  fucco  olerum.  Cum 
falis  uero  duabus  partibus  uitia  qux  ferpunt.  Lendes  Si  alia  capillorum  animalia  perroi/ 
xtum  aque.Sic  Si  ambuftis  prodeft, Si  furfuribus  corporum  cum  fero  Si  pice.Infunditus 
Si  dyfentericis.  Vuam  quoque  in  ore  comprimit, ac  tonfillas.Ad  omnia  qux  in  exteris  ge 
neribus  diximus,efficaaus  intellsgitur  ex  Melo  adueclum.Nam  ad  reliquos  ufus  uitx  in 
corrjslanisq?  perficiendis,quanti  fit  momenti, fignificatu  eft.  Ab  his  per  fe  omnia  ad  me/ 
dicinas  pertinentia  terrx  genera  tradabimus. 

De  terra  Samia,&  Eretria,  SC  Chia, 52  Selinufia,  52  Pigniti,82 
Ampeliti  medicinx.  Cap.  x  v  1 

O  Amix  dux  funt,qux  fyropicon,S2  qug  after  appellatur.Prioris  laus, ut  recens  fit  Si  Ic/ 
Ouis , linguxque  glutinofa .  Altera  giebofior , candida.  Veraque  uritur,  ac  lauatur; 
Sunt  qui  prxferant  priorem.  Profuntfanguinem  expuentibus.EmpIaftrisque  qux  Gc/ 
candi  caufa  componuntur ,  oculorum  quoque  medicamentis  raifcentur.  Eretria  totidem 
differetias  habet.  Nanc^  82  alba  eft, Si  cinerea, qux  prxfertur  in  medicina.Probatur  moi/ 
litie,82  quod  fi  xra  prxducatur  uiolaceum  reddit  colore.  Vis  82  ratio  eius  m  medendo  di/ 
<fta  eft  inter  pigmeta.Lauacur  omnis  tcrra(in  hoc  enim  loco  dicemus)perfufa  aqua  ficca/ 

Gg  4  ta% 


6$1  e.  PLINII  NATVRAL1S 

tacp  folibus,iteru  ex  aqua  trita  ac  repofita, donec  confidat,#  digeri  poffit  in  paftillos.  Co 
quitur  in  calicibus  crebro  cocuffu.Eft  in  medicaminibus#  Chia  terra  candicans, cffe&us 
eius  quiSamix.Vfus  ad  mulierum  maxime  cutem.  Idem  #  Selinufix.  Ladlei  coloris  eft 
hxc,#  aqua  dilui  celerrima.Eademcp  Ia&e  diluta ,  #  teporiorum  albaria  interpolantur. 
Pignitis  Eretria  Gmillima  eft,  grandioribus  tantum  glebis  # gIutinofa,cui  effectus  idem 
qui  cimolix, infirmior  tamen.Bitumim  fimillima  eft  ampelitis.Exprrimentum  eius,  fi  ce/ 
rx  modo  accepto  oleo  liquefcat,  #  fi  nigricas  colos  maneat  toftx.  Vfus  ad  molliendum 
difcutiendumqj.  Ad  hxc  medicametis  additur, prxcipueque  in  calliblepharis  St  inficicn/ 
dis  capillis. 

Cretx  genera  ad  ueftiu  ufus, cimolia, Sarda,  Vmbrica,faxu,argetaria.  Cap.  x  v  1 1 ,0 
/'"'1  Retx  plura  genera.Ex  i)s  cimolix  duo  ad  medicos  pertinentia,  candidum,#  ad  pur 
puriffum  incIinas.Vis  utrique  ad  difcutiendos  tumores,  #  fiftendas  fluxiones  ace/ 
to  affumpto.Panos  quoque  St  parotidas  cohibet.Et  lichenas  illita,puftulasque.  Si  uero 
aphronitrum  St  nitrum  adrjciatur ,  8t  acetum ,  pedum  tumores  fanat ,  ita  ut  in  folecura/ 
tio  hxc  fiat ,  Si  poft  fex  horas  aqua  falfa  abluatur,  Teftium  uero  tumoribus  Cypria  ce/ 
ra  addita  prodeft.Et  refrigerandi  quoque  natura  cretx  eft,  fudoresque  immodicos  fiftit 
illita.  Atque  ita  papulas  cohibet  ex  uino  fumpta  in  balineis.  Laudatur  maxime  Theifali/ 
ca.  Nafcitur  Si  in  Lycia  circa  Bubonem.Eft  #  alius  cimolix  ufus  in  ueftibus.Nam  Sarda 
qux  affertur  e  Sardinia,candidis  tantum  affumitur  inutilis  uerficoloribus,  St  eft  uiliffima 
omnium  cimolix  generumtpreciofior  Vmbrica,#  quam  uocant  faxum. Proprietas^  fa/  20 
xi ,  quod  crefcit  in  macerando, atque  pondere  emitur,illa  menfura.Vmbrica  non  nifi  po/ 
liendis  ueftibus  affumitur.Neque  enim  pigebit  hanc  quoque  partem  attingere ,  cum  lex 
Metella  extet  fullonibus  dicfta,quara  C.Flaminius  St  L.  Aemilius  cenfores  dedere  ad  po# 
pulum  ferendam.  Adeo  omnia  maioribus  curx  fuere.Ergo  ordo  hic  eft :  Primum  ablui/ 
tur  ueftis  Sarda,  dein  fulphure  fuffitur ,  mox  defquamatur  cimolia,qux  eft  coloris  ueri. 
Fucatus  enim  deprehenditur, nigrefcttqj,  St  effunditur  fulphure.  Veros  autem  SI  precio/ 
fos  colores  emollit  cimolia, St  quodam  nitore  exhilarat  contriftatos  fulphure:  cadidisue/ 
ftibus  faxum  utilius  a  fulphure,  inimicum  coloribus.  Grxcia  pro  cimolia  tyrophaico  urf/ 
tur  gypfo.  Alia  creta  argentaria  appel!atur,nitorem  argento  reddens.  Eft  St  uiiifsima  qua 
circum  prxducere  ad  uidlorix  notam,pedesqj  uenalium  trans  mare  aduedorum  deno/  39 
tareinftituerut  maiores,Talemqp  Plotium  mimicx  fcenx  conditorem:  #aftrologixcon 
fobrinum  eius  Manlium  Antiochum, item  granmaticxTaberium  Erotem,  eadem naue 
aduecftosuidereproaui. 

Qui  St  quorum  liberti  prxpotentes.  Cap.  x  v  1  n 

QEd  quid  hostefero  aliquo  literarum  honore  commendatosCTalem  in  catafta  uidere 
OChryfogonum  Syllx,  Amphionem  Q.Catuli.Heronem  L.Luculli,Demetriu  Pom 
perj,Augenq;  Demetri), quanquam  St  ipfa  Pompei)  credita  eft:Hipparchum  M.Anto/ 
ni), Menam  St  Menecratem  Sex.Pompetj,aliosqp  deinceps, quos  enumerare  iam  no  eft, 
e  fanguine  quiritium  8t  proferiptionum  licentia  ditatos.  Hoc  eft  infigne  uenalitijs  gregi/ 
bus,opprobriumq^infolentis  fortunxrquod  St  nos  adeo  potiri  rerum  uidimus,urprxto/  40 
ria  quoc^  ornamenta  decerni  a  fenatu  iubente  Agrippina  Cl.Cxfaris  uiderimus  libertis: 
tantumqj  non  cum  laureatis  falcibus  remitti  illo, unde  cretatis  pedibus  adueniffenr. 

De  terra  ex  Galata, terra  Clupea, terra  Balearica, terra  Ebufitana,  Cap.  x  1  x 
P  Rxterea  funt  genera  terrx  proprietatis  fux  de  quibus  iam  diximus }  fed  Si  hoc  loco 
Jl  reddeda  natura:Ex  Galata  infula, &  circa  Clupeam  Africx,fcorpiones  necat ,  Balca / 
cis  St  Ebufitana  ferpentes. 

C.Plinij 


655 


C.  PLINII  SECVNDI  NA7VRALIS 
HISTORIAE  LIBER  X  X  X  Y  1 
PRO  OE  H  IV  M. 

Naturo  lapidum, ac  marmorum  luxuria.  Caput  x 

Apidum  natura  reflat, hoc  efl,procipua  morum  infama,  etiam 
|  ut  gemmo  cum  fuccinis  atcp  cryflalli  cummurrhinisfilcanrur. 
Omniananq;  qu^ufque  ad  hoc  uolumen  tracflauimus, homini 
aliqua  ex  caufa  genita  uideri  pofTunt.  Motes  natura  fibi  fecerat 
I  ad  quafda  compages  telluris  utfceribusdenfand;s,fimul  ad  im/ 
petus  fluminu  domados,fiuclusi^  frangedos,  ac  minime  quie/ 
tas  partes  coercedas  durifsima  fui  materia.Codimus  hos,trahi/ 

^ _  H  muscp  nulla  alia  cp  delitiaru  caufa, quos  tranfcediffe  quocg  mi/ 

rumfuit.In  portento  prope  habuere  maiores  Alpeis  ab  Annibalc  exuperatas,5£poflea 
-a  Cimbris, nunc  ipfo  caduntur  in  mille  genera  marmoru.-promcntoria  aperiuntur  mari,. 
&  rerum  naturoagitur  in  planu.Euehimusea  quofeparandis  gentibus  pro  terminis  con/ 
flituta  erant,nauesqj  marmoru  caufa  fiunt, ac  per  flucftusfouifsimam  rerum  naturas  par/ 
tem,huc  illuccp  portantur  iuga  montium  maiore  etiamnum  uefania ,  quam  cum  ad  frigi/ 
dos  potus  uas  petitur  in  nubila  cceloq?  proximo  rupes  cauatur,  ut  bibatur  glacie.  Secum 
;0  quifqj  cogitet  quo  precia  horti  audiat ,  quas  uehi  trahicp  moles  uideat.  Sed  3C  cp  fine  his 
multoru  fuerit  beatior  uita,ad  quacp  multoru  neces  fit  necefTe  ifla  facere ,  imo  uerius  pati 
morta!eis,quos  ad  ufus,quasue  ad  uoluptates  alias,  nifi  ut  inter  maculas  Iapidum  sacear» 
ceu  uero  n5  tenebris  nodliu  dimidia  parti  uito  cuiufqj  gaudia  hgc  auferetibus.Inges  ifla 
reputante  fubit  etia  antiquitatis  rubor.Extat  ceforio  leges,  gladia  in  coenis  glires^  SC  alia 
didlu  minora  apponi  uetates.Marmora  inuehi>&  maria  huius  rei  caufa  traffri,  quo  ueta/ 
ret  lex  nulla  lata  efl.  Quis  primus  in  pubhas  operibus  oflederit.  Gap.  n 

Dicat  fortaffis  aliquis:Non  enim  inuehebatur.Id  quide  faifo.TrccetasLX.coiumnas 
M.Scauri  odilitate  ad  fcena  theatri  teporarrj,&  uix  uno  mefe  futuri  in  ufu,  uiderur 
portari  filentio  legu.Scd  publicis  nimiru  indulgentes  uolupratibus  .Idipfum  cur?aut  qua 
magis  uia  irreput  uitia  cp  publica?  Enimuero  non  alio  modo  in  priuatos  ufus  illa  uenere, 
ehora,auru,gemo,aut  quid  omnino  dqsreiiquimusCVerum  eflo  indulferint  publicis  uo 
luptatibus,etiamne  tacuerut  maximas  earu  atq?  adeo  duodequadragenum  pedu, Lucui/ 
lei  marmoris  in  atrio  Scauri  coIlocariCnec  clam  illud  occultecp  fadlu  efl  Satifdari  fibi  da/ 
mni  infedli  egit  redeptor  doacaru,cum  in  palatium  extraheretur.Non  ergo  in  tam  malo 
exemplo  moribus  cauere  utilius  fuerat,  cp  tacere  tantas  moles  in  priuatam  domum  trahi 
proter  ficlilia  deorum  faftlgia? 

Quis  primus  peregrino  marmore  columnas  habuerit  Romo.  Cap*  iri 

NEc  potefl  uideri  Scaurus  rudi  dC  huius  mali  improuido  ciuitati  obrepfifle  quoda  ui 
to  rudimento.Iam  enim  L.Craffum  oratorem  illum,  qui  primus  peregrini  marmo 
4°  ris  columnas  habuit  in  eodem  atrio,  Hymettias  tamen  nec  piares  fex  aut  longiores  duo/ 
denum  pedum,  M.  Brutus  in  iurgfjs  obid  Venerem  palarinam  appeliauerat.  Nimirum 
ifla  omifere  moribus  uictis:fruflracp  interdiela  quae  uetuerant  cernetes,  nullas  potius  cp 
irritas  efle  leges  maluerunt.  Qui  nos  (equentur  meliores  nos  efTeprobabunt.Quisenim 
tantarum  hodie  columnarum  atrium  habet?  Sed  prius  cp  de  marmoribus  dicamus,  ho/ 
minum  in  rjs  proferenda  iudicamus  pretia.  Ante  igitur  artifices  percenfebimus. 

Qui  primu  laudati  in  marmore  fcaIpendo,&  quibus  teporibus.  Cap.  1 1  i  i 

TV  I T  Armore  fcalpendo  primi  omnium  inclaruerunt  Dipcenus  3£  Scyllis  geniti  in  Cre/ 
JLVJLta  infula,etiamnum  Medis  Imperantibus ,  priusque  quam  Cyrus  in  Perfis  regna/ 
re  inciperet,  hoc ‘efl,  olympiade  circiter  l.  Ii  Sicyonemfe  contulere,  quo  diu  fuitoffi/ 


$54  C.  PLINII  NATVRALIS 

cinaram  omnium  metallorum  patria.  Deorum  quorundam  fimulacra  publice  Iocauerat 
Sicyonii, quas  prius  cp  abfoluerentur, artifices  iniuriam  quefti  abierunt  in  Aetolos,  Prori/ 
nus  Sicyonios  fames  inuafit  ac  fteriiitas,  mcerorq?  dirus.  Remedium  petent;bus  Apollo 
Pythius  affuturum  refpondit,fi  Dipcenus  &  Scyllis  deoru  fimulacra  perfedflent.  Quod 
magnis  mercedibus  obfequrjscp  impetratu  eft.Fuere  autem  fimulacra  ea  Apollinis,  Dia 
nx, Herculis, Mineruas, quod  e  coelo  poftea  tadtum  eft. 

Nobilitates  operu  &  artificu  in  marmore  cxxvi.de  marmore  Pario  &  Maufoleo.  C.v 

CVm  ii  eftentjiam  fuerant  in  Chio  infula  Malas  fculptor,dein  filius  eius  Micciades, 
ac  deinde  nepos  Anthermus  Chius,  cuius  filii  Bupalus  &  Anthermus  clarifsimi  in 
ea  fcietia  fuere,  Hipponaftis  poetx  xtate,quem  certu  eftix  olympiade  fuifle.Quod  fi  io 
quis  horum  familiam  ad  proauum  ufqj  retro  agat,  inueniet  artis  eius  originem  cu  olym/ 
piadum  origine  coepiffe.  Hipponadli  notabilis  foeditas  uultus  erat ,  quamobrem  imagi/ 
nem  eius  lafciuia  iocorum  iipropofuere  ridentium  circulis.  Quod  Hipponax  indignatus 
amaritudinem  carminum  diftrinxit  in  tantum ,  ut  credatur  aliquibus  ad  laqueum  eos 
compuliffe,quod  falfum  eft.C5plura  enim  in  finitimis  infulis  fimulacra  poftea  fecere, fi/ 
cut  in  Delo, quibus  fubiecerut  carmen, no  uitibus  tantum  cenferi  Chium, fed  &  operibus 
Anthermi  filiorum.Oftendunt  8t  Iafi)  Diana  manibus  eoru  fadia.  Et  in  ipfa  Chio  nar/ 
rata  eft  operis  eorum  Dianx  facies  in  fublimi  pofita, cuius  uultu  intrantes  trifte, exeuntes 
exhilaratu  putant.Rom?  figna  eorum  funt  in  Palatina  xde  Apollinis  in  faftigio,&  in  o/ 
mnibus  fere  qug  diuus  Auguftus  fecit.Patris  quoq;  eoru  8t  Deli  fuere  opera,&  in  Lesbo  zo 
infula.Dipceni  quide  Ambracia,  Argos, Cleone, operibus  refertas  fuere.Omnes  aut  tan/ 
tum  cadido  marmore  ufi  funt  e  Paro  infula,  quem  Iapidem  coepere  Iychnitem  appellare, 
quoniaad  lucernas  in  cuniculis  caderetur, ut  autor  eft  Varro,  multis  poftea  cadidioribus 
repertis.Nuper  etiain  Lunenfiu  Iapidicinis.Sed  in  Parioru  mirabile  proditur, gleba  lapi/ 
dis  unius  cuneis  diuidentium  foluta  imagine  Sileni  intus  extitiffe.Non  omittedum  hanc 
artem  tanto  uetuftiorem  fuifle  quam  pidtura  aut  ftatuaria,quaru  utraq*  cum  Phidia  cce/ 
pitLXXxinolympiade,poftannoscirciter  cccxxxn.Etipfum  Phidiam  tradunt  fcal 
pfifte  marmora,  Venereqj  eius  efte  Romxin  Otftau ix  operibus  eximite  pulchritudinis. 
Alcamenem  Athenienfem(quod  certum  eft)  docuit  in  primis  nobilem ,  cuius  funt  opera 
Athenis  complura  in  asdibus  facrfs  ,prxclarique  Venus  extra  muros ,  qux  appellatur 
Aphrodite  i//  u.H7rctg .  Huic  fummam  manum  ipfe  Phidias impofuifle didtur.  Eiufdem 
difcipulusfuit  Agoracritus  Parius, ei  astate  gratus.  Itaque  e  fuis  operibus  pleraque  nomi/ 
ni  eius  donafle  fertur.Certauere  autem  inter  fe  ambo  difcipuli  in  Venere  facieda.Vicitq? 
Alcamenes  n5  opere, fed  ciuitatis  fuffragrjs,cotra  peregrinum  fuo  fauentis.  Quare  Ago/ 
racritus  ea  lege  fignu  fuu  uendidifle  traditur,  ne  Athenis  eflet,&  appellaffe  Nemefim.Id 
pofitu  eft  Rhamnute  pago  Attica, quod  M.Varro  omnibus  fignis  prxtulit.Eft  &  in  ma 
tris  magnas  delubro  in  eade  duitate  Agoracriti  opus.  Phidiam  clarifsimu  efte  per  omnes 
gentes  qux  louis  olympq  fama  intelligunt,  nemo  dubitat:  fed  ut  81  merito  laudari fciant 
etia  qui  opera  eius  no  uiderut,  proferemus  argumeta  parua  &  ingenij  tacu.  Neq?  ad  hoc 
louis  Olympi)  pulchritudine  utemur,no  Minerux  Athenis  fadtx  amplitudine,  cu  fit  ea  49 
cubitoru  xx  vnebore  hxc  8C  auro  conftat:fed  icuto  eius,  in  quo  Amasonum  pr*liu  c*/ 
iauit  intumefcente  ambitu  parmx, eiufdem  concaua  parte  deoru  8C  gigantum  dimicatio/ 
nem,infoleisuero  Lapitharu  81  Centauroru:adeo  mometa  omnia  compadla  artis  illius 
fuere.In  bafe  aute  quod  caslatum  eft,Pandoras  genefin  appellauit.Ibi  dq  funt  xx  nume 
ro  nafcentes,  Vicftoria  prxcipue  mirabili.  Periti  mirantur  &  ferpentem ,  8i  fub  ipfa  cufpi/ 
de  xream  fphingem.  Hxc  Gnt  obiter  didta  de  artifice  nunquam  facis  laudato ,  fimul  ut 
nofcatur  illam  magnificentiam  xqualem  fuifle  &  in  paru is.  Praxitelis  astatem  interfta/ 
tuarios diximus,  qui  marmoris  gloria  fuperauit  etiam  femet. Opera  eius  funt  Athe/ 
nis  in  Ceramico ,  fed  ante  omnia  &nonfoIum  Praxitelis ,  uerura  &ih  toto  orbe  terra/ 

rum 


historiae  LIBER  XXXVI  655 

mtn  Venus, quam  ut  uiderent  multi,nau!gauerunt  Gnidum:Duas  fecerat,  fitnulqj  uen/ 
debat, alteram  uelata  fpecic,quam  otrid  quide  praetulerunt  optione ,  quoru  conditio  erat 
Coi, cum  alteram  etiam  eodem  pretio  detuliffet,feuerum  id  ac  pudicum  arbitrantes :  Re/ 
iedfcam  Gnidfj  emerunt,immenfa  differentia  famx.  Voluit  campoftcaaGnidns  mcrca/ 
rirex  Nicomedes,totum  a:s  duitatis  alienum, quod  eratingens ,  diffoluturum  repromit/ 
tens.Omnia  perpeti  maluere ,  nec  immerito.  Illo  enim  figno  Praxiteles  nobilitauit  Gni/ 
dum.  i£dicula  eius  tota  aperitur,  utconfpici  pofsit  undique  effigies  de^,fauente  ipfa  ut 
creditur  facto.Nec  minor  ex  quacunque  parte  admiratio  eft.  Fer  ut  amore  captum  quen/ 
dam,cum  delituiffet  notftu  fimulacro  coh:£{iffe,eiii§q5  cupiditatis  efTc  indicem  maculam* 
10  Sunt  in  Gnido  Sd  alia  figna  marmorea  illuftriu  artificum.  Liber  pater  Bryaxidis,  Sd  alter 
Scopa:  Sd  Minerua.Nec  maius  aliud  Veneris  Praxitelie^  fpecimen,cp  quod  inter  becfo 
la  memoratur.Eiufdem  eft  Gupido  obiectus  a  Cicerone  Verri ,  ille  propter  quem  The/ 
fpia:  uifebantur ,  nunc  in  Oilauite  fcholis  pofitus.  Eiufdem  8d  alter  nudus  in  Pario,  colo/ 
nia  Propontidis,  par  Veneri  Gnidia:  nobilitate  6d  iniuria.  Adamauit  enim  eum  Alchi/ 
das  Rhodius, ateg  in  eo  quoque  fimile  amoris  ueftigium  reliquit  .  Roma:  Praxitelis  ope/ 
ra  funt, Flora, Triptolemus,  Ceres  in  hortis  Seruilianis,  boni  Euentus  Sd  bon$  Fortune 
fimulacra  in  Capitoliofftem  Sd  Monades,  8d  quas  Thyadasuocat,Sd  Caryacidas,SdSile 
ni  in  AGnq  Pollionis  monumentis,8d  Apollo  8d  Neptunus.Praxitelis  filius  Cephifodo/ 
rus  rei  8d  artis  hxres  fuit.  Cuius  laudatum  eft  Pergami  fy  tnplegma  fignum  nobile,  digi/ 
20  tis  corpori  uerius  quam  marmori  impreflis .  Romce  eius  opera  funt  Latona  in  palatii  de/ 
lubro. Venus  in  Afinfj  Pollionis  monumentis,  Sd  intra  Otftauise  porticus  in  Iunonis  xde 
ffEfculapius  ac  Diana.Scops  laus  cu  his  certat.Is  fecit  Venere  Sd  Pothon  Sd  Phaethon/ 
tcm,qui  Samothracia  fanclifsimis  ceremonrjs  coluntur, Item  Apollinem  Palatinum,  Ve 
ft.am  fedentem  laudatam  in  Seruilianis  hortis,  duasq?  chamctsras  circa  eam,  quaru  pa/ 
res  in  Afinrj  monumentis  funt ,  ubi  Sd  Canephorus  eiufdem.Sed  in  maxima  dignatione 
Cn.  Domitii  delubro  in  circo  Flaminio  Neptunus  ipfe  8d  Thetis  atque  Achilles ,  Nerei/ 
des  fupra  Delphinos  8d  cete  Sd  hippocampos  fedentes.  Item  tritones ,  chorusque  Phorci 
Sdpriftes,ac  multa  alia  marina, eiufdem  manus  omnia ,  magnum  5d  preciarum  opus  etia 
fi  totius  uir#  fuilTet.  Nuc  uero  pmer  fupradida, quaque  nefcimus,Mars  eft  etiamnum 
lo  fedes  coloffeus  eiufdem  in  templo  Bruti  Callaici  apud  circum  eundem  ad  Iauicanam  poc 
tam  eunti.  PnEtcrea  V enus  in  eodem  loco  nuda  Praxitelfca  illam  Gnidiam  antecedens, 
Sd  quemcunque  alium  locum  nobilitatura.  Rotas  quidem  magnitudo  operum  cam  ob/ 
literat,ac  magni  officiorum  negociorumque  acerui ,  omnes  a  contemplatione  talium  ab/ 
ducunt ,  quoniam  ocioforum,  Sd  in  magno  loci  fiicntio  apta  admiratio  talis  eft  .  Qua  de 
caufa  ignoratur  artifex  eiusquoque  Veneris ,  quam  Vefpafianus  imperator  in  operibus 
Pacis  fu£E  dicauit ,  antiquorum  dignam  fama.  Par  h^fitatio  eft  in  templo  Apollinis  So/ 
fiani,  Nioben  cum  liberis  morientem ,  Scopas  an  Praxiteles  fecerit:  Item  Ianus  pater  in 
fuo  templo  dicatus  ab  Augufto  ex  Aigypto  adueeffus ,  utrius  manu  fit,  iam  quidem  Sd 
auro  occultatus.-Similiter  in  curia  Odlauiie  queritur  de  Cupidinefulmen  tenente.Id  de/ 
4°  mum  affirmatur,  Alcibiadem  effe  principem  forma  in  ea  retate.  Multa  in  eadem  fchola  fi/ 
ne  authoribus  piacent.Satyriquatuor ,  ex  quibus  unus  Liberum  patrem  palla  uelatum 
humeris  pr^fert:Sd  alter  Liberum  fimiliter, certius  ploratum  infantis  cohibet:quartus  cra/ 
tere  alterius  fitim  fedat.-duasqj  nympha  uelifieantes  fua  uefte.Nec  minor  qureftio  eft  in 
feptis, Olympum  8d  Pana  Chironemq?  cum  Achille  qui  fecerint,  prefertim  cum  capitali 
fatis  datione  fama  iudicet  dignos.  Scopas  habuit  imulos  eadem  xcate  Bryaxin  Sd  Ti/ 
motheum,  Sd  Leocharem,  de  quibus  fimul  dicendum  eft,  quoniam  pariter  csElalier£ 
Maufoleum,  hoc  eft  lepulchru  ab  uxore  Artemifia  facflum  Maufolo  Carix  regulo  qui 
obtjt  olympiadis  centefima:  anno  1  i.Opus  id  ut  effet  inter  v  1 1  miracula  n  maxime  arti/ 
fices  fccere:pacet  ab  auftro  Sd  feptentrionefexagenos  ternos  pedes,  breuius  a  frontibus, 

toto 


6$$  C,  PLINII  NAT  VRALIS 

toto  circuitu  pedes  quadringentos  x  i.attollitur  in  altitudinem  xxv  cubitis :  cingitur  cor 
lumnis  x  x  x  v  r.  Ab  otiente  cxlauit  Scopas,  a  feptentrioneBryaxis,  &  meridie  Timo/ 
theus,ab  occafu  Leochares,Priusqj  cp  perageret, regina  Artemifia,qux  mariti  memoris 
id  opus  extrui  iufferat,obtjt.Non  tame  recefferunt,nifi  abfoluto  iam,  id  gloris  ipforu  at/ 
tisqp  monumentum  iudicantes,hodiecp  certant  manus.  Accedit  Si  quintus  artifex.  Naq; 
fupra  pteron  pyramis  altitudine  inferiore  xquauit,x  x  1 1 1 1  gradibus  in  metx  cacumen 
fe  contrahens.  In  fummo  eft  quadriga  marmorea,  quam  fecit  Pychis.  Hxcadic&a  cxl 
pedu  altitudine  totu  opus  includit.  Timothei  m3nu  Diana  Romx  eft  in  palatio  Apolli/ 
nis  delubro ,  cui  Ggno  caput  repofiiit  Aulanius  Euander.  In  magna  admiratione  eft& 
Hercules  Meneftrati:Et  Hecatc  Ephefi  in  templo  Dianxpoft  xdem,in  cuius  contempla  J  i 
tione  admonent  xditui  parcere  oculis,tanta  marmoris  radiatio  eft.  Non  poftferuntur  & 
Charites  in  propylxis  Athenienfiu,quas  Socrates  fedt,alius  ille  cf?  pid:or,idem  ut  aliqui 
putat. Na  Myronis  illius,qui  xre  laudatur, anus  ebria  eft  Smyrnx  in  primis  inclyta.Pol/ 
lio  Afinius  ut  fuit  acris  uehementix,  fic  quoqj  (pedtari  monumenta  fua  uoluir.  In  ijs funt 
centauri  nymphas  geretes  Archefitx,Thefpiades  Cleomenis, Oceanus  8£  Iupiter  Ento/ 
chi,Hippiades  Stephani,  Hermerotes  Taurifci  non  cxlatoris  illius,  fed  Traliiani.Iupiter 
hofpitalis  Paphili  Praxitelis  difcipuIi.Zetus  8i  Amphi5  &  Dirce  Si  taurus,  uineulucp  ex 
eode  lapide, a  Rhodo  aduedla  opera  Apollonq  Si  Taurifci.Parecu  q  certame  de  fe  fece/ 
re,Menecraten  uideri  profeffi,fed  efle  naturale  Artemidoru.Eode  loco  Liber  pater  Euty 
chidis  laudatur ,  ad  Odtauix  uero  porticum  Apollo  Philifci  Rhodfj  in  delubro  fuo.Item  m 
Latona  Si  Diana,  8i  mufx  noucm ,  Si  alter  Apollo  nudus.  Eum  qui  citharam  in  eodem 
teplo  tenet, Timarchides  fecit.  Intra  Odlauix  uero  porticus  in  xde  Iunonis  ipfam  deam 
Dionyfius  Si  Polyclestaiiam  Venere  eode  loco  Philifcus.  Cftera  ligna  Praxiteles.  Item 
Polycles  81  Dionyfius  Timarchidis  filrj  Iouem,qui  eft  in  proxima  xde  fecerunt.Pana  SJ 
Olympu  luclantes,eodem  loco  Hcliodorus,quod  eft  altem  in  terris  fymplegma  nobile, 
Venerem  lauantem  fefe.Dxdalum  aftante  Polycharmus.Ex  honore  apparet  in  magna 
autoritate  habitum  Lyfix  opus,  quod  in  palatio  fuper arcum  diuus  Auguftus  honori 
Odlauq  patris  fui  dicauit  in  xdicula  colunis  adornata.Id  eft  quadriga  currus^ ,  Si  Apol/ 
lo  ac  Diana  ex  uno  Iapide.In  hortis  Seruilianis  reperio  laudatos,  Calamidis  Apolline  il¬ 
lius  cxlatoriSjDadlylidis  Pythias,  Amphiftrati  Callifthene  hiftoriaru  feriptore.  Dein/  }o 
de  multoru  obfturior  fama  eft,quorundam  claritati  in  operibus  eximrjs  obftante  nume/ 
ro  artificu, quoniam  nec  unus  occupat  gloriam, nec  piares  pariter  nuncupari  po(Tunt,ficut 
in  Laocoonte  qui  eft  in  Titi  imperatoris  domo,opus  omnibus  Si  pi&urxSi  ftatuarixar 
tis  prxfcrendu.Ex  uno  Iapide  cu  Si  liberos  draconucp  mirabiles  nexus  dcconfilij  fentcti/ 
tia  fecere  fummi  artifices  Agefander  Si  Polydorus,&  Athenodorus  Rhodrj.Similiter  pa 
latinas  domos  Cxfaru  repleuere^batifsimis  (ignis  Craterus  cu  Py  thodoro,  Polydedtcs 
cum  Hermolao ,  Pythodorus  alius  cu  Artemone,&  fingularis  Aphrodifius  Trallianus. 
Agrippx  Pantheu  decorauit  Diogenes  Atheniefis,&  Caryatidesin  columnis  tepli  eius 
probantur  inter  pauca  operut  ficut  in  faftigio  pofita  (igna, fed  propter  altitudine  loci  mi/ 
nus  celebrata.In  honore  eft  Si  in  teplo  illo  Herculcs,ad  que  Pceni  omnibus  annis  huma  4  * 
na  facrificauerunt  uidtima,humi  ftans,ante  aditu  porticus  agnationes  (itx.Fuere  Si  The/ 
Ipiades  ad  xde  Felicitatis,  quaru  una  adamauit  eques  Romanus  Iunius  Pifciculus,uc  tra/ 
dic  Varrotadmiratur  Si  Pafiteles,qui  etiam  quinq;  fcripfit  uolumina  nobilium  operum  in 
toto  orbe.Natus  hic  in  Grfcia  Itali^  ora, & duitate  Romana  donatus  cu  fjs  oppidis Joue 
fecic  eburneum  in  Metelli  xde,qua  campus  petitur.  Accidicci  cum  in  naualibus  ubi  fera: 
Africanx  erant, per  caueam  intuens  leonem  cxlaret,ut  ex  alia  cauea  panthera  erumperet 
non  leui  periculo  diligentifsimi  artificis.  Feciffe  opera  complura  dicitur, fed  qux  fecerit  no 
minarim  non  refertur.  Archefilaum  quoque  magnificat  Varro,  cuius  fe  marmoream  ha' 
buifle  iexnam  tradit, aligerosfp  ludentes  cum  ea  Cupidines,  quorum  alij  religatam  tene/ 

rene 


HISTORIAE  LIBER  XXXVI  657 

fCGt,a!rj  e  cornu  cogerent  bibere, ali]  calciarcnt  foccis, omnes  ex  uno  Iapide.Idem  8c  a  Co 
ponio  xiii  nationes, quisfunt  circa Pompeium, fa<das audior ed.Inuenio  Si  Cana/ 
chum  laudatum  inter  datuarios,  fecide  marmorea.  Nec Sauron  atque  Batrachum  obii/ 
terariconuenit,  qui  fecere  templa  O&auiic  porticibusinclufa,  natione  &  ipfi  Lacones. 
Quidam  Si  opibus  pra:potentes  fuide  eos  pucant,ac  fua  impenfa  condruxide,infcriptio/ 
nem  fperates.Qua  negata, hoc  tamen  alio  loco  Si  modo  ufurpaflfe.Sunt  certe  etiam nura 
ia  columnarum  (piris  infcalpta  nominum  eorum  argumenta,  rana  atque  lacerta.  In  Io/ 
uis  xde  extitide  pidluram  cultusque  reliquos  omnes  fceroineis  argumentis  condat.  Ete/ 
nim  faeda  Iunonis  ^decurn  inferrentur  figna,permutade  geruli  tradutur,  &  id  religione 
10  cudoditum,uelut  ipfis  drjs  fedem  ita  partitis.  Ergo  8i  in  Iunonis  xde  cultus  ed,qui  louis 
ede  debuit.Sunt  Si  in  paruis  marmoreis  famam  cofecuti,Myrmecides,  cuius  quadrigam 
cum  agitatore  cooperuit  alis  mulca, Si  Cailicrates  cuius  formicarum  pedes  atqj  alia  mem 
bra  peruidere  noned. 

Quando  primum  marmorum  in  xdificrjs  ufus.  Si  quis  primus  Roms  crudauerit 
parietes, Si  quibus  statibus  qusq;  marmora  in  ufurn  uenerint,&  quis  primus  mar 
mora  (ecuerit,&  ratio  fecandirde  harena.  Cap.  vi 

HiEc  fint  dieda  de  marmorum  (calptoribus,fummaq?  claritate  artificum ,  quo  in  tra/ 
edatu  fubit  mentem  non  fuide  tum  autoritatem  maculofo  marmori:  fecere  e  Tha/ 


fio ,  Cycladum  infularum ,  sque  8i  e  Lesbio :  liuidius  hoc  paulo.  Verficolores  quidem 
t0  maculas,  8i  in  totum  marmorum  apparatum  Menander  etiam  diligentifsimus  luxuria 
interpres  primus  Si  raro  attigit.Columnis  demum  utebantur  in  templis, nec  Iautitire  cau/ 
fa(nondum  enim  ida  intelligebantur)fed  quia  firmiores  aliter  datui  non  poterant.Sic  ed 
inchoatum  Athenis  templum  louis  Olympq ,  ex  quo  Sylla  capitolinis  «dibus  aduexe/ 
rat  columnas .  Fuit  tamen  inter  Iapidem  atque  marmor  differentia  iam  &  apud  Home/ 
rum, dicit  enim  Paridis  os  marmore  faxo  percudum,fed  hadlenus  regias  quoque  domos 
cum  laudatidime  preeter  xs, aurum, elecdrum,argentum,cbore  tantum  adornas. Primum 
(utarbitror)uerficoloresidas  maculas  Chiorum  Iapidicin^  odenderunt,cum  extruerent 
muros ,  faceto  in  id  M.  Ciceronis  fale,omnibus  enim  odentabant  ut  magnificum.  Mul/ 
to, inquit, magis  mirarer, fi  Tiburtino  lapide  feciffetis.Et  Hercules  non  fuidetpicduras  ho 
(0  nos  ullus ,  non  modo  tantus, in  aliqua  marmorum  autoritate.  Secadi  marmor  in  crudas 
nefeio  an  Caris  fuerit  inuentum.  Antiquifsima ,  quod  equidem  inueniam,  Halicarnaflfi 
Maufoli  domus  Proconnefio  marmore  exculta  edjlateritrjs  parietibus.  Is  obrjt  olympia 
dis  c  anno  ir,  urbis  Roma;  anno  c  c  c  11.  Primum  Roms  parietes  cruda  marmoris 
operuiffe  totius  domus  fu^  in  Cslio  monte  Cornelius  Nepos  tradidit  Mamurram  For 
mtjs  natum, equite  Romanfijprafecdu  fabrorum  C.C^farisin  Gallia.  Neq?  indignatio 
fit  tali  autore  inuenta  re.Hic  nacp  ed  Mamurra  Catulli  Veronefis  carminibus  profeidus, 
que  ut  res  ed ,  domus  ipfius  clarius  c|  Catullus  dixit  habere,  quicquid  habuidet  comata 
Gallia.Nanqj  adiecitideNepos,euprimu  totis  ?dibus  nulla  nifi  e  marmore  columnam 
habuide,omnes  folidas  e  Carydio  aut  LunenG.Denicp  M.  Lepidus  Catuli  in  confulatu 
40  col!ega,primus  omniu  limina  ex  Numidico  marmore  in  domo  pofuit  magna  reprehen/ 
fione.Is  fuit  conful  anno  urbis  dclxvi,  hoc  primu  inuetdi  Numidici  marmoris  uedi/ 
gium  inuenio,non  in  columnis  tantu  crudisue ,  ut  Mamurra  carydiu  pofuit,  fed  in  mada 
8C  uilifsimo  liminu  ufu.Pod  hunc  Lepidu  ferme  quadriennio  L.Lucullus  conful  fuit ,  qui 
nomen(ut  apparet  ex  re)  Luculleo  marmori  dedit,  admodum  delecdatus  illo,  primusq* 
Romam  inuexit,atrum  alioqui,cum  cgtera  maculis  aut  coloribus  comendentur.Nafcitur 
sute  in  Nili  infula, folumq?  pene  horum  marmoru  ab  amatore  nomen  accepit.Inter  hos 
primu(utarbitror)marmoreos  parieteshabuit  fcena  M.Scauri,non  facile  dixerim  fecdos 
an  (elidis  glebis  pofitos,ficutied  hodie  louis  tonantis  asdesin  Capitolio.Nondum  enim 
fcdi  marmoris  uedigia  inuenerat  Italia.  Sed  quifquis  primum  iuuenit  fecare  luxuriamq^ 

H  h  diui/ 


*5S 


C.  PLINII  NATVRALIS 


dimderejfflportum  ingenrj  fuit.Harena  hoc  fir,&  ferro  uidetf  fieri,  ferra  in  prstenuilinea 
premere  harenas  uerfando,  tradlu^  ipfo  fecate.AEthiopica  h^c  maxime  probatur.Nam 
id  quocp  accefsit,ut  ad  Aethiopas  ufep  peteretur  quod  faceret  marmora,  imo  uero  etiam 
in  Indos, unde  margaritas  quoque  peti  feueris  moribus  indignum  erat:hsc  proxime  lau/ 
datur.  Mollior  tamen  qusex  Aethiopia.  Illa  nulla  fcabricicfccat.Indica  nonsquelcui/ 
gat,  fed  ea  combufta  polientes  marmora  fricare  iubentur.  Simile  &  Naxis  uitium  eft  8£ 
coptidi,qus  uocatur  Aegyptia.  Hsc  fuere  antiqua  genera  marmoribus  fecandis.  Poftea 
reperta  eft  harena  n5  minus  probanda,  ex  quodam  Adriatici  maris  uado,  sftu  nudante 
obferuatione  non  facili.Iam  quide  quacuq?  harena  fecare  e  fluufjs  omnibus  fraus  artificu 
aufa  eft, quod  difpendium  admodum  pauci  incelligunt.CraiTior  enim  harena  laxioribus  i» 
fegmetis  terit,&  plus  erodit  marmoris, maiusq?  opus  fcabricia  politur^  relinquit.Itafedtf 
attenuatur  crufts.Rurfusq?  Thebaica  politurisaccommodatur,  &qus  fit  e  poro  Iapide 
aut  e  pumice.  De  Naxio, 8£  Armenio,  Side  generibus  marmoru.  Cap.  vir 

Signis  e  marmore  poIiedis,gemmisq5  etiam  fcalpendis  atq?  limandis  Naxium  diu  p!a 
cuit  ante  alia, ita  uocantur  cotes  in  infulaCypro  genits.  V icere  poftea  ex  Armenia  ue 
dis.  Marmorum  genera  81  colores  no  attinet  dicere  in  tanta  noticia,nec  facile  eft  enume/ 
rare  in  tanta  multitudine.  Quoto  enim  quoque  loco  non  fuum  marmor  inuenitur:  Et  ta/ 
men  celeberrimi  generis  dida  funt  in  ambitu  terrarum  cum  gentibus  fuis.Non  omnia  ta 
men  in  lapidicinis  gignuntur ,  fed  multa  8C  fub  terra  fparfa.Preciofifsimi  quidem  generis 
Lacedsmonium  uiride^uncflisq^  hilarius.Sic  8Z  Auguftum, ac  deinde  Tiberiu,  in  Acgy  20 
ptoAugufli  ac  Tiberrj  primum  principatu  reperta.  Differendaq?  eorum  eft  ab  ophite, 
cum  fit  illud  ferpentium  maculis  fimile,unde  &  nomen  accepit ,  quod  hsc  maculas  diuer/ 
fo  modo  colligunt:  Auguftum  undatim  crifpum  in  uertices:Tiberium  fparfim  conuoiuta 
canicie.Neque  ex  ophite  columns.nifi  parus  admodum  inueniuntur.  Duo  cius  genera, . 
molle  candidum,  nigricans  durum.  Dicuntur  ambo  capitis  dolores  fedare  adalligati,  & 
ferpentium  idus.Quidam  phreneticis  ac  lethargicis  adalligari  iubent  candicantem.  Con 
tra  ferpentes  autem  a  quibufdam  laudatur  prscipue  ex  his, quem  tephriam  appellant, a 
colore  cineris.  V  ocatur&  Memphites  a  loco,gemmands  naturas :  cuius  ufus  conuenit  ijs, 
qus  urenda  aut  fecanda  funt,ex  aceto  illitus. Obftupefcit  enim  ita  corpus,  ut  non  fentiat 
cradatum.Rubct  porphyrites  in  eadem  Aegypto ,  ex  eo  candidis  interuenierrtibus  pun/  jo 
CliSjleucoftidos  uocatur.Quantisiibet  molibus  csdendis  fufficiut  lapidicins.Statuas  ex 
eo  Cl.Csfari  procurator  eius  in  urbem  ex  Aegypto  aduexit  Triarius  Pollio,  no  admo/ 
dum  probata  nouitate.Nemopoftca  certe  imitatus  eft.  Inuenit  eadem  Aegyptus  in 
Aethiopia,  quem  uocant  bafalten ,  ferrei  coloris  atque  duritis.  Vndc  &  nomen  ei  dedit. 
Nunquam  hic  maior  repertus  eft,  quam  in  templo  Pacis  ab  imperatore  Vefpafiano  Au 
gufto  dicatusrargumento  Nili  xvi  liberis  circa  ludetibus,per  quos  totidem  cubiti  fummi 
incrementi  augentis  fe  amnis  eius  intelliguntur.  Non  abfimilis  illi  narratur  in  Thebis  de/ 
lubro  Serapis,ut  putant  Memnonis  ftatua  dicatus :  quem  quotidiano  fblis  ortu  cStadu 
radfjs, crepare  dicunt.  Onychem  etiam  tum  in  Arabis  montibus,  nec  ufquam  alibi  nafei 
putauere  noftri  ueteres:  Sed  in  Germania  pototqs  uafis  inde  fadis  primum ,  dein pedi/  43 
bus  ledorum  fellisq?,  Cornelius  Nepos  tradit  magno  fuiffe  miraculo,  cum  P.Lentulus 
Spinter  amphoras  ex  eo  8C  urceos  magnitudine  cadorum  oftendiflet:  poft  quinquenniu 
deinde,triginta  duorum  pedum  longitudine  columnas  uidiffe  fe.  Variatum  in  hoc  lapi/ 
de  poftea  eft.  Nanque  pro  miraculo  infigni,  quatuor  modicas  in  theatro  fuo  Cornelius 
Balbus  pofuir.  Nos  ampliores  triginta  uidimus  in  ccenatione,  quam  Caliiftus  Cxfaris 
Claudi]  libertorum  potentia  notus  fibi  exsdificauerat. 


H 


De  alabaftrite,8£  lygdino,&  alabandico.  Cap.  v  1  r  i 

Vnc  aliquilapidem  alabaftriten  uocant,  quemcauantaduafa  unguentaria, quo/ 
niam  optime  feruare  incorrupta  dicitur.  Idem  8t  uftus  cmplaftris  conuenit.  Na/ 

Icitur 


HISTORIAE  LIBER  XXXVI  65? 

fcitur  circa  Thebas  i£gyptias,&  Damafcum  Syria:.Hic  crcteris  cadidior.  ProbatifsimuS 
uero  in  Carmania, mox  in  Indiailam  quidem  &in  Syria  Afiaqj.  Viiirsimus  aute  5C  fine 
ullo  nitore  in  Cappadocia.Probatur  quamaxime  meliei  coloris ,  in  uertice  maculofi  atq; 
non  translucidi.  Vicia  in  qs  corneus  color  aut  candidus ,  8t  quicquid  fimile  uitro  eft.  Pau/ 
lum  diftare  ab  eo  in  unguetorum  fide  multi  exiftimant  lygdinos  in  Tauro  repertos, am/ 
plitudine  qua  lances  craterascp  non  excedat, antea  ex  Arabia  tantum  aduehi  folitos,can 
doris  eximq.Magnus  &  duobus  cotraria:  inter  fe  naturae  honos:  Coralitico  in  Afia  reper 
to,menfur;e  no  ultra  bina  cubita,candore  proximo  ebori  8C  quada  fimilitudine.E  diuerfo 
niger  eft  Alabandicus  terrs  fua:  nomine, quancp  81  Mileti  nafcens ,  ad  purpuram  tamen 
magis  afpecftu  declinante.  Idemq?  liquatur  igni,ac  funditur  ad  ufum  uitri.  Thebaicus  in/ 
tertinclus  aureis  guttis,  inuenitur  in  Africa  parte  ^gypto  adfcript«,coticulis  ad  terenda 
collyria  quada  utilitate  naturali  couenies.CircaSyenem  uero  Thebaidis  fyenites,  quem 
ante  pyrrhopcecilon  uocabat.  T rabes  ex  eo  fecere  reges  quodam  certamine  obelifeos  uo 
cantes, Solis  numini  facratos.Radiorum  eius  argumetum  in  effigie  eft ,  &  ita  fignificatur 
nomine  Aegyptio.Primus  omniu  id  inftituitMitres,qui  in  Solis  urbe  regnabat,  fomnio 
iuffus ,  8t  hoc  ipfum  inferiptum  eft  in  eo .  Etenim  fcalptura  Uls  effigiescp  quas  uidemus, 
Aegyptis  funt  Iiters.Poftea  8£  alfj  regum  in  fupradicfta  urbe ,  Sochis  quatuor  numero, 
quadragenoru  &ocftonum  cubitorum  longitudine:  Ramifes  aute  is, quo  regnante  Ilium 
captum  eft, quadraginta  cubitorum.Idemcjj  digreflus  inde, ubi  fuit  Mneuidis  regia ,  po/ 
w  fuitaliumjongitudine  undecenis  pedibus  per  latera  cubitis  quatuor. 

De  obelifeo  Thebaico  8C  Alexandrino, 8£  de  illo  qui  eft  in  circo  magno.  Cap.  i  x 

OPus  id  fecifle  dicutur  xx  m  hominum.Ipfe  rex  cum  fubrecfturus  effet,uereretur^j 
ne  machins  ponderi  non  fufficerent,  quo  maius  periculum  curs  artificum  denun/ 
ciaret, filium  fuum  adalligauit  cacumini,  ut  falus  eius  apud  molietes  prodeftet  lapidi.  Hac 
admiratione  operis  effedtu  eft, ut  cu  oppidum  id  expugnaret  Cambyfes  rex ,  uentumdp 
effet  incendio  ad  crepidines  obeIifci,extingui  ignem  iuberet  molis  reueretia,qui  urbis  nui/ 
fam  habuerat.Sut  8C  alrj  duo,unus  a  Smarre  pofitus  alter  ab  Eraphio  fine  notis,  quadra 
genum  otftonum  cubitoru.AIexandris  ftatuitunu  odloginta  cubitoru  Ptolemsus  Phi 
ladelphus,que  exciderat  Nectabis  rexpurum:maiusc£  opus  fuit  in  deuehendo  ftatuen/ 
jo  doue  multo  quam  in  excidedo.A  Satyro  architetfto  aliqui  deueelu  tradunt  rate,Callixe 
nus  d  Phoenice, fofla  perducfta  ufeg  ad  iacentem  obelifeum  e  Nilo.  Nauesqj  duas  in  lati/ 
tudinem  patulas ,  pedalibus  ex  eodem  lapide  ad  rationem  geminati  per  duplicem  mea/ 
furam  ponderis  oneratos ,  ita  ut  fubirent  obelifeum  pendentem  extremitatibus  fuis  in  r i/ 
pis  utrinq?:poftea  egeftis  laterculis  alieuatas  naues  excepifte  onus  ftatutum .  Excifos  au/ 
tem  fex  tales  in  moteeode,&  artificem  donatum  talentis  quinquaginta.Hicautem  obe/ 
lifcusfuit  in  Arfinoe  pofitus  a  rege  fupraditflo,  munus  amoris  in  coiuge,eademcp  forore 
Arfinoe.Inde  eu  naualibus  incomodum  Maximus  quidam  prafedtus  Aegypti  traftulit 
in  forum,recifo  cacumine,dum  uult  faftigiu  addere  auratum, quod  poftea  omifit.  Et  alrj 
duo  funt  Alexandri^  in  portu  ad  C^faris  temp!um,quos  excidit  Mefphees  rex  quadra/ 
40  genum  binum  cubitorum.Super  omnia  acceflit  difficultas  mari  Romam  deuehendi,fpe 
ftatis  admodum  nauibus.Diuus  Auguftus  priorem  aduexerat,miraculicp  gratia  puteo/ 
lis  naualibus  perpetuis  dicauerat,  fed  incendio  confumpta  eft .  Diuus  Claudius  aliquot 
per  annos  afferuata,  qua  Caius  Casfar  importauerat ,  omnibus  qua:  unquam  in  mari  u i/ 
fa  funt  mirabiliorem,turribus  Puteolano  ex  puluere  aedificatis  perducftam  Oftiam ,  por/ 
tus  gratia  merfit,  alia  ex  hoc  cura  nauium  qax  Tiberi  fubuehant.  Quo  experimento  pa/ 
lam  fuit ,  non  minus  aquarum  huic  amni  effe  quam  Nilo.  Is  autem  obelifeus  *  quem  di/ 
uus  Auguftus  in  circo  magno  ftatuit,excifus  eft  a  rege  SemneferreO,  quo  regnate  Pytha 
goras  in  Aegypto  fuit, centum  uigintiquincp  pedum, 8L  dodrantis, preeter  bafim  eiufdera 
lapidis :  is  uero  qui  eft  in  campo  Martio ,  nouero  pedum  minor ,  i  Sefoftride .  Infcripti 

Hh  z  ambo 


ambo  rerum  natur*  interpretationem  iEgyptiorum  opera  philofophi*  continent. 

De  illo  qui  eft  in  campo  Martio  pro  gnomone.  Cap.  x 

T7  I  qui  eft  in  campo,diuus  Auguftus  addidit  mirabilem  ufum  ad  deprehendendas  fo 
XMisumbras,dierum^acnodiummagnitudines,ftrato  lapide  ad  obclifci  magnitu/ 
dinem,cui  par  fieret  umbra  Rom*confedodie  fexta  hora,  paulatimque  per  regulas 
(qu*  funtex  *re  inclufe)fingulis  diebus  decrefceret ,  ac  rurfus  augefeeret ,  digna  cognitu 
res  5C  ingenio  faecudo.Manlius  mathematicus  apici  aurata  pila  addidit,cuius  uertice  um/ 
bra  colligeretur  in  femetipfam,alia  atq;  alia  incremeta  iaculantem  apice,  ratione(ut  ferut) 
a  capite  hominis  intellecta.  H*c  obferuatio  triginta  iam  fere  annis  non  congruit,  fiue  fo/ 

Iis  ipfius  diffono  curfu,&  ccelt  aliqua  ratione  mutato, fiue  uniuerfa  tellure  aliquid  a  centro  19 
fuo  dimota, ut  deprehendi  &  in  alqslocis  accipio,fiue  urbis  tremoribus ,  ibi  tantum  gno/ 
mone  intorto,fiue  inundationibus  Tiberis  fedimeto  molis  fado.-quanquamadaltitudi/ 
nem  impofic*rei,in  terram  quoq?  dicantur  iada  fundamenta. 

De  tertio  obelifcoRom*  in  Vaticano.  Cap.  xr 

TErtiusRom*  in  Vaticano,Caq  8&  Neronis  principu  circo ,  ex  omnibus  unus  omni/ 
no  fradus  eft  in  molirione,quem  fecerat  Sefoftridis  filius  Nuncoreus.  Eiufde  rema 
net  S£  alius  c  cubitorum, quem  poft  c*ritatem  uifureddito  ex  oraculo  Soli  facrauit. 

De  pyramidibus  i$,gyptqs  Si  fphinge.  Cap.  xii 

Dicantur  obiter  Si  pyramides  in  eadem  i£gypto,regu  pecunia:  ociofa  ac  fluita  often 
tatio.Quippe  cum  faciendi  eas  caufa  a  plerifq;  traditur ,  ne  pecuniam  fuccefforibus  za 
aut  *mulis  infidiantibus  praeberent,  aut  ne  plebs  efifet  ociofa.  Multa  circa  hoc  uanitas  il/ 
lorum  hominum  fuit,ucftigiaqj  complurium  inchoatarum  extant.  Vna  eft  in  Arfinoitc 
nomo,  du*  in  Memphi,no  procul  labyrintho, de  quo  8i  lpfo  dicemus.Totidem  ubi  fuit 
Moeridis  Iacusrhoc  eft  fofla  grandis.  Sed  Aegyptus  inter  mira  ac  memoranda  narrat  ha 
rum  cacumina  extrema, qu*  eminere  dicutur.  Reliqu*  tres,qu*  orbem  terrarum  imple/ 
uere  fama,fane  con(picu*undiq;  annauigantibus,fit*  funtin  parte  Afric*  monte  faxeo 
fteriiiqj  inter  Memphim  oppidum,Sd  quod  appellari  diximus  Delta, d  Nilo  minus  qua/ 
tuor  millia  paftuu,a  Memphi  fex,uico  appofito  quem  uocant  Bufirin,in  quo  funtaffueti 
fcandere  illas.  Ante  has  eft  (phinx ,  uel  magis  miranda,  qua  fylueftria  funt  accolentium. 
Amafin  regem  putant  in  ea  conditum,  8t  uoiunt  inuedam  uideri.  Eft  autem  faxo  natu/  jo 
rali  elaborata,  &  lubrica.  Capitis  monftri  ambitus  per  frontem  centum  duos  pedes  colli/ 
git, longitudo  pedum  cxliii  eft, altitudo  a  uentre  ad  fummum  apicem  in  capite  1  xii. 
Sed  pyramis  ampiifsima  ex  Arabicis  lapidicinis  conftat.  Trecenta  l  x  hominum  milia 
annis  x  x  eam  coftruxiflc  produtur.  T res  ucro  fad*  annis  lxx vii  1,  S£  menfibus  1 1  n. 
Qui  de  ijs  fcripferint,funt  Herodotus.Euhemerus, Duris  Samius,  Ariftagoras,  Diony/ 
fius,Artemidorus,AlexanderPoIyhiftor,Butorides,Antifthenes,Dememus,Demote/ 
les,  Apion.  Inter  omnes  eos  non  conftat  a  quibus  fad*fint,  iuftifsimo  cafu  obliteratis 
tanta:  uanitatis  autoribus.  Aliqui  ex  his  prodiderut,in  rhaphanos,  8C  allium  ac  cepas  mil 
le  odingenta  talenta  erogata.  Amplifsima  odo  iugera  obtinet  foli,  quatuor  angulorum 
paribus  interuallis,pcr  odingentos  odogintatres  pedes  finguloru  laterum, altitudo  d  ca/  43 
cumine  pedes  xx v.  Alterius  interuaila  fingula  per  quatuor  angulos  pares  dcc  xxx 
vii  cbprehendunt.Tertia  minor  pr^didis,fed  multo  fpedatior,AIthiopicis  lapidibus  af/ 
furgit  c  c  c  l  x  1 1 1  pedibus  inter  angulos.  Veftigia  *dificationum  nulla  cxtant.Harena 
late  pura  circum,  lentis  fimilitudine,  qualis  in  maiori  parte  Africa:.  Qu$ftionum  fumma 
eft,  quanam  ratione  in  tantam  altitudinem  fubueda  fint  cementa.  Ali]  enim  nitro  ac  fale 
adaggeratis  cu  crefcete  opere, ac  perado  fluminis  irrigatione  dilutisialq  lateribus  e  luto  fa 
dis  extrudos  pontes, perado  opere  in  priuatas  domos  diftributosr  Nilu  enim  no  putat 
rigare  potuifte  multo  humiliore.In  pyramide  maxima  eft  intus  puteus  odogintafexcu/ 
bitorum,flumen  ilio  admiflum  arbitratur.Menfuram  altitudinis  earum  omniumq;  fimi/ 

lium 


historiae  LIBER  XXXVI  641 

lium  deprehendere ,  inuenit  Thales  Milefius  umbram  metiendo,  qua  hora  par  efie  cor/ 
pori  folet.Hsc  funt  pyramidum  miracula-.Supremumcp  illud,  ne  quis  regum  opes  mire/ 
tur,minimam  extitifle  laudatiflimam,a  Rhodope  meretricula  fadtam.iEfopi  fabularum 
philofophi  conferua  quonda  8i  contubernalis  hsc  fuit, maiore  miraculo  tantas  opes  me/ 
retricio  eflc  conquifitas  qusftu.  Magnificatur  Si  alia  turris ,  a  rege  fadla  in  infula  Pharo, 
portum  obtinente  Alexandris, qua  conflitifle  dccc  talentis  tradunt:magno  animo, ne 
quid  omittamus,  Ptolemsi  regis ,  quod  in  ea  permiferit  Soflrati  Gnidrj  architedli  flru/ 
dtursipfius  nomen  inferibi, Vius  eius,nodturno  nauiumcurfui  ignes  offendere,  adprs/ 
nuncianda  uada,portuscp  introitum:ficut  iam  tales  compluribus  locisflagrant,ut  Puteo/ 
ic  lis  ac  Rauens.  Periculum  in  corriuatione  ignium  ne  fidus  exiflimetur,  quoniam  e  longin 
quo  fimilis  flammarum  afpedlus  efl.  Hic  idem  architedlus  primus  omniu  penfilem  am/ 
bulationem  Gnidifecifle  traditur* 

De  labyrinthis, /Egyptio,Lemnio,&  Italico.  Cap.  xm 

T^\Icamus  Si  labyrinthos, uel  portentofifsimu  humani  ingenrj  opus,  fed  non  ut  exifli/ 
X~s  mari  poteflfalfum.  Durat  etiam  nunc  in  Aegypto  in  Heracleopolitenomo  quipri 
mus  fadlus  efl  ante  annos,ut  tradunt,  1 1 1  u  d  c  a  Petefuco  rege,fiue  Tithoe.  Quanqua 
Herodotus  totum  opus  regum  effe  dicit,noui(simecjp:  Pfammetichi.Caufam  faciendi  ua/ 
rie  interpretantur.  Demoteles  regiam  Motherudis  fuifle ,  Lycias  fepulchrum  Mceridis, 
plures  foli  facrum  id  extrudlum,quod  maxime  creditur.  Hinc  utiq*  fumpfifTe  Dsdalum 
xo  exemplar  eius  Iabyrinthi,quem  fecit  in  Creta, non  efi  dubium,fed  centefimam  tantu  por 
tionem  eius  imitatum, qus  itinerum  ambages  occurfusq?  ac  recurfus  inexplicabiles  conti 
net:non(utin  pauimentis  puerorumue  ludicris  campeftribusuidemus)breuilaciniami/ 
lia  pafl.plura  ambulationis  cotinentem,  fed  crebris  foribus  inditis  ad  fallendos  occurfus, 
redeundumque  in  errores  cofdem.Secundus  hic  fuit  ab  Aegyptio  labyrinthus:  tertius  in 
Lemno:quartus  in  Italia.  Omnes  lapide  polito  fornicibus  tecti.  Aegyptius ,  quod  miror 
equidem,  introitu  columnisque  reliquis  e  molibus  compofitis,  quas  difloluere  ne  fecu/ 
Ia  quidem  pofsint ,  adiuuantibusHeracIeopolitis ,  qui  id  opus  inuifum  mire  infeflauere. 
Politionem  operis  eius  fingulasque  partes  enarrare  non  efl,  cum  fit  in  regiones  diuifum 
atque  in  prsfedturas(quas  uocant  nomos)fedecim,nominibus  earum  totidem  uaflis  do/ 
jo  mibus  attributis :  prsterea  templa  omnium  Aegypti  deorum  contineat,  fuperq?  Neme/ 
fes  quindecim  sdiculis  induferit  pyramides  complures  quadragenarum  ulnarum,  fenos 
*  radice  muros  obtinentes.Feffi  iam  eundo  perueniunt  ad  uiaru  illum  inexplicabilem  erro/ 
rem.Quin  Si  ccenacula  prius  excelfa,  porticusqs  afceduntur  nonagenis  gradibus  omnes: 
intus  columns  de porphyrite  lapide,  deorum  fimulacra, regum  flatus ,  monflrifics  effi/ 
gies.Quarundam  autem  domorum  talis  efl  fitus,ut  adaperientibus  fores ,  tonitruum  in/ 
tus  terribile  exiflat.Maiore  autem  in  parte  tranfitus  efl  per  tenebras :  alisdjj  rurfus  extra 
murum  labyrinthi  sdificiorum  moles, pteron  appellat.  Inde  alis  perfoflis  cuniculis  fub/ 
terranes  domus.Refecit  unus  omnino  pauca  ibi  Circummon  fpado  Nedlabis  regis,  an/ 
te  Alexandru  Magnu  annis  quingetis.  Id  quoqj  traditur ,  fulfiffe  trabibus  fpins  oleo  in/ 
4°  codis, dum  fornices  quadrati  lapidis  afiurgerent.De  iEgyptio  Si  Cretico  labyrinthis,fa/ 
tis  didtum  efl.Lemnius  fimilis  illis ,  columnis  tantum  cetum  quadraginta  mirabilior  fuit: 
quarum  in  officina  turbines  ita  librati  pependerunt ,  ut  puero  circumagente  tornarentur. 
Architedli  illum  fecere  Zmilus  Si  Rholus,&  Theodorus  indigena.  Extantq^  adhuc  reli/ 
quis  eius,cum  Cretici  Italide^  nulla  uefligia  extent.Nanq?  8i  Italicu  dici  conuenit,quem 
fecit  fibi  Porfena  rex  Hetrurig  fepulchri  caufa,fimul  ut  externorum  regu  uanitas  quoque 
ab  Italis  fuperaretur.  Sed  cum  excedat  omnia  fabulofitas  utemur  ipfius  M.  Varronis  in 
expofitione  eiusuerbis :  Sepultusefl,inquit,fub  urbe  Clufio,in  quo  loco  monumentum 
reliquit  lapide  quadrato:  fingula  latera  pedum  lata  tricenum ,  alta  quinquagenum :  inc^ 
bafi  quadrata  intus  labyrinthum  inextricabilem ;  quo  fi  quis  improperet  fine  glomere  1  i/ 

Hh  5  ni 


6^1  C .  PLINII  NATVRALIS 

ni, exitu  inuenire  nequeat. Supra  id  quadratupyramidcs  flant  quinq? .  quatuor  in  angu/ 
lis,8£  in  medio  una,inimo  latte  pedum  feptuagenumquinurn.alt^centumquinquagcou; 
ita  faftigiatte  ,  ut  in  fummo  orbis  ameus  &  petafus  unus  omnibus  fit  impofitus ,  ex  quo 
pendeat  excepta  catenis  tintinnabula,qu£e  ueto  agitata  Jogc  fonitus  referat,  ut  Dodons 
olim  facftu.Supra  que  orbe  quatuor  pyramides  infuper  finguta  extat  alta:  pcdu  cetenu. 
Supra  quas  uno  foloquinqj  pyramides, quaru  altitudine  Varrone  puduitadrjccre.Fabu 
Uc  Hetrufcae  tradut  eande  fuifle,  qua  totius  operis:adeo  uefana  demetia  qutefiffe  gloria, 
impendio  nulli  profuturo.Prgterea  fatigaiTe  regni  uires,ut  tame  laus  maior  artificis  eflct. 

De  penfili  horto  81  oppido,&  templo  Dian;t  Ephefiae.  Cap.  x  1 1 1 1 

LEguntur  SCpenfiles  hortos, imo  ueto  totu  oppidum  feciflfe  /Egypti^  Theba:,cxerci!o 
tus  armatos  fubito  educere  folitis  regibus, nullo  oppidanorum  fentiente.Edamnum 
hoc  minus  mirum, cp  quod  flumine  medium  oppidu  interfluente. Qua:  fi  fuifient,  no  du 
bium  eft  ditfturum  Homeru  fuifle, cum  centum  portas  ibi  prtedicarct.Magnificcnti^  uv 
ra  admiratio  extat  templum  Ephefite  Diante  ducentis  uiginti  annis  fadtum  a  tota  Alia. 
In  folo  id  paluftri  fecere ,  ne  terrtemotus  fentiret ,  aut  hiatus  timeret.  Rurfus  ne  in  lubrico 
atque  inflabili  fundamenta  tantas  molis  locarentur ,  ante  calcatis  ea  fubftrauere  carboni/ 
bus,dein  uelleribus  lanas.  Vniuerfo  templo  logitudo  efl  ccccxxv  pedum,  latitudo  du/ 
centoru  uiginti,coIumnm  centum  uiginti  feptem  a  fingulis  regibus  fadte,LX  pedum  alci/ 
tadinerex  rjs  xxxvi  calatae, una  a  Scopa.  Operi  profuit  Ctefiphon  architedus.Suma 
miracula,eptftyliatanta:  molis  attolli  potuiffe.Id  confecutus  efl  ille  peronibus  harcna  ple  :o 
nis5molli  puluino  fuper  capita  columnarum  exaggerato, paulatim  exinaniens  ab  imo,  ut 
fenfim  totum  in  cubili  fideret.Difficillime  hoc  contigit  in  limine  ipfo,  quod  foribus  impo 
tiebat.Etenim  ea  maxima  moles  fuit,nec  fedit  in  cubili ,  anxio  artifici  mortis  deftinationc 


fuprema.Traduntqj  in  ea  cogitatione  feflurn  nocturno  tempore  in  quiete  uiaifle  prefen 
tem  deam, cui  templum  fiebat,hortante  ut  uiueret,fc  compofuifle  Iapidem:  atep  ira pofte 
ro  die  apparuit, pondcrecp  ipfo  correctus  uidebatur.  Cetera  eius  operis  ornamenta  piu/ 
rium  librorum  inftar  obtinent,nihil  ad  fpecimen  natura  pertinentia. 

De  delubro  Cyzici, Si  lapide  fugitiuo,Si  de  echo  iepties  refonante,  Si  de  adi/ 
fido  fine  dauo,Sc  mirabilia  adificiorum  Roma.  Cap.  x  v 

DVrat  Si  Cy2ici  delubrum, in  quo  filum  aureu  comifluris  omnibus  politi  lapidis  fub/  5° 
iecit  artifex, eburneum  Iouem  dicaturus  intus ,  coronate  eum  marmoreo  Apolline. 
Tralucentergo  iunclura  tenuifsimis  capiliametisjeniqj  afflatu  fimulacrarefouete,pr» 
ter  ingeniu  artificis  ipfa  materia  quauis  occulta  in  pretio  operis  intelligitur.  Eodem  in  op/ 
pido  efl  Iapis, fugitiuus  appellatus- Argonauta  eo  pro  ancora  ufi.ibi  reliquerant.  Hunc  e 
Prytaneo(ita  uocatur  Iocus)f?pe  profugum  fixere  piumbo.Eadem  in  urbe  iuxta  portam 
qua  Thracia  uocatur,turres  v  1 1  acceptas  uocesnumerofiore  repercuffu  multiplicant.-no 
mencp  huic  miraculo  Echo  efl  a  Gracis  datu.Et  hoc  quidem  natura  locoru  euen.it ,Si  ple/ 
runqj  conuallium,ibi  cafo  accidit.  Olympia  autem  arte  mirabili  modo  in  porticu  quam 
oppidani  heptaphonon  appeIIat,quoniarnfeptieseademuoxredditur.Cyzid&buleu/ 
terion  uocat  adifiemm  amplum  fine  ferreo  dauo,ita  difpofita  contignatione,  ut  eximam  4° 
tur  trabes  fine  fulturis  ac  reponantur.  Quod  item  Roma  in  ponte  fublicio  rehgiofum  eft, 
pofteacp  Coclite  Horatio  defendente  agre  reuulfus  eft.  Veru  8C  ad  urbis  noflra  miracu 
Ia  tranfire  conueniat,  nongentorumcp  annoru  dociles  ferutari  uires,8£  fic  quoq?  terrarum 
orbem  uittum  oftendere:quodaccidifletodespene,quot  referetur  miracula,  apparebit, 
Vniuerfitate  uero  aceruata,S£  in  quendam  unum  cumulum  coniedta ,  no  alia  magnitudo 
exurget ,  quam  fi  mundus  alius  quidam  in  uno  loco  narretur.  Nam  ut  circum  maximum 
a  Casfare  dictatore  extrudtum  longitudine  ftadiorum  triumjatitudinc  unius, fed  cu  adt/ 
fictis  iugerumquatcrnum,adfedem  cclx  milium  inter  magna  opera  dicamus,nonne 
inter  magnifica  bafilicam  Pauli  columnis  e  Phrygibus  mirabilem ,  forumq?  diui  Augm 


HISTORIAE  LIBER  XXXVI  645 

fli, templum  Pacis  diui  Vefpafianiimperatoris  Augufti, pulcherrima  operum  qu^uncp: 
Pantheon  loui  ultori  ab  Agrippa  fad:u.cu  theatru  ant£  texerit  Romis  Valerius  Oftien/ 
f?s  architecffcus  ludis  LibonisC Pyramidas  regu  miramur  opera, cum  folum  tantu  foro  ex/ 
truendo  h— s  mille  ducentis  Casfar  dictator  emerit:  Et  G  quide  impenGt:  monent  captos 
auaritia  animos, P.  Clodius  que  Milo  occidit,  feftertium  cedes  &  quadragies  oeflies  do/ 
mo  empta  habitauerit:  quod  equidem  no  fecus  ac  regum  inlanium  miror.Itaq;  &  ipfum 
Milone  feftertiu  feptingeties  asris  alieni  dcbuifife,inter  prodigia  animi  humani  duco.Sed 
tunc  fenes  aggeris  uaftarn  {parium, &  fubftrudtiones  infanas  Capitoirj  mirabantur:pr« 
terea  cloacas, operum  omnium  dictu  maximu  fufioflis  montibus,  atq;(ut  paulo  ante  re/ 
io  tulimus)urbe  penfili,  fubtcrq?  nauigata.  a  M.  Agrippa  in  icdilitate  poft  confulatum,  per 
meatus  corriuati  v  1 1  amnes,curfuq?  priecipiti  torrentium  modo  rapere  aeque  auferre  o/ 
mnia  coacfli,  infuper  mole  imbrium  concitati  uada  ac  latera  quatiunt ;  aliquando  Tiberis 
retro  infufi  recipiunt  fluctus,  pugnantq?  diuerfi  aquarum  impetus  intus ,  8C  tamen  obni/ 
xa  firmitas  reGftit:  trahuntur  moles  interna  tant^,  non  fuccumbentibus  caufisoperis: 
pulfant  ruinas  fponte  precipites,aut  impadtie  incendqs,quatitur  folum  ccrrs:motibus:du 
ranttamen  ^Tarquinio  Prilco  annis  dccc  prope  inexpugnabiles-.non  omittendo  me/ 
inorabili  exemplo, uel  eo  magis,quoniatn  celeberrimis  rerum  conditoribusomiflum  eft: 
cum  id  opus  Tarquinius  Prifcus  plebis  manibus  faceret ,  efletcp  labor  incertum  longior 
an  periculoGor,pafsim  confcita  nece  quiriribus  radium  fugientibus ,  nouum  &  i nexcogi/ 
to  tatum  antea  pofteaqj  remedium  inuenit  ille  rex,ut  omnium  ita  defundtorum  figeret  cru 
cibus  corpora  fpectanda  ciuibus,fimul&  feris  uolucribusq?  laceranda.  Quamobrem  pu/ 
dor  Ro.nominis  proprius,  qui  fepe  res  perditas  leruauit  in  prf  lqs,tunc  quoque  fobuenit. 
Sed  illo  tempore  impofuitiam  erubefcens,cum  puderet  uiuos,tancp  puditurum  eflet  ex/ 
tindtos.  Amplitudinem  cauis  eam  fecifle  proditur,ut  uehem  fceni  large  onuftam  trafmit 
teret.Parua  funtcundla  quas  diximus,&  omnia  uni  comparanda  miraculo ,  antecp  noua 
attingam.M.Lepido,Q.  Catulo  confulibus ,  ut  conflat  inter  diligentifsimos  autores,do/ 
mus  pulchrior  n5  fuit  RomiE,quam  Lepidi  ipfius.  At  hercule  intra  annos  xxxv  eadem 
centefimum  locum  non  obtinuic.Computet  in  hac  ^ftimarione,qui  uolet,  marmoru  mo 
lem,opera pictorum, impendia  regalia,  8t  cum  pulcherrima  laudarifsimacp  certantes  cen 
50  tum  domos, pofleac^  eas  ab  innumerabilibus  alrjs  in  hunc  diem  uuflas.  Profedlo  incen/ 
dia  puniunt  luxum:nec  tamen  efficipoteft,ut  mores  aliquid  ipfo  homine  mortalius  intel/ 
ligant.  Sed  eas  omnes  dux  domus  uicerunt .  Bis  uidimus  urbem  totam  cingi  domibus 
principum ,  Carj  St  Neronis ,  SC  huius  quidem(nc  quid  deeflet)aurea .  Nimirum  fic  ha/ 
bitarunt  ilii  qui  hoc  imperium  fecere, tantas  ad  uincendas  gentes  triumphosque  referen/ 
dos  ab  aratro  aut  foco  exeuntes, quorum  agri  quoq?  minorem  modum  obtinuere  quam 
cellaria  iflorum.Subit  uero  cogitatio,quota  portioharum  fuerint  areas  i\lx,  quas  inuidtis 
imperatoribus  decernebant  publice  ad  exrtdificandas  domos:  Summusque  illarum  ho/ 
nos  eratjficut  in  L.  Valerio  Publicola, qui  primus  conful  fuit  cum  L.  Bruto,poft  tot  meri/ 
ta,&  fratre  eius, qui  bis  in  eodem  magiftratu  Sabinos  deuicerat,adqci  decreto,  ut  domus 
40  eorum  fores  extra  aperirentur,  &  ianua  in  publicum  rerjceretur.Hoc  erat  clarifsirRum  in/ 
figne  inter  triumphales  quoque  domos.  Non  patiemur  duos  Caios  uel  duos  Nerones 
ne  hac  quidem  gloria  fam*  frui,  docebimusque  etiam  infaniam  eorum  uieflam  priuatis 
operibus  M.Scauri, cuius  nefeio  an  asdilitas  maxime  proftraucrit  mores  ciuiles ,  maiusq? 
GtSylte  malum  tanta  priuignipotenria,quam  profcriptio  tot  milium.Hic  fecit  in  asdilira/ 
te  fua  opus  maximum  omnium, quas  unquam  fuere  humana  manu  fadta ,  non  tempora 
ria  mora.uerum  etiam  sternitatis  deflinatione:Theatrum  hoc  fuit.Scena  ei  triplex  altitt» 
dine  ccclx  columnarum,in  ea  cra!tate,qux  fex  hymetrias  non  tulerat  fine  probro  ciuis 
amplifsimi.Ima  pars  Ccenx  e  marmore  fuit, media  e  uitro,inaudito  etia  poftea  genere  lu/ 
xuriiE.SumiE  tabulis  inauratis  columns ,  ut  diximus:imas  duodequadragenum  pedum. 

H  h  4  Signa 


6 44  C.  PLINII  NATVRALIS 

Signa  ierea  inter  columnas ,  ut  indicauimus,fuerunt  tria  milia  numero.  Cauea  ipfa  cepit 
hominum  lxxx  miliacum  Pompeii  amphitheatritoties  multiplicata  urbe, tantoque 
maiore  populo ,  fuff  iciat  large  xlm.  Sed  Si  reliquus  apparatus  tantus  Attalica  uefte,ta/ 
bulispi<dis,ca2ter6que  choragio  fuit,  ut  in  Tufculanam  uiilam  reportatis  qu^fuperflue/ 
bant  quotidiani  ufus  delicijs,incenfa  uilla  ab  iratis  feruis ,  concremaretur  ad  h— s  m.  Au/ 
fert  animum, Si  a  deftinato  itinere  digredi  cogit  conteplatio  tam  prodiga  metis, aliamq; 
conneidi  maiore  infaniam  e  ligno.C.Curio,  qui  bello  ciuili  in  C^farianis  partibus  obijt, 
funebri  patris  munere,  cum  opibus  apparatuque  non  pofiet  fuperare  Scaurum :  unde 
enim  illi  uitricus  Sylla,  Si  Metella  mater  proferiptionum  feritrixCunde  M. Scaurus pa/ 
ter,  toties  princeps  duitatis ,  SC  Marianis  fbdalitqs  rapinarum  prouincialium  finusC  cum  io 
iam  ne  ipfe  quidem  Scaurus  comparari  fibi  poftet ,  quando  hoc  certe  incendij  illius  pr$/ 
mium  habuit, conuedlis  ex  orbe  terrarum  rebus, utnemo  poftea  par  effetinfanisiilitin/ 
genio  ergo  utendum  fuir.operapretiura  eft  fcire  quid  inuenerit,  8i  gaudere  moribus  no/ 
ftris,acnoftro  modo  nosuocare  maiores:Theatra  duo  iuxta  fecit  amplifsima  e  ligno, car 
dinum  fingulorum  uerfatili  fufpenfa  libramento  :  in  quibus  utrifque  antemeridiano 
ludorum  fpetdaculo  sdito  inter  fefe  auer(is,neinuicemobftreperent  fcenm  ,&  repente 
circumatdis  ut  contra  ftarent ,  poftremo  iam  die  defeendentibus  tabulis ,  8i  cornibusin/ 
ter  fe  coeuntibus, faciebat  amphitheatrum, 8i  gladiatorum  fpecdacula  *debat,ipfura  ma 
gis  autoratum  populum  Romanu  circumferens.  Quid  enim  miretur  quifque  in  hoc  pri/ 
mumC  inuentorem  an  inuentumC  artificem  an  autoremC  aufum  aliquem  hoc  excogita/ 20 
re  an  fufeiperev  parere  an  iubere  C  Super  omnia  erit  populi  furor ,  federe  aufi  tam  infi/ 
da  inftabiliq?  fede.En  hic  eft  ille  terrarum  ui<dor,&  totius  domitor  orbis,quigentes&re/ 
gna  diribet,iura  externis  mittit ,  deorum  quadam  immortalium  generi  humano  portio, 
in  machina  pendens, &  ad  periculu  fuum  plaudens.Qute  uilitas  animarum  ifta? aut  qus 
querela  de  Cannis?  quantum  mali  potuit  accidere?  Hauriri  urbes  terras  hiaribus,publi/ 
cus  mortalium  dolor  eft.  Ecce  populus  Romanus  uniuerfus  uelut  duobus  nauigqsim/ 
politas, binis  cardinibus  fuftinetur,& feipfum  depugnantem  (pedat,  periturus  momen/ 
to  aliquo  luxatis  machinis:&  per  hoc  queritur  tribumttjs  concionibus  gratia ,  ut  penfiies 
tribus  faceret. Qualis  hic  in  roftris?  Quid  non  aufurus  apud  eos, quibus  hoc  perfuaferitC' 
Verananqueconfitentibus  populus  Romanus  funebri  munere  ad  tumulum  patris  eius  10 
depugnauit  uniuerfus .  Variauic  hanc  magnificentiam  fuam  feflis  turbatisque  cardini/ 
bus ,  Si  amphitheatri  forma  cuftodita,  nouiffimo  die  duabus  per  medium  fcenis  athle/ 
tastedidit,raptisqje  contrario  repente  pulpitis  eodem  die  uidores  e  gladiatoribus  fuis 
produxit.  Nec  fuit  rex  Curio  aut  gentium  imperator,  non  opibus  infignis,  uti  qui  nihil 
incenfu  habuerit  prater  difeordiam  principum.  Sed  dicantur  ueraxftimationeinuifta 
miracula,  qux  Q.Marcius  Rex  fecir.  Is  iuflus  a  fenatu  aquarum  Appia:  8i  Anienis  tego/ 
ia  dudus  reficere, nouam  a  nomine  fuo  appellatam  cuniculit  oer  montes  adis  intra 
praturae  fua:  tempus  adduxit.  Agrippa  ucro  in  aedilitate  fua,  adieda  Virgine  aqua  cate 
ris  corriuatis  atque  emendatis, lacus  dcc  fecit.-praterea  falientes  c  vicaftella  cxxx  com 
plura  etiam  cultu  magnifica:operibus  qs  figna  cc  c  terea  aut  marmorea  impofuit,co/4o 
lumnas  ex  marmore  c  c  c  c,  eaq?  omnia  annuo  fpatio.Adqcit  ipfe  in  axlilitatisfuscom 
memoratione,&  ludos  unde  fexaginta  diebus  facdos,&  gratuita  prabita  balinea  clxx, 
qu^nuncRonra  ad  infinitum  auxere  numerum. Vicit  antecedetes  aquarum  dudusno/ 
uiffimumimpendium  operis  inchoati  a  C.Ca:fare,&peradi  a  Claudio,quippcaiapide 
quadragefimo  ad  eam  excelfitatem,ut  in  omnes  urbis  montes  leuarentur, influxere  Cur 
vide  b udw  riusaccp  Ceruleus  fontes.Erogata  in  id  opus+feftertiaquingeraLV  ii.Quodfiquisdili/' 
infi,Ub. ?.  gentius  xftimauerit  aquarum  abundatiam  in  publico, balineis,pifcinis, domibus,  euripis, 
hortis,  {uburbanisjuillisjlpatioq?  aduenientis  extrudos  arcus, montes  perfoffos,couaiies 
squatas, fatebitur  nihil  magis  mirandu  fuifle  in  toto  orbe  terrarum. Eiufde  Claudii  inter 

maxima 


HIS  T  ORI  AE  LIBER  XXXVI  645 

maxima  equidem  ac  memoranda  duxerim, quamuis  deftitutum  fucceflbris  odio  ,  mon/ 
tem  perfoflum  ad  lacum  Fucinum  emittendum, inenarrabili  profero  impendio,  Si  ope 
rarum  multitudine  per  tot  annos :  cum  aut  cornuario  aquarum,  qua  terrenus  mons  erat, 
egereretur  in  uertice  machinis,aut  filex  c£Ederetur,omn!aep  intus  in  tenebris  fierent,  qutc 
neq;  concipi  animo ,  nifi  ab  rjs  qui  uidere,ncq}  humano  fermonc  enarrari  poflunr.  Nam 
portus  Ofticnfis  opus  pratterco.item  uias  inter  montes  excifas, mare  Tyrrhenum  a  Lucri 
no  molibus  fedufum,tot  pontes  tantis  impendqs  fadtos.Et  inter  plurima  alia  Italuc  mira 
cula,ipfa  marmora  in  lapidicinis  crclcerc  autor  eft  Papyrius  Fabianus,  natura  rerum  peri 
tiiTimus:  exemptores  quoque  affirmant  compleri  (ponte  illa  montium  ulcera.  Qua:  fi  uc/ 
ro  ra  funt, (pes  eft  nunquam  defuturam  luxuriam. 

De  magnetis  generibus  Si  medicinis.  Cap.  xvr 

A  Marmoribus  digredienti  ad  reliquorum  lapidum  infignes  naturas,  quis  dubitet  in 
XX.  primis  magnete  occurrercCquid  enim  mirabiliusCaut  quain  parte  narur^  maior  im 
probitasCDederat  uoccm  faxis,ut  diximus, refpondente  homini, imo  aero  Si  obloquea/ 
tem.  Quid  lapidis  rigore  pigrius?  Ecce  fenfus  manusque  tribuit  illi.  Quid  ferri  duritia 
pugnacius?Sed  cedit  Si  patitur  morcs:trahitur  nanque  a  magnete  lapide,domitrixcp  illa 
rerum  omnium  materia  ad  inane  nefeio  quid  currit :  atque  ut  propius  uenit,  afsiftit,tene/ 
turque,&  complexu  h^ret.Siderftin  ob  hoc  alio  nomine  appellant ,  quidam  Hcradeon. 
Magnes  appellatus  eft  ab  inuentore(ut  autor  efl:  Nicandcr)in  Ida  repertus.  Nanque  & 
ao  pafsim  inuenitur,utin  Hifpania  quoqj.Inueniffe  autem  fertur,clauis  crepidarum  Si  bacu 
li  cufpide  h^rentibus,  cum  armenta  pafceret.  Quinq?  genera  magnetis  Sotacus  demen/ 
ftrat.Acthiopicu,e  Magnefia  Macedonia  contermina  Bcebeida  lacum  petentibus  dex/ 
tra,  tertium  in  Echio  Boeotia: ,  quartum  circa  Alexandriam  Troadem ,  quintum  in  Ma/ 
gnefia  Afi:e.Differenria  prima, mas  fit  an  foemina:proximain  coIore.Nam  qui  in  Mace 
donia  Si  Magnefia  reperiuntur,  ruffi  nigriq*  funt.  Boeotius  uero  ruffi  coloris  plus  habet 
quam  nigri.  Is  qui  in  T roade  inuenitur,  niger  eft  Si  foeminei  fexus,  ide6que  fine  uiribus. 
Deterrimus  autem  in  Magnefia  Afia:,candidus,neque  attrahens  ferrum, fimilisq?  purni/ 
ci.  Compertum  tanto  meliores  effe  quanto  funt  magis  cerulei.  Aethiopicislaus  fumma 
datur, pondusq?  argento  repeditur.Inuenitur  hic  in  Aethiopia  Zimiriiitauocaturregio 
5°  hareno(a.Ibi  Si  h^matites  magnes  fanguinei  coloris, fanguinemqj  reddens  fi  teratur,fed 
6t  crocum.In  attrahendo  ferro  non  eadem  qu£  magneti  harmatitee  natura.  Aethiopici  ar 
gumentum  eft, quod  magnetem  quoq*  aliu  ad  fe  trahit.  Omnes  aut  rj  oculorum  medica/ 
mentis  profunt  ad  fuam  quifq?  portionem, maximeq?  epiphoras  fiftunt.  Sanant  Si  adu/ 
fta  cremati  tritiqj.  Alius  rufus  in  eadem  Aethiopia  non  procul  mons  gignit  lapide  thea/ 
meden,qui  ferrum  omne  abigit,refpuitq^.De  utraque  natura  fepius  diximus 

De  Iapidibus  qui  cito  abfumunt  corpora  in  ea  condita^  de  his  quf  diu  fe v 
uant,3£  de  afio  lapide  Si  medicinis  eius.  Cap.  xvti 

T  Apidem  e  Scyro  infula  integrum  fluctuari  tradunt,  cudem  comminutum  mergi.  hi 
i-/ Aflo  Troadis  farcophagus  lapis  fiflili  uena  Icinditur.  Corpora  defuntftorum  condi 
4°  ta ineo, abfumiconftat  intra  xl  diem, exceptis  dentibus. Mutianus fpecula  quoque  Si 
ftrigiles  Si  ueftes  Si  calciamenta  illata  omnia  lapidea  fieri  autor  eft .  Eius  generis  Si  in 
Lycia  faxa  funt  8i  in  oriente, quee  uiuentibus  quoque  adalligata, erodunt  corpora.Mitior 
eft  autem  feruandis  corporibus  nec  abfijmendis  chernites ,  ebori  fimillimus ,  in  quo  Da/ 
rium  conditum  ferunt.Pariocj?  fimilis  candore  Si  duritia ,  minus  tamen  ponderofus ,  qui 
porus  uocatur.Theophraftus  autor  eft  Si  traslucidos  lapides  in  Aegypto  inueniri,  quos 
ophita:  fimiles  ait, quod  fortaffis  tunc  fuerit ,  quoniam  Si  tj  definunt  Si  noui  reperiuntur. 
AGus  guftu  falfus  podagras  lenit ,  pedibus  in  uafe  ex  eo  cauato  inditis.  Prsterea  omnia 
crurum  uitia  in  iis  lapidicinis  fanantur, cum  in  metallis  omnibus  crura  uitientur.  Eiufdem 
lapidis  flos  appeilatur,  in  farinam  mollis, ad  qusdam  perinde  efficax.  Eft  autem  fimilis 

pumici 


646  C.  PLINII  NATVRALIS 

pumici  ruffo.  Admixtus  sri  Cyprio  mammarum  uitia  emedat:  piri  autem  refinsue  fini 
mas  &  panos  difcutit.  Prodeft  &Z  phthificis  lincftu.  Cum  meile  uetera  ulcera  ad  cicatrice 
perducit, excrefcetia  erodit.  Et  ad  beftiarum  morfus  utilis.  Repugnantia  curationi  ac  fup/ 
purata  ficcatFit  cataplafma  ex  eo  podagris,mixto  fabs  lomento. 

De  ebore  fofsili  8C  Iapidibus  offeis  8C  palmatis  8i  aliorum  generibus.  Cap.  xviii 
TDem  Theophraftus  &  Mutianus,effe  aliquos  lapides  qui  pariat, credunt.  Theophra 
Aftus  autor  eft  &  ebur  fofsile  candido  81  nigro  colore  inueniri ,  &  offa  k  terra  nafei,  inue/ 
niricp  lapides  offeos.PaImati  circa  Mundam  in  Hifpania,ubi  Csfar  diftator  Pompeiu 
uicit,rcperiutur,idc^  quoties  fregeris.Sunt  8t  nigri,quorum  autoritas  uenit  in  marmora, 
ficutTsnarius.Varro  nigros  ex  Africa  firmiores  effe  tradit,  cp  in  Italia.  E  diuerfo  albos  fa 
coranos  duriores, quam  parios.Idem  Lunenfem  filicem  ferra  fecari,  at  Tufculanum  diffi/ 
lirc  igni.Sabinum  fulcum  addito  oleo  etia  lucere.  Idem  molas  uerfatiles  Volfinijs  inuen/ 
tas, aliquas  &  fponte  motas  inuenimus  in  prodigiis.  Nufquam  hic  utilior  quam  in  Italia 
gignitur ,  Iapisqj  non  faxum  eft.  In  quibufdam  uero  prouinefis  omnino  non  inuenitur. 
Sunt  quidam  in  eo  genere  molliores, qui  &  cote  leuigantur,ut  procul  intuentibusophits 
uideri  pofsint.  Necp  eft  alius  firmior ,  quando  &  Iapidis  natura, ut  Iignu,Gmiliter  imbres 
folesqj  aut  hyemes  non  patitur,  in  alqs  atq;  aliis  generibus.  Sunt  qui  &  lunam  non  tole/ 
rent,&  quiuetuftate  rubiginem  trahant, coloremue  candidum  oleo  mutent. 

De  curalio  uel  pyrite,&  medicinis  eius,  8i  oftra cite,  de  amianto  lapide  S£  medi/ 
cinis  eius,&  melitite  Iapide  8C  uiribus  eius ,  de  gagate  Iapide  8C  medicinis  eius, de  i* 
fpongijs,de  phrygio  lapide  &  natura  eius.  Cap.  xix 

TV  yf  Olarem  quida  pyriten  uocat,quonia  fit  plurimus  ignis  illi :  fed  eft  alius  etiamnum 
JLY  Apyrites  Gmilitudinesris.  In  Cypro  eum  reperiri  uolut,&  in  metallis  qus  funt  circa 
Acarnaniam ,  unum  argenteo  colore,  alterum  aureo.  Coquuntur  uarie.Ab  alijs  iterum 
tcrtioqj  in  meile ,  donec  confumatur  liquor.  Ab  alijs  pruna  prius, dein  meile, & poftea  la/ 
uatur  ut  ss.  Vfusqj  eorum  in  medicina  excalfacere,ficcare,difcutere,  humorem  extenua/ 
re ,  &  duritias  nimias  mollire .  Vtuntur  &  crudis  tufisque  ad  ftrumas  atque  furunculos. 
Pyritarum  etiamnum  aliqui  genus  unum  faciunt, plurimum  habens  ignis, quos  uiuosap 
pellamus ,  &  ponderofifsimi  funt.  Hi  exploratoribus  caftrorum  maxime  ncceffarrj,  qui 
clauo  uel  altero  lapide  percuffi,Icintillas  edunt:qusexcepts  fuiph uratis  aut  fungis  aridis  5° 
uel  folijs ,  diefto  celerius  ignem  trahunt.  Oftracits  fimilitudinem  teftse  habent.  Vfus  eo/ 
rum  pro  pumice  ad  leuigandam  cutem.  Poti  fanguinem  fiftunt,  8L  illiti  cum  meile  ulcera 
doloresqj  mammarum  fanant,  Amiantus  alumini  fimilis,  nihil  ignideperdit.Hicuene/ 
ficijs  refiftit  omnibus, priuatim  magorum.  Gsoden  ex  argumento  appellant,  quoniatn 
amplexus  eft  terram, oculorum  medicamentis  utilifsimum:item  mammarum  &teftium 
uitrjs.  Melitites  Iapis  fuccum  remittit  dulcem  mellitum^  tufus.Et  ccrx  mixtus  eruptioni/ 
bus  pituirsmaculisq?  corporis  medetur.  3£  faucium  exulcerationi.  Epinydtidas  tollit ,  SC 
uuluaru  dolores  impofitus  uelleri.  Gagates  Iapis  nomen  habet  loci  8i  amnis  Gagis  Ly/ 
cis.  Aiunt  8i  in  Leucoia  expelli  mari,atque  infra  x  1 1  ftadia  colligi.Niger  eft, planus, pu/ 
micofus  non  multum  a  ligno  differens,Ieuis,fragilis,odore  fi  teratur  grauis.  Fi&ilia  ex  eo  4® 
infcriptanondelentur.Cum  uritur, odorem  fulphureu  reddit.  Mirumqj, acceditur  aqua, 
oleo  reftinguitur.Fugat  (erpentes  ita, recreat^  uulus  ftrangulationes.Deprehenditfon/ 
ticum  morbum  8iuirginitatem  fuffitus.Idem  ex  uino  decodtus, dentibus  medetur.  Stru/ 
misqj  cers  permixtus.Hoc  dicuntur  uti  magi  in  ea  quam  uocant  axinomantiam,  8C per/ 
uri  negant ,  fi  euenturum  fit ,  quod  aliquis  optet.  Spongis  lapides  inueniuntur  in  fpon/ 
grjs,&  funt  natiui.  Quidam  eos  tecolithos  uocant, quonia  uefies  medentur, calculos  rum/ 
punt  in  uino  poti .  Phrygius  Iapis  gentis  nomen  habet.Eft  autem  gleba  pumicofa.  Vri/ 
tur  ante  uino  perfufus, flature^  follibus, donec  ruffe(cat,acrurfus  dulci  uino  refiinguitur, 

&  hoc  trinis  uicibus, tingendis  ueftibus  tantum  utilis. 

De 


■% 


historiae  LIBER  XXXVI  647 

De  h^matite  8t  quinep  generibus  cius,&  fchifto.  Cap.  x  x 

'QChiftos  &  humantes  cognatione  habent.Hamatites  inuenirur  in  metallis.  Vftus  mi 
j3nrj  eoiorem  imitatur.Vritur  ut  Phrygius,fed  non  reftinguitur  uino.  Adulteratur  fchi/ 
fto.Ha:matiten  difccrnut  uenjs  rubentes,  8t  friabilis  eft  natura.  Oculis  cruore  fuffufis  mii/ 
re  conuenirrSiftit  profluuium  mulierum  potus.Bibunt  eum  5 i  qui  fanguinem  reiccerunt, 
cum  fucco  punici  mali.Ec  in  uefica:  uitrjs  efficax.  Bibitur  Si  in  uino  contra  ferpentiu  icftus. 
Infirmior  ad  omnia  ha:c  eadem  eft, quem  fchifton  appellant.  Sed  in  rjs  commodior  cro/ 
co  fimilis, peculiarius  fplendet.Proficit  oculoru  Iachrymis  in  lacte  muliebrirprocidetesq? 
oculos  prreciare  cohibet.Hnec  eft  fentetia  eoru  qui  nuperrime  fcripfcre.Sed  Sotacus  e  ue/ 
10  tuffifsimfs  autoribus,  quinqj genera  h^matitaru tradit prreter magnetem: principatum 
dat  ex  rjs  Aithiopico ,  oculoru  medicamentis  utilifsimo,  8i  rjs  qua»  panchrefta  appellant, 
item  ambuftis.  Alterum  androdamanta  dicit  uocari, colore  nigro,  pondere  ac  duritia  in  fi 
gncm,8£  inde  nome  traxi{Te,prxcipuccp  in  Africa  repertum.  Trahere  aute  in  fe  argento, 
«Sjferrum.Experimentum  eius  efic  in  cote  ex  lapide  bafanite.  Reddere  enim  fuccum  fan 
guincum,&  effe  ad  iocineris  uitia  pnecipui  remedrj.T ertiu  genus  Arabici  facit ,  fimili  du/ 
ritic,uix  reddentis  fuccum  ad  cotem  aquariam, aliquando  croco  fimiiem.  Quarti  generis 
elatiten  uocari, quandiu  crudus  fitxocftu  uero  miltiten, utilem  ambuftis ,  ad  omnia  utilio/ 
rem  rubrica.Quinti  generis  fchifton  hxmorrhoidas  reprimente.  In  totu  aute  h^matitas 
omnes  tritos  in  oleo  trium  drachmarum  pondere  a  ieiunis  fumendos,  ad  uitia  fanguinis, 
20  Idemautor  fchifton  alterius  generis  quam  hxmatiten  tradit,  quem  uocant  anthraciten. 
Nafci  in  Africa  nigrum, attritum  aquarrjs  cotibus  reddere  ab  ea  parte  qua:  fuerit  ab  radi/ 
ce  nigrum  colorem,ab  altera  parte  croci.Ipfum  utilem  efte  oculorum  medicamentis. 

De  quatuor  generibus  aetitis  8i  calamo,8£  famio,&  arabo, 8i  pumicibus.  Cap.  x  x  1 

AEtites  lapis  ex  argumento  nominis  magna  famam  habet.  Repetitur  in  nidis  aquo 
Iarum,ficuti  in  decimo  uolumine  diximus.  Aiut  binos  inueniri,  marem  8i  fcemina. 
Nec  fine  rjs  parere  quas  diximus  aquilas, 8t ideo  binos  tantum. Genera  eoru  quatuor.  In 
Africa  nafcentem  pufiiiu  8t  molle, intra  fe  ac  ueluti  in  aluo  habente  argillam  fuauem,can 
didam,ipfum  friabile, quem  foeminei  fexus  putat.Marcm  aut  qui  in  Arabia  nafeitur,  du/ 
rum  galla:  fimile,aut  fubrutilu,in  aluo  habente  duru  lapide.Tertius  in  Cypro  inuenirur, 
jo  colore  illis  in  Africa  nafcetibus  fimilis,amphor  tame  atqj  dilatatus,  ceteris  em  globofa  fa 
cies.Habet  in  aluo  harena  iucuda&  lapillos,  ipfe  tam  mollis  ut  etia  digitis  frietur.  Quarti 
generis  taphiufiusappeliatur,nafcesiuxta  Leucade  in  Taphiufa,qui  locus  eft  dextra  na/ 
uigatibus  ex  hac  ad  Lcucade.Inuenitur  in  fluminibus  candidus  8i  rotudus.  Huic  eft  in  ai/ 
uo  lapis, qui  uocarur  callimus,nec  quiccp  tenerius.  Aetit^  omes  grauidis  adalligati  mulie 
ribus  uel  quadrupedibus  in  pelliculis,  fca  ri  fi  cati  uteri  animalium  cotinent  partus,  non  nifi 
parturiant  remouedi,alioquiuulua:  excidut.Sed  nifi  parturietibus  auferatur,  omnino  no 
pariunt.Eft  K  Iapis  Samius  in  eade  infula,ubi  terra  Iaudauimus.poiiedo  auro  utilis.  Vti/ 
lis  8i  in  medicina  oculoru  ulceribus  cum  !adle,quo  fupradictu  eft  modo,cotra  ueteres  la/ 
chrymatioes.Prodeft  81  cetra  uitia  ftomachi  potus, uertigines  fedat,  metescjj  comotas re 
4°  ftituit.Quida  8i  morbis  comitialibus  utiliter  dari  putant, 8C  ad  urinse  difficultates,  Acopis 
etia  mifcetur.  Probat?  grauitate&cadore.VuIuas&partuscotineriadalligatoco  tradur. 

Arabus  lapis  ebori  fimilis,derifricrjs  accSmodatur  crematus.Priuatim  hamorrhoidas 
fanat  cum  lanugine  linteoru, linteolis  infuper  impofitis.  Non  prartermitteda  eft  8i  pumi/ 
cum  natura,appellantur  quide  ita  St  cetera  faxa  erofa  annis-.in  aidificqs  mufea  uocant,d«/ 
pendentia  ad  imagine  fpecus  arte  reddedam.Scd  8t  rj  pumices  qui  funt  in  ufu  coporu  le/ 
uigandorum  foeminis,iam  quidem  8t  uiris,atc^(utait  Catullus)  libris, laudatifsimi  funt  in 
Melo,Scyro,  doliis  infulis.  Probatio  in  candore  8t  in  minimo  pondere,  8t  ut  quamma/ 
xime  fpongiofi  aridic^  fint ,  ac  teri  faciles,  nec  harenofi  in  fricando. Vis  eorum  in  medici/ 
na, extenuare, ficcare.In  uftrina  ter  ficcantur,ita  ut  torreantur  carbone  puro, ac  toties  uino 

reftin/ 


6  48 


PLINII  NATVRALIS 


reftinguantur  albo.Lauantur  deinde  ut  cadrnia,  &  ficcati  conduntur  quamminimum  uli/ 
ginofo  loco.Vfus  farina:  eius  oculorum  maxime  medicamentis.  Vlcera  purgat  eorum  le 
uiter,expletq?  cicatrices  8C  emendat.  Quidam  tertia  uftione  refrigeratos  potius  quam  re 
ftintftos, terere  malunt  ex  uino.  Adduntur  etiam  ad  malagmata  capitum  uerendorumqj 
ulceribus. Vtilifsima  fiunt  ex  his  dentifricia.Theophraft  us  autor  eft, potores  in  certami/ 
ne  bibendi  pr*fumcre  farinam  eius,fed  nifi  immelo  potu  impleatur  periclitari:  tantamqj 
refrigerandi  naturam  effe,ut  mufta  feruere  definant  pumice  addito. 

De  lapidibus  mortariorum  medicinalium,&mollibus  lapidibus, & (peculari  Ia/ 
pide,&  filicibus, 8C  phengite, £  cotibus, &  reliquis  ad  ftrufturam  lapidibus,  igni 
&teropeftatibusrefiftentibus.  Cap.  xxn  io 

AVtoribus  cur*  fuere  Iapides  mortariorum  quoque ,  nec  medicinalium  tantum  aut 
ad  pigmenta  pertinentium.  Ephefiumqj  Iapidem  in  i]Spr*tuIerec*ter!S,mox  8i 
Thebaicum,quem  pyrrhopoecilon  appellauimus.  Aliqui  pfaronium  uocant.Terdum  ex 
chalazio  chryfiten.Medici  aute  £  bafaniten.Hic  enim  lapis  nihil  ex  fcfe  remittit.Ii  autem 
lapides  qui  fuccum  reddunt, oculorum  medicamentis  utiles  exiftimantur,  ideoq?  fflchio/ 
pici  maxime  ad  ea  probantur.  T*narium  uero  Iapidem  £Pcenicum,  £  h*matiten  tjs 
medicamentis  prodeffe  tradunt, qu*  ex  croco  componantur.Ex  alio  T*nario  qui  niger 
eft, £  ex  Pario  lapide  no  *que  medicis  utilem.  Potiorem  ex  lapide  alabaftrite  Aigyptio, 
uel  ex  ophite  albo.  Eft  enim  hoc  genus  ophitis  ex  quo  uafa£  etiam  cados  faciunt.  In 
Siphno  Iapis  eft  qui  cauatur,  tornaturqj  in  uafa  coquendis  cibis  utilia,uel  ad  efculentoru  2* 
u(lis,quod  in  Comenfi  Itali*  Iapide  accidere  fcimus.Sed  in  Siphno  fingulare ,  quod  ex/ 
calfacftus  oleo  nigrefcit  durefciri^natura  molliflimus. :  Tanta  qualitatum  differenda  eft. 
Nam  molliti*  £  trans  Alpes  pr*cipua  funt  exempla.ln  Belgica  prouincia  candidum  la' 
pidem  ferra, qua  lignum,  faciliusqj  etiam ,  fccant  ad  tegularum  £  imbricum  uicem :  uel  fi 
libeat  ad  qu*  uocant  pauonacea  tegendi  genera:£  hi  quidem  fedtiles  funt.  Specularis ue 
ro(quoniam  £  hic  lapis  nomen  obtinet)  faciliore  multo  natura  finditur  in  quamlibet  te/ 
nues  cruftas.  Hifpania  hunc  olim  citerior  tantum  dabat ,  nec  tota,  fed  intra  centum  milia 
paffuum  circa Segobricam  urbem .  Iam £  Cypros,  £  Cappadocia, £SiciIia,£ nuper 
inuentum  Africa. Poft ferendos  omnes  tamen  Hilpani*,  £  Cappadoci*molIifsimisSi 
amplifsim*  magnitudinis,fed  obfcuris.Sunt  £  in  Bononienfi  Itali*  parte  breues,macu/  jo 
Iofi,  complexu  filicis  alligati,  quorum  tamen  appareat  natura  fimiliseisquiinHifpania 
puteis  effodiuntur  profunda  altitudine.  Necnon  £  faxo  inclufus  fub  terra  inuenitur,  ex/ 
rrahiturq*,aut  exciditur.Sed  maiori  parte  fofsili  natura, ablolutus  fegmeti  modo,  nuncp 
adhuc  quinque  pedum  longitudine  amplior.  Humorem  hunc  terr* ,  quidam  autumant 
cryftalli  modoglaciari.Etin  lapide  concrefcere  manifefto  apparet, quod  cu  fer*  decidere 
in  puteos  tales, £  rnedull*  ex  oftibus  earum  in  eandem  Iapidis  naturam  poft  unam  bp 
mem  figurantur.Inuenitur  £  niger  aliquando.Sed  candido  natura  mira,  cum  fit  mollitia 
nota  perpetiendi  folis  rigorisq^nec  fene(cit,G  modo  iniuria  abfit,  cum  hoc  etia  in  cemen/ 
tis  multorum  generum  accidar.  Inuenere  £  alium  ufum  in  ramentis  quoque  circum  ma/ 
ximum  ludis  circenfibus  fternendi,  ut  fit  in  commcndationecandor.Nerone  principe  in  49 
Cappadocia  repertus  eft  Iapis  duritia  marmoris, candidus  atque  translucens,  etiam  qua 
parte  fulu*  inciderant  uen*,ex  argumeto  phengites  appellatus.  Hoc  coftruxeratsdem 
Fortun*,quam  Seiam  appellat  a  Seruio  rege  (aeratam, aurea  domo  complexus.  Quare 
etia  foribus  opertis  interdiu  claritas  ibi  diurna  erat ,  haud  alio  quam  fpecularium  modo, 
tanqp  indufa  luce  non  tranfmifla.  In  Arabia  quoq?  effe  Iapide  uitri  modo  translucidum, 
quo  utuntur  pro  fpecularibus,luba  autor  eft.Nunc  ad  operarios  Iapides  tranfiffeconue/ 
niat,primumq^  cotes  ferro  acuendo.MuIta  earum  genera:  Cretic*  diu  maxima  laudem 
habuere, fecundam  Laconic*ex  Taygeto  monte,utr*qj  oleo  indigentes.  Inter  aquarias 
Naxi*  laus  maxima  fuit, mox  Armeniae*,  de  quibus  diximus.  Ex  oleo  £  aqua  Cilicis 


HISTORIAE  LIBER  XXXVI  649 

pollet, ex  aqua  Arfinoctics.Rcpcrt?  funt  &  in  Italia  aqua  trahetes  acie  acerrimo  effecflu, 
Necnon  Si  trans  Alpes, quas  paflernices  uocat.Quarta  ratio  eft  faliua  hominis  proficien 
tium  in  tonftrinarum  officinis ,  inutilis  fragili  mollitia.  Flaminitans  ex  Hifpania  citeriore 
in  eo  genere  pr^cipuje.Reliqua  multitudo  Iapidum  in  totum  azd i ficr,s inutilis  eft  mortali/ 
tate  mollitfe.Quxda  tamen  loca  non  alium  habent, ficut  Carthago  in  Africa :  exercetur 
halitu  maris,fricatur  uento,&  ueberatur  imbri.Sed  cura  tuentur  picado  parietes,  quonia 
Si  te&orrj  calce  roditur.  Sciteq?  dictum  eft, ad  tedla  eos  pice ,  ad  uinum  calce  uti, quonia 
fic  mufta  condiunt.  Alia  mollitia  circa  Romam  Fidenati  Si  Albano.  In  Liguria  quoque, 
Vmbria,  8i  Venetia, albus  Iapis  detata  ferra  fecatur.  Hi  tradtabiles  in  operejabore  quo/ 
10  que  tolerant, fub  tedlo  duntaxat.  Aipergine  Si  gdu  pruinis^  rumputur  in  teftas,nec  con 
tra  humores  Si  aura  maris  robufti.Tiburtiniad  reliqua  fortes, uaporediffiliut.  Nigri  fili/ 
ces  optimi,quibufda  in  locis  Si  rubentes.Nonnusquam  uero  Si  albi,ficutin  Tarquinienfi 
Anitianis  lapidicinis  circa  lacum  Volfiniefem.  Et  in  Statonienfi  funt,quibus  ne  ignis  qui/ 
dem  nocet.  Iidem  Si  in  monumenta  fcalpti ,  contra  uetuftatem  quoqj  incorrupti  perma/ 
nennex  rjs  formae  fiunt, in  quibus  sera  funduntur.Eft  Si  uiridis  lapis,  uehementer  igni  re/ 
Cftens,fed  nufquam  copiofus.Et  ubi  inuenitur,lapis,non  (axum  eft.  E  reliquis  pallidus, in 
cemento  raro  utilis.GIobofus, contra  iniurias  fortis,fed  ad  ftnnfturam  infidelis,  nifi  mul/ 
ta  fuffrenatione  deuindlus.  Nec  certior  fluuiatilis,  femper  ueluti  madens.  Remediu  eft  in 
Iapidedubto,$ftateeu  eximere,necante  biennium  eum  inferere  tedlo, domitum  tempe/ 
ftatibus.Quse  ex  eo  l^ia  fuerint, in  fubterranea  ftrudlura  aptatur  utilius.  Quf  reftiterint, 
tutum  eft  uel  cailo  committere.  Graci  e  Iapide  duro  ac  filice  aequato  coftruut  ueluti  lateri 
tiosparietes.Cum  ita  fecerint,ifodomon  uocant  genus  ftrucftur^.At  cum  insequali  craffi 
tudine  ftrucftafunt,pfeudifodomon,Tertium  eft  eropledlon, tantummodo  frontibus  po 
litis.Reliqua  fortuito  collocant. Alternas  coagmentationes  ficri,utc6miffurasanteceden/ 
tium  medii  lapides  obtineat, neceffarium  eft.In  medio  quocg  pariete,fi  res  patiaturrfi  mi/ 
nus,utiqj  a  lateribus.Medios  parietes  farcire  fradtis  cementis.Didlyotheton  uocant  reti/ 
culatam  ftru<fturam,quam  frequetifsime  Roms  ftruunt,rimis  opportuna.  Strudluram 
ad  normam  Sdibellam  fieri, &  ad  perpendiculum  refpondere  oportet. 

De  cifternis  8i  cal ce,8i  hareme  generibus, &  mixtura  calcis  Si  haren x,Si  u i/ 

5°  trjs  ftrudturjE,6i  tccforrjs  Si  columnis»  Cap.  xxnr 

T7  T cifternas  harens  pura  Si  aipers  quinq?  partibus,calcis  quam  uehemetiffimf  dua 
X-/bus  conftrui  conuenit,fragmetis  filicis  non  excedentibus  libras.  Ita  ferratis  uedribus 
calcari  folu  parietescp  fimiliter.  V tilius  geminas  efle  ut  in  priore  uitia  cofidant  aqus ,  atq? 
per  colum  in  proximam  tranfeat  maxime  pura  aqua.Calcem  e  uario  lapide  Cato  cenfo/ 
rius  improbat.Ex  albo  melior  quim  ex  duro,&  ftrudlurie  utilior.  Qug  ex  fiftulofo,te<fto 
rfjs.Ad  utrunq?  damnatur  ex  filice.  Vtilior  eadem  ex  effioflb  lapide  quam  ex  ripis  flumi/ 
num  colledlo.  Vtilior  e  molari ,  quia  eft  quiedam  pinguior  natura  eius.  Mirum ,  aliquid 
poftquam  arferit,accedi  aquis.Haren^  tria  genera. Foffitia, cui  quarta  pars  calcis  addi  de/ 
bcr.  Fluuiatili  aut  marina  tertia.  Si  Si  tefts  tufas  tertia  pars  addatur ,  melior  materia  erit. 
4°  Ab  Apennino  ad  Padum  no  inuenitur  foffitia, nec  marina.  Ruinarum  urbis  ea  maxima 
caufa,quod  furto  calcis  fine  ferrumine  fuo  cementa  coponuntur.  Intrita  quocg  quo  uetu/ 
ftior  eo  melior.  In  antiquarum  sedium  legibus  inuenitur,  ne  reccnriore  trima  uteretur  rc/ 
demptor.Ideo  nulla  tesftoria  eorum  rim^  fcedauere.Tedoriumque  nifi  ter  harenato ,  SC 
bis  marmorato  indudlum  eft,  non  fatis  fplendoris  habet,  Vliginofe  Si  ubi  falfugo  uitiat, 
teftaceo  fublini  utilius.  In  Grscia  teclorfis  etiam  harenatum  quod  induefturi  funt ,  prius 
in  mortario  ligneis  uedlibusfubigunt.  Experimentum  marmorati  eft  in  fubigendo ,  do/ 
nec  rutro  non  cohaereat .  Contra  in  albario  opere,  ut  macerata  calx  ceu  glutinum hte/ 
reat.Sed  macerari  non  nifi  a  gleba  oportet.  In  Elide  &des  eft  Mineruas,  in  qua  frater 
Phidi*  Pannasus  tesftorium  induxit  lacfte  SC  croco  fuba(ftum,ut  ferutiideocp  fi  teratur  in 

Ii  eaho 


^5®  C.  PLINII  NATVRALIS 

ea  hodiecp  faliua  pollice, odore  croci  faporemq?  reddere  craditur.CoIamn^  in  ae<de  den/ 
fius  pofitae,craffiores  uidentur,  Genera  earum  quatuor.  Quae  fexta  partem  altitudinis  in 
craffitudine  ima  habent, Dorica  uocantur:qum  nonam,  Ionicastquae  feptimam,Thufcani 
cae.Corinthijs  eadem  ratio  quae  Ionicis.Hc  differentia,  quoniam  capitulis  Corinthiarum 
eadem  eft  altitudo  qus  colligitur  craffitudine  ima,ideocp  graciliores  uidetur.  Ionici  enim 
capituli  altitudo  tertia  pars  eft  crafsitudinis.  Antiqua  ratio  erat  columnarum  altitudinis, 
tertia  pars  latitudinum  delubri.In  Ephefiae  Dians  £ede,de  qua  prius  fuit  fermo, primum 
columnis  fpir$  fubdit^,5C  capitella  addita.Placuit^  altitudinis  ocftaua  pars  in  craffitudi/ 
ne,&  ut  fpirae  haberent  craffitudinis  dimidiu,feptimie^  partes  detraheretur  fummarum 
craffitudini.Praeter  has  funt  quts  uocantur  Attics  columna, quaternis  angulis,  pati  late/ ,0 
tum  interuallo. 


De  medicinis  calcis, 8i  maltha, & gypfo.  Cap.  xxim 

C  Alcis  Si  in  medicina  magnus  ufus.Eligitur  recens, nec  afperfa  aquis, urit, difcutit.ex/ 
trahit,incipietesop  ferpere  ulcerum  impetus  coercet.  Aceto  di  r~f>ceo  teperataper/ 
ducit  ad  cicatricem.  Luxatis  quoq?  cum  adipe  fuillo  aut  liquida  refina  ex  meile  medetur. 
Eade  copofitione  Si  ftrumis.  Maltha  e  calce  fit  recenti,gleba  uino  reftinguitur.Mox  tun/ 
ditur  cum  adipe  fuillo  8i  ficu, duplici  Iinamentotqute  res  omnium  tenaciffima,&  duritiam 
lapidis  antecedes.  Quod  malthatur,  oleo  perfricatur  ante.Cognata  calci  resgypfum  eft. 
Plura  eius  genera.  Na  e  lapide  coquitur,ut  in  Syria  ac  Thurfis,&  e  terra  foditur, ut  in  Cy 
pro  ac  Perrh*bis:e  fumma  tellure  Si  Tymphaicum  eft. Qui  coquitur  lapis, non  diflirailisM 
alabaftritaseffe  debet, aut  marmorofo.In  Syria  duriffimos  ad  id  eligunt, coquuntq,  fimo 
bubulo, ut  celerius  urantur.  Omnium  autem  optimum  fieri  compertum  eft  e  lapide  fpe/ 
culari, fquamamue  talem  habente.Gypfo  madido  ftatim  utendu  eft, quoniam  celerrime 
coit, ac  ficcatur.-tamen  rurfus  tundi  Si  in  farina  refolui  patitur.  Vfus  gypfi  in  albariis, figi!/ 
lis  aedificiorum  Si  coronis  gratifsimus.Exemplum  illuftre  C.  Proculeium  Augufti  Csfa/ 
tis  familiarem  in  maximo  ftomachi  dolore  gypfopoto,confciuiffefibimortetn. 

De  pauimentis  Si  quando  primum  Romie ,  Si  fubdialibus  pauimentis, 

Si  Gr£canicis,&  quando  primum  camera.  Cap.  x  x  v 

PAuimenta  origine  apud  Grxcos  habent  elaborata  arte,picftur£  ratione, donec  litho 
ftrota  expulere  eam.  Celeberrimus  fuit  in  hoc  genere  Sofus ,  qui  Pergami  ftrauit,  $o 
quem  uocant  afaroton  ceccn,  quoniam  purgamenta  ccena:  in  pauimento,  qusqueeuer/ 
ri  folent,  ueluti  relitfta  fecerat  paruis  e  teftulis  tintftiscp  in  uarios  colores.  Mirabilis  ibi co/ 
lumba  bibens, Si  aquam  umbra  capitis  infufcans.Apricantur  ai ix  fcabetes  fefeincantba/ 
ri  labro ,  Pauimenta  credo  primum  fa<5la ,  qux  nunc  reuocamus barbarica ,  atque  fub/ 
tegulanea,in  Italia  fiftucis  pauita:hoc  certe  ex  nomine  ipfo  intelligipoteft.Romgfcalptu 
ratum  in  Iouis  Capitolini  cede  primum  fatftum  eft  poft  tertium  Punicum  bellum  initum. 
Frequentata  uero  pauimenta  ante  Cimbricum  magna  gratia  animorum,  indicio  eft  Lu/ 
cilianusille  uerfus :  Ante  pauimenta  atque  emblemata  uermiculata.  Subdialia  Grsci  in/ 


uenere,  talibus  domos  contegentes :  facile  tracftu  tepente ,  fed  fallax  ubicunque  imbres 
gelant.  Neceffarium  binas  per  diuerfum  coaffationes  fubfterni,  capita  earum  prmfigi  ne  43 
torqueantur ,  8i  ruderi  nouo  tertiam  partem  teftte  tufie  addi.  Deinde  rudus, in  quo  dus 
quinta  calcis  mifceantur ,  pedali  craffitudine  feftucari.  Tunc  nucleo  craffo  fex  digitos  in/ 
duci,8£  ex  teftera  grandi  non  minus  alta  duos  digitos  ftrui.  Faftigium  uero  feruari  in  pe/ 
des  denos  fefquuncem,ac  diligenter  cote  defpumare,  quernisq?  axibus  cotabulare.  Qtxe 
torquentur, inutilia  putant.Imo  Si  filice  aut  palea  fubfterni  melius  effe,quo  minor  uis  cal/ 
cis  perueniat.  Ncceftarium  Si  globoium  lapidem  fubftci.  Similiter  fiunt  (picata  teftacea. 
Non  negligendum  etiamnum  unum  genus  grmcanicum .  Solo  feftucato  inficitur  ru/ 
dus ,  aut  teftaceum  pauimentum.Dein  fpiffe  calcatis  carbonibus  inducitur  fabulo  cal/ 
ce  ac  fauilla  mixtis ,  materia  craffitudine  femipedali  ad  regulam  Si  libellam  exigitur, 

eft  forma 


HISTORIAE  LIBER  XXXVI  651 

eft  forma  terrena.Si  aero  cote  depolitum  eft, nigri  pauimenti  ufum  obtinet.  Lithoftrota 
cceprauere  iamfub  Sylla  paruulis  certe  cruftis,extatq?  hodie  quod  in  Fortune  delubro 
Preneftc  fecit.  Pulfa  deinde  ex  humo  pauimenta  in  cameras  traflere  e  uitroinouitium  8Z 
hoc  inuetum.  Agrippa  certe  in  thermis  quas  Roma  fecit, figlinum  opus  encaufto  pinxit, 
in  reliquis  albaria  adornauitmon  dubie  uitreas  fadturus  cameras, fi  prius  id  inuetum  fuif/ 
fer, aut  a  parietibus  fcene,ut  diximus,Scauri  perueniffet  in  cameras. Quamobrem  &  uitri 
natura  indicanda  eft. 

De  origine  uitri,&  ratione  faciendi,&  de  obfidiano  uitro,S£  ge/ 
neribus  multiformibus  uitri.  Cap.  xxvi 

I»  T)  Ars  eft  Syrte, que  Phoenice  uocatur,finitima  ludias, intra  montis  Carmeli  radices 
X  palude  habens, que  uocatur  Candebcea.Ex  ea  creditur  nafei  Belus  amnis  quincp  M. 
p.ipatio  in  mare  perfluens  iuxta  Ptolemaidem  coloniam.Lentus  hic  currit, infaiubris  po/ 
tu,fed  ceremonrjs  facer,Iimofus,uado  profundus.  Non  nifi  refufo  mari  harenas  fatetf.FIu 
ftibus  enim  uolutate  uitefcunt, detritis  fordibus.Nuc  Si  a  marino  creducur  adringi  mow 
fu ,  non  prius  utiles.  Quingentorum  ed  paffuum  non  amplius  lictoris  fpatium.  Idqj  tan/ 
tum  multa  per  fecula  gignendo  fuit  uitro.  Fama  ed  appuifa  naue  mercatorum  nitrs,cum 
fparfi  per  littus  epulas  pararet, nec  effet  cortinis  attollendis  lapidum  occafio ,  glebas  nitri 
e  naue  fubdidifle.Quibus  accenfis  permixta  harena  littoris ,  traslucentes  nobilis  liquoris 
fluxiffe  riuos,&  hanc  fuiffe  originem  uitri.Mox,ut  ed  aduta  8i  ingeniofa  foIertia,n5  fuit 
io  contenta  nitrum  mifcuifle, coeptus  addi  Si  magnes  lapis:  quoniam  in  feliquore  uitri  quo/ 
que  ut  ferrum  trahere  creditur.  Simili  modo  Si  calculi  fplendetes  multifaria  coepti  uri, de/ 
inde  conchae  Si  foffiles  harena.  Autores  funt,in  India  e  cry  dallo  fradla  fieri,  Si  ob  id  nui/ 
Ium  c5parari  Indico.Leuibus  autem  aridiscp  lignis  coquitur,addito  cyprio  ac  nitro, maxi 
me  ophirio.Cotinuis  fornacibus  ut  es  liquatur,  raaffa:^  fiunt  colore  pingui  nigricantes. 
Acies  tanta  ed  quacunqj,  ut  citra  ullum  fenfum  ad  offa  cofecetquicquidafflau erit  corpo 
ris.Ex  maffis  rurfus  funditur  in  officinis, tingiturqp.Et  aliud  flatu  figuratur, aliud  torno  te 
ritur, aliud  argenti  modo  celatur.Sidone  quodam  qs  officinis  nobili, fiquidem  etiam  fpe/ 
cula  excogitauerdt.Hec  fuit  antiqua  ratio  uitri.Iam  uero  Si  in  uulturno  mari  Italte  hare/ 
na  alba  nafcens,fex  M.p.Httore  inter  Cumas  atqj  Lucrinum, que  mollilsima  ed,pila  mo/ 
50  laqj  teritur.  Dein  mifcetur  tribus  partibus  nitri  podere  uel  menfura,ac  liquata  in  alias  for/ 
naces  transfunditur. Ibi  fit  mafla  que  uocatur  ammonitrum:atq;  haec  recoquitur,^  fit  u i/ 
trum  purum,ac  maffa  uitri  candidi.Iam  uero  8i  per  Gallias  Hifpaniasqj  fimili  modo  ha/ 
rene  temperantur.Ferunt  Tiberio  principe  excogitatum  uitri  temperamentum,  ut  flexi/ 
bile  cffet:&  tota  officinam  artificis  eius  abolitam,  ne  eris,argenti,  auri  metallis  precia  de/ 
traherenmncaqj  fama  crebrior  diu  quam  certior  fuit.  Sed  quid  refert,  Neronis  principa/ 
tu  reperta  uitri  arce, que  modicos  calices  duos,  quos  appellabant  pterotos.H— s.  fex  miii/ 
bus  uederet.In  genere  uitri&obfidiana  numerant'’,  ad  fimilitudinelapidis  que  in^Ethio 
pia  inuenit  Obfidius, nigerrimi  coloris, aliquando  Si  trans!ucidi,craffiore  uifu,atq;  in  (pe/ 
culis  parietum  pro  imagine  umbras  reddente.  Gemmas  multi  ex  eo  faciunt.  Videmusqj 
40  &  folidas  imagines  diui  Augudi,capti  materia  huius  craffitudinis,  Dicauitcp  ipfe  pro  mi/ 
raculo  in  templo  Concordte  obfidianos  quatuor  eIephantos.Remifit&  Tiberius  Cefar 
Heliopolitarum  ceremoniis  repertam  ibi  in  hereditate  eius  qui  prefuerac  Aegypto, obfi/ 
dianam  imaginem  Mcnelai.Ex  quo  apparet  antiquior  materie  origo, nunc  uitri  fimilitu/ 
dine  interpolata.  Xenocrates  obfidianu  lapidem  in  India  Si  in  Samnio  Italie  Si  ad  Oce/ 
anum  in  Hifpania  nafei  tradic.Fit  Si  tindlure  genere  obfidianu,  ad  cfcaria  uala  81  totum 
rubens  uitrum,atc£  non  transluceas, hematinon  appellatum.  Fit  Si  album  Si  murrhinu, 
aut  hyacinthos  fapphirosq?  imitatum,&  omnibus  alqs  coloribus.Nec  eft  alia  nuc  mate/ 
ria  fequacior,aut  etiam  pufture  accomodatior.Maximustame  honos  in  candido  translu 
sentibus, quam  proxima  cryftalli  fimilitudiae.Vfus  uero  ad  potandum  argeti  metalla  Si 

I i  2  auri 


$5 1  C.  PLINII  NAT  VR  AL  IS 

aurfpfpulit.Eft  autem  caloris  impatiens,ni  procedat  frigidus  liquoncum  addita  aquaui 
tres  piis  fole  aduerfo, in  tant u  excandefcant,ut  ueftes  exurant.  Fragmenta  teporata  ag> 
glutinantur  tantum, rurfus  affundi  non  queunt, prsterquam  abrupta  fibi  roetiuciuti cum 
calculi  fiunt ,  quos  quida  abaculos  appellant,  aliquos  etiam  pluribus  modis  uerficoiores. 
Vitrum  fulphuri  concodtu  ferruminatur  in  lapidem.  At  pcradlis  omnibus  qus confiant 
ingemo, artem  natura  faciente, fuccurrit  mirari,nihil  pene  non  igni  perfici. 

Ignium  miracula, SI  medidns,&  prodigia.  Cap.  x  x  v  1 1 

T Gnis  accipit  harenas,ex  quibus  alibi  uitrum, alibi  argentum, alibi  minium,alibi  plumbi 
igenera, alibi  pigmenta,alibi  medicamenta  fundit.Igne  lapides  in  ss  foluuntur,igne  fer 
rum  gignitur,ac  domatur ,  igne  cremato  lapide  cemeta  in  tedlis  alligatur.  Alia  fepius  uri 10 
prodeft.  Eadetp  materia  altud  gignitur  primis  ignibus, aliud  fecudis,aliud  tcrtqs.  Quan/ 
do  ipfe  carbo  uires  habere  incipit  rcftindlus,  atque  interrjffe  creditus,  maioris  fit  uirtutis. 
Immenfa  SI  improba  reru  naturs  portio:3I  in  qua  dubiu  fit  plura  abfumat,an  pariat.Eil 
SI  ipfas  ignibus  medica  uis.Pefliletis  qus  folis  obicuratione  cbtrahitur,  ignis  fuffitu  mul 
tiformiter  auxiliari  certum  efl.Empedodes  SI  Hippocrates  id  monftrauere  diuerfis  locis. 
Ad  cduulfa  uifcera  aut  cotufa,ut  M.  Varro  autor  efblpfis  enim  uerbis  eius  utar :  Lix  cinis 
efl:  inquit  foci.Inde  enim  cinis  luxatis  potus  medetur:ut  licet  uidere  gladiatores  cum  delu/ 
ferint,hac  iuuari  potione.  Quin  SI  carbunculum  genus  morbi,  quo  duos  cofulares  nuper 
abfumptos  indicauimus,querneus  carbo  tritus  cum  meile  fanat.  Adeo  in  rebus  damnatis 
quoque  ac  iam  nullis,  funt  aliqua  remedia, ut  in  carbone  ecce  SI  cinere.  Non  pmeribo  SI  & 
unum  foci  exempla, Romanis  literisc!aru:Tarquinio  Prifco  regnante  tradunt  repente  in 
foco  cius  apparuififc  genitale  e  cinere  mafculini  fexus :  eaq?  qu£  infederat  ibi,  Tanaquilis 
reginre  ancillam  Ocrifiamcaptiuam,confurrexifiegrauidam.Ita  Seruium  Tuliu  natum, 
qui  regno  fucceflit.Inde  SI  in  regia  cubanti  puero  caput  arfiffe  uifum,credttumq?  Laris  fa 
miliaris  filium.Oh  id  compitalia  SI  ludos  Laribus  primum  inftituiffe. 


PLINII  S.ECVNDI  NATVRALIS 
HISTORIAE  LIBER  XXXVII. 

P  R'0  OE  M  I  V  AI.  *C 

l  T  nihil  inftituto  operi  defit, gemmtE  fuperfunt ,  &  in  ardtu  cov 
|  dia  reru  naturae  maiedas, multis  nulla  fui  parte  mirabilior.Tan/ 

I  tum  tribuut  uarietati,coloribus,materi$,decori,uiolan  etiam  fi/ 

|  gnis  gemmas  nefas  ducentes.  Aliquas  uero  extra  precia  ulia  ta/ 

I  xationemc^  humanarum  opum  arbitrantes,  utplenfq;  adfum/ 

1  mam  abfolutaroq?  rerum  natura  cStemplationem  fatis  fit  una 
aliqua  gemma.  Quae  fuerit  origo  gemmarum,  SI  quibus  initrjs 
:A  ;§|i  in  tantum  h^c  admiratio  exarferit, diximus  quadatenus  in  men 


tione  aurianulorumc^.Fabulae  primordium  a  rupe  Caucafea  tradunt,  Promethei  uincu/  40 
Iorum  interpretatione  fatalfiprimumq?  faxi  fragmentum  indufum  ferro  ac  digito  circun/ 
datum, hoc  fuiffe  anulum, SI  hoc  gemmam. 

De  gemma  Polycratis  tyranni  SI  Pyrrhi  regis, SI  qui  fculpto/ 
res  optimi,SI  nobilitates  artificum, SI  qui  primus  daclyliothe 
camRomce  habuit.  Cap.  1 

T  T  Is  initrjs  coepit  autoritas,in  tantu  amore  elata, ut  Polycrati  Samio  feuero  infularum 
JTj..ac  Iittoru  tyrano  felicitatis  fu&,qua  nimia  fatebatur  etia  ipfe, fatis  piamenti  in  unius 
gemce  uolutario  dano  uideret;,fi  cu  fortuna  uolubilitate  paria  faceret:  plance^  ab  inuidia 
eius  abude  fe  redimi  putaret, fi  hoc  unu  doluififet.Afsiduo  ergo  gaudio  iafius,proucclus 

nauigio 


.  HISTORIAE  LIBER  XXXVII  653 

nauigio  in  altum, anulum  merfit.  At  illum  pifcis  eximia  magnitudine  regi  natus,  elcs  uice 
raptum,  ut  faceret  oftentum,  in  culinam  domini  rurfus  fortuna  infidiantis  manu  reddi/ 
dit.Sardonychem  eam  gemmam  fuifle  conftat:ofteduntcp  Roms,G  credimus,  in  Con/ 
cordis  delubrojCornu  aureo  Augufts  dono  inclufam,#  nouifsimu  prope  locu  tot  prsla 
lis  obtinentcm.Poft  hunc  anulum  regia  fama  eft  gemms  Pyrrhi  illius,  qui  aduerfus  Ro 
manos  bellum  gefTit.Nanqj  habuifle  traditur  achaten,in  qua  i  x  Mufs  #  Apollo  citha 
ram  tenens  fpe<ftaretur,non  arte,fed  fpote  naturf  ita  difcurretibus  maculis,ut  mufis  quo/ 
que  fingulis  fua  redderetur  infignia.Nec  deinde  alia  qus  tradatur  magnopere  gemmaru 
claritas  extat  apud  autores ,  prsterquam  Ifmeniam  choraulem,  multis  fulgentibus^ uti 
10  folitum, comitate  fabula  uanitatem  eius, indicato  in  Cypro  lex  aureis  denarrjs  fmaragdo 
in  qua  fuerat  (culpta  Amy mone.iufsilTe  numerari.Et  cu  duo  relati  eflent,  imminuto  pre/ 
cio,maIe  me  Hercules  curatum ,  dixilTe. Multum  enim  detractum  gemms  dignitati.Hic 
uidctur  inftituifl*e,ut  omnes  mufics  artis  hacquoqj  oftentatione  cenferentur,ueluti  Dio 
ny  fodorus  squalis  eius  #  smulus,ut  fic  quoq?  par  uideretur.T erttus  qui  eodem  tempo/ 
re  fuit  inter  mulicos, Nicbmachus, multas  gemmas  habuifle  tradttur,fed  nulla  peritia  ele/ 
ftas:forte  quada  his  exemplis  initio  uoluminis  oblatis  aduerfus  iftos,qui  fibi  hanc  often 
tationem  arrogant, ut  palam  fit  eos  tibicinum  gloria  tumere.  Polycratis  gemma  quae  de/ 
monftratur,illibata  intadlacjj  eft.Ifmenis  state  multos  poft  annos,apparet  fcalpi  etiam 
fmaragdos  folitos.Cofirmat  hanc  eandem  opinionem  edicftum  Alexandri  Magni,  quo 
to  uetuit  in  gemma  fe  ab  alio  fcalpi  quam  d  Pyrgotele,  non  dubie  darifsimo  artis  eius.  Poli 
eum  Apollonides  Si  Cronius  in  gloria  fuere ,  quiq^  diui  Augulli  imaginem  fimilem  ex/ 
preflit,qua  poftea  principes  fignabat,Diofcorides.Sylla  didlator  traditione  Iugurtf  fem 
per  fignauit.Eft  apud  autores  8i  Intercatiefem  illum,  cuius  patrem  Scipio  iEmilianus  ex 
prouocatione  interfecerat ,  pugns  eius  effigie  fignafle ,  uulgato  Stilonis  Prsconini  fale, 
quid  nam  fuifle  facfturu  eu ,  fi  Scipio  a  patre  eius  intereptus  elfetDiuus  Auguftus  inter 
initia  fphinge  fignauit.  Duas  in  matris  anulis  ia  indilcrets  fimilitudinis  inuenerat.  Altera 
per  bella  ciuilia,abfente  eo, amici  fignauere  epiftolas  Si  edi<fta,qus  ratio  temporu  nomi/ 
ne  eius  reddi  poftulabat,non  infaceto  lepore  accipientium ,  snigmata  afferre  eam  Iphin/ 
gem.Quinetiam  Maecenatis  rana, per  collationem  pecuniaru  in  magno  terrore  erat.  Au/ 
Jo  gullus  poftea  ad  euitanda  conuicia  fphingis,  Alexandri  Magni  imagine  fignauit. Gem/ 
mas  plures,quod  peregrino  appellat  nomine  dacftyliothecam,primus  omniu  habuit  Ro 
ms  priuignus  Sylls  Scaurus.  Diuqj  nulla  alia  fuit,  donec  Pompeius  Magnus  eam  qus 
Mithridatis  regis  fuerat,inter  dona  in  Capitolio  dicaret, ut  M.  Varro  alrjqj  eiufde  statis 
autores  cofirmant,muItuprsIatam  Scauri.Hocexeplo  Csfarditftator  fex  datftyliothc/ 
cas  in  Veneris  genitricis  confecrauit.  Marcellus  Ocftauia  genitus  in  Palatina  Apollinis 
sde  unam.Vidloria  tamen  illa  Pompei}  primum  ad  margaritas  gemmasqj  mores  incli/ 
nauit.-ficut  L.Scipionis  Si  Cn.Manlrj  ad  cslatum  argentum ,  Si  ueftes  Attalicas, Si  tricli/ 
nia  sratatficutL.Mummq  ad  Corinthia  Si  tabulas picftas. 

De  gemmis  translatis  in  triumpho  Pompei}, &  natura  cryftalli  Si  medicinis,# 

40  luxuria  circa  ea,#  quando  primu  inuenta  myrrhina,#  luxuria  circa  ea,#  natu/ 

ramyrrhinorum,#  qus  mentiti  funt  autores  de  fuccino.  Cap»  ii 

ID  uti  planius  nofcatur,uerba  ex  ipfis  Pomperj  triumphorum  adlis  fubqciam.Ergo  ter 
tio  triumpho  quem  de  piratis,  Afia, Ponto, getibuscp  #  regibus  in  leptimo  operis  hu/ 
ius  uolumirte  indicatis,M.Pifone,M.MelfaIa  confulibus, pridie  calend.Ocftobris,  die  na/ 
talis  fui  egit,tranftulit  alueum  cum  tefleris  lufotium  e  gemmis  duabus ,  latum  pedes  tres, 
longum  pedes  quatuor:#  ne  quis  de  ea  re  dubitet, nulla  gemmarum  magnitudine  hodie 
prope  ad  hanc  amplitudine  accedente, in  eo  fuit  luna  aurea  pondo  xxx-.le&os  triclinia/ 
res  tresruafa  ex  auro  #  gemmis  abacorum  nouem.  Signa  aurea  tria,  Minerus ,  Martis, 
Si  Apoliinis.  Coronas  ex  margaritis  trigintatres.  Montem  aureum  quadratum  cum  cer/ 

Ii  5  uis# 


654  C.  PLINII  NATVRALIS 

uis  &  leonibus, &  pomis  omnis  generis, circundata  uite  aurea.Mufeum  ex  margaritis,  ia 
cuius  faftigio  horologium  erat.Imago  Cn.  Pompcq  e  margaritis ,  illa  regio  honore  gra/ 
ta,  illius  probi  oris  ueneradicp  pereundas  gentes, illa  inquam  cx  margaritis,  feueritate  ui/ 
ucriore  luxuria  triumpho.  Quam  profedo  inter  illos  uiros  durafict  cognomen 
Magni ,  fi  prima  uidoria  fic  triumphafles.  E  margaritis  Magne ,  tam  prodiga  re,8i  fa/ 
minis  reperta,quam  gerere  te  fas  n5  fit,hinc  fieri  tuosuultusCfic  te  preciofum  uideri;  No/ 
ne  illa  fimilior  tui  efi:  imago, quam  Pyrcntei  iugis  impofuiftiC  Graue  profeclo  fcedumqj 
probrum  erat ,  ni  uerius  irx  deorum  ofientum  credi  oporteret :  dareque  intelligi  poffet, 
iam  tum  illud  caput  orientis  opibus  fine  reliquo  corpore  ofientatum.  Cetera  triumphi 
eiufdem  quam  uirilia.Reipublicte  datum  mille  talentum,  legatis  &  quteftoribus, qui  cras 13 
maris  defendifipnt,H— s.btna  milia,commilitibus  fingulis  quinquaginta.Tolerabiliorem 
tamen  fecit  caufam  Caq  principis ,  qui  fuper  omnia  muliebria  focculos  induebat  e  mar/ 
garitis:8C  Neronis  principis,qui  fceptra ,  &  perfonas,  8C  cubicula  uiatoria  unionibus  con/ 
ftruebat.  Quinimo  etiam  ius  uidemur  perdidiffe  corripiendi  gemmata  potoria, luaris 
fupelledilis  genera, anulos  tranfeuntes.Qus  enim  non  luxuria  tnnocetior  exiftimaripoC' 
fit?  Eadem  uidoria  primum  in  urbem  murrhina  induxit.  Primusque  Pompeius  fex  po/ 
cula  ex  eo  triumpho  Capitolino  Ioui  dicauit:qu£  protinus  ad  hominum  ufumtranGcre, 
abacis  etiam  efcarrjsq?  uafis  inde  expetitis.Excrefcitque  indiescius  rei  luxus,  murrhino 
l  xxx  (eftertqs  empto, capaci  plane  ad  lextarios  tres  calice .  Potauit  ex  eo  ante  hos  an/ 
nos  confularis,ob  amorem  obrofo  eius  margine, ut  tamen  iniaria  illa  preciu  augeret:  neq$  zo 
efi:  hodie  murrhini  alterius  prseftantior  indicatura.Idem  in  reliquis  generis  eius  quantum 
uorauerit, licet  mftimare  ex  multitudine:qus  tata  fuit, ut  auferente  libetis  eius  Nerone  Do 
mitio  theatrum  peculiare  trans  Tiberim  hortis  expofita  occuparent:  quod  i  populo  im/ 
pleri  canente  fe,dum  Pompeiano  prxludit,etiam  Neroni  fatis  erat ,  qui  uidit  tunc  annu/ 
merari  unius  fcyphi  frada  membra,  quas  in  dolore  credo  feculi  inuidiamcp  fortuna,  tan/ 
quam  Alexandri  Magni  corpus  in  conditorio  feruari  ut  oftentarentur,placebat.T.Petro 
nius  confularis  moriturus ,  inuidia  Neronis  principis,  ut  menfam  eius  exheredaret,  trul/ 
fam  murrhinam  c  c  c  feftertrjs  emptam  fregit.SedNero,utpar  erat  principem, uidtom/ 
nes,  c  c  c  feftertqs  capidem  unam  parando.Memoranda  res,  tanti  imperatore  patreroqj 
patrie  bibifie.  Oriens  murrhina  mittit.Inueniuntur  enim  ibi  in  pluribus  locis,  nec  infigni/  io 
bus, maxime  Parthici  regnuprecipue  tamen  in  Carmania.  Humorem  putat  fub  terra  ca/ 
lore  denfari.Amplitudine  nufquam  paruos  excedunt  abacos.  Craflitudine  raro,  quanta 
didumefl:  uafi  potorio.Splendor  his  fine  uiribus,nitorcp  uerius  quam  fplendor.  Sed  in 
precio  uarietas  colorum,  fubinde  circumagentibus  fe  maculis  in  purpuram  candoremqr, 

8t  tertium  ex  utroq;  ignefcentem,uelut  per  tranfitum  coloris  pupura  rubefcente,aut  lacie 
candelcente .  Sunt  qui  maxime  in  rjs  laudent  extremitates,  81  quofdam  coloru  repercul/ 
fus,qualesin  ccelefti  arquu  fpedantur.His  maculg  pingues  placet,translucerequicqjaut 
pallere  uitiu  efi.  Item  fales  uerrucscp  non  eminentes,  fed  ut  in  corpore  etiaplcrumqj  fel/ 
files.  Aliqua  8t  in  odore  commendatio  eft.Contraria  huic  caufa  cryftallu  facit, gelu  uehe/ 
mentiore  concreto .  Non  aliubi  certe  reperitur,  quam  ubi  maxime  hybernas  niues  rigent:  4? 
glaciemcp  efle  certu  efi:, unde  8C  nome  Graeci  dedere.Ories  &  hanc  mittit,fed  Indica  nui/ 
la  prgfertur.Nafcitur  81  in  Afia,uilifiimacirca  Alabanda  &  Orthofia, finitimis^  monti/ 
bus, item  in  Cypro»  Sed  laudata  in  Europae  Alpium  iugis.Iuba  autor  efi: ,  8C  in  quadain/ 
fula  rubri  maris  ante  Arabiam  fita  nafei,  quse  Neron  uocetur.  Et  in  ea  qu$  iuxta  gemma 
topazion  ferat, cubitalemqj  effoflam  3  Pythagora  Ptolemaei  regis  prafedto .  Cornelius 
Bocchus  SC  in  Lufitania  nafeiper  quam  miradi  ponderis, immefis  iugisdepreflisadlibra 
mencum  aqu£  puteis. Mirum  8C  quod  Xenocrates  tradit  Ephefius, aratro  in  AGa  &  Cy/ 
pro  excitari.Non  enim  inueniriin  terreno, nec  nifi  inter  cautes  creditu  fuerat.  Similius  ue/ 
ro  efi:, quod  idem  Xenocrates  tradit, torrentibus  fepe  deportari.Sudinesuero  negat  nifi 

adme/ 


historiae  LIBER  XXX Y  II  655 

ad  meridiem  (pcdlantibus  locis  nafci,quodcertu  efhnon  enim  repentur  in  aquofis.quan 
quam  in  regione  pra:gelida,uel  fi  ad  uada  ufq?  glacietur  amnes.  Ccclefti  humore  parua/ 
que  niue  id  fieri  neceffe  eft.ideo  caloris  impaties,nifi  in  frigido  potu  abdicatur.Quare  fe/ 
xangulis  nafcatur  lateribus, n5  facile  ratio  inucniri  poteft,  eo  magis  quod  necp  mucroni/ 
bus  eadem  fpecies  eft,&  ita  abfolutus  eft  laterum  leuor,ut  nulla  id  arte  poffit  aquari.  Ma 
gnitudo  ampliffima  adhuc  uifa  nobis  erat,  quam  in  Capitolio  Liuia  Augufta  dicauerat, 
librarum  circiter  l.  Idem  Xenocrates  autor  eft,  uas  amphorale  uifum ,  6!  aliqui  ex  India 
cryftallum  fextariorum  quatuor  .Nos liquido  affirmare  poftumus,in  cautibus  Alpium 
naici  adeo  inurjs,ut  plerumque  fune  pendentes  eam  extrahant.Pcritis  figna  8C  indicia  no 
10  ta  funtJnfeftantur  plurimis  uitrjs,fcabro,ferrugine,maculofa  nube,  occulta  aliquado  uo/ 
mica,prsduro  fragilicp  centro  Si  falc  appellato.Eft  Si  ruffa  aliquibus  rubigo .  Alqs  capil/ 
lamentum  rimae  fimile.Hoc  artifices  litura  occultant.  Qux  uero  fine  uitio  funt,  puras  effe 
malunt, acenteta  appellantes ,  nec  fpumei  coloris  lympidae  aqax .  Poftrema  autoritas  in 
pondere  eft.Inuenio  medicos,quae  funt  urenda  corporum ,  non  aliter  utilius  id  fieri  puta/ 
re  quam  cryftallina  pila  aduerfis  pofita  folis  radrjs .  Alius  hic  furor,  h— s  clh  trullam 
unam  non  ante  multos  annos  mercatam  a  matrefamilias ,  nec  diuite.  Item  Nero  amiffa/ 
rum  rerum  nuncio  accepto, duos  calices  cryftallinos  in  fuptema  ira  fregit  illifos .  H^c  fuit 
ratio  feculum  fuum  punientis ,  ne  quis  alius  ex  his  biberet.  Fragmenta  farciri  nullo  mo/ 
do  queunt.Mire  ad  fimilitudinem  acceffere  uitrea,  fed  prodigq  modo ,  ut  fuum  precium 
to  auxerint  cryftalli,non  diminuerint .  Proximum  locum  in  delierjs  fceminarura  tamen  ad/ 
huc  tantum, fuccina  obtinent, eandem  omnia  hxc  quam  gemmas  autoritatem,fane  maio 
rem  aliquibus  de  caufis  cryftallina  Si  murrhina ,  rigidi  potus  utraque .  In  fuccinis  caufam 
ne  delicia  quidem  adhuc  excogitauerunt.Occafio  eft  uanitas  Graecorum  diligentia .  Le/ 
gentes  modo  «que  perpetiantur  me  de  ortu  eorum, cum  hoc  quoqj  interfit  uit«,fcire  p o/ 
Beros  quicquid  illi  prodidere  mirandum.Phaethontis  fulmine  icfti  forores  fletu  mutatas 
in  arbores  populos,  lachrymis  eledru  omnibus  annis  fundere  iuxta  Eridanum  amnem, 
quem  Padum  uocamus :  Si eledrum  appeIlatum,quoniam  fol  uocitatus  fit  eledor, pluri/ 
mi  poetx  dixere, primidp, ut  arbitror,  AefchyIus,PhiIoxenus, Nicander, Euripides,  Saty/ 
rus.Quod  effe  falfam  Italia  teftimonio  patet.Diligcntiores  eorum,  Eledridas  infulas  iti 
jo  mari  Adriatico  effe  dixerunt ,  ad  quas  dilaberetur  Padus .  Qua  appellatione  nullas  un/ 
quam  ibi  fuiffe  certum  eft.  Nec  uero  ullas  ibi  appofitas  effe ,  in  quas  quicqua  curfu  Padi 
deuehi  poffit.  Nam  quod  Aefchylusin  Iberia,  hoc  eft  in  Hifpania,  Eridanum  effe  dixit, 
euudemqj  appellari  Rhodanum, Euripides  rurfus  8i  Apollonius  in  Adriatico  littorc  con 
fluere  Rhodanum  Si  Padum, faciliorem  ueniam  facit  ignorati  fuccini,in  tanta  orbis  igno 
rantia.Modeftiores  fed  xque  falfum  prodidere, in  extremis  Adriatici finus  rupibus  inurjs 
arbores  ftare ,  qax  canis  ortu  hoc  effunderent  gummi .  Tneophraftus  in  Liguria  effodi 
dixit .  Phaethontem  in  Aethiopia  Ammonis  obiffe ,  ob  id  delubrum  ibi  effe  atque  ora/ 
culum ,  eledrumcp  gigni .  Philemon  foffile  effe,&  in  Scythia  erui  duobus  locis .  Candi/ 
dum  atque  cerei  coloris  quod  uocaretur  eledrumrin  alio  loco  fuluum,  quod  appellaretur 
4°  fualternicum.Demoftratus  lyncurion  id  uocat,&  fieri  ex  urina  lyncum  beftiarum.  E  ma/ 
ribus  fuluum  Si  igneum ,  e  fceminis  languidius  atque  candidum .  Alq  dixere  langurium. 
Si  effe  in  Italia  beftias  langurias .  Zenothemis  langas  uocat  eafdem ,  Si  circa  Padum  qs 
uitara  affirmat.Sudines  arborem  quae  gignat  in  Liguria,In  eadem  fententia  Si  Metrodo 
tus  fuit.Sotacus  credidit  in  Britannia  arboribus  effluere,  quas  eledlridas  uocauit .  Pythe/ 
as  Guttonibus  Germaniae  genti  accoli  sftuarium  oceani  Mentonomon  nomine ,  fpa/ 
do  ftadiorum fex  milium.  Ab  hoc  diei  nauigatione  infulam  abeffe  Abalum.Illo  ue/ 
re  fludlibus  aduehi,&  effe  concreti  maris  purgamentum.Incolas  pro  ligno  ad  ignem  uti 
eo,proximisq?  Teutonis  uendere.  Huic  Si  Timaius credidit,  fed  infulam  Baltiam  uoca/ 
uit. Philemon  negau it  flammam  ab  eledroreddi.Nicias  folis  radiorum  fuccum  intelligi 

Ii  4  uoluic 


6<)6  C.  PLINII-NATVRAIIS 

uoIuit.Hos  circa  occafum  credit  uehementiores  in  terram  atftos,  pinguem  fudorem  in  ea 
parte  oeeani  relinquere, deinde  «flatibus  in  Germanorum  littora  er]ci.  Et  in  /£gypto  na' 
fci  fimili  modo,8C  uocari  SacaLItem  in\India,gratiusqj  thure  effe  Indis.In  Syria  quoque 
fceminas  uerticillos  inde  facere ,  Si  uocare  harpaga, quia  folia  Si  paleas  ueftiu 9  fimbrias 
rapiat.Theophraftus  oceano  id  ex«ftuante  ad  pyren«i  promontoriu  erjci,  quod  Si  Xe/ 
nocrates  credidit,  qui  de  rjs  nuperrime  fcripfit.  Viuit adhuc  Afarubas,  qui  tradidit iuxta 
Atlanticu  mare  efle  lacum  Cephifida,que  Mauri  uocat  eledlru.Hunc  fole  excalfadu  e  ii 
no  dare  eletflrum  fluitans.Mnefias  Afric«  locum  Sycionem  appellatum, Si  Cratin  am/ 
nem  in  oceanum  effluentem  e  lacu, in  quo  aues  quas  meleagridas  Si  penelopas  uocat  ui/ 
uere.Ibi  nafci  ratione  eadem  qua  fupra  didlum  eft  de  eledlride  lacu.  Theomenes  dicit,iu/ 10 
xta  Syrtim  magnam  hortum  hefperidum  efle ,  ex  quo  in  ftagnu  cadat, colligi  uero  a  utr/ 
ginibus  Hefperidum.Ctefias  Indis  flumen  efle  Hypobarum ,  quo  uocabulo  fignificetut 
omnia  uafa  ferre  bona,fluere  i  feptentrione  in  exortiuum  Oceanu  iuxta  montem  fyluc/ 
ftrem  arboribus  eleclrum  ferentibus.  Arbores  eas  aphytacoras  uocari,  qua  appellatione 
(ignificetur  pr^ dulcis  fuauitas.Mithridates  in  Germanis  lictoribus  efle  infulam, uocari^ 
eam  O  fericfla, cedri  genere  fyluofam, inde  defluere  in  petras.  Xenocrates  no  fucrinu  tan/ 
tum  in  Italia,ueruetiam  thieum  uocari, a  Scythis  uero  facriu,quonia&ibi  nafcatur.Alios 
putare  in  Numidia  gigniiSuper  omnes  eft  Sophocles  Tragicus  poeta,  quod  equide  mt/ 
ror  tata  grauitate  cothurni,  &  prsterea  uits  fama,  alias  principe  loco  genitus  Athenis, te/ 
bus  geftis, exercitu  ducflo.  Hic  ultra  Indiam  fieri  dixit  k.  Iachrymis  meleagrtdu  auiu  Me/ « 
leagru  deflentium, Quod  &  credidifle  eum,uel  fperafle  alrjs  perfuaderi  pofle,quisno  mi/ 
returCquamue pueritiam  tam  imperitam  pofle  reperiri,  qu«  auiumploratus  amiuos cre/ 
dat,lachrymisue  tam  grandes, auesq?  e  Gr«cia,ubi  Meleager  pernt,pIoratumifleinIn/ 
dosC  Quid  ergoCho  multa  «que  fabulofa  produt  poeta:?  Sed  hoc  ea  in  re  qu«  quotidie 
inuehatur  at<j;  abundet, 8i  hoc  mendacium  coarguat,  lerio  quenquam  dixiffe,fummaho 
minum  contemptio  eft,&  intoleranda  medaciorum  impunitas. 

De  ortu  Si  medicinis  Si  generibus  Si  luxuria  fuccinorum,&  Iyn/ 
curio  Si  medicin«.  Cap.  1 1  r 

CErtum  eft  gigni  in  infulis  feptetrionalis  oceani,&  a  Germanis  appellari  gleffiim:ira/ 
que  Si  a  noftris  unam  tnfularu  ob  id  gleflariam  appellatam, Germanico  Calare  ibi  jo 
claflibus  rem  gerente, Auftrauiam  a  barbaris  didlam.  Nafcitur  autem  defluente  medulla 
pinei  generis  arboribus, ut  gummi  in  cerafis,  refina  pineis.Erumpit  humoris  abundantia. 
Denfatur  rigore  uel  tepore  autumnali.  Cumintumelcens  «ftus  rapuit  ex  infulis,  certe  in 
littora  expellitur,ita  uo!ubile,ut  pedere  uideatur  atq?  cofidere  in  uado :  quod  arboris  fuc/ 
cum  efle  prifci  noftri  credidere,  ob  id  fuccinum  appellantes.  Pine«  autem  arboris  efle  in/ 
dicio  eft  pineus  in  attritu  odor ,  Si  quod  accenfum  ted«  modo  ac  nidore  flagret,  Affertur 
a  Germanis  in  Pannoniam  maxime  prouinciam.Inde  Veneti  primu,  quos  GrsciHene/ 
tos  uocant,rei  famam  fecere, proximi  Pannoni»,  id  accipientes  circa  mare  Adriaticu.  Pa/ 
do  uero  annexa  fabul«  uidctur  caufa,hodie<^j  tranfpadanarum  agreftibus  fceminis,mo 
nilium  uice  fuccina  geftantibus, maxime  decoris  gratia:fed  Si  medicin«:  quando  tonfillis  40 
creditur  refiftere ,  8i  faucium  uitrjs,  uario  genere  aquarum  iuxta  illos  infeftate  guttura  ac 
uicinas  carnes,  d  c  fere  m  pafluum  a  Carnuto  Pannoni«,abeft  littus  Germanis  ex  quo 
inuehitur,percognitum  nuper.  Vidit  enim  eques  Romanus,  miflusad  idcomparandum 
&  Iuliano  curante  gladiatorium  munus  Neronis  principis ,  qui  h«c  commercia  Si  littora 
peragrauit, tanta  copia  inuecla,  ut  retia  arcendis  feris  podium  protegentia  fuccinis  noda/ 
rentur,arraa  uero  Si  Iibitina  totuscj^  unius  diei  apparatus  effet  e  fuccino.Maximuro  pon/ 
dus  is  gleb«  attulit  xm  Iibrarum.Nafci  Si  in  India  certum  eft.  Archelaus  qui  regnauitin 
Cappadocia, illinc  cortice  inh»rente  tradit  aduehi  rude, poliriq^  adipe  fuis  la&entis  ineo/ 
dum. Liquidum  primo  deftillare, argumento  funt  qu«dam  intus  translucentia,  utformi 

csaui 


HISTORIAE'  LIBER  XXXVII  6$j 

cxaut  culices, lacertsq;  quas  adha:fiffe  muffco  non  eft  dubiu  St  iticlufas  indurefceti.Ge/ 
nera  cius  plura.Candida  odoris  praftantifsimi.  Sed  nec  his  ncc  cereis  preciu.  Fuluis  ma/ 
ioc  autoricas.Hx  fis  etiamnum  amplior  translucentibus,  prxtcrquam  fi  nimio  ardore  fla/ 
grentjimagincmqj  igneam  ineffe,  non  ignem,  placet.Suma  laus  falernis  a  uini  colore  dtV 
dis, molli  fulgore  perfpicuis.Sunc  St  in  quibus  decocti  mellis  lenitas  placeat. Verum  hoc 
quocp  notum  fieri  oportct,quocunq?  modo  tingui  libeat, hcedoru  fxuo  St  anchufe radi 
ce,quippe  etiam  conchylio  inficiuntur.  Caeterum  attritu  digitoru  accepta  ui  caloris  attra/ 
hunt  in  fe  paleas  St  folia  arida,ut  magnes  lapis  ferrum.  Rameta  auocp  fuccini  oleo  addi/ 
to  flagrant  dilucidius  diutiusq?  quam  lini  medulla.  Taxatio  in  deliciis  tanta ,  ut  hominis 
io  quamuis  parua  effigies.uiuorum  hominum  uigentiumcp  precia  fupcrcr,prorfus  ut  caftt/ 
gatio  una  non  fit  fatis.  In  Corinthiis  a:s  placet  auro  argentoq?  mixtu,  in  cadatis  ars  St  in/ 
genia.Murrhinorum  St  cryftallinorum  diximusgratiatuniones,  quod  capirccircuferuri/ 
tur, gemma:  digitis,in  omnibus  deniq?  altis  uitrjs  oftentatio  aut  ufus  placer,  in  fuccinis  de/ 
liciarum  tantum  confcientia.  Domitius  Nero  in  ceteris  uitx  fu x  portetis,  capillos  quoq* 
coniugis  fu^  Poppete  in  hoc  nomen  adoptauerat,  quoda  etiam  carmine  fuccinos  appel/ 
lando.Et  quoniam  nullis  uitqs  defunt  preciofa  nomina,  ex  eo  tertius  hic  quide  colos  eae/ 
pit  expeti  i  matronis  Vfus  tamen  fuccinorum  inuenitur  aliquis  in  medicina ,  fed  non  ob 
hoc  faeminis  placent.Infantibus  alligari  amuleti  ratione  prodeft.Calliftratus  St  cuicunq? 
astati  cotra  Iymphationes  prodeffe  tradit.Et  urin£  difficultatibus  potu,  alligatum^.  Hic 
*°  81  differentiam  nouam  attulit  appellando  chryfoledlrum  quafi  coloris  aurei, St  matutino 
gratiffimiafpecffus,rapaciffimurn  ignium,&  fi  iuxta  fuerint, celerrime  ardefcens.Hoc  coi 
lo  adalligatu, mederi  febribus  St  morbis :  Tritu  cum  meile  ac  rofacco  auriu  uitqs.  Et  fi  cu 
meile  atrico  coteratur,oculoru  quoqj  obfcuritatibus.Stomachi  etia  uitrjs  uel  per  fe  farina 
eius  fumpta,uel  cum  maftice  ex  aqua  pota.Succina  etia  gemis, qu^  funt  traslucidaj;  adul/ 
terandis  magnu  habent  locu,maxime  amethy  ftis,cu  omni,  ut  diximus,co!ore  tingantur* 
De  lyncurio  proxime  dici  cogit  aurorum  pertinacia.Quippe  etiam  fi  non  elecf  ru  id  effer, 
lyncuriu  tamen  gemma  effe  cotendunt.Fieri  aute  ex  urina  quidem  lyncis,  fed  egefhm  ter 
ra  protinus  beft ia  operiente  eam,quonia  inuideat  hominu  ufui.Effe  aut  qualem  in  igneis 
fuccinis  colorem,lcaIpiq?.Nec  folia  tanta  aut  ftramenta  ad  Ce  rapere ,  fed  a:ris  etia  ac  ferri 
1°  laminas, quod  Diocles  quide  St  Theophraftuscredidir.  Ego  falfum  id  totu  arbitror ,  nec 
uifam  in  suo  noffcro  gemam  ullam  ea  appellatione, &  quod  de  medicina  fimul  proditur, 
calculos  ueficE  eo  poto  elidi, Si  morbo  regio  occurri,  fi  ex  uino  bibatur, aut  fi  portetur.  Ec 
tamen  nunc  gemmarum  confeffa  dicemus  a  laudatifsimis  orfi.Nee  uero  id  folu  agemus, 
fed  ad  maiorem  utilitatem  uitte  obiter  coarguetur  magorum  infanda  uamtas,quando  illi 
uel  plurima  prodidere  de  gemmis,medirin^  ex  his  fpecies  blando  prodigio  tranfgreffi. 

De  adamantis  generibus  St  medicinis, St  margaritis.  v  Cap.  rui 

MAximum  in  rebus  humanis,non  folum  inter  gemmas, precium  habet  adamas,diu 
non  nifi  regibus  8t  rjs  admodum  paucis  cognitus,  unus  modo  in  metallis  repertus, 
perquam  raro  comes  auri,nec  nifi  in  auro  nafei  uidebatur.  Veteres  eum  in  iEthiopu  tari 
4°  tum  metallis  inucniri  exiftimaucre,inter  delubrum  Mercurij  acq?  inlulam  Meroen,dixe/ 
runtqj  non  ampliorem  cucumeris  femine, aut  colore  diffimile  inueniri.  Nunc  genera  eius 
fex  nofcuntur.Indici  non  in  auro  nafcentis,fed  quadam  criffalli  cognatione.Siquidem  St 
colore  translucido  non  differt, St  laterum  fexangulo  leuore  turbinatus  in  mucronem,  aut 
duabus  cotrarrjs  partibus, quo  magis  miremur,  ut  fi  duo  turbines  latiffimis  fuis  partibus 
iungantur, magnitudine  uero  etiam  auellan^  nuclei.  Similiscft  huic  quidem  arabicus,mC 
nor  tantum, fimilicer  St  nafccns,  ceterum  pallore  gentis, St  in  auro  non  nifi  excelletiflimo 
natalislncudibus  hi  deprehenduntur,ita  refpuentes  idturo ,  ut  ferrum  utrinque  diffultet, 
incudesqj  etiam  ipfe  diffiliant.  Quippe  duritia  inenarrabilis  cft,  fimulq?  ignium  uidlrix 
natura ,  St  nunquam  incaiefccns.  V nde  St  nomen  indomita  uis  Graxa  interpretatione 

accepit 


$53  C.  PLINII  NATVRALIS 

accepit.  Vnum  ex  qs  uocant  cenchron,quod  eft  milr)  magnitudine.  Alteru  macedonicuin 
Philippico  auro  repertu, 82  hic  eft  cucumis  femini  par.  Poft  hos  Cyprius uocaturin  Cy / 
pro  repertus, uergens  in  rcreum  colorem ,  fed  in  medicina  ut  dicemus  efficaciffimus.  Poft 
hunc  eft  fidentes  ferrei  fpledoris,pondere  ante  ca:teros,fed  natura  diffimilis.Nam  82icti 
bus  frangitur, 82  alio  adamante  perforari  poteft,quod  82  Cyprio  euenit,breuitercp  ut  de/ 
generes  nominis  tatum  autoritatem  habent.  Idtp,quod  totis  uoluminibus  his  docere  62 
mandare  conati  fumus, de  difcordia  rerum  concordiaqj ,  quam  anripachiaac  fympathia 
appellauere  Gr«ci,n5  aliter  clarius  intelligi  poteft.Siquidem  illa  inui&a  uis  duarum  uio/ 
lentiffimx  naturx  rerum  ferri  ignisqj  contemptrix, hircino  rumpitur  fanguine ,  nec  aliter 
quam  recenti  calidoq?  macerata,82  fic  quoq?  multis  idibus ,  tunc  etiam  prsterquam  exi*  u 
mias  incudes  malleosq?  ferreos  frangens.Cuius  hoc  ingenio  inuentuC  qudue  cafu  repet/ 
tumCaut  qua:  fuit  coniedura  experiedi  rem  immenfi  fecreti,82  in  fcedifsimo  animalium:' 
Numinum  profedo  muneris  talis  inuentio  omnis  eft.  Nec  quaerenda  in  ulla  parte  natu/ 
rae  ratio, fed  uoluntas.  Et  cum  feliciter  rumpere  cotingir,in  tam  paruas  frangitur  crudas, 
ut  cerni  uixpofsint.Expetuntur  i  fcalptoribus, ferro q?  includuntur, nullam  non  duritiam 
ex  facili  cauantes.  Adamas  diffidet  cum  magnete  lapide  in  tantum,  ut  iuxta  poffrus  ferru 
no  patiatur  abftrahi:aut  G  admotus  magnes  apprehederit, rapiat,  atcp  auferat.  Adamas 
62  uenena  irrita  facit, 82  Iymphationes  abigit,metusqj  uanos  expellit  a  mete,  S2 ob  id  qui/ 
dameuanachiten  uocauere.  Metrodorus  Scepfius,  in  eadem  Germania  in  Baltia  infula 
nafci,in  qua  82  fuccinu,quod  equide  legerim, folus  dicit, 82  profert  Arabicis:  quod  falfum  :9 
effe  quis  dubitetCProximum  apud  nos  Indicis  Arabicisqj  margaritis  precium  eft, de  qui/ 
bus  in  nono  diximus  uolumine  inter  res  marinas. 

De  fmaragdi  gcneribus:82  gemmis  uiridibus  82  translucidis.  Cap.  v 

TErtia  autoritas  imaragdis  perhibetur  pluribus  de  caufis.  Nullius  coloris  afpe&usiu/ 
cundior  eft.Nam  herbas  quoque  uirentes  frondesc^  auide  fpecftamus.Srnaragdos 
uero  tanto  libencius,quoniam  nihil  omnino  uiridius  comparatum  illis  uiret.  Prsterea  fo/ 

Ii  gemmarum  contuitu  oculos  implent  nec  fatiant.  Quin  82  ab  intentione  alia  obfcurata, 
afpedtu  fmaragdi  recreatur  acies.ScaIpencibusq3  gemmas  non  alia  gratior  oculorum  re/ 
feclio  effata  uiridi  lenitate  Iaffitudinem  mulcent. Praeterea  longinquo  amplificantur  uifu, 
inficientes  circa  fe  repercuffum  aera, non  (ole  mutati, non  umbra,non lucernis,  femper^  j» 
fenfim  radiantes ,  82  uifum  admittentes,  ad  craffitudinem  fui  facilitate  translucida:  quod 
etiam  in  aquis  non  fit.Iidcm  plerunque  82  concaui,ut  uifum  colligant.  Quapropter  decre 
to  hominum  rjs  parcitur  fcalpi  uetitis.  Quanquam  Scythicorum  Aegyptiorumqj  tanta 
durities  eff,  ut  nequeant  uulnerari.  Quorum  uero  corpus  extenfum  eft, eadem  qua  fpecu 
la  ratione  fupini  imagines  rerum  reddunt.  Nero  princeps  gladiatorum  pugnas  fpecta/ 
bat  fmaragdo.  Genera  eorum  duodecim :  NobilifsimiScythici,abeagente  inquarepe/ 
riuntur  appellati.  Nullis  maior  aufteritas ,  nec  minus  uitrj.  Et  quantum  fmaragdi  a  gem/ 
mis  diftant,tantum  Scythici  a  ceteris  fmaragdis.  Proximam  laudem  habent ,  ficut  62 fe/ 
dcm,Bacftriani,  quos  in  comiffuris  faxoru  colligere  dicuntur  etefiis  flantibus.  Tunc  enim 
tellure  internitent,quia  ijs  uetis  maxime  harenre  mouentur.Sed  hos  minores  multo Scy  40 
thicis  effe  tradunt.  Tertium  locum  Aegypti)  habent,  qui  eruuntur  circa  Copton oppi/ 
dum  Thebaidis  in  collibus  82  cautibus.  Reliqua  genera  in  metallis  .'trarrjs  inueniuntur. 
Quapropter  principatum  ex  i)s  Cypri)  obtinent ,  dosq?  eorum  eft  nec  in  colore  liquido 
nec  diluto, uerum  ex  humido  pinguicp,  quacp  peripiciatur  imitante  translucidum  mare: 
jpariterqj  translucet  82  nitet,  hoc  eft  colorem  expeiiit, 82 aciem  recipic.Feruntineainfu/ 
la  tumulo  reguli  Hermis  iuxta  cetarias  marmoreo  leoni  fuiffe  inditos  oculos  ex  fmara/ 
gdis,ita  radiantibus  etiam  in  gurgitem, ut  territi  inftrumenta  refugerent  thynni ,  diu  mi/ 
rantibus  nouitatem  pifcatoribus ,  donec  rourauere  oculis  gemmas.  Sed  82  uida  demon/ 
ftrari  oportet  reperta.Sunt  quide  omnium  cadem.Qusdam  tamen  nationu  peculiaria, 


HISTORIAE  LIBER  XXXVII  650 

Gcut  in  homine.Ergo  Cypri}  uarie  glauci ,  magisqj  ac  minus  in  eode  fmaragdo  alrjs  par/ 
tibus  tenorem  illum  Scythics  auftericatis  non  femper  cuftodiut.  Ad  hoc  quibufdam  in/ 
tercurrit  umbra ,  furdusq?  fit  colos,  qui  improbatur  etiam  dilutior.  Hincqj  genera  diftin/ 
guuntur.Et  funt  aliqui  obfcuri,quos  uocant  c£Ecos,aIq  denfi  nec  e  liquido  translucidfiqui/ 
dam  uaria  nubecula  improbati.  Aliud  eft  hoc  quam  umbra  de  qua  diximus.  Nubecula 
enim  albicantis  eft  uitium,cum  uiridis  non  pertranfit  afpecftus ,  fed  aut  intus  occurrit,  aut 
excipit  in  fine  uifum  caador.Hjec  coloris  uitia-.illa  corporis, capiiiametum,fal,  plumbago. 
Ab  rjs  /Ethiopici  laudantur  a  Copto  dieru  trium  itinere,ut  autor  eft  Iuba.acricer  uirides, 
fed  non  facile  puri  aut  concolores.  Democritus  in  hoc  genere  pofuit  Hcrmineos  &  Perfi 
to  cos.Illos  extumefeentes  pinguiter.Perficos  uero  non' translucidos, fed  iucundi  tenoris,ui7 
fum  implere, quem  non  admittant, felium  pantherarum^  oculis  fimiles.  Nanque  &  illos 
radiare  nec  perfpici.Eofde  in  fole  hebetari,umbris  refulgere, ST  15gius  quam  ceteros  nite' 
re. Omnium  horum  etiamnum  uitium,quod  fellis  colorem  aut  aeris  baber.In  foie  diluci/ 
di  quidem  acliquidi,fed  nonuirides.Haxuitia  8C  Atticis  maxime  fentiutur  in  argentarrjs 
metallis  repertis, in  loco  qui  Thoricos  uocatur, femper  minus  pingues,S£  e  ioginquo  f pe / 
ciofiores.Freques  81  rjs  plumbago, hoc  eft, ut  in  fole  plumbei  uideatur.  Illudq?  peculiare, 
quod  quidam  ex  rjs  (enefcunt,paulatim  uiriditate  cuanida,8£  fole  fedutur.  Poft  hos  Me/ 
dici  plurimum  uiriditatis  habent,  interdum  8t  e  fapphiro.  Ii  funt  flutftuofi,&  rerum  ima/ 
gines  complcxi,ut  uerbi  gratia  papauerum  aut  auium,  pinnarumq?  uel  catuloru  aut  fimi/ 
io  iium.Qui  non  omnino  uirides  nalcuntur,uino  81  oleo  meliores  fiunt, neq?  eft  alioru  ma/ 
gnitudo  amplior.  Carchedonijnefcioanintotu  exoleuerint,  poftquam  metalla  aris  ibi 
defecerunt, &  femper  tame  uilifsimi  fuere  minimicp.Iidem  fragiles  fed  colore  incerti,&  ui 
retium  in  caudis  pauonum  columbarumq^  collo  plumis  fimiles, ad  inclinationem  magis 
aut  minus  lucidi,  uenofi  quidem  fquamofiq;.  Peculiare  erat  in  hisuitium  larcfon  appei/ 
latum.hoceft  quxdam  gemmis  caro.Mons  iuxta  Carchedoneinquo  legebatur, fmara/ 
gdites  uocatus  eft.Iuba  eft  autor  fmaragdum  quem  cholan  uocant,  in  Arabia  sdificioru 
ornamentis  includi,8£  lapide, quem  alabaftriten  A:gyptrj  uocant. Complures  uero  e  pro/ 
ximis  Laconicos  in  T aygeto  monte  erui  Medicis  fimiles, 81  alios  in  Sicilia.  Inferitur  fma/ 
ragdis  8C  quis  uocatur  tanos,e  Perfis  ueniens  gema, ingrate  uiridis,att^  intus  fordida.  Ite 
io  chalcofmaragdos  e  Cypro  turbida  a:reis  uenis.Theophraftus  tradit  in  Aigyprioru  cona 
metartjsreperiri,regi  eoru  a  rege  Babylonio  miffum  fmaragdu  munere  mi  cubicoru  loti 
gitudine ,  8C  trium  latitudine.  Et  fuiffe  apud  eos  in  Iouis  delubro  obelifcum  e  1 1 1 1  fmara/ 
gdis  xl  cubitoru  longitudine,latirudine  uero  in  una  parte  quatuor,  8t  in  altera  duorum. 
Se  autem  feribente  effe  in  Tyro  Herculis  templo  ftantem  pilam  e  fmaragdo ,  nifi  potius 
pfeudofmaragdus  fit.  Nam  &  hoc  genus  repcriri,&  in  Cypro  inuetum  ex  dimidia  parte 
fmaragdum ,  ex  dimidia  iafpidem,  nondum  humore  in  totum  transfigurato. Apion  co/ 
gnominatus  Pliftonices, paulo  ante  feriptum  reliquit,  effe  edam  nuc  in  labyrintho  /Eg y/ 
pticoloffeum  Serapin  e  fmaragdo  nouem  cubitorum.Eandem  multis  naturam  aut  certe 
fimilem  habere  berylli  uidentur,in  India  originem  habentes, raro  alibi  reperti.  Poliuntur 
4°  omnes  fexangula  figura  artificum  ingenrjs,quonia  hebefeunt,  ni  color  furdus  repercuffu 
angulorum  excitetur.  Aliter  enim  politi  non  habent  fulgorem  eudem.  Probatifsimi  fune 
ex  rjs  qui  uiriditatem  puri  maris  imitantur.  Proximi  quiuocantur  chryfoberylli,  8C  funt 
paulo  palIidiores,fed  in  aureum  colorem  exeunte  fulgore.  Vicinum  genus  huic  eft  palli/ 
dius,&  a  quibufdam  proprij  generis  exiftimatur,  uocaturqj  chryfoprafus.  Quarto  loco 
numerantur  hyacinthizontes.Quinto  quos  aeroides  uocant.Poft  cos  aute  cerini.  Ac  de/ 
inde  oleagini,hoc  eft  colore  olei.  Poftremi  cryftallis  fere  fimiles.  Hi  capillameta  habent, 
fordes^, alio  quin  euanidi, qua:  funt  omniu  uida.Indi  mire  gaudent  longitudine  eoru,  fo/ 
loscp  gemmarum  effe  prgdicant,qui  carere  auro  malint,&  ob  id  perforatos  elephantoru 
feris  religant;&  alioscouenit  no  oportere  perforari, quoru  fit  abfoluta  bonitas,  umbilicis 

ftatitn 


66  o  C.  PLINII  NATVRALIS 

ftatim  ex  auro  capita  comprehendentibus.  Ideoqj  cylindros  ex  tjs  facere  malunt,  qn^m 
gemmas,  quoniam  eft  fumma  commendatio  in  longitudine.  Quidam  Si  angulofos  pu/ 
tant  ftatim  nafci,5J  perforatos  gratiores  fieri  medulla  candoris  exempta ,  additoqj  auro 
repercuffaaut  omnino  caftigata  caufa  perfpicuitatis  ad  craffitudinem.  Vitia  prsteriara 
dicta  eadem  fere  qua:  in  fmaragdis,&  pterygia.In  noftro  orbe  aliquando  circa  Pontum 
inueniri  putantur.  Indi  Si  alias  quidem  gemmas  cryftallo  inuento  adulterare  rcpererunt, 
fed  prxcipue  beryllos. 

De  opali  generibus, 82  uitfjs  Si  experimentis, &uari]S  gemmis.  Cap.  v  i 

MInimum,qdemq?  plurimum  ab  rjs  differunt  opali,  fmaragdis  tantum  cedentes.  In/ 
dia  fola  Si  horum  eft  mater.  Atqj  ideo  eis  preciofifsima  gloriam  copofitoresgcnr  io 
marum  &  maxime  inenarrabilem  difficultate  dederut.  Eft  enim  in  rjs  carbunculi  tenuior 
ignis, eft  amethy  fti  fulgens  purpura, efi;  fmaragdi  uirens  mare ,  &  cundta  pariter  incredi/ 
bili  mixtura  lucentia.  Ali]  lummo  fulgoris  argumento  colores  pigmentorum  asquauere, 
Ali)  fulphuris  ardentem  flammam, aut  etiam  ignis  oleo  accenfi.Magnirudo  nucem  auel/ 
lanam  xquat,  infigni  apud  nos  hiftoria.  Siquidem  extat  hodiet^  huius  generis  gemma, 
propter  qua  ab  Antonio  proferiptus  Nonius  fenatoreff, filius  Strumf  Nonq  eius, quem 
Catullus  poeta  in  fella  curuli  uifum  indigne  tulit,  auuscj?  Seruilp  Noniani  que  confulem 
uidimus:  illeq?  proferiptus  fugiens,  hunc  e  fortunis  fuis  omnibus  anulum  abftulit  fecum, 
quem  certum  efi:  feftertqs  uiginti  milibus  aeftimatu.  Sed  mira  Antonq  feritas  atqj  luxu/ 
ria ,  propter  gemmam  profcribetis.Nec  minor  Nonrj  contumacia,profcriptionem  fuam  20 
amantis :  cum  etiam  fersabrofas  partes  corporis  relinquant,  propter  quasfe  periclitari 
fciant.  Vitia  opali, fi  color  in  florem  herbre,qus  uocatur  heliotropium,exeat,autctyftal/ 
lum, aut  grandinem:fi  fal  interueniat  aut  fcabricia,aut  punda  oculis  occurfantia,nullosc£ 
magis  India  fimilitudine  indifereta  uitro  adulterat.  Experimentum  in  fole  tantum.  Falfis 
enim  contra  radios  libratis  digito  ac  pollice ,  unus  atque  idem  translucet  colos  in  fe  con/ 
fumptus.  Veri  fulgor  fubinde  uariat,  SC  plus  huc  illuccp  fpargit ,  Si  fulgor  lucis  in  digitos 
funditur.Hanc  gemma  propter  eximia  gratia  pleriqj  appellauere  paederota.  Sunt&  qui 
priuatum  eius  genus  faciunt ,  langenonqj  ab  Indis  uocari  dicunt.  Traduntur  nafci&in 
iEgyptOjK  in  Arabia,&  uiliffimi  in  Ponto.Item  in  Galatia  ac  Thafo  Si  Cypro.  Quippe 
opali  gratiam  habet :  fed  mollius  nitet,  raro  non  fcaber.  Suma  coloris  ex  aere  &  purpura  jo 
conftat  juiriditas  fmaragdi  deeft.  Conftatc^  melior  ille  color, cuius  fulgor  uini  colore  fu/ 
fcatur,quam  qui  diluitur  aqua.  Hadenus  de  principatu  conuenit,mulieru  maximeiena/ 
tufeon fulto.  Minus  certa  funt  de  quibus  8C  uiri  iudicant.Singulorum  enim  libido  Ungulis 
precia  facit, &pr£cipuc  regu.  Claudius  Casfar  fmaragdos  induebat  &  fardonychas.  Pri/ 
mus  autem  Romanorum  fardonyche  ufus  efi:  prior  Africanus, ut  tradit  Demoftratus,& 
inde  Romanis  hac  gemmam  fuiffe  celeberrimam.  Quamobrem  proximum  ei  dabimus 
locum.Sardonyches  olim  ut  ex  nomine  ipfo  apparet,  intelligebantur  candore  in  Sarda, 
hoc  efi:  uelut  carnibus  ungue  hominis  impofito,  Si  utroqj  translucido.Talesqjeflelndi/ 
cas  tradunt, Ifmenias,Demoftratus,Zenothemis,Sotacus:hi  quide  duo  reliquas  omnes 
qus  non  traluceant,csecas  appellantes,qu2  nuc  nomen  abftuIere.Nullo  fardarum  uefti/  4  0 
gio  Arabica:  funt,cceperutqs  pluribus  hx  gemma:  coloribus  intelligi,radice  nigra,  aut  ce/ 
ruleum  imitate,&  unguem:  creditum  enim  candido  pingi,nec  fine  quadam  fpe  purpura: 
candore  in  minium  tranfeunte.Has  Indis  no  habitas  in  honore  Zenothemisfcribit.tan/ 
tx  alias  magnitudinis,  ut  inde  capulos  faditarent.  Etenim  conftat  ibi  torrentibus  detegi. 

Et  placuiffe  in  noftro  orbe  initio,quoniam  [o\x  prope  gemmarum  fcalpta:, ceram  no  au/ 
ferrent.Perfuafimus  deinde  Si  Indis, ut  ipfi  quoqj  rjs  gauderent. V titurq*  perforatis  utiq? 
uulgus  tantum  in  colIo.Et  hoc  eft  nunc  Indicarum  argumetum.  Arabice  excellut  cando/ 
re  circuli  praelucido  atqj  non  gracilfineq?  in  receffu  gemms  aut  in  deiedlu  renitete,fed  in 
ipfis  umbonibus  nitete,  praeterea  fubftrato  nigerrimi  coloris.  Et  hoc  in  Indicis  cereu  aut 

corneum 


HISTORIAE  LIBER  XXXVII  66l 

corneum  inuenitur,etia  circuli  albi:qu#da  in  qs  cxleftis  arquus  anhelatio  eft.Superficies 
ucro  locuftarum  maris  cruftis  rubentior.  Iam  meile#  aut  feculent#  (hoc  enim  nomen  eft 
uitio)improbantur,&  fi  sona  alba  fundat  fe,non  colligat.  Simili  modo ,  fi  ex  alio  colore 
in  fc  admittat  aliquid  enormiter.  Nihil  enim  in  fua  fede  alieno  interpellari  placet.  Sunt  8i 
Armeniae#  ut  c#ter#  improbad#>fed  pallida  zona.Exponenda  eft  8i  onychis  ipfius  na 
tura  propter  nominis  focietatem:hoc  in  gemmam  tranfil  t,&  a  lapide  ex  Carmania.  Su/ 
dines  dicit  in  gemma  effe  candorem  unguis  humani  fimilitudine.  Item  chryfolithi  colo/ 
rem  8i  fard#  8i  iafpidis.Zenothemis  Indica  onychem  plures  habere  uarietates,ignea,ni 
gram,corneam,cingetibus  candidis  uenis  oculi  modo,  interuenientibus  quarunda  oculis 
io  obliquis  uenis.Sotacus  8i  Arabica  onychem  tradit.  Sed  eam  a  exteris  diftare,quod  Indi 
ca  igniculos  habeat  albis  cingentibus  sonis  fingulispiuribusue ,  aliter  cp  in  Sardonyche 
Indica.Iilic  enim  momentum  effe,  hiccirculum.  Arabicasonychas  nigras  inueniri  candi/ 
dis  zonis.Satyruscarnofas  effe  Indicas,  parte  carbunculi,  pane  chryfolithi  8i  amethyfti, 
totumqj  id  genus  abdicat.  Veram  aute  onychem  plurimas  uariascp  cu  Iadleis  sonis  ha/ 
bcre  uenas, omnium  in  tranfitu  colore  inenarrabili ,  Si  in  unum  redeunte  concentum  fua/ 
uitate  grata.Nec  fard#  natura  differenda  eft,diuidu#  ex  eodem  nomine.Quapropter  o/ 
tnnium  obiter  gemmarum  ardentium  natura  indicanda. 

De  generibus  carbunculorum,^  uitqs,&  experimentis, & gem/ 
mis  ardentibus.  Cap.  v  1 1 

io  T)  Rincipatum  habent  carbunculi, a  fimilitudine  ignium  appellati, cum  ipfi  non  fentianr 
Jt  ignes, ob  id  a  quibufdam  apyroti  uocati.Horum  genera, Indici  Si  Garama tici,  quos 
Si  carchedonios  uocauere, propter  opulentia  Carthaginis  mago#.  Adqciut  iEthiopicos 
&  Alabandicos  in  Orthofia  caute  nafcentes,fed  qui  perficiantur  Alabandis.  Prxterea  in 
omni  genere  mafculi  appellantur  acriores,at  fcemin#  languidius  refulgentes.  In  mafculis 
quoqj  obferuant  liquidioris  alios  flamm#,nigrioris  alios, 8i  quofdam lucidius ,  ac  magis 
cftcris  in  fole  flagrates.Optimos  uero  amethyftisontas,hoc  eft,quorum  extremus  igni' 
culus  in  amethy  fti  uiolam  exeat:proximos  iliis,quos  uocant  fyrtitas,  pinnato  fulgore  ra/ 
diantes.Inueniriautem  ubicunque,maxime  folis  repercuffu.  Satyrus  Indicos  non  effe  c!a 
ros  dicit,acpleruquefordidos,acfemper  fulgoris  retorridi: Aethiopicos  pingues,  Iucemcp 
jo  non  emittetes,fed  conuoluto  igne  flagrare.  Calliftratus  fulgorem  carbunculi  debere  can 
didu  effe  pofuit,extremo  uifu  nubilantem :  &  fi  ita  attollatur,exardefcentem,  ob  id  a  ple/ 
rifcp  hunc  carbuculum  candidum  uocari.Qui  languidius  Si  liuidius  ex  Indicis  lucent, lithi 
sontas  appellari.Carchedonios  multo  minores  eff  e.  Indicos  etiam  minus  fextarrj  unius 
menfura  cauari.  Archelaus  carchedonios  nigrioris  afpecffus  efle,(ed  igne,uel  fole ,  8i  indi/ 
natione  acrius  cp  exteros  excitari.Eofde  umbrante  tecfto  purpureos  uideri,fub  c#Io  fiam 
meos, contra  radios  folis  8i  fcintillare ,  ceras  fignantibus  his  Iiquefcere  quamuis  in  opaco. 
Multi  indicos  carchedonijs  candidiores  effe ,  8i  e  diuerfo  inclinatione  hebetari  ftripfcre, 
etiamnum  ia  carchedonijs  maribus  ftellas  intus  ardere,foeminas  uniuerfum  fulgore  fun/ 
dere  extra  fe,alabandicos  exteris  nigriores  effe  fcabroscp.  Nafcutur  &in  Thracia  coloris 
4°  eiufdem,  ignem  minime  lentientes.  Theophraftus  autor  eft  8i  in  Orchomeno  Arcadi# 
inueniri,&  in  Chio.  Illos  nigriores, e  quibus  81  fpecula  fieri.  Effe  8i  Trcezenios  uarios  in/ 
teruenientibus  maculis  albis.Item  Corinthios  ex  pallidiore  cadidos.  Mafliliaquoqj  im/ 
portari  Bocchus  81  Olyffippone  fcripfit  magno  labore  ob  argillam  foleaduftisfaltibus. 
Nec  eft  aliud  difficilius,quam  dilcernere  h#c  genera, tanta  eft  in  eis  occafio  artis, fubditis 
per  quxtranslucere  cogantur. Aiunt  ab  iEthiopibus  hebetiores  in  aceto  maceratos  qua/ 
tuordecim  diebus  nitefcere,totidem  menfibus  durante  fulgore.  Adulterantur  uitro  GmiI/ 
lim#,fed  cote  deprehenduntur, ficut  ali#  gem#  facftiti#:molIior  enim  materia  &  fragilis: 
&  centrofa  fcobe  deprehenduntur  8i  pondere ,  quod  minus  eft  uitreis,  aliquando  8i  pu/ 
ftulis  argenti  modo  relucentibus.Eft  di  anthracitis  appellata,  in  Thefprotia  fofsilis,carbo 

Kk  nibus 


C6l  C.  PLINII  N  A  T  V  R  A  LIS 

nibus  fimilis,Falfum  arbitror  quod  8i  in  Liguria  nafct  tradiderut,niii  forte  tunc  nafceban 
cur.Effc  in  tjs  Si  praerindls  candida  uena  traduntur  ,harumcp  igneus  color  ut  fisperiorum 
eft.  Peculiare  quide  quod  iadlati  in  ignem  uelut  intermortui  excinguuntur.  Contra  aquis 
perfufeexardefcut.Cognataeft  huic  fandaftros,qua  aliqui  garamantiten  uocat, nafcitur 
in  India  loco  eiufde  nominis.  Gignitur  8i  in  Arabia  ad  meridie  uerfa.  Comendatiofum/ 
ma,quod  uelut  in  translucido  ftellantes  intus  fulget  aureae  gutt£,femper  in  corpore, nun 
quam  in  cute.  Accedit  religio  narrata  a  iiderum  cognatione  ab  infpedloribus ,  quofria  fe/ 
re  ftellaru  hyadu  Si  numero  Si  difpofltione  fte!iantur,ob  id  Chaldieis  in  ceremoniis  ha/ 
bitJC.Et  hic  mares  aufteritas  diftinguit,quodam  uigore  appofita  tingcns.Indics  quidem 
etiam  hebetare  uifus  dicuntur.  Blandior  foeminis  flamma >  alliciens  magis  cp  accendens.  ^ 
Sunt  qui  proferant  Arabicas  Indicis, fumidce<^chryfoiitho  illas  fimiles  dicunt.  Ifmenias 
uero  negat  poliri  fandaftros  propter  teneritatem ,  8i  ob  id  in  magno  errore  funt, qui  fao/ 
darefonuocat.Inter  omnes  conftat,quantu  numero  ftellaru  accedat,tantu&  precio  acce/ 
dere.  Affert  errorem  aliquando  fimilitudo  nominis,fandafer,quod  Nicanor  fandaferion 
uocauit,aIq  fandaferon.Quida  uero  hanc  fandaftron,iila  fandarefon,in  India  nafccntcm 
illam  quocp, 8i  loci  nomen  cuftodientemimali  colore  aut  olei  uindis,omnibusimproba 
cam.Ex  eode  genere  ardentiu  Iychnites  appellata  a  lucernaru  accenfaru  preeeipua  gratia. 
Nafcitur  circa  Ortholiam ,  totacp  Caria  ac uicinis  locis,  fed  probatifsima  in  Indis,  quam 
quidam  remifliore  carbunculum  effe  dixerut.Secuda  bonitate  fimilis  eft  Ionis  appellata 
a  prolatis  floribus.Et  alias  inuenio  differentias.  Vnam  qux  purpura  radiet,alteram  qus  » 
coccoia  fole  excalfadlas,aut  digitorum  attritu,  paleas  S l  chartarum  fila  ad  fe  rapere.  Hoc 
idem  Si  Carchedonius  facere  dicitur,quanqua  mulco  uilior  pr? dictis.  Nafcitur  apud  Na/ 
famonas  in  motibus, ut  incolas  putant, imbre  diuino.  Inuenitur  ad  rcpercuffum  luns,raa? 
xime  plens.  Carthagine  quodam  deportabatur.  Archelaus  8i  in  Aigypto  circa  Thebas 
nafei  tradidit,  fragiles, uenofas,morienti carboni  (?miles.Potoria  uafa  Si  ex  hoc  Iapide  Si 
ex  lychnite  fadlitata  inuenio.  Omnia  autem  hsc  genera  fcalpturs  contumaciter  refiftut, 
partem cp  cera:  in  flgno  tenent.E  diuerfo  ad  hsc  farda  utiiiflima,quas  nomen  cum  lardo/ 
tiyche  comunicauit.Ipfa  gemma  uulgaris,  Si  primu  Sardibus  reperta.  Sed  Iaudatifsima 
circa  Babyloniam  cum  lapidicins  qusda  aperiretur, hsrens  in  faxi  corde.  Hoccp  modo 
metallum  apud  Perfas  defeciffe  traditur.Sed  inueniuntur  compluribus  alrjs  locis, Gcutin 
Ephyra  8i  Aflb.In  India  trium  generu, rubrum,  Si  quod  demium  uocant  a  pinguedine, 
tertiu  quod  argenteis  bracTeis  fublinitur.  Indics  perlucent,craffiores  funt  Arabica,  Inue/ 
niuntur  Si  circa  Leucada  Epiri, Si  circa  A:gyptum,qu$  bradtea  aurea  fublinutur.Etia  his 
autem  mares  excitatius  fulgent.  Fcemins  pinguiores  funt,  Si  craffius  nitent.  Nec  fuit  alia 
gemma  apud  antiquos  ufu  frequentior.Hac  certe  apud  Menandrum  8i  Philemonem  fa 
bulas  fuperbiunt,Nec  ulla  translucentium  tardius  fuffufo  humore  hebetatur,  oleoq;  ma 
gis  cp  alio  liquore.Damnantur  ex  rjs  mellea  Si  ualidius  teftacea. 

De  generibus  topasij,Si  callaidc,8i  de  gemis  uiridibus  no  translucetibus.  Cap.  viii 
TJ  Gregia  etianum  topazio  gloria  eft,fuo  uireti  genere,8i  cu  reperta  eft  pralata  omni/ 
JL-/  bus.  Id  accidit  in  Arabia  infula,  qua  Chitis  uocaturrin  qua  Troglodyta  praaones,  4° 
cum  diutius  fame  Si  tempeftate  preffi  herbas  radicesque  effoderent ,  eruerunt  topazion. 
Hac  Archelai  fententta  eft. Iuba  topazion  infula  in  rubro  maria  continente ftadrjs  ccc 
abefte  tradit,nebulofam,8i  ideo  qu^uta  fape  a  nauigattbus,ex  ea  caufa  nomen  accepifle. 
Topazin  enim  Troglodytarum  lingua  flgnificatione  habere  quarendi.  Ex  hacprimum 
importatam  Berenica  regina,qua  fuit  mater  fequetis  Ptolemaei, a  Philemone  prafeflo 
regis, ac  mire  p!acuiffe,Si  inde  faciam  ftatua  Arflnoa  Ptolemai  Philadelphi  uxori  qua/ 
tuor  cubitorum, facratam  in  delubro,quod  aureum  cognominabatur.Recentifsimiaato/ 
res  Si  circa  Thebaidis  Aiabaftrum  oppidum  nafei  dicunt.Et  duo  eius  genera  faciunt,pra 
forderh  atq?  chryfopteron  flmilem  cinyfbprafio.Eius  enim  tota  fimilitudo  ad  fuccu  porri 
-  ■■■'  dirigitur 


HISTORIAE  LIBER  XXXVII  66 5 

dirigitur.Eft  autem  amplifsima  gemmarum.Eadem  fola  nobilium  limam  fentit ,  cetene 
faxo  Si  cote  poliuntur.Hax  Si  ufu  atteritur.  Coraitatuream  fimilitudine  propior  cp  auto 
ritate  callais  uiride  pallens.Nafcitur  poft  auerfa  Indix  apud  incolas  Caucafi  montis  Phi 
caros  ac  Afdathas  amplitudine  confpicua,  fed  fiftulofo  ac  Ibrdiu  plena.Syncerior  multo 
pneftantiorrp  in  Carmania.  Vtrobiqj  aute  in  rupibus  inutjs  8i  gelidis,  oculi  figura  extu/ 
beransjeuitercp  adhgrens,nec  ut  agnata  petris, fed  ut  appofita. Quapropter  fcanderead 
eam  pigritia  pedu  equeftres  populos  t^det,fimul& periculum  terret.  Ergo  fundis  e  lon/ 
ginquo  inceffunt,&  cu  toto  mulco  excutiunt.Hoc  uedtigal  hoccp  geftamen  diuites  in  cer 
uicegratifsimum  norunt. Is  cenius,h£ec  gloria  a  pueritia  deiecftorum  numerum  pradican 
10  dum, in  quo  uaria  fortuna.  Quidam  itftu  primo  cepere  prxdaras,multi  infe<5lado  nullas. 
Et  uenatus  quide  callaidis  talis:fedlura  formatur, alias  fragiles.Optimus  color  fmaragdi: 
ut  tamen  apparet, ex  alieno  eft  quod  placeant.  Inclufie  decorantur  auro ,  aurumcp  nulta 
magis  decent. Qua;  funt  earum  pulchriores,oIeo,unguento,&  mero  colorem  deperdunr. 
Viliores  conftantius  repr£efentant,neq?  eft  imitabilior  alia  medacio  uitri.Sunt  qui  in  Ara 
bia  inueniri  eas  dicunt  in  nidis  auium  quas  melancoryphos  uocant.  Viridantium  Si  alia 
plura  funt  genera.  Vilioris  eft  tmbx  prafius, cuius  alteru  genus,fanguineis  pudlis  obhor/ 
ret.Tertium  uirgulis  tribus  diftindtum  eft  candidum.  Profertur  is  chryfoprafius,  porri 
fuccum  &  ipfa  referente, fed  h^c  paulu  declinans  a  topazio  in  aurum.  Huic  Si  amplitudo 
ea  eft, ut  cymbia  etiam  ex  ea  fiant.  Cylindri  quidem  celerrime.India  Si  has  generat,  SI  ni/ 
:o  lion, fulgore  hebeti  aut  breui,&  cum  intueare  fallaci.  Sudines  uero  dicit  Si  in  Syuero  At/ 
de#  flumine  nafci.Eft  autem  color  fumida  topazrj,aut  aliquando  melle^.Iuba  iniEthio. 
pia  gigni  tradit,6£  in  littoribus  amnis  que  Nilum  uocamus,3£  inde  nomen  trahere.  Non 
translucet  molochites  fpiffius  uirens,a  colore  malu^  nomine  accepto,  reddendis  laudata 
lignis, &  infantium  cuftodia  quadam  innato  contra  pericula  ipforum  medicamine.Virer, 
&  fepe  traslucet  iafpis,  etiam  fi  uidtus  a  multis, antiquitatis  tamen  gloriam  retinens.PIu/ 
timx  ferunt  eam  gentes, fmaragdo  fimilem  Indi:Cypros  duram  glaucoq?  pingui.Perfas 
aeri  fimilem, ob  id  uocatur  aerizufa.  Talis  8i  Calpia  eft ,  cerulea  circa  Thermodoontem 
amnem,  in  Phrygia  purpurea ,  in  Cappadocia  ex  purpura  cerulea,  atque  non  refulgens. 
Thracia  Indica  fimilem  mittit,Chalcidia  turbidam.Sed  minus  refert  nationes  cp  benira 
50  tes  diftinguere.Optima  ergo  qax  purpura  quicqua  habet, fecunda  quse  rofe,tertia  quic 
fmaragdi.Singulis  aute  Gr^ci  nomina  ex  argumento  dedere.  Quarta  apud  eos  uocatur 
borea,  edo  autumnali  matutino  fimilis,&ha:c  erit  illa  qux  uocatur  aerizufa.  Similis  eft 
Si  Sardae, imitata  Si  uiolas.Non  minus  multa;  Ipecies  reliqua,  fed  omnes  in  uitio  cerulea 
autcryftallo  fimiles,aut  myxis.  Item  terebinthizufa,improprio(ut  arbitror)cognomine, 
uelut  e  multis  eiufde  generis  copofita  gemis.  Quamobre pr^ftatiores  funda  clauduntur, 
id  eft  patentes,nec  pratercp  margines  auro  ampledlente.  Virium  eft  S C  breuis  in  rjs  nitor, 

&  longe  fplendens,&  fal,&  omnia  qu^  in  ceteris.  Et  uitro  adulteratur, quod  manifeftum 
fit, cum  extra  fulgorem  Ipargunt, atque  non  in  fe  continent:  nec  diuerfa;  quas  Iphragidas 
uocant, publico  gemmarum  dominio  rjs  tantum  dato, quoniam  optime  fignent. 

40  De  iafpidum  generibus.  Cap.  ix 

TOtus  uero  ories  pro  amuletis  traditur  geftare  eam,qu«  ex  rjs  fmaragdo  fimilis  eft:. 

Si  per  tranuerfum  linea  alba  pr«cingitur,8i  grammatias  uocatur :  qua;  pluribus,po/ 
lygrammos.Libet  obiter  uanitatem  magicam  hic  quoque  coarguere, quoniam  hanccon/ 
cionantibus  utilem  efie  prodiderunt.Eft  Si  onychipundta ,  quxialponyx  uocatur, &nu/ 
bem complexa, Si  niues imitata ,  qute ftellata  rutilis pundtis eft,  &lali  Megarico  fimilis, 

&  ueluti  fumo  infedla,  qux  capnias  uocatur.  Magnitudinem  fafpidis  x  i  unciarum  uidi/ 
mus,formatamq$  inde  effigiem  Neronis  thoracatam.Reddetur  Si  per  fe  cyanos,  accom/ 
modato paulo  ante  iafpidis nomine,colore  ceruleo.Optima Scythica, dein  Cypria,  po/ 
ftremo  /Egyptia.  Adulteratur  maxime  tindlura ,  id<^  in  gloria  regis  Algyptfj  aferibitur, 

*•  Kk  2  qui 


664  C»  PLINII  natvralis 

qui  primus  eam  tinxit.  Diuiditur  autem  hazc  in  mares  fceminasqj.Ineft  aliquando  &aa/ 
reus  paluis  no  qualis  in  fapphirinis.Sapphirus  enim  81  aureis  pumftis  collucet .  Ceruleas 
&  fapphiri,raroq3  cum  purpura.Optim£  apud  Medos, nufqua  tamen  perlucida.  Pr£/ 
cerea  inutiles  fcalptura:  interuenientibus  cry  ftallinis  centris.  Qute  uero  funt  ex  r,s  cyanei 
coloris.mares  exiftimantur.  Alius  ex  hoc  ordo  purpureis  dabitur  ,8C  ab  illis  difcedcnti/ 
bus.  Principatum  amethyfti  Indica  tencnt.Sed  in  Arabia:  quoque  parte  qu£  finitima 
Syris  Petrea uocatur,& in  Armenia  minore,  &  in  Aegypto, &  in  Galatia  reperiuntur. 
Sordidiflim*  aute  atque  uiliflima:  in  Thalb  &  Cypro.  Caufam  nominis  afferunt,  quod 
ufquead  uini  colorem  accedens, prius  quam  eum  deguftet,  in  uiolam  definit.  Fulgorqj 
quidam  in  illa  purpuras  n5  ex  toto  igneus,fed  in  uini  colorem  deficiens.  Perlucent  autem 
omnes  uiolaceo  colore, fcalpturis  faciles.  Indica  abfolutum  purpura  colorem  habent: 
Ad  hanecp  tingentium  officina:  dirigunt  uota.Fundit  aute  eum  afpedu  Ieuiter  bladum, 
nequein  oculos  ut  carbunculi  uibrat.  Alterum  earum  genus  defeendit  ad  hyacinthos. 
Hunc  colorem  Indi  lacon  uocant,ta!e  gemmam  facodion.Dilutior  uero  ex  eode  fapinos 
uocatur.Eadem  8C  paranites  in  contermino  Arabia, gentis  nomine.  Quartu  genus  colo/ 
rem  uini  habet.Quintum  ad  uiciniam  cryftalli  defcendit  albicate  purpura  deie&u.  Hoc 
&  minime  probatur, quando  prascellens  debet  effe  in  fufpecftu  uelut  ex  carbunculo  reful/ 
gens  quidam  in  purpura  Ieuiter  rofeusnitor.Tales  aliqui  malunt  p^derotas  uocati,alij 
anterotas,  multi  Veneris  gemma, quod  maxime  uideturdecere& fpecie  &  coloreextre/ 
mo  gcmmae.Magoru  uanitas  refiftere  ebrietati  eas  promittit, 8C  inde  appellatas.Et  pra/  20 
terea  fi  lunae  nomen  ac  folis  feribatur  in  tjs, atque  ita  fufpendantur  collo  e  capillis  cyno* 
ccphaliuel  plumis  hirundinis,refiftereueneficqs.Iam  uero  quoquo  modo  adeffe  reges 
sdituris.Grandinem  quoque  auertere  ac  fimilia,&  Iocuftas, precatione  addita,  quam  de' 
monftrant.Na  e  fmaragdis  quoque  fimiliapromifere,fi  aquila  (calperetur, aut  fcarabei: 
Qax  quidem  fcripfiffc  eos  non  fine  cotemptu  8C  irrifu  generis  humani  arbitror,  Multu 
ab  ea  diftat  hyacinthos, tamen  euirino  defeendens .  Differentia  h$c,  quod  ille  emicans 
in  amethyfto  fulgor  uiolaceus, dilutus  eft  in  hyacintho.  Primo  quoque  alpetftu  gratus, 
euanefeit  antecp  fatiet,adeocp  non  implet  oculos, ut  pene  non  attingat,  marcefeens  cele/ 
rius  nominis  fui  flore.  Hyacinthos  jEthiopia  mittit  k  chryfolithos,aureo  colore  translu 
centes.Prafferuntur  rjs  Indicte.Ec  fi  uaria:  no  fint,  Badiriante.  Deterrima  aute  Arabics,  j» 
quoniam  turbida:  funt  &  uarite,  81  fulgoris  interpellati  nubilo  macularu, etiam  qua:  lym/ 
pida:contigere,ueIuti  fcobe  fua  refertre.Optime  uero  funt  quae  in  collatione  aurum  albi/ 
care  quadam  argenti  facie  cogunt.  Funda  includuntur  perfpicuat.Caeteris  fubrjciturauri/ 
chalcum.Tamecfi  iam  expertes  gemmarum  ufu  appellantur  aliqui  &  chryfele&ri,  in  co/ 
lorem  eledlri  declinantes,  matutinus  afpecftus  iucundior.  Ponticas  deprehendit  leuitas. 
Qu  cedam  in  rjs  datae  funt  ruffeq?,  qucedam  molles  81  fordids.  Bocchus  autor  eft ,  &  in 
Htfpania  repertas, quo  in  loco  cry ftallum  dicit  ad  librametum  aquae  puteis  defoffis  inde 
erutam.Ec  chryfolithon  xir  pondo  a  fe  uifam.Fiunt  8i  leucochryfi,  interueniete  candida 
uena.Sut  in  hoc  genere  capnue.Sut  &  uitreis  fimiles,ueluti croco  refulgeres.  Vitrea  uero 
ut  uifu  difeerni  non  pofsint.Tacffusautedepreheditur  tepidior  in  uitreis.  In  eode  genere  4  0 
funt  melichryfi,ueluti  per  aurum  fyncero  meile  translucente,quas  India  mittit,  quancp  ad 
iniuriam  fragiles.Eadem  81  xyft ion  parit,plebeiam  ibi  gemmam.  Candidatu  dux  eft  ps 
deros,quanquam  poteft  qua:ri,an  in  colore  numerari  debeat  toties  iaclatiperalienaspul 
chritudines  nominis,adeo  decoris  prerogatiua  in  uocabulo  facta  eft.  Eft  81  fuum  genus 
expectatione  tanta  dignum.  Coeunt  in  translucidam  cryftallum  uiridisfuo  modo  aer 
fimulq?  purpura, &  quidam  uini  aureus  nitor,femper  extremus  in  uifu,fed  purpura  coro 
natus  madere  fingulis  uidetur  his  8&  pariter  omnibus.Nec  gemmaru  ulla  eft  Iiquidior,ca 
pici  iucunda,fuauis  81  oculis.Laudatifsima  eft  in  Indis,  apud  quos  argenon  uocatur.  Pro/ 
xima  apud  Aegyptios,  ubi  fenites.Tertia  in  Arabia,uerurafcabra, Mollius  radiat  Porica 


HISTORIAE  LIBER  XXXVII  665 

&  Afiarica.Ipff  aero  molliores  funt,Galatica  #  Thracia,#  Cypria. Vitia  earum  Iangor, 
aut  alienis  turbari  coloribus,#  quie  raterarum.Proxima  candicantium  eft  Afteria,prin/ 
cipatum  habens  proprietate  natura, quod  inciufam  lucem  pupillas  modo  quandam  con/ 
tinet ,  ac  transfundit  cum  inclinatione,  uelut  intus  ambulantem  ex  alio  atqj  alio  reddens, 
eademqj  cStraria  foli  regerens  candicatis  radios, unde  nomen  inuenit ,  difficilis  ad  ralan/ 
dum.Indira  profertur  in  Carmania  nata. Similiter  cadida  efb  qug  uocatur  aftrios,cryft ai 
lo  propinquas,  in  India  nafces,#  in  Pallenes  littoribusuntus  a  cetro  ceu  ftella  lucet  fulgo 
re  Iunx  plenie.  Quidacaufam  nominis  reddut,  quod  aftris  oppofita  fulgore  rapiat,  ac  re/ 
gerat. Optima  in  Carmania  gigni, nuilamq?  minus  obnoxia  uitio.Ceraunia  enim  uocart 
10  qus  fit  deteribr.Pefsima  lucernaru  lumini  fimilem.  Celebrat  #  aftroiten,mirasqj  laudes 
eius  in  magicis  Zoroaftre  ceciniffe.Quida  diligetius  de  ea  produc.  Aftrobolon  Sudines 
dicit  oculis  pifciu  fimile  effe,#  radiare  candido  ut  fole.Eft  #  inter  candidas,#  qufcerau/ 
niauocatur,fulgore  fideru  rapiens.  Ipfa  cryftallina  fpledoris  cerulei  in  Carmania  nafces, 
Alba  effe  Zenothemis  fatetur,  fed  habere  intus  ftella  cScurfante.  Fieri  #  hebetes  cerau/ 
nias  quas  nitro  #  aceto  per  aliquot  dies  maceratas  cdcipere  ftellam  eam,qu^  poft  totide 
mefes  reIanguefcat.Sotacus  #  alia  duo  genera  fecit  ceraunia, nigras  rubetescp  ,ac  fimiles 
eas  effe  fecuribusrper  illas  qu.T  nigra  funt  #  totadx, urbes  expugnari  # claffes,  easq?  be/ 
tulosuocarirquseuero  Iongie  funt,ceraunias.Faciut  #  alia  rara  admodu,  #  Parthoru  ma 
gis  qugfita,quonia  no  aliubi  inueniatur,cp  in  loco  fulmine  icfto.Proximu  ceraunia:  nome 
to  apud  eos  habet, qu^  appellatur  iris.Effoditur  in  quadam  infula  rubri  maris, qu«  diftac  a 
Berenice  urbe  lx  m  paff.c^tera  fui  parte  cry  ftallus.  Itaqj  quida  radice  cryftalli  effe  dixe/ 
runt.  Vocatur  ex  argumeto  iris.Nam  fub  tedto  percuffa  fole,fpecies  #  colores  arquus  ese 
leftis  in  proximos  parietes  eiaculatur,  fubinde  mutas  magnaq?  uarietate  admiratione  fui 
augens.SexanguIam  effe  ut  cryftallum  conftat.Sed  effe  aliquas  fcabris  lateribus  #  angu 
lis  inaequalibus  dicunt, in  fole  aperto  proiecftas, radios  in  fe  cadetes  difcutere.-AIiquas  ue/ 
ro  ante  fe  proiedlo  nitore  adiacentia  illuftrare.  Colores  uero  non  nifi  ex  opaco  reddunt, 
nec  ut  ipfe  habeant, fed  ut  repercuffu  parietum  elidat, optimae]?  qug  maximos  arquus  fa 
cit  fimiilimoscj^  raleftibus.Eft  #  alia  iris  cera  fimilis  #  prg dura:  quam  Horus  crematam 
tufamcp  ad  ichneumonum  morfus  remedio  effe,nafci  autem  in  Perfide  tradit.Similis  eft 
50  afpeftu/ed  non  eiufdem  effedtus  qug  uocatur  zeros,alba  nigracp  macula  in  trafuerfum 
diftinguente  cry  ft  alium.  Expofltis  per  genera  colorum  principalium  gemmis, reliquas  Ii/ 
terarum  ordine  explicabimus. 

De  quibufdam  gemmis  per  alphabeti  ordinem.  Cap.  x 

AChates  in  magna  fuit  autoritate ,  nuc  in  nulla  eft.-reperta  primu  in  Sicilia  iuxta  flu/ 
men  eiufdem  nominis,poftea  plurimis  locis, excedens  amplitudine,  numerofa  ua/ 
rietatibus  diuerfis  mutantibus  cognomina  eius.  Vocatur  enim  phaffachates ,  cerachates, 
fardachates,h$machates,leucachates,dendrachates,uelutarbufculainfignis,antachates 
cu  uritur  myrrha  redoles, coralloachates  guttis  aureis  fapphiri  modo  diftindla, qualis  co/ 
piofiffima  in  Creta,facra  appellata.  Putant  eam  contra  araneorum  #  fcorpionum  icftus 
40  prodeffe.Quod  in  Siculis  utiq?  crediderim,quoniam  primum  eius  prouincia:  afflatu fcor 
pionum  peftisextinguitur.Et  in  India  inuenra  contra  eadem  pollent,#  alrjs  magnis  mi/ 
raculis. Reddunt  enim  (pecies  fluminum, nemorum  #  iumentorum,  etiam  effeda  #  ftati 
cula,#  equorum  ornamenta.Medici  coticulas  inde  faciunt.Speclaffe  etiam  prodeft  ocu 
lis.Sitimque  fedant  in  os  addita. Phrygia  uires  non  habent.  Thebis  Aegyptfjs  reperra 
carent  rubentibus  uenis  #  albis.Et  hx  quoque  contra  fcorpiones  ualidas.Eademqj  auto/ 
ritas#  Cyprrjs  eft.Sunt  etiam  qui  maxime  probent  uitream  perfpicaitatem  in  his.  Re/ 
pertutur  #  in  Thracia, circa  Oetam,#  in  Parnafo,#  in  Lesbo  ac  Meffene,  fimiles  limitu 
floribus,  #  Rhodo.  Aliae  apud  magos  differentra.Leonina:  pelli  fimiies,  potentiam  ha/ 
bere  contra  fcorpiones  dicutur.In  Perfis  uero  fuffitu  earum  tempeftates  auerti,#  prate/ 

Kk  5  rea 


666  C.  PLINII  NAT  VR  ALIS 

rea  flumina  fidi.  Argumentum  efle  fi  in  feruentes  cortinas  additx  refrigerent,  feci  ut  pro/ 
fint  leoninis  iubis  alligandas;  nam  hyxnx  pelli  fimilem  abominantur ,  difcordialem  do/ 
mibus.Eamuero  quas  unius  coloris  fit,inuidam  athletis effe.  Argumentum  eius,  quod 
in  olla  plena  olei  coda  cum  pigmentis,8£intra  duas  horas  fubferuefada,  unum  colorem 
ex  omnibus  facit  minrj.  Acopis  nitro  fimilis  eft,pumicofa,  aureis  guttis  ftellata.Cumhac 
oleum  fubferuefadum  perundis  Iaftitudinem  (fi  credimus)  foluit.  Alabaftrites  nafeitur 
in  alabaftro  Aegypti,&  inSyrias  Damafco, candore  intercindo  uarqs  coloribus, qua:  crs 
mata  cum  foflilifaleac  trita,  grauitates  oris  Si  dentium  extenuare  dicitur.  Aledoriasuo/ 
cantinucntriculis  gallinaceprum  inuentas  cryftallina  Ipecie,  magnitudine  faba::quibus 
Milonem  Crotonienfem  ufum  in  certaminibus  ,inuidum  fuifle  uideriuolunt,  Andro  io 
damas  argenti  nitorem  habet  ut  adamas,  quadrata,  8£  femper  tcftellis  fimilis:  magi  pu/ 
tant  nomen  impofitum  ab  eo ,  quod  impetus  hominum ,  8i  iracundias  domet .  Eadem 
fit  an  alia  argyrodamas,autores  non  explicant.  Antipathes  nigra  non  translucet.Ex/ 
perimentum  efus  fi  coquatur  in  lade ,  facit  enim  hoc  myrras  fimile  immiffa .  Eamque 
contra  effafeinationes  auxiliari  magi  uolunt .  Arabica  ebori  fimillima  eft ,  &  hoc  uide/ 
retur,nifi  abnueret  duritia :  putant  contra  dolores  neruorum  prodefle  habentibus.  Aro/ 
matkes  Sdipfa  in  Arabia  traditur  gigni,  fed&  in  Aegypto  circa  Pifas  ubique  lapidofa,5i 
myrrhas  coloris  &  odoris,  obhoc  reginis  frequentata  .  Asbeftos  in  Arcadia:  monti/ 
busnafcitur,colorisferrei.  Afpilatem  Democritusin  Arabia  gigni  tradit  ignei  coloris. 
Eam  oportere  cameli  pilo  fpleneticis  alligari,  innenirique  in  nido  Arabicarum  alitum.  » 
Et  aliam  eodem  nomine  ibi  in  Ieucopctra  nafei  argentei  coloris ,  contra  lymphatum  ha/ 
bendam  .  Atisoen  in  India  Si  in  Perfide  ac  Ida  monte  nafii  tradit,  argenteo  nitore  fui/ 
gentem, magnitudine  trium  digitorum,ad  lenticula  figuram, odoris  iucundi,neceflariam 
magis  regem  conftituentibus.  Augites  multis  non  aliauidetur  eflfe  quam  qus  caiais. 
Amphitane  alio  nomine  appellatur  chryfocolla, in  Indi<e  parte ,  ubi  formica:  eruunt  au/ 
rum,inqua  inuenitur  auro  fimilis  quadrata  figura:  affirmaturque  natura  eius  quama/ 
gnetis,nifi  quod  trahere  quoq$  aurum  traditur.  Aphroaifiace  ex  candida  ruffa  eft.Apfy/ 
dos  feptenis  diebus  calorem  tenet  excalfada  igni, nigra  ac  ponderofa,diftinguetibus  ea 
uenis  rubentibus.  Putant  prodefife  contra  frigora.  Agyptillam  Iacchus  intelligit,  per  ai/ 
bum  larda  nigraque  uena  tranfeunte  t  uulgus  autem  in  nigra  radice  ceruleam  facit.  Ba  J® 
laniem  genera  duo  habent, fubuirides,&  Corinthi)  ieris  fimilitudine .  Illa  a  Copto ,  hzc 
cx  Troglodytica  regione  ueniunt, medias  fecante  flammea  uena .  Batrachitas  mittit  8! 
Coptos.Vnam  ran^  fimilem  colore, alteram  ebori,  tertiam  rubentis  e  nigro.  Baptes 
mollis  alioquin  odore  excellit.  Beli  oculus  albicans  pupillam  pingit  nigram  e  medio  au/ 
reo  fulgore  lucentem .  Hacpropter  fuam  fpeciem  facratifllmo  Alfyriorum  deo  dicatur* 
Aliam  autem  quam  Belum  uocant,  in  Arbelis  nafei  Democritus  tradit,  nucis  iuglandis 
magnitudine,uitrea  Ipecie.  Baroptenus  fiue  boryptes  nigra, fanguineis  Si  albis  nodis  ai 
ligata  dicitur,  uelur  porcentofa .  Botrytes  alia  nigra  eft ,  alia  pampinea ,  incipienti  mx 
fimilis.  Boftrychken  Zoroaftrcs  uocat  crinibus  mulierum  fimiliorem.Bucaraiabuba/ 
lo  cordi  fimilis,  Babylone  tantum  nalcitur.  Brontia  capitibus  teftudinum  fimilis, Si  cum  4° 
tonkruiscadk(utputant)5£  fulmine  rada  reflinguit,  fi  credimus.  Bolenis  nimbo  inue/ 
niuntur  glebas fimilitudine,  Cheramydes  eadem  eflet  quam  oftracitem  uocat, nifi quod 
hanc  cerulea:  interdum  bullie  cingunt.  Calais  fapphirum  imiratur,candidior,  Si littoro/ 
fo  mari  fimilis.  Capnkesquibufdamuidetur  fuum  genus  habere  plurimis  fpiris  fumi/ 
da, ut  fuo  loco  diximus:  in  Cappadocia  Si  in  Phrygia  nafeitur  ebori  fimilis.  Calamitesa 
calamo,feruntque  plures  fi.mul  coniundos  inueniri.  Catochites  Corfic£  Iapis  eft  cate/ 
rismaior,mirabilis,fi  ueracraduntur,  impofitam  manum  uelutigummi retinens.  Cato 
pyrites  in  Cappadocia  prouenit.  Cepites  fiue  cepocapites  candida  eft,  uenarum  nodis 
coeuntibus  candore  imaginem  regerens.  Ceramitesteftce  colorem  habet.  Ciaxdixia/ 

neniuntuc 


HISTORIAE  LIBER  XXXVII  66  J 

aeniuntut  io  cerebro  pifris  eiufdem  nominis, candida:  &  oblonga ,  euentuq;  miranda, fi 
modo  eft  fides, prafagire  eas  habitum  maris  nubilo  colore  aut  tranquillitate.  Cerites  ce/ 
rafimilis  eft:Circos  piris:Corfoides  caniciei  hominis:  Coralloachates  coralio  aureis  gut 
cis  diftincfta.Corallis  minio,gignitur<qj  in  India  SC  Syene.Craterites  inter  chryfolithum 
&  elediru  colorem  habet  pradura  natura:,  Crocallis  cerafum  reprafentat.  Ciffites  circa 
Copton nafdtur  candida,& uidetur intus  habere  partum, qui  fentiatur  etiam  ftrepitu. 
Chalcophonos  nigra  eft, fed  illifa  aris  tinnitu  reddit, tragoedis  ut  fuadent  geftada.Che/ 
lidonia  duorum  funt  gencruro,hirundinu  colore, &  alia  parte  purpurea,  nigris  interpel/ 
iantibus  maculis.  Chelonia  oculus  eft  Indicte  teftudinis ,  uel  portentofiftima  magorum 
io  mendacrjs.Melleenim  colluto  oreimpofftamIingua,futurorum  diuinationem  prafta/ 
te  promittunt  quintadecima  luna  8C  filente  tota  die,decrefcente  uero  ante  folis  ortum,  ca 
teris  diebus  a  prima  in  fextam  horam.Sunt&chelonitidesteftudinu  fimiles,  ex  quibus 
ad  tempeftatcs  fedandas  multa  uaticinantur.Eam  uero  qua  fit  aureis  guttis,cu  fcarabeo 
deiecftam  in  aquam  feruente  tempeftates  tueri.Chlorites  herbacei  coloris  eft ,  qua  dicut 
magi  inueniri  in  fcyila  auis  uentre  congenitam  ei,ferroc^  includi  iubent  ad  quadam  pro/ 
digiofa  moris  fui.Choafpites  a  flumine  didta  eft  uiridis  fulgoris  aurei.  Chryfolampis  in 
iEthiopianafciturpallidi  colorisdie,  81  nodlu  ignei.  Chryfophis  aurum  uidetur  effe. 
Cepionida  in  iEolide  Atarne,nunc  pago  quondam  oppido,nafcutur ,  mukis  coloribus 
translucentes, alias  uitrea,alias  cryftallina,alias  iafpidef.Sed  &  fordidis  tantus  eft  nitor, 
t°  ut  imagines  reddant  ceu  fpecula.Daphniam  Zoroaftres  morbis  comitialibus  demon/ 
ftrat.  Diadochos  beryllo  fimilis  eft.  Diphrisduplex,candida  ac  nigra, mas  ac  fc emi/ 
na, genitale  utriufque  fexus  diftinguente  linea.  Dionyfias  nigra  ac  dura  mixtis  rubenti/ 
bus  maculis:  qua  ex  aqua  trita  faporem  uini  facit, &  ebrietati  refiftere  putatur.  Draco/ 
nites  fiue  dracontiase  cerebro  fit  draconum ,  fed  nifi  uiuentibus  abfciffo  nunquam  gem/ 
mefcitjinuidia  animalis  mori  Ce  fentiencis.Igitur  mos  eft, ut  dormientibus  animalibus  ca/ 
putamputent.Sotacus  qui  uifam  eam  gemmam  fibi  apud  regem  fcripfit, bigis  uehi  qug/ 
rentes  tradit,&uifo  dracone  fpargere  fomnifica  medicamenta, atque  ita  procidere.  Effe 
autem  candore  translucido, nec  poftea  poliri,  aut  artem  admittere.  Encardia  cognomu 
natur  &cardifce:  Vna,in  qua  nigra  effigies  cordis  eminet:  Altera,  eodem  nomine  ui? 
|o  ridi  colore, cordis  fpeciem  reprafentat:  Tertia  nigrum  cor  oftendit,  reliqua  fui  parte 
candida.  Enorchis  candida  eft,  diuifaque fragmentis  teftium  effigiem  reprafentat. 
Exhcbenum  Zoroaftres  fpeciofam  St  cadidam  tradit,  qua  aurifices  aurum  poliunt.  Eri/ 
ftalis  cum  fit  candida, ad  inclinationes  rubeicere  uidetur.  Erotylos  eadem  qua  mepico/ 
ros  &hieromnemon,a  Democrito  laudatur  in  argumentis  diuinationum .  Eumetrisin 
Badtris  na fcitur, filici  fimilis,  8t  capiti  fuppofita  uifa  notfturna  oraculi  modo  rcddit.Eu/ 
metren  Beli  gemmam,fandtiffimi  deorum  fibi,  Affyrfi  appeilat, porracei  coloris,  fuperfti 
tionibus  gratam.Eupetalos  quatuor  colores  habet,  ceruleum ,  igneum ,  minii, mali .  Eu/ 
reos  nucleo  ohua  fimilis  eft,ftriata  concharum  modo,  non  adeo  candida.  Eurotias  fitu 
uidetur  operire  nigritiam.  Eufebes  ex  eo  lapide  eft, ex  quo  traditur  Tyri  in  Herculis  tem/ 
40  pio  fa<fta  fedes,ex  qua  drj  facile  furgebant.Epimelas  fit  cum  in  candida  gemma  fuperne 
nigricat  coIos.Galaxiam  aliqui galatftiten  uocant,  fimilem  proxime  dieftis ,  fed  intercur/ 
rentibus  fanguineis  aut  candidis  uenis.Galacftites  ex  uno  colore  latftis  eft.  Eandem  dicut 
leucogaam,&  leucographia  appellant, &  fynnephitcnjadtis  fucco  ac  fapore  notabilem. 
In  educatione  nutricibus  lacftis  fecunditatem,  infantium  quoque  alligata  collo  faliuam 
facere  dicitur, in  ore  autem  Iiquefcere.Eandem  memoriam  adimere  dicunt .  Mittit  eam  8t 
Achelous  amnis.Sunt  qui  fmaragdum  albis  uenis  circumligatum  galadtiten  uocent.Ga/ 
laicos  argyrodamanti  fimilis  eft, paulo  fordidior.Inueniuntur  autem  bina  uel  terna.  Ga 
fidanem  Medi  mittunt  coloris  olorini  ueluti  floribus  fparfam.  Nafcitur  &  in  Arbellis. 
Hac  quoque  gemma  concipere  dicitur  SC  intra  fe  partum  fateri  concufla,cocipere  autem 

Kk  4  trimeftri 


66B  C.  PLINII  NATVRALIS 

trimeflri  fpatia  Gloffopetralingus  fimilis  humana  in  terra  n5  nafcitur ,  fed  deficiente 
luna  calo  decidere,  Si  Ienocinanti  neceffaria  creditur.  Quod  ne  credamus ,  promifli'  quo/ 
que  uanitas  fadt.  Ventos  enim  ea  comprimi  narrant.  Gorgonia  nihil  aliud  eff  quam  co/ 
rallium,nominiscaufa,quodinduririam  lapidis  mutatur:  emollit  maria,  fulminibus  & 
typhoni  refiffere  affirmant.  Genianen  eadem  uanitate  inimicorum  poenas  efficere  pro/ 
mittunt.Heliotropium  nafcitur  in  Aethiopia,  Africa, Cypro,porracei  coloris,  fanguineis 
oenis  diftindla.  Caufa  nominis,quoniam  deiedta  in  uas  aqua  fulgorem  folis  accederem 
percuflfufanguineo mutat, maxime  Aethiopica,eademextra  aquam  fpeculimodo  fo/ 
lem  accipit, deprehendit^  defed:us,fubeuntem  lunam  offendens.  Magorum  impuden/ 
tia  uel  manifeflifsimum  hoc  quoque  exemplum  eff, quoniam  admixta  herba  heliotro10 
pio,quibufdam  quoque  additis  precationibus,  gerentem  confpici  negent .  Hephsffites 
quoque  fpeculi  naturam  habet  in  reddendis  imaginibus,  quanquam  rutila.  Experimen/ 
tum  eff, fi  feruentem  aquam  addita  flatim  refrigeret, aut  fi  in  folem  addita  aridam  mate/ 
riam  accendat. Nafcitur  in  Coryco.Horminodes,ex  argumeco  uiriditatis  in  cadida  gem 
ma  uel  nigra,&  aliquando  pallida,ambiente  circulo  aurei  coloris,  appellatur .  Hexecon/ 
talithos  in  parua  magnitudine  multicolor, hoc  fibi  nomen  adoptauit.  Reperkur  in  Tro/ 
glodyticaregione.Hieracites  alternat  tota,  miluinis  nigricans  ueluti  plumis.  Hammi/ 
tesouispifciumfimiliseffjKaliauelutnitro  compofita,  praedura  alioquin.  Hammonis 
cornu  inter  facratiflimas  Aethiopis  gemmas,  aureo  colore, arietini  cornus  effigiem  red/ 
dens  promittitur  praediuina  fomnia  reprsfentare.  Hormefion  inter  gratifsimas  afpici/  a 
tur,ex  igneo  colore  radians  auro, portante  fecu  in  extremitatibus  candida  lucem.  Hy«/ 
nis  ex  oculis  hyenae,&  ob  id  in  uafe  inueniri  dicutur:&  fi  credimus ,  lingus  hominis  fub/ 
dies  futura  prsdicere.  Hsmatites  in  Aethiopia  quidem  principalis,  fed  Si  in  Arabia  8i 
Africa  inuenitur,fanguineo  colore, non  omittenda  promiffis  ad  coarguendas  barbaroru 
infidias.Zacha!ias  Babylonius  in  his  libris  quos  fcripfit  ad  regem  Mithridatem ,  huma/ 
na  gemmis  attribuit  fata :  has  non  contentus  oculorum  Si  iocinerum  medicina  decoraffe, 
a  rege  etiam  aliquid  petituris  dedit, &  Iitibusiudicijsqpinterpofuit:inprsIqsctiameas 
falutares  pronunciauitEfc  Si  alia  eiufdem  generis,  qus  uocaturhenui  ab  Indis,  xanthos 
appellata  Graecis, e  fuluo  candicans.Idsi  dactyli  in  Creta,  ferreo  colore  pollicem  huma/ 
num  exprimut.Idlerias  aliti  lurido  fimilis,  ideo  exiffimatur  falubris  cotra  regios  morbos. 
Eff  Si  alia  eodem  nomine  liquidior.  Tertia  folio  uiridi  fimilis,  latior  prioribus,  pene  fine 
pondere  uenis  luridis.Quartum  genus  in  eodem  colore  nigris  uenis  defcedentibus.  Io/ 
uis  gemma  candida  eff,nonponderofa,  tenera.  Indica  gentium  fuarum  habet  nomen, 
fubruffo  colore, in  attritu  fudorem  purpureu  emanat.  Alia  eodem  nomine  candida,  pul/ 
uereo  afpe&u.Ion  apud  Indos  uiolacea  eff, fed  raro  faturo  colore  lucet.  Lepidotes  fqua/ 
mas  pifcium  uarfjs  coloribus  imitatur.  Lesbias  Lesbi  patrite  nomen  habens,  inuenitur 
Si  in  India.  Leucophthalmos  rutila  alias ,  oculi  fpeciem  candidam  nigramc^  continet, 

Leucopetalos  candorem  niuis  ex  auro  diffinguit.  Libanochros  thuris  fimilitudinem 
offendit ,  fed  fuccura  mellis.  Limoniates  eade  uidetur  qus  fmaragdus.  De  lipare  hoc 
tatum  traditur,  fuffita  ea  omnes  beff  ias  euocari.  Lyfimachus  Rhodio  marmori  fimilis  40 
eff  aureis  uenis, politur  ex  marmore, amplitudine  in  anguff  ias  coeute ,  ut  inutilia  exteran/ 
tur.  Leucochryfos  fit  chryfohtho  interalbicate.  Memnonia  qualis  fit  n5  traditur.  Me/ 
dea  nigra  eff, a  Medea  illa  fabulofa  inueta, habet  uenas  aurei  coloris,  fudore  reddit  croci, 
fapore  autem  uini,  Meconitespapauera  exprimit.  Mitrax  a  Perfis  accepta  eff  Si  rubri 
maris  montibus  multicolor, contra  fole  uarie  refulgens.  Merodtes  porracea  Iadte  fudar. 

Morion  Indica  quae  nigerrimo  colore  translucet,uocaturpramnion,  in  quamifceturSi 
carbuculi  colos  Alexandrinu,  ubi  Sardis  Cypriu.  Nafcitur  Si  in  Tyro  Si  in  Galatia.  Xe/ 
nocrates  Si  fub  Alpibus  nafei  tradit.  Haec  funt  gemms  qusad  edypas  fcalpturas  apta n/ 
tur.Myrrhites  myrrhs  colore  habet,fariemcjs  minime  gemms, ungenti  odorem ,  attrita 

etiam 


historiae  LIBER  XXXVII  669 

etiam  nardi.  Myrmecias  nigra  habet  eminentias  fimiles  uerrucis.  Myrdnites  melleum 
colorem  habet, myrti  odorem.  Mefoleucos  eft, mediam  gemmam  candida  diftinguen/ 
telinea:Mefomelas,nigra  uena  quemlibet  colorem  fecante  per  medium.  Nafamonites 
eft  fanguinea,nigris  uenis.  Nebrites  Libero  patri  facra ,  nomen  traxit  a  nebridum  cius 
fimilitudine.Sunt  8L  altenigr^  generis  eiufde.  Nymph  arena  urbis  8i  geris  Perfica:  no/ 
men  habet, fimilis  hippopotami  dentibus.  Orca  barbari  nominis, e  nigro  fuluoq?  ac  ut/ 
ridi  SC  candido  placet.  Ombria,quam  aliqui  notiam  uocant, ficut  ceraunia  81  brontia,ca/ 
dere  cum  imbribus  8i  fulminibus  dicitur,eundemq5  effetftum  habere  quem  brontia,nar/ 
tatur.Pr«terea  in  aras  addita  ea,traditur  libameta  non  amburi.  Orites  globofa  fpccie,a 
10  quibufdam  8i  fiderites  uocatur, ignem  non  fenties.  Oftracias  fiue  oftracites  eft:  teftacea 
durior, altera  achatas  fimilis, nifi  quod  achates  politura  pinguefeit:  duriori  tanta  ineft  uis, 
ut  alte  gemmas  fcaipantur  fragmetis  eius.  Oftraciti  oftrea  nomen  Si  fimilitudinem  de/ 
dere.  Ophicardelon  Barbari  uocant  nigrum  colorem,  binis  lineis  albis  includentibus. 

De  obfidiana  Iapide  diximus  fuperiore  libro.  Inueniuntur  &gemmi£  eodem  nomine 
ac  colore,non  folum  in  Asthiopia  Indiacp,fed  etiam  in  Samo, ut  aliqui  putant,  8i  in  litto/ 
ribus  Hifpaniefis  oceani.  Panchros  fere  ex  omnibus  coloribus  coftat,  Pangonius  non 
longior  digito ,  ne  cry ftallus  uideatur ,  numero  plurium  angulorum  cauetur.  Paneros 
qualis  fir,  a  Metrodoro  non  dicitur,fed  carmen  Timaridis  reginas  in  eadem  dicatum  Ve/ 
neri  non  inelegans  ponit,  ex  quo  intelligitur  addi&am  ei  foecunditatem.  Quidam  hanc 
20 panfebafton uocant.  Ponticarum  plura funt  genera.Eft  ftellata  nunc  fanguineis,cunc 
atris  guttis,  quas  inter  facras  habetur.  Alia  proftellis  eiufdem  coloris  lineas  habet,  alia 
montium  conuaIIiumqjeffigies.PhiIoginos,quem  8£chryfiten  uocant,  oftrea  Attica  ai/ 
Graulata  inuenitur  in  iEgypto.  Phcenicites  ex  balani  fimilitudine  appellatur :  Pbycitcs, 
alg^.Pcrileucos,  filo  ab  ore  gemmtead  radicem  ufque  candido  defeendente.  Psantides, 
quas  quidam  gemonidas  uocant,  pragnantes  fieri  8C  parere  dicuntur ,  mederiq?  parturi/ 
entibus.Nam  tales  in  Macedonia  iuxta  monumentum  Tirefiaz  inueniuntur ,  fpeciesque 
eft  eis  aquie  glaciata.  Solis  gemma  candida  eft: ,  8i  ad  fpeciem  fideris  in  orbem  fulgentes 
fpargit  radios.Sagdam  Chaldasi  adhasrefcentem  nauibus  habent:  Inuenitur  prafini  co/ 
loris.  Samothracia  infula  eiufdem  nominis  gemma  dat  nigram, ac  fine  pondere,  ligno 
30  fimilem.Sauriten  in  uentre  uiridis  lacerti  harundine  diffedli  tradut  inueniri.  Sarcites  bu/ 
bulas  carnes.  prasfentat.  Selenites  ex  candido  translucet  melleo  fulgore ,  imaginem  lu/ 
nx  continens ,  redditcg  eam  in  dies  fingulos  crefcentis  minuentiscj?  numero ,  naicicp  pu/ 
tatur  in  Arabia.Siderites  ferro  fimilis,  8i  iitigio  illata  difeordias  facit ,  quisque  nafeitur  in 
Aethiopia  Sideropcecilos  ex  ea  fit  uariantibus  guttis.  Spongitcs  fpongte  nomen  re/ 
prxfentat.Synodontites  e  cerebro  pifeium  eft,qui  fynodontes  uocantur.  Syrtitte  in  litto 
re  Syrtium,iam  quide  8i  in  Lucania  inueniuntur  e  melleo  colore  croco  refu!gentes,intus 
autem  ftellas  continent  languidas.  Syringites  ftipute internodio  fimilis,  perpetua  fiftula 
cauatur.  Trichrus  ex  Africa  niger  eft,fed  tres  fuccos  reddit, a  radice  nigrum,medio  fan/ 
guineum,  fummo  candidum.  Telirrhisos  cinerei  coloris  aut  ruffi, candidis  radicibus  fpe 
4°  ctatur.  T ellcardios  colore  cordis,  Perfas,apud  quos  gignitur, magnopere  dele<ftat ,  ma/ 
culamque  appellant.  Thracia  trium  generum  eft, uiridis, aut  palIidior,tertia  (anguineis 
guttis.Tephritis  nouas  lunis  fpeciem  habet  curuatae  in  cornua,quauis  cinerei coloris.Te/ 
colithos  oie$  nucleo  fimilis  uidetur,  neque  eft  gemmas  honos,  fed  lingentium  calculos 
frangit,pellitcp,  Veneris  crines  nigerrimi  nitoris  continent  in  fe  fpeciem  ruffi  crinis.  Ve/ 
ientana  Italica  gemma  eft,  Veqs  reperta,nigram  materia  diftinguence  limite  albo.  Zan/ 
thenem  in  Media  nafei  Democritus  tradit,ele(ftri  colore, 81  fi  quis  terat  in  uino  palmeo  8i 
croco, ceras  modo  Ientefcere,  odore  magn^  fuauitatis.  Zmilaccs  in  Euphrate  nafeitur, 
Proconefio  marmorifimilis,medio  colore  glauco.  Zoronifios  in  Indo  flumine  nafeitur: 

magorum 


67  o  C.  PLINII  NAT  VR  ALIS 

magorum  gemma  efle  narratur3neque  aliud  amplius  de  ea. 

De  gemmis  quas  a  membris  hominum  cognominantur, Si  qmeab anima/ 
libus,&  de  fisqum  a  rateris  rebus.  Cap.  xi 

E  St  etiamnum  alia  diftincftio,  quam  equide  fecerim3fubinde  uariata  expofitione.  Si/ 
quidem  a  membris  corporis  habet  nomina,  Hepatites  a  iocinere3Steatites  (ingulo/ 
rum  animalium  adipe  numerofa.  Adadunephros  eiufdem  oculus  dicitundeus  Si  hic  coli/ 
tur  Syris.Triophthalmos  Ionace  nafcitur3tres  hominis  fimul  oculos  exprimens. Ab  ani/ 
malibus  cognominantur  carcinias  marini  cancri  colore ,  echites  uipera,  fcorpites  fcorpio/ 
nis  aut  colore  aut  effigie, fcarites  (cari  pifds,trigiites  mulli, argophthalmos3caprino  oculo: 

Ite  alia  fuillo:Et  a  gruis  colio  geranites3hieracites  accipitris.  Aetites  a  colore  aquii$  cadici  io 
te  cauda.Myrmecites  innatam  repetis  formica:  effigiem  habet:  fcarabeorum  cantharias. 
Lycophthalmos  quatuor  eft  coloru  ex  rutilo  Si  fanguineo,in  medio  nigrum  candido  cin 
gitur,ut  luporum  oculi ,  illis  per  omnia  fimilis.  Taos  pauoni  eft  fimilis ,  item  afpidi  quam 
uocari  chelidoniam  inuenio.  Arenaru  fimilirudoeftin  ammochryfo,uelutauroharenis 
mixto.  Cenchrites  milfi  granis  uelut  fparfis.  Dryites  e  truncis  arboru,h$c  Si  ligni  modo 
ardet.  Ciffites  in  candido  collucet  ederas  folfis ,  quas  totam  tenent.  Narciffites  uenis 
etiam  edera  diftinguitur.  Cyamea  nigra  eft,  fed  fradla  ex  fe  fabas  fimilitudinero  patit. 

Pyrene  ab  olnra  nucleo  dicfta  eft, huic  aliquando  inefle  pifeium  fpinx  uidentur.  Cha / 
Iazias  grandinum  8C  colorem  Si  figuram  habet ,  adamantina  duritte.  Narrant  etiam  in 
ignem  addira  manere  fuu  frigus.  Pyrites  nigra  quide ,  fed  attritu  digitos  adurit.  PoJy/  zo 
zonos  nigra  multis  zonis  candicat.  Aftrapra  in  candido  aut  cyaneo  difeurrunte  medio 
fulminis  radfi.  In  Phlegontide  intus  ardere  quxdam  uidetur  flamma  qu$  non  exeat. 

In  Anthracitide  icintilla:  difeurrere  aliquando  uidetur.  Enhydros  femper  rotundita/ 
tis  abfo!ura,in  candore  eft  leuis ,  fed  ad  motum  fludluat  intus  in  ea  ueluti  in  ouis  liquor. 
Polytrix  in  uiridi  capillatur,fed  defluuia  comarum  facere  dicitur.  Sunt  Si  a  leonis  pelle  Si 
panthera  nominara,leontios,pardalios.  Colos  appellauit  chryfblithum  aureus,  chryfo/ 
prafum  herbaceus, melleus  melichrota,quamuis  plura  eius  genera  fint.  Melichloron  eft 
geminus3parte  flauus3parte  melleus.Crocian  croci.PoIia  caniciem  quanda  fparti  indicat, 
eandem  duriorem, nigra  fpartopolios.  Rhodites  a  rofa  eft.Melites  mali  coloris,  Chal/ 
cites  aeriSjSycites  fici.  Ratio  nominum  non  eft  in  borfycite,in  nigro  ramofa,cadidisaut  50 
fanguineis  rrondibusmec  gemite, uelut  in  petra  cadidis  manibus  inter  fe  coplexis.  Anan/ 
chitide  in  hydromantia  dicunt  euocari  imagines  deorum:  Synochitide  umbras  inferoru 
euocatas  teneri.  Dendritide  alba  defofla  fub  arbore  quas  radatur, fecuris  aciem  non  h et 
betari.Et  funt  multo  plures  magisq^  monftrifira, quibus  Barbari  dedere  nomina, cofeffi 
lapides  effe.Nobis  fatis  erit  in  his  coarguifle  dira  mendacia. 

De  gemmis  nafcentibus  8i  faclitfis,&  figuris  gemmarum.  Cap.  X 1 1 

Emms  nafcuntur  Si  repente  noux  ac  fine  nominibus:  ut  Lampfaci  in  metallis  aura 
VJT rrjs  una  inuenta ,  quas  propter  pulchritudinem  Alexandro  regi  mifla  fuit,ut  autor 
eft  Theophraftus.Cochlites  quoque  nunc  uulgatifsimm  fiuntuerius  quam  nafcuntur, in 
Arabia  repertis  ingentibus  glebis  meile  excoqui  tradut  feptenis  diebus  no&ibusq?  fine4a 
intermifsione :  ita  omni  terreno  uitiofoq?  decuffo ,  purgatam  glebam  artificum  ingenio 
uarie  diftribui  in  uenas,dud:usqp  macularum  quamaxime  uendibili  ratione  fedlantium: 
quondamqs  tanra  magnitudinisfecere,utequisregum  in  oriente  frontalia  atq?  propha/ 
Ieris  penfilia  facerent.Et  alias  omnes  gemtrra  mellis  decocftu  nitefeunt,  precipue  Corfici, 
in  omni  alio  ufu  acriora  abhorretes.  Quce  uarim  funt,K  ad  nouitatem  accedere  calliditate 
ingeniorum  cotigit,ut  nomen  ufitatum  n5  habeat, Phyfes  appellant,  uelut  ipfius  naturs 
admiratione  in  qs  uenditates,cum  finis  nominu  non  fit,qux  perfequi  non  equide  cogito, 
innumera  ex  graca  uanitate  coHcta. Indicatis  nobilibus  gemis, etiaplebeis  rarorum  gene 

rum 


HISTORIAE  LIBER  XXXVII  671 

rum,didu  dignas  diftinxiflfc  fatis  erat.lilud  modo  memimflc  couenict,  increfcentibus  ua/ 
rie  maculis  ac  uerrucis.-linearumcp  interueniente  multiplici  dudlu  8t  co!ore,mutata  fepius 
nomina  in  eadem  plerunque  materia.  Nunc  communiter  ad  omnium  gemmarum  obfcr 
uationem  pertinentia  dicemus,opinionesfecuti  autorum.  Cauce  aut  extuberatesuiliores 
uidetur  squalibus.Figuraoblong3  maxime  probatur,deinde  qusuocatur  lenticula, po/ 
ftea  clypeidos  &  rotunda,angulofis  minima  gratia.  Veras  a  falfis  difeernendi  magna  dif/ 
ficultas:quippe  cum  inuentu  fit, ex  ueris  gemmis  in  alterius  generis  falfas  traducere.  Sar/ 
donyches  e  ceraunrjs  glutinantur  gemmis, ita  ut  deprehedi  ars  non  poflit, aliunde  nigro, 
aliunde  candido, aliunde  minio  fumptis,omnibus  in  fuo  genere  probatifsimis:  Quinimo 
10  etiam  extant  commetitarq  autorum,  quos  non  equidem  demoftrarim,quibus  modis  ex 
oyftallo  tingantur  fmaragdi,aIise]3transIucentes,fardonyx  efarda,item  cstersexalqs. 
Neqj  cft  ulla  fraus  uits  lucrofior. 

De  ratione  probandarum  gemmarum.  Cap.  xm 

NOs  contra  rationem  deprehendendi  falfas  demenftrabimus ,  quando  etiam  luxu/ 
riam  aduerfus  fraudem  muniridccet,prstcrilla  qu?  in  principalibus  quibufque  ge/ 
neribus  priuatim  diximus.  Translucentes  matutino  probari  cenfent :  aut  fi  neceffeeft,  in 
quartam  horam, poftea  uetant.Experimenta  pluribus  modis  conflant.  Primum  ponde/ 
re, fi  grauiores  fentiutur,poft  hsc  corpore.Fi<ftitijs  pufluls  in  profundo  apparet  fcabri/ 
cia  in  cute, in  capillamento, fulgoris  incoftantia,prius  quam  ad  oculos  perueniat  definens 
*°  nitor.Decuffi  fragmenti  paulum, quod  in  lamina  ferrea  teratur,efficacifsimu  experiroen/ 
to  excufant  mangones  gemmaru.Recufant  fimiliter  8i  lima  probatione.  Obfidians  fra/ 
gmenta  ueras  gemmas  no  fcarificant.Facftitis  fcarificationis  candicantiam  fugiunt.  Tan> 
taqj  differentia  eft,ut  alis  ferro  fcalpi  non  poffint,alis  non  nifi  retufo,uerum  omnes  ada 
mante.  Plurimum  autem  in  his  terebrarum  proficit  feruor  Gemmiferi  amnes  funt  Ace/ 
finus  8i  Ganges:terrarum  autem  omnium  maxime  India.  Et  iaro  peradtis  omnibus  na/ 
turs  operibus, diferimen  quodda  rerum  ipfaru  ate^  terraru  facere  conueniat.Ergo  in  toto 
orbe  Si  quacunque  cadi  conuexitas  uergit, pulcherrima  eft  omniu,  rebusq?  merito  princi 
patum  naturs  obtinens,ItaIia,reclrix  parensq?  mundi  altera, uiris,fcEminis,duribus,raiii/ 
tibus,feruitfis, artium  prsflantia, ingeniorum  claritatibus,  iam  fitu  ac  falubritate  csli  attg 
5°  temperie, acceflu  cundlarum  gentium  facilijittoribus  portuofis,  benigno  uentorum  affla 
tu.Etenim  cotingit  recurrentis  pofitio  in  partem  utilifsimam.  Si  inter  ortus  occafusqj  me/ 
diam, aquarum  copia, nemorum  falubritate, montium  articulis, ferorum  animalium  inno 
centia,foli  fertilitate, pabuli  ubertate.Quicquid  eft  quo  carere  uita  non  debeat ,  nufquam 
eft  prsftantius.fruges,uinum,olea,uefiera,Iina,ueftes,iuuenci.Ne  equos  quidem  in  triga 
rrjsprsferri  ullos  uernaculis  animaduerto.Metallis  auri, argenti, sris, ferri,  quandiu  libuit 
exercere, nullis  ceffit.Et  qs  nunc  in  fe  grauida  pro  omni  dote  uarios  fuccos,&  frugum  po/ 
morum^p  fapores  fundit.  Ab  ea, exceptis  Indis  fabulofis,  proxime  quidem  duxerim  Hi 
fpaniam,quacunq?  ambitur  mari. 

C.  PLINII  NATVRALIS  HISTORIAE,  FINIS. 


B  A  S  I  L  E  AE  PER  HIERONTMVM  FROBENIVM,  ET 

Nicolaum  Epifcopium,MenfeAugufto.Anno  d.  xxxix, 


CLARIS  S»  VIRO  DOMINO  DA  MI  AN  O 

V  A  GOES  SIGISJiVNDVS  GELENIVS  S*  P.  D» 

Aud  facile  erat  Damiane  optime  poft  Hermolaum  fuper  hiftoria  Pliniana 
annetantMmpudenriaearrogantiaeueopintonemeuaderejfiprimus  tale  ali/ 
quid  attentaflem.Nuncpofteac^  eruditorum  aliquot  in  hoc  genere  lucubra 
tioes  magno  applaufu  exceptas  uideo»no  opinor  ullis  apologrjs  opus, quod 
quar  pro  parte  uirili  animaduerti ipfe quocp  ftudtofis  communico.Et  tamen 
etiamsialiusnemopoftillum  annotaflet,dicere  poteram:  manere  illi  manfu 
ramcg  fuam  gratiam, quod  labore  fuo  nos  maxima  parte  laboris  leuarit :  qui 
ut  primus  hanc  uiam  ingredientibes  muniuit  :ita  neminem  quo  minus  eiuf/ 
dem  induftriac  fucceffonem  capefleretuetuit, modo fuis ueftigqs  infiftere  ftuderet ••  & fortalfis 
qua:d5  quae  uir  ille  reftftuit.poft  eius  obitum  a  Iibrartjs  denuo  uitiata  funt.Quin  dC  gloria  illi  ma/ 
net  illibata  per  nos  quotquot  aliquid  caftigationibus  Plinianis  adiecimus :  necj  enim  ftatim  do/ 
dior  eft  qui  pofterior  aliquid  deprehendit,fed  farpenumero  felicior.Equide  quamuis  cupide ar/ 
r/puerim  conferendi  exemplaria  munus.quod  partim  iam  expertus  effem,  id  publico  ftudioforu 
commodo  mefadlurum:  annotationes  tamen inuitus  adieci,nec  nifi  dodifTimcrurn  amicorum 
autoritate  compulfustquibus  necp  quicqua  pernegari  decebat,  8>C  illis  fciebam  confilij  fui  ratione 
conftare.Necharc  dico  quod  hocmodo  uehm  culpam  in  illos  translatam,  imo  no  deprecor  arro 
gantiae  crime,nifi  in  his  annotationibus  euicero,me  nihil  temere,  nihil  fuperuacanee  mutafle,fed 
tamen  Iibenrius  Perfiorum  quam  Laehorum  iudicio  ftaturus,quantumuis  diuerfam  ipfe  Plinius 
iudicum  reiedionem  habeattidcp  non  fine  caufa .  Nam  ille  fua  per  modeftiam  extenuare  maluit: 
nos  non  noftra  in  medium  proponimus,fed  Pliniana  ex  uetuftiffimis  archetypis  reuocata  adferi 
mus.Namcg  eam  caftigandi  rationem  fecutusfum,quam  omnium  certilfima  ufu  comperi.Quid 
enim  certius,quam  duo  peruetufta  exemplaria  inter  fe  confentientia  fequitalterum  longe  integer 
rimum,deprauadus  alterum,ita  tamen  ut  fincerioris  Iedionis  manifefta  etiam  nunc  ueftigia  reti/ 
neattmaximeiiphrafin  quocg  Plinianam  diligeter  obferues.  Me  certe  bic  oculatiorem  fecit  cum 
diuturna  in  cgteris  Latinis  fcriptoribus  exercitatio,dum  eo  attentius  in  his  uerfor,quod  no  mihi 
folum  caueo.fed  dC  his  qui  Frobenianos  codices  euoluunt  profpectum  cupio:  tum  hic  ipfe  autor 
plus  minus  decies  non  ofcitanter  perluftratus  ac  proinde  iam  familiarior.Et  in  prima  quidem  edi 
lione  qutcdatn  non  exigui  momenti  reftituimus ,  parcius  tamen.quia  ultro  SC  a  nemine  dum  de/ 
mandata  ea  prouincia  :atin  fecunda  accuratius  idem  egimus,fed  tum  quocg  ob  anguftiam  tempo 
ris  faltuatim  duntaxa  t,prout  ad  fingulos  fcrupulos  res  pofcere  uidebatur,exeplaria  confulendo. 
Nunc  poftremo  nactus  plufculum  ocrj.a  capite  ufcp  ad  calcem  totum  opus  contuli :  tantum  c$  er/ 
ratorum  fublatu  eft.quantum  fupereffe  non  eram  crediturus,ni ipfe  periculix  feciflem;nec  folum 
eius  generis  quaefenfumuitiant.-fed  etiam  qua:  orationis  uenuftatem  deformant,  maiora  plerae^ 
quam  proliterarum  numero. Dicet  aliquistTu  ne  igitur  poftulas, ut  quicquidquocuncg  mutafti, 
pro  fincera  ledioe  recipiamus.quod  nemo  ante  te  poftulauit,quantumuis  dodior.  Hic  quifquis 
eft  no  aliud  refponfum  feret,quam  diuerfam  effe  mea  atep  illorum  caftigandi  rationemilli  homi/ 
nes  ingeniofijetiam  iicunde  fenon fatis explicabant,uel  exautorum  quos  citat  Plinius  collatione 
uel  alioqui  conieduris  probabilibus,interdum  uarqs,adiu tare  lectore  pro  fua  benignitate  conati 
funt.Ego  fecutus  cofenfum  probata  fidei  codicum, quoties  inueni  manifefto  ueriorem  lectione, 
eam  in  contextum  repofui .  ficubi  hafi,quod  fane  praetercf  in  nomenclatura  herbarum ,  perraro 
inciditin  tanto  archetyporum  prefidiodocumaltjs  difquirendum  relinquere  malui  quam  fruftra 
uexare.Quonia  uero  ingenue  fatendum  erat  nonulla  hodiecg  depraua  ta  manere,  fi  quis  eis  quo/ 
que  reftituendis  operam  impendere  uoIet,aut  etiam  anobis  attada  retradare ,  unum  orabitur,a 
diuinationibus  non  femper  feliciter  cadentibus  abftineat  ,SC  ea  demum  adferat ,  qux  non  folum 
fpecie  finceritatis  prae  fe  ferant, uerum  etiam  alicuius  ex  tam  multis  manu  feriptis  codicibus  tefti 
monio  fulciri  poflint.  Meam  uero  opellam  ideo  tibi  uir  integerrime  dedicaui ,  quod  &  te  hoc  ge 
nus  ftudijs  cum  primis  deledari  animaduerti,  &  affedionis  erga  te  meae, qua  deguftata  tua 
humanitas  excitauit,pignus  aliquod  efle  uolui,fimul  ut  per  te  hic  meus  conatus  inno 
tcfcat  Italis  quocg, apud  quos  nunc  uiuis ,  quorumcg  exada  iudicia  de 
miror,^  candorem  exofculor.  Vale,  Baftle*  calendis 
IanuarrjjAn.no*  ii.  D.  XXX  V, 


SK3ISMVND1  GELENII  CASTIGATIO  NE  S  EX  VETVSTORVfl 
archetyporum  collatione, in  aliquammulta  Pliniani  operis  loca.ab  altjs 
antea  parum  animaduerfa. 

EX  LIBRO  SECVNDO.  Cap.  VIII,.-  , 

Vrculorum  quocp  cceli  ratio  in  terrae  mentione  aptius  dicetur »  quando  ad  eam  perrj 
net  tota  figniferi  modulatio, inuentionibus  non  dilatis. )  Si  hoc  modo  legamus,quo 
referentur  haec  uerba,inuentionibus  non  dilatisfNon  ad  circulos, de  quorum  inuen 
tione  hic  nihil.ut  iam  demus  figniferi  modulationem  hic  recfiepofle  dici.  Veteres  co 
dices  habettquando  ad  eam  tota  pertinet, figniferi  modo  inuentionibus  non  dilatis. 
Vc  tota  referatur  ad  ratio,nonad  modulatio, quae  uox  in  manufcriptis  no  eft:S£  fenfus  fit:de  uno 
fignifero  circulo  hic  fe  diclurum,quid  cirCa  eum  primi  Anaximander  &  Cleoftratus  obferuaue 
rint:  caeterorum  circulorum  mentionem  cu  mentione  terrae  aptius  coniungendam :  quod  facit  in 
fine  libri.  Minutiora  annotare  non  utdetur  neceflfe.  faris  eft  in  eis  quae  maioris  funt  momenti  & 
dem  codicum  quos  fequimur  approbare.  Tertiu Martis, quod  quidamHerculis  uocant,igne& 
ardentis  folis  uicinitate,binis  fere  annis  conuerti. )  Vetus  Ie&io, ignei, ardentis  a  folis  uicinitate: 
quemadmodum  8 C  Liuius  faepe  loquitur.  Caufam  reddit  non  cur  biennio  circulum  abfo!uat,fe(l 
cur  ardens  fit  8C  igneus.  Temperari  Iouem,faIutaremcg  fieri  deum.)  De  fydereloquitur,non  de 
deo.Scriba  proxime  fequentem  particula  Deinde.deprauit  in  deum  Inde.  Vt  temporum  ratio 
facilius  folis  itineri  congruat.)  Facilius  redundat.  Circa  finem  capitis  pro  Ctefias  & Sofigenes, 
Iegitur,hic  idem  dC  Sofigenes, magno  manuferiptorum  codicum  confenfu.refertur  autem  adTi/ 
maeum.quinSC  in  Catalogo  moxpoftTimxum  Sofigenes  fubqcitur,Eodem tierfu inutrog ex/ 
emplari  eft  peculiaris  fyderum  ratio  non  ftatio.  Cap.  IX.  Qux  menfis  exitu  latet,  cum 

laborare  iam  creditur.)  Antiquorum  ate^  emendatorum  codicu  lectio  eft:cu  laborare  non  credis 
tur,ideft,interquiefcere  creditur,eo  quod  tuc  lucere  definat.Vnde  quod  interlunio  fit, aliquoties 
.  Plinio  filente  luna  fieri  dicitur.Vnum  locum  adferibam  qui  primus  occurrit  lib.iS.cap.7.nonfe/ 
gnius  filente  luna,  coitusc#  tum  maribus  exitiales  efle.Tale  efi  8C  illud  apudMarone:  A  Tenedo 
tacitae  per  amica  filenria  lung.ubi  interlunium  fignificac>nodtiscg  obfcuritatem,  Graecoru  infidrfs 
accomodam.Reperiuntur  quidem  apud  poetas  folis  fabores,&  luna  laborans, uerum  illi  tum  de 
eclipfibus  loquuntur.reliqui'  tamen  uulgataleclionem,  contentus  diuerfam  indicafle,mutaturus 
alioqui  nifi  mature  animaduertiffem,  efle  quibus  dC  illa  no  difpliceat.  Tertio  inde  uerfu  illide/ 
gitur  de  EndymioneiSd  ob  id  amore  eius  famae  traditus.  Arbitrium  fit  penes  eruditum  Ieclorem. 

Dein  rem  orata  in  coitu.)Scripfi  morata.Remorari  enim  acnuam  fignificationem  habetiunde 
femora  pifcis,quod  naues  remoretur.  Omnium  qux  in  cedo  prenofei  potuerut  magiftra.  )Lc/ 
gopernofci,utintelligas  certam &abfolutam  cognitionem.de  prxfagtjs  Plinium  hic  non  loqui 
indicant  quae  mox  fubfequunturrin  duodecim  menfium  fpacia,&c.Sequenti  uerfu  legeripfa  to/ 
ties  folemtnon  ipfum.  Cap.xi.  Immenfum  efle confiat, quia  arborum  &c.)  Verbum 

conftat.redundat.refertur  enim  haec  tota  oratio  ad  precedens  uerbum  aperitur,  qui  arborum, 
habent  ueteres  codices, non  quia.Scriba  a  Iiteramgemtnauit.  Cap.xv  i,  Hocunoprod 

nusintelIigipoteftuifu.)Lege:hocnonprorinus.  Cap.xv  ur.  In  triquetro femi ambi 

tur  orbe.)Legendu,feminaniambiturorbe.  Cap.XX  v.  Fiunt  &  hirci ,  uillora  fpecie.) 

Scribo,hirti.  Item  uerfu  a  fine  pag.6.fpirx  modo, non  fpina?,  Pag.  fequentis  uerfu  undecimo  :Eo 
fidere  fignificati, non  eo  figno.  Cap.xxvr.  Non  modo  an  obirent  nafcerenturq;,  fed 

omnino  aliqua  tranfirent.)  Meliusmon  modo  an  obirent  nafcerenturue,fed  an  om.&c. 
Cap.x  xvii.  Atqui  haec  ego  ratis  temporibus.)Redtius:Atcg  haec  ego  fiatis  temporibus,1 
Cap.x  xxi.  Semel  in  meridie. )  Vetus  Iedio,  Semel  SC  meridie.  Exemplaria  confenbunr. 
Moxpoftfingula  paria  confulumadiecimus  coniundionem,quoeuidenttus  anni  abinuicemfe 
cernerentur.  Cap.xx  xir.  AIterconfuIeftC.Fannnius,nonL.Annius, 

Cap.x  x  x  v.  Poftcp  in  Iunx  magnitudinem  facia  fit.)  Miror'  cur  hic  hebraifmus  placue/ 
fit.Sic  enim  ilii  loquuntur:  Facfius  eft  mihi  deusinprotedorem.Sd  in  locum  refugi).  Noftricodi/ 
ces  habent, Iunx  magnitudine.  Cap.xx  xvm.  Infra  lunam  haecfedes  multoq;  infe/ 

rior(ut  animaduerto  propemodu  conftare  infinitum)ex  fuperiore  natura  aeris,&  terreni  halitus 
tnifcens  utracg  forte  confunditur.)PIanior  lectio:Infra  lunam  haec  fedes  multocp  fnferiorfutani/ 
maduerto  propemodum  conftare)infinitum  cx  fuperiore  natura  aeris ,  infinitu  6C  terreni  halitus 
mifcens,utrac£  forte  confunditur,  Atteftantur  ambo  exemplaria.  Cap.XL  V 1 1.  Veteres 
quatyor  omnino  feruauere  per  totidem  mundi  partesrfdeo  nec  Homerus  plures  nominat.Hebe/ 
tius  mox  iudi catu  id  eft.Secuta  xtasocto  addidit, ratione  nimis  fubtili  8C  concifa.  Proximis  inter 
utranqj  media  p!acuit.)Eft  quidem  fenfus  idem  in  antiqua  ledi  tone :  mirum  tamen  quantum  (ibi 
hicindulferit  cafiigator  nefeio  quis,diciiones  alias  addendo,alias  tranfponedo, alias  diuifas  com/ 
ponendo, unamcg  continuam  orationem  in  plures  minutas  inepte  concidedo .  Talem  audaciam 
ardeiionum  probare  non  poflum.Hermolaus  extra  culpam  eft:  Alerienfis  fortaflenon  eft.Nunc 
unie  flacenorem  Iedtonem,  V  eteres  quatuor  omnino  feruauere,per  totidc  mundi  partesj  ( ideo 


HIST.  ANNOTATIONES 

hec  Homerus  plures  nominat)hebeti  ut  m  ox  iudicatum  eft  ratione:  fecuta  stas  od?b  addidit, ni/ 
mis  fubtili  5C  concifatproximis  inter  utrancj  media  placuit. Quod  fi  quis  contendat  nofiram  Ie> 
brionem  fcribarum  temeritate  inuedatprimu  exemplaria  confentiunt:deinde  fc  ribae  non  folent 
tam  feliciter  errare.  Caftigatorum  haec  folertia  eft,deprauationifc  iis  fpeciem  aliquam  finceritatis 
affingere.quoruimpudentia  fiepius  quam  uellem  anfam  deftomachandi  prsbet.  Argeften  in 
telligit  8C  Caeciam.)  Diftingue  ut  Caecias  fequentibus  cohaereat.Sf  Caeciam  aliqui  uocant  Hei/ 
lefpontia.  Saluberrimus  autem  omnium  aquilo,  quia  ficcus  8C  frigidior.noxius  aufterifortafle 
quia  magis  humidus,)Non  uideo  cur  hic  quocp  libuerit  caftigatoribus  tantu  uerborum  trahfpo 
nere, fortiter  contempta  fide  archetyporum.  Aufter  qui  Graecis  Notus, faepius  quide  imbrifer,  in 
terdu  tamen  ferenificus  eft,uel  Horatio  tefte:  Albus  ut  obfcuro  detergit  nubila  ccelo  Saepe  No/ 
tus,nec£  femper  imbres  adfert.-utrocp  modo  noxius,  att£  etiam  magis  quoties  eft  ficcusiquod  tuc 
etiam  aeftuofus  fit.Id  an  non  fatis  Latine  Plinius  expreflit  his  uerbis  ?  Saluberrimus  aute  aquilo» 
Noxius  aufter:  8£  magis  ficcus,  fortaflis  quia  humidus  frigidior  eft.  Sequenti  ueriu  in  ambobus 
legitur :  Etefiae  nodu  definunt  fere,non  flare .  5C  quorfurn  attinebat  iuppbnere  flare:  cum  aeque 
perfecla  locutio  fit:  Etefiae  nodu  definunt.  Nec  male  noftriin  fequenti  uerfincum  uocantur  or/ 
nithiae,proquoin  uulgatis  eft:qui  uocantur.Nam  &  ornithia  funt  Etefiae,  te  que  ftati. 

Cap.XL  v  r  1 1.  Rurfuscj?  deiedi  in  terram, obduda  nubium  cute.)  Antiqua  feriptura  rur/ 
fusq$  deiedi, interim  obduda.  Quod  fi  maiore  depreffie  nubis  eruperit  fpecu,fed  minus  alta 
quam  procella.)Scribo  lato, non  alto.Superius  enim  dixerat:fi late  ficcam  ruperint  nubem, pro/ 
cellam  gignunt.  Cap.XLix.  Quod  fi  fimul  rupit  nubem, exarfitc£,&f  ignem  habuit, auc 

poftea  concepit, fulmen  eft.  )Lego,nonpoftea  concepit.  Id  addit  ad  differentiam  prefteris  quem 
in  fine  praecedentis  capitis  dixit, rupta  nube  demum  dum  furit  accendi.  Vortex  autem  hoc  me 
ando  diftat  a  turbine, quo  ftridor  a  fragore.)No  difplicet  quod  habent  rioftra  exemplaria:  uortex 
autem  remeando  diftat  a  turbine, SC  quo  ftridor  a  fragore.  Quae  a  feptentrione  defeendunt  ad 
teporem,qualis  eft  omnis  campaniae  tradus)Rurfus  in  ambobus  eft  :quae  a  feptentrione  dif  ce/ 
duntad  teporem, qualis  eft  V rbis  &C  Campanis  tractus.  Cap.L  i  i.  Saturni  ea  fidere  pro 

ficifci,)  Deeftpraepofitio:a  Saturni  fidere.  CapLiir.  Impetratum  Vulfintjs&:  urbe  8C 

agris  depopulatis  fubeunte  monftro  quoduocauereOltam.)  Sincera  ledioilmpetratum  Volfi/ 
nios  urbem  agris  depopulatis  fubeunte  monftro,quod  udeauere  Voltam.  Alioqui  ferum  erat  Io 
uis  Tonantis  auxilium,iam  depopulata  urbe. Quod  autem  ad  monftri  nomen  attinet ,  T ufei  ter 
ramuQcabantUolam.Inde  Volta, terrigena  belua.  Cap.L  v.  Quia  nonriulhe  earum  fune 

fulmine  diruta?, )Magis  idonea  caufa  eft  in  manuferiptis  uoluminibus:  nulla  non  earum  fulmine 
diruta.  Cap.LXiir.  Cuiusnumen  ultimum  iam  nullis  imprecamur, rati graue.)  Quid 

eft  imprecari  numendmprecamur  mala.  Numen  nifi  aliquid  addas,nihil  mali  eft .  T ranfpofuic 
unam  fyllabam  nefeio  quisrimprecamur  rati  fcribendo,pro  precamur  irati.  Dicebant  enim  male 
precantes:fit  tibi  terra  grauis.Sicut  contra  bene  precantes:Sit  tibi  terra  leuis:  Vt  eft  uidere  in  epi 
taphijs.Irati  precamur  defundis  terram  graue,cupientes  &C  ipfam  eis  irata,  quafi  nefeiamus  folaE 
nunqp  homini  irafei.  Capxx  vm.  Iam  primum  in  dimidio  coputari  mihi  uidetur,tancp  nui 
Ia  poruoipfi  decedat  oceano.)  Mihiredundat.nam  ipfe  improbat  eam  opinione.  8C pro  decedat 
decidatur  legendum.portio  terrg  deciditur  oceano, eicp  accedit  non  decedit.  Europam  Afiamq; 
difpartit.)In  noftris  exemplaribus  pro  difperfit  legitur  difpefcit.  CapiLXX»  Necp  enim 

(ut  dixere  aliqui)mundus  hicpolo  excelfiore  feattolIit,ut  undicg  non  cernantur  haec  fidera.)  Pr i/ 
mum  non  mundus  hic,fed  hoc  polo, legeridum:deinde:autundicp  cernerentur  haec  fidera. aut, id 
eft,alioqui.nam  8C  hoc fignificatu  apud  probos  autores  reperitur  haec  particula.  Sic  I1b.i9.cap. 5-. 
Effodiunturbulbianteuer,autdeterioresilicofiunt.  Cap.LXXi.  Eundemcp  remeans 
obuium  cotrario  praeuerteba  t  occurfuOMalui  quod  eft  in  feriptis  exempiaribus,praeteruertebat. 
praeuertimus  enim  adeandem  metam  nobifeum  tendentes,nonobuios.  Et  aeque  integra  locutio 
eftabfq?  coniuncftione  que.  Cap.LXXViii.  Ipfocp  crinium  argumentO.)Melius  cru/ 
tum  quam  crinium»  Cap.LXxxvm.  In  eadem  &  oppida  hauftum  profando :  alioqs 

motu  terrg ftatinas  emerfiffe: 5£ alio, prouolutis  montibus  infulam  extitifle  Prochytam.)  Veteres 
codices  pro  Sta  tinas  habet  ftagnum, ut  intelligas  omnia  in  una  infula  accidifle,bppidu  hiatu  hau/ 
ftum,ftagnum  emerfiffe, montes  prouolutos,non  eodem  tamen  terrae  motu ,  fed  alio  poft  alium. 

Cap.LXXXix.  Domifton  &  Prienen  Mileto,  Artemifiam  Parthenio  promotorio.) 
Illic uerius legitur:Dromifcon SfPernen  Mi(eto,Narthecufam  Parthenio  promontorio, 

Cap.xcnil.  SimiliterinReatino.)  Haetresuoces  cum  fine  huius  capitis  cohaerent, 
hon  cum  fequentis  initio.  Cap.xc  vnr.  His  adde, Ut  nihil  quod  equidem  noucrim  prg 

teream,  A  riftoteIes.)Legendum,addit.& fequenti  uerfu  redundat, affirmat  Cap.ciu.  In 
Falifco  Citumni  amnis  aqua  potata  candidos  boues  facit.)  Hominem  peritum  regionum  qui  ta 
leui  momento  Clitumnum  ex  V mbria  inHetruria  traduxit.  Vetus  Iediojln  Falifco  omnis  aqua 

aaa  x  potata 


IN  PLINII  KAT.  HIST, 

potata candidbsboues  facit.  In  Ponto  fluuiusAftaces irrigat  capos3in  quibus  paft*  ouesnigTo 
lade  aeque  gentes  aIunt.)Cui  abfurdu  uifum  eft  Scythica  gente  equino  Iadeali,is  multo  uaniora 
credidiflet.qu*  Paufanias  deuidimisex  hoc  armeto  tradit, &  facras  quoq dapes  apud  illosequi 
nis  uifceribus  coftare.  Certe  apud  Maronem  Iegifle  debuerat:Et  lac  cocretucum  fanguine  potat 
equino.  Quare  no  erat  cur  mutaretur  uetus  lediolin  quibus  paft*  nigro  lade  equ*  gente  alunt. 

Cap.c  v  i.  In  medio  mari  Hiera  infula  ardet.  Aeolia  infula  iuxta  Italiam  cum  ipfomari 
arfit.)NuIIa  infula  proprie  uocatur  Aeo'ia,fed  exfepteAeoItjsuni  nomen  eft  Hiera.Proindema 
gis  placet  antiqua  Iedio:In  medio  mari  Hiera  infula  iuxta  Italia  dCc,  Cap.c  v  i  r.  Quid  quod 
innumerabiles  partus, fed  naturales  fcatent  f)  Pro  partus  illic  legitur  parui.naturales  dixit  pro/ 
pter  praecedentem  fpeculorum  mentionem:parui,quia  hadenus  de  magnis  loquutuseft. 

Cap.  C  V  i  n»  Qu*  menfura  Artemidoro  atteftanteefficit,)MeIius:Artemidorirattone 
efficit»  ex  LIBRO  TERTIO.  Cap.  i 

LIbida  qug  Claufa,  Stici  quod  Iulienfes.)  Antiqui  codices  ueriustllipula  quae  Laus:Aftigicjd 
IuIienfes,acmoxpro  AuiaEcdanum,Arialdunu:proHebura,Vbeda:proIpho,Hippo:pro 
T uatf,T ucc!.&:  fubtjcit:  oia  Baftetaniaetquod  aliquis  in  Obuta  deprauauit.  Obulco ,  quod 
Botificenfe.)Lege  Pontificenfe.Fere  enim  barbaris  oppidoru  in  hoc  tradu  nominibus  latina  co/ 
gnomina  adiungit.mox5Ilipa  cognomine  magnajtalica  .magna  redundat»  Ab  ora  uenti prope 
Menobam.)uenientilegenonuenti.  Cap.iir.  Oppida  orae  prima,  Vrci.)Lege,orspro/ 
xima.  Qui  Phocenfium  fuere  foboles  jScribo  Phoceenfium.a  Phocaea  Ioni*,  non  a  Phocide 
Helladis.  Ofcenfes  regionis  Baftetani*.)Redius  Vefcitaniae.Haec  mediterranea  eft  regio, illa 
maritimatquamuis  QC  i  Ha  fuam  habeat  Ofcam,ab  hac  diuerfam » ac  mox  pro  Carcenfes,Cinnen/ 
fes,Cortenfes:iIlic  Iegitur,Carenfes,Cincenfes,Cortonenfes.  In  fjs funt  Gyri,)Legendum  Gi 
guri,  atteftante  Ptolemaeo.  Cap.i  1 1 1,  Amnis  Cema.)  Cum  omnes  geographi  Varumin 
hac  ora  Galli*  finem  faciant, miror  cur  caftigatoribus  libuerit  Cernam  pro  Varo  fupponere,re/ 
clamantibus  manufcriptis  codicibus.  Cap.v.  A  Corfica  minus  LXX.)Eftquidehuic 

fermbparinteruallum  8C  inter  Corficam,magis  tame  placet  Corcyram  legi  quam  Corfica, quem 
admodum  habent  uetufti  codices.alioquiCorficaanteSardiniam  non  ante  Iffam  ponenda  erat, 
eo  uidelicet  ordine, quo  ipf*  infui?  fitg  funt.  Fluuius  PadusOPado  eft  in  noftris  exemplaribus, 
ad  differentiam  Eridani.  Oppido  Vendiatiorum.ciuitas  CemeIio.)MeIior  uetuslectiotoppidg 
Vediantiorum  duitatis  Cemelion.C*far  Liuius  5C  Plinius  folent  gentes  Hifpanas  atgGallicas 
in  ciuitates  diuideretcuiufmodi  nunc  imperitum  uulgus  communitates  uocat.  Sic  interBelgaru 
duitates  numerantur,Remi,T reuiri,Eburones,Nerurj,Morini,atcg  ait).  fingul*  ciuitates  plura 
habebat  oppida, pro  fuis  qu*q?  opibus.*qu*dam  exigu*  non  plus  uno.Ita  hoc  loco  Vediantioia 
ciuitatisoppidum  Cemelionrecenfeturnonlongeab  ora.  Et  Vediantrj  dicutur  ea  forma, quain 
eifdem  alpibus  Ebroduntrj,qui  hodie  funt  Ebrodunenfes.  Venidates  diuetfi  funt  ab  his  trans  Pa/ 
dum  uicini  Carnis.  Atentanisgr*ca  gente.)  Scribo  Atintanis  a  redo  A tintan,ficut  Acarnan. 

Fluemini  pr*fluenti  Arno  appofiti.)Non  mutaui  ledionem:  omnes  tamen  quotquot  uidima 
nufcripti  codices, Florentinos  habent.  Ibi  fuere  Amyci*.)  Antiqua  ledio :  dC  ubi  fuere  Amy. 
mox  Dein  lacus  Fundanus :  lege  addendo  iuxta  fidem  ueterum  codicum  Dein  locus  Spelunca:, 
lacus  Fundanus. Meminerunt  huius  loci  T acitus  5C  T ranquillus.Item  fequenti  uerfu  pro,oppi/ 
dum  Formi*  antiq.L*ft.fedes:oppidum  Formi*,Hormi*  didum,ut  exiftimauere,  antiquaL* 
ftrigonum  fedes.  Nauigatione  a  Circet]'s.)Lege,nauigatio.& pro,  Capua  ab  XI  campo  dida: 
illic  eft  tantum , Capua  ab  campo  dida.  nec  multo  poft  Verulani  pro  Nerulanis.  Compita  ea/ 
rum  c  C  LxX  V.paff;  Sincera  ledio :  compita  larum  CCLXV.  atteftatur  Ouidianus  uerficulus: 
Compita  grata  Iarfcompita  gtata  cani.nam  in  compitis  facrum  anniuerfariu  laribus  fiebat.unde 
compitalia  dida  ,dies  ei  iacrificio  ftatus .  6C  uerba  qu*  fubtjciuntur  intelligenda  funtde  paribus 
inter  fe  a  miliario  ad  omnes  portas  fpattfs.  Quod  fi  quis  altitudinem.)MeIius,Quo  fi  quis.  Pau 
Io  poft  pro  Ficulnea  ueteres  habent  Ficana.8d  pro  Aeneipolis  coftanter  habent  Antipolis,  Veri 
fimileq;  eft  Pelafgos  aut  Arcadas  qui  cum  Aboriginibus  Saturniam  tenebat,hoc  nome  Ianiculo 
HididifTe,quod  id  oppidulum  ftbi  ex  aduerfo  fitu  effet .  Ibide  quod  Antemnas  pluratiuo  numero 
malui  fcribere,  Virgilium  quot#  fecutus  fum  non  folu libros  manu  defcriptos.  Mutucumenfts 
OIIiculani.)Noftra  exemplaria, Mutucumenfes,Munienfes,Numinienfes,OHicuIani.  Atcpita 
confit  L 1 1 1  populorum  numerus.  In  antiquo  Latio  L  i  i  i  popuIi.)Sinceraledio:Ita  ex  antiquo 
Latio.  P*ftuma  Gr*cis Pofidonia appellatumOPr*pofitionem  caftigatores defuoadiecerur. 
Idem  fadum  dC  altjs  locis  plurimis.  Cratis  fluuius  pater, ut  dixere,  Scyll*.)Alius  eft  Cratis,no 
in  hac  ora  fed  in  fronte  Itali*  circa  Thurios.Legendum  igitur,  Crat*is  fluuius  mater,  ut  dixere, 
Scyll*:teftanttbus  Homero  (imul  8»  emendatis  exemplaribus  Plinianis.  Oppidahabetciuium 
Romanorum  Palmam  &  PolIentiam,latina  Cinium  &  Cunici,quodfcederatum  Bochorufuir.) 
Quis  hic  fentiret  erratum  deft  tamen  non  leue ,  Legendum  enim :  SC  foederatum  Bochorumfuir, 

Senfus 


AN  NOTATIONES 

Senfus  eft:o!im  V  m  ea  infula  oppida  fuiflTe,duo  ius  duitatis  habuifle,duo  ius  Latrj.quintum  fce/ 
deratum  Romanorum  fuiffe,idq;  intercidifle.qui  ledionem  mutauit^omniauitBochos  reges,  8C 
paternumcafum  pro  recftomecg  fenfit  eodem  prope  modo  didum, Fuit,  quo  illud ,  Fuit  Ilium. 

Iaoinonem  8C  Magqnem.)Scio  Strabonem  has  folas  enumerare.fieri  tamen  potuit  ut  tertiam 
Saniferam  aut  ignorauerit,aut  prudens  tanquam  minus  nobilem  praeterierit.  Verifimile  eftaute 
eam  fola  indigenarum  fuiffe, reliquas  duas aPcenis  colonias  dedudias,&  a  dedudoribus  denomi 
natas uocabula punica indicant.Sequenti uerfu pro  Meraria legendum Menaria,a menispifci 
busfalfamento  aptis.  Cap.vr.  EcBarpona,Menaria,Co!ubraria,Venaria.)Barpona 
uox eft nihili SC fidicia.Lege dC paruar.Men.Col.  Ven.  -  Cap.  vni.  Interfeautem  hac 
promontoria  late  diftant  his  fpatqs.  Antiqui  codices :  Inter  fe  autem  hac  promontoria  ac  latera 
diftant  his  fpatrfs.  Cephaledis, AIeunuum,AgathyrfumO Vera ledio. Cephalcedis, Aluntium, 
Agathirna.hanc  5C Liuius  fxc  nominat. Cephaloedis  hodiecg  nomen  retinet.  Cap.  i  x.  Cui 
fuccelfit  Aeolus.)Lege:quifuccelUt  Aeolo, Si  Mongonis uox  eft  deprauata  ♦  nam  Milogonis fi/ 
ue  Melogonis  fcribendum  eft, a  prouentu  ouium.fwAsyoKi?,  Cap.x  r  i.  Succentes,Lucen 
tes.)Scribo  Fucentes,Lucenfes.Fucentes  a  Fucino  lacu,Lucenfes  a  Luco  quopiam.8£  pro  Mu/ 
tuftais  Mutufcaos.Virg.Oh'uiferac£  Mutufca.&  Aequiculos, non  Aequicolas.Eft  enimxiimi/ 
nuriuum.  Cap.x  1 1 1 1.  Aeftini,Senrinates.)Peleftini non  Aeftini.  Supra  Interamnani.) 
Legoffupra  Interamnam.cohaerent  enim  ha  duae  uoces  cum  praeedentib.  Cap.x  v.  Re/ 

giates,  Vrbinates.)Imo  Vmbranates,nam  Vrbinates  in  Vi  regione  cenfentur.  Cap.xvi. 

Finibus  Ligurum  Gabiennorum.Lege  Vagiennorum, quorum  oppida  Augufta, no  longe  a 
fonte  Padi.  Cap.x  vir.  Tranfpadana  appellatur  ab  eo  regio  nona.;  Quia  mdx  capus, 
fequitur,  Venetia  decima  regio, caftigator  pro  fua  fapientia  hic  exundedma  fecit  nonam,oblitus 
fupra  Liguriam  ex  defcriptioneD.  Augufti  dici  nonam  regionem. ts  tot5  Italiam  dtuifit  in  regio/ 
nes  undecim.  Quod  fi  haec  nona  eft,  quanam  erit  undecimaf  Sequenti  uerfu  non  eft  fluduofo  a( 
ueo,fedfruduofo,uidelicetobimportationemuariarummercium,  Cap.xix.  Polaqua 
nunclulia  pietas.)Redius  Pietas  Iulia.Solet  enim  fere  in  talibus  oppidorum  nominibus  fubftan 
tiuum  adiediuo  prgponi.Sic  in  Hifpania,Fama  IuIia,Concordia  Iulia,Conftantia  Iuiia.Stmiliter 
in  Italia  Laus  Pompeia.  In  mediterraneo  regionis  decimat,  Colonia,Cremona:Brixia,Ceno/ 
mannorum  agro:  Venetorum  autem  Natri  Atefte.)  Antiqua  5C  fincera  Iedio:  In  mediterraneo  re 
gionisdecima  Colonia, Cremona  Brixia  Cenomanorum  agro,  Venetorum  aute  Atefte.  Error 
eft  non  fimplex.primum  fola  Cremona  Colonia  uocatur,quafi nort  8C  Brixia  8C  Atefte  colonia 
(uerintfdeinde  Natri  coloniam  enumerationi  infer/tur,quo  nomine  nulla  ufqua  colonia  legitur, 
paulo  poft  Fertini  legendum  non  Feltrint.nam  hoc  pofterius  nomen  reces  eft>&  ex  illo  altero  ue 
tere  deprauatum.  Cap.x  x  1 1.  Petunt  in  ea  iura  iuribus  defcnptis  in  decurias. )  Legen/ 
dum, Petunt  in  eam  iura  defcripti  in  decurias.  Cap.x  x.v  i.  Eledridas  uocauere,in  qui 

busprouenit  5C  fuccinum.)Scribo,proueniret  fuccina.  Adeo  ut  rjs  quas  earu defignent.haud 
unquam conftiteritOParticula  tjs  redundattquemadmodum  fequeti  uerfu  hac  didio,Trucones: 
fi  credimus  uetuftis  iuxta  atq$  emendatis  codicibus. 

ex  libro  q_v  arto.  Cap.  v 

INtus  autem  ipfa  Meflene,  Ithome, Oechalia,  Arene, Pteleon, Thryon,  Dorion,  Thamyrae  ua 
tis  clara  temporibus.)Lege,Dorion,Zancle,uarrjs  clara  teporibus,  Senfus  eft.hac  oppida  no 
fimul  claruiffe,fed  diuerfis  temporibus  aliud  poft  aliud  effioruifte.pleraqj  heroicis  teporibus  no 
biliafuere,interquaepoftZancleemtnuit,caeterac£  obfcurauit.&ladulcimu  Zanclen  Meflene, 
aliquato  poft  Peloponnefiacum  bellum  opera  Thebanorfi  condita.  Locus  Thyrae,  Gerania.) 
Thyrea  eft  in  uetuftis  exemplarfbus:8<:  fic  Herodotus  quocp  nominat.  Apefas,  Antes.)Pro  his 
duobus  nominibus  unum  repofuimus,Apefantus,ex  fide  eorundem  codicum.Sic  enim  Apefas 
dicitur  Apefantus  latina  terminatione, ficut  elephas  elephantus  Cap.yu.  .  Oppida, Si/ 

dus,Cremyo.)Sidus  incuria  fcribarum  omiflum  fuerat.  Cap.xn.  In  quem  mutatam 
Vlyffis  nauem.)  Neminem  offendat  quod  ubicp  Vlixem  fcripfi,fequutus  antiqua  exemplaria. 
Fui &ipfe  quondam  in  ea  opinione  ut  putarem  barbare  dici  Vlixem.  Poftea  reperi  apud  Plutar/ 
chum  o</lvx>'tx  Romanos  Vlixem  fua  lingua  appellare.Sed  hacleuiora  pafllm  confedari  non  eft 
propofitum,duntaxatinannotationibus:in  contextu  8C  tahu  eft  habita  ratio.Paalo  poft  pro  Ar/ 
noxiaQxia  fcribendu,atteftantibus  Graecis  geographis.  Ophiufa,  Buto,  Aranus.)Scribo  ad 
fidemcodicum  quos  fequor,Butoa,Rhamnus.&fequenti  uerfu  pro  Plachia  Platiae,  rurfus  huic 
proximo  pro  Lycades  Lichades,a  Licha  in  hoc  mare  ab  Hercule  proiedo,cuiusNafo  meminit  in 
fua  Metamorph.Eodem  uerfu  pro  Phocafia  Phocaria,a  Phocis,hoc  eft  uitulis  marinis.  Mefa/ 
cia, Eantiron.)Lege,Mefate,Aeantion:quafi  dicas  Aiacis  fanum.aliquato  poft  montis  Abnoba 
non  Arnobae,  In  ora  Carctnite,)Scribq,In  ora  a  Carcinite,  Cap,  x  1 1 1,  Circa  Iftrurn 

Apblloniatarutn  una.)Lege,citra  Iftrurn*aliquatito  poft;  corpora  pragrandes  ipforu  aures  tota 
I ;  •  ’  •  . '  aaa  $  contegant 


IN  PLimi  N  ATVRALBM 


contcgancfton  integant.  Cap.xvm.  Sed  peninfulam  fpedatiofemexairtenteinir» 

oceanum,  a  fine  Ofiftniorum  circuitu  dc  XXVM.p.  longitudine.  In  latitudine  c  XX  v  h.) 
V era lediotcircuitu  DCXXVii. p. ceruicein  latitudinem  cxxvai.  Ceruicem uocatlfth/ 
mon.qua  infula  ceu  caput, continenti  ceu  corpori  cohaeret, Sequeti  uerfu  pro  Cauratani  legeCar 
nutani-ac  mox  Secufiani  liberi,pro  Secufq,Albq  liberi.  Cap.xix.  In  primo  uerfu, By 

furiges  liberi  redundat.nam  hoc  ipfo  capite  poft  aliquot  uerfus  horum  facit  mentione.  Bergebi, 
Tarbeli quatuor,Signani,Coco(Tates,Sexagnani.)  Veteres  codices  :Begerri,Tarbeliquatuorfi/ 
gnarxijCocoflates  fexfignanirln  fine  capitis  deerat  nomen  inful»:&  in  Aquitanico  finu  Vliaru» 

Cap.xx.  Ipia  Pyrenaei  iuga  ab  ortu  aequinodtiali  in  occafum  brumalem.)Deeftuna 
didio.  ab  ortu  »qu.  fufa  in  oc.  br.  Eodem  capite  Pefici  feribendum ,  non  Pifici,  Si  pro  Gronijs 
Grauq.quafi  Graij.  Cap.XXi.  Oppidum  &:flumenEumenium.)  Lege  Minium. 

Cap.XXii.  Noftri  Tarteflon  appellant, quam  Pceni  quondam  Gadira :  nam  Gadira 

pumica  ligua  feptum  fignifreant.)  Antiqui  codices :  noftri  T arteflon  appellant, Poeni  Gadir, i« 
punica  lingua  fepem  fignificante. 

EX  LISR6  Qjmtol  Cap.  IX 

Aefareae  in  Thefeo  dicatus.)Quid  Mauris  cum  Thefeo  c*  Antiqua  Iedio,  in  Ifeo,hoc  eft  ia 
V^/  Ifidis  fanoicuius  nume,initio  ab  Aegyptqs  orto>tota  Africa  religioie  colebat.  Infra  quod 
Abydus,  Memnonis  regia  dCOfiris  templo  inclytum, feptem  dierum  itinere  in  Libyam  remotu 
flumine.)0  craffum  erratum.Qiiomodo  enim  Abydus  infra  Tentyra  in  Aegypto  atqpadeoin/ 
ter  ripenfes  urbes  recenfetur,  ii  tantum  fpatrj  inteream  dC  flumen  intereft  C  Itacprepofuimusex 
tnanufcriprisivn  MDp.inL.r.a.fl.  Gap.x.  x  v  M.p.laxitateinferta.)  Infeflusnon 

inferta  .paulopoft  xi  enimreperiuntur,fuperqu»iin.legefupercp  Cap.xn.  Qui 

fubtilius  diuidunt,circum  Euphraten  Syriam,  Phoenicen  uolunteffeoram  maritimam  Syria, cu/ 
Ius  pars  fit  Idumea  5C  Iudsea: deinde  Phcenicen, deinde  Syriam.)  Mollius  erat, circa  Euphratem. 
Sed  pr»ftat  ab  exemplaribus  non  difcedere,qu»  fic  habent:  Qui  fubtilius  diuidunt,circumfundi 
Syria  Phoenicen  uolunt,8d  efle  oram  maritimam  Syriae, cuius  pars  fit  Idumaea  &  Iudaea,  deinde 
phoenice, deinde  Syria.Hic  nulla  metio  Euphratis.  Syria  Phoenicen  a  lateribus, &  a  tergo  ample 
diturrfrontem  marealluit.eius  or»  partes  funtldumara  &C  Iudaea.Phcenice  &  Syria  Antiochena. 

Cap.xm.  Iamnes  du»,altera  uicus.)Scribo, altera  intus,  Cap.xmr.  Pars 

enim  Syriae  iunda.)  Vetus, Pars  eius  Syri»iunda,Et  inter  toparchias  eft  Gophnitica  non  Zo/ 
phanitica.atteftatur  Iofephus.  Nomen  lude»  modo  Herodtum.)Portentofa  deprauatioJLe/ 
gendum  ut  cohaereat  cum  pr»cedentibus:Hierofolyma  longe  clari flima  urbium  orientis, non  Iu 
de»  modotHerodium  cum  oppido.Eft  autem  Herodium  arcis  nomen.  Cap.xvii.  Haud 

proculab  Afphaltite.)VetusIedio,haudprocul  Aiphaltite  Cap.X  X  v  1 1.  Amarire/ 
lata,  ubi  uocabatur  OImia)Legendum  Hormia.a  portu.  Oronda,  Sagaleffbs,)  Oroanda  eftin 
codicibus  inanufcrtptis.&TapudLiuium.  EdigisParopamiffus,Circius.)  Scribo,  Emodus 
Paropamiflus,  Cirtius.  In  proxima  ora  Caria  eft, mox  Ionia, ultra  eam  Aeolis,  media  Doride, 
circumfunditur  mari  utroeg  latere  ambiente, )  Hominem  geographi»  peritum, quifquis  Dcrida 
Ioniam  inter  &C  Aeolidem  col!ocauit.Quid  autem  eft  libros  deprauare,  fihoc  non  eft  i  Sincera  le/ 
dio  manet  etiam  nunc  in  antiquisexemplaribus.Inproxima  ora  Caria  eft,  mox  Ionia,  ultra  eam 
Aeolis.CariamediaeDoridi  circumfunditur.admareutroq?  latere  ambiens.  Sicfuperiuscap.u. 
dixerat  Syria  Phoenicen  circumfundi.Nec  dubiu  eft  utruncg  Iocu  ab  uno  caftigatore  data  opera 
tam  belle  deprauatum.  Cap.xvm.  Amnis  Ninus.)  Hermolao  placet  Ninus, dequo 

tamenfubdubitat:manufcriptiltbri,tumetfam  typis  excufi quidam  Indum  habent.  Ecfuntnon/ 
nulli  amnes  binomines.atq;  haud  fcio  an  huic  ipfi  nomen  mutatum  narret  Liuitis,  pofteaquam  in 
eum  Indus  belluaeredor  ab  elephanto prolapfus  eft  Cap.  xxix.  Fuitinora  eiusop/ 

pidum  Temnos.nuctnextrernofinu  Smyrn»  Chefeopolis  promontorium.  Leuce  deinoppidu, 
quod  infula  fuit  finisc£  Ioni»,)Sincera  lediotFuit  in  ore  eius  oppidum  Tenos :  nunc  in  extremo 
wnu  Myrmeccs  fcopuIi,oppidum  Leuce  in  promontorio  quod  fuit  infula,  finiscg  Ioni»  Phocara. 

Cap.xxxi.  Elyfia,NymphaIis,Mceris.)Lege:Lafia,Nymphais,  Macris.  Pister 
has  citra Rhodum  Cyclopis,TergamonOVerius:pr»rer  has  circa  Rhodu,Cyclopis,Teganon, 
pofteriorem  a  fimilitudine  patell»  didam  apparet.ac  mox:  CiferufTa,  Therion,  Archia.)  Legen/ 
dum  Ciferufla,Therionarce,haec  inde  dida,quod  in  ea  uenenatg  beftiol*  obtorpefeant.  Argis 
numero  uigintiEthecufa.)Lego,&Hyetufla:quafi  dicas  Pluuialis  Cap.xxxn.  Inquo 


portus  Azari.)  Amyci  non  Azari.Is  fuit  Bebricum  rex,pugil  eximius, a  Polluce  in  eo  certamine 
uidus&occifus,cum  Argonautashofpitio  prohiberet. 

EX  LIBRO  SEXTO.  Cap.  I 

CAIpe<£  Afric»  auulfa  multo  maiora  abforbuifle  quam  reliquerit  fpatia  )  Antiqui  codice* 
habent:  tanto  maiora:non, multo  maiora.  Cap.  1 1.  Carambis  ijadofo  excurfu.)Lege, 


uaito 


HI  ST.  ANNOTATIONES 

uafto  excurfu.pauTopofttcoIonia  SinopePtena. Pteria  redundat.  Cap.IlT.  Megapolirt» 
Zelam.)Scribe:MagnopoIin,Zelam.8<:infinecapitis:Sortira,Amafia,Comana:Legeadden/ 
dotSotira,  Amafia.Comana,nunc  manteum.hoc  eft  oraculum.T  eftis  eft  Strabo.  Cap.  mi. 

Nunc  manteum  Genetarum.ChalybumOln  antiquis  uoluminibus  hoc  caput  fic  incipittGen/ 
tes, Genetarum, Chalybum. Mox  eftPharnacea  op.non  Pharnace:& Pyxites  flu.non  Pyfites. 

Cap.  V 1 1.  Iaxamatae  Medorum(ut  ferunt)foboIes,8£  ipfi  in  multa  genera  diuifi.}  Legen/ 
dum  Sarmatae.Nam  laxamatarum  gens  non  erat  tam  ampla, ut  tn  multa  genera  diuidi  poflet,  & C 
mox fubf]cit,Pnmo  Sauromatae  Gyna?cocratumenf.  Paulo  poft eft: faltuofis  conuallibus  afpe/ 
rasrnon  faxofis.  Cap.ix.  Adiabenen  T igris  SC  montes  in  vir.  m.  p.  cingunr.)  Vera  te 
dio: Adiabenen  Tigris  &  montium  finus  cingunt.  Cap.xv»  Adiabenis  connedutur 

Cadurd  quondam  didi, nunc  Gordienf.prarfluente  Tigri,Hyfpiratitte  Paredoni appelIati.)Ve/ 
teres  codices:  Adiabenis  conneduntur  Carduchi,  nunc  Corduen  i,prce  fluent  e  Ttgri :  his  Pratita; 
Paredoni  appellati.Cadurci  Gallice  funt  prouinciae,non  Parthorum  regni.Et  Carduchoru  appd 
lationem  Macedones  poftea  in  mollius  deflexerunt,  Corduenos  uocantes.Pratitarummetio  fic 
6d  15. capite. Circa  finem  huius  capitis  Iegendum:ftadia  i^So.prodendotnompro  cedendo, 

Cap.x  V 1.  Fertilitatis  inclytae  locus  Darieum  mons.gentes  T apyri,  Auariaci,)  Lege  8C 
diftingue  ficlocus  Darieum.mox  gentes.Tapyri.  Anariaci.aIiquanto  poft  eft,auerfa  montis  Pa' 
ropamifli:redius  quam,aduerfa.Icem  pro  Demodamante  Demonax  dux :  cuius  nominis  fuit  5^ 
philofophusLuciani  state  non  incelebris.  Cap.xx»  Pagungsjalq.  hi  montiu  qui  per 
petuotraduoceanioram  tenent  incolae.)  Manufcripticodices.Pagungaetiamhimontuim  8Cc» 
Elegans  uero  quod  moxnefcio  quis  XH  elephantorum  pofuitpro  X elephantis.  Mutanifuper 
hos  Caucafo  fubiedi,SoIeadae,Sondrae.)  Lege  Montani  fuper  hos.  quibus  enumeratis  fubijcft 
Taxilas  iam  in  plana  demiffo  tradu.  Cap.xxn.  Patrem  Mabaciem  commeafle  eb.) 

In  uetuftis  codicibus  eft :  patrem  R.achiae  com.  eo.  nam  id  fuit  legato  nomen.  Scribam  fefellit  fi/ 
militudoliterarum  Cap.xx  m.  Haec  regio  eftexaduerfoBactrianorum.Deindeeius 
oppidum  A!exaadria.)Lege  8C  diftingue  fic.Haec  regio  eft  ex  aduerfo.Badrianorum  deinde,cu/ 
iusoppidum  Alexandria.  Artans  partim  efle  Dararin  aliqui  uolunt.  Pro  Dararin  fcribo  Da/ 
ritin.  Circumuedus  in  mediterranea  Perfidis  &Indice.)ExIndia>non&Indiae.  Mille  mili/ 
bus  palT  ab  Alexandria  abeft  oppidum  Heliopolis.)  Scribendum:duo  M.p.  Scriptum  erat  hoc 
modo.MM.id  typographi  uerterSt  in  mille  milia.adeo  nulla  ratio  habita  eft  numerorum, perinde 
ac  fiminimum  referat-deinde  ex  Iuliopoli  fecerunt  HeIiopoIim,quae  alibi  fita  eft.  Ibi  regnat  Pa/ 
ridion.)Lego,Pandion.  Aut  Mechiris  Aegypti  intra  diem  fextumO  Lege  addendo :  aut  utiq? 
Mechiris.  Cap.XXVi  Habet  ipfa  ab  ortu  Cafpios.)Addeconiundione:  Habet  ergo 
ipfa.  Antiochiam  qua:  a  praefeci  o  Mefopotamix  Nicatore  condita, Nicatoris  uel  Arbelis  uo/ 
catur.)Noftra  exemplaria  habetrAntiochiam  quae  aprsfedo  Mefopotamiae  Nicanore  condftai 
Arabis  uocatur.Arabis  cognominata  eft  ad  differenti5aliarum,ideo  quod  efletinter  Arabas  fita. 
Nicator  uero  regis  eft  cognomen, non  Prsfedi  nomen.  Supra  Sicidaffi  tria  milia  paftuum, per 
quos  Lyeus  5tTc,^IIIic  tantum  legitur: Supra  SiIci,Claflitae,per  quos  Lycus  &fc.paulocg  poft  Go/ 
bares.non  Cobares.  Feruntur  ei  plebes  urbanae  d  c.  efie,)Et  hic  uitia  tus  eft  numerus.  legendS 
eft.-Ferunt  ei  plebis  urbanae  D  C  m  efle.alioqui  male  coherent  fequentes  accufatiui  fitum  cC  2  gea. 

Cum  Perfaequocgfchcenos&parafangas  alia  menfura  determinent.)  Lege  addendo,  ali)  alia 
tnenfura  determinent.Senfus  eft,n5  debere  cuiquam  mirum  uideri quod  inter  autores  defpatrjs 
earum  regionum  parum confter.cum  apud  ipfosPerfas  locorum  indigenasalibimagis  alibimi/ 
nus  prolixa  fintparafangaetquod  idem  apud  Germanos  quoque  in  mrtiarrjs  accidit. 

Cap.x  x  vii.  Alterum  deindetranfitlacu>qui  Tesbites  appe!latur.)Thofpites  no  Tef> 
bites.aliquantopofteft,Zagrusmonsnon  Sagrus.  Sufianis  ab  oriente  fune  Chofiei.)  Addo 
unam  di<ftionem:ab  oriente  proximi  funt.Sunt  enim  his  ab  oriente  &Talia?  gentes, fed  nulla  aeque 
propinqua  ac  Chofiei.  Circuicarcem  Sufarum  ac  Dians  templum  auguftiflimum  cu  illis  gen/ 
tibus  Sd  ipfein  magna  ceremonia  fit  (VetuftaexempIaria.Circuit  arcem  Suforum  ac  Dianae  tem 
pium  auguftiflimum  illis  genubus,&  ipfein  magna  ceremonia,  Praeter  afylu  Perfarum  uenieii 
tem  ad  unum  ex  Sufianis  oppidum.  (  Lege  8C  diftingue :  praeter  afylum  Perfarutn  uenientem^SC 
qnum  ex  Sufianis,uide!icet  afylis.Oppidum  iuxta  eum  Magoa.  Pafiones  Sogdonaci  filius.) 
Pafines  eftin  antiquis  exemplaribus: 6C  fic  Graeci  geographi  uocant  mcrivis 

Cap.x xviii.  SueIeni,Sarraceni,Arrareni.Oppidum  in  quo &Tc.) ScribendumtSuelleni, 
Sarraceni.  Arra  oppidum.  Amyelome  colonia  MiIefiorum.)MiIefrj  colonrjs  fuis,uel  in barba> 
pffimas gentes  deducftis.greca  tamen  folebant  imponere  nomina, quemadmodum  uidere licet  in 
tot  eorum  colonrjs  per  oram  Ponticam  difperfis.Proinde  magis  placet  Ampelone, a  uinetis, quae 
appellatio  eftinmanufcriptxs  exemplaribus, quam  Amyelome  uox  Graecis  nihil  figntftcans. 
Cap. XXIX,  .  A  Troglodytico  uero.)  a  praepofi  tio  redundat .  praecedit  enim  in  finepro 

a  a  a  4.  xitni 


IN  PLINIANAM  HISTORIAM 

ximi  capitis,  Arabiae  latere, abfque  praepofmone.  Fuit  S^Cambifo.)  Scribo  Cabyfu  paterno 
cafu  SC  graeca  inflexione .  Sic  enim  plera<£  in  eo  tradu  oppida  nominantur, fy «ap  iritouwtGvn 
troAi?.  Infui*  Stenae  dir*  aliquot»  Halonnenfes  non  pauciores,  Cardamin,  T opazos.)  Lego 
Halonefi  non  pauciores, Cardamine.Topazos.  Et  Sten*  dirae  gr*c*fum  uoccs  stvcu  /taftu; 

Infula  ibi  Cytis, topaziumferens.Sfipfa  ultra  fy  luas, ubi  Ptolemais.)  Lege  &  diftmgue:  topa/ 
zium  ferens  &  ipfa * ultra  fyluae .  ut  intelligas  non  in  fola  T opazo  infula  gemmam  ipfius  cogno/ 
minem  inueniri.deinde  Ptolemaidis  cognomen  non  eft  Epitherias  fed  'vin  tycts,  quemadmodum 
Antiochia  *?«  Horarum  fexconfumuntur  umbr*.)Non  leue  &  hocmendum .  Cafti/ 

gauimus  fic :  hora  fexta  confumuntur  umbra:,  hoc  eft  meridie.iuxta  Romanam  fupputationem 
Infula  Cafitis.)Vetuftaexeplaria,  Colocafitis.Didam  appareta  prouetu  copiofo  colocafi* 
Celetum  teftudinum.)Eadem  exemplaria  habent  celtium :  8C  fic  Gr*ciquocp  hoc  genus  uo 
canc,xU7M{/.  Animal  fpingion.)  Scribo, fphingion.Diminutiuum  eftafphinge,6c  firoiarum  ge 
|ieris  eft  hoc  animal.  Herbas  circa  Meroen  demum  uiridiores  fyluarumcp  aliquid  aperuilferhi/ 
nocerotum  elephantorum^  ueftigia.)Scio  uerbum  hoc  aperirerinterdum  perquam  elegaterdici 
de nauigantibus,maxime  quoties  oram  aliquam  finuofam  legunt:  mihi  tamen  uidetur  hic  noa 
habere  locum  .proinde  malui  dC  hic  manufcrrpta  fequi  exemplaria,  qu*  hanc  Iecftionem  habent: 
Herbas  circa  Meroen  demum  uiridiores  fyluarumcg  aliquid  apparuifle,&:  rhinocerotu  elephan/ 
torumcp  ueftigia.  Aliam  infulam  tradu  dextro  fubeuntibus  aIueo.)Legendum  non  tradu, fed 
Tatu.eftem'm  genitiuusgrgcus.Sf  infula:  nomen  t«t3  vntm.di  dextro, ad  alueum  refertur. 

Delubrum  Ammonis  eft  ibi  religiofum.)  Melius  legitur, 5C  ibi .  Dicit  enim  in  Meroe  quoque 
Ammonis  delubra  efTe,diuerfum  abiIIo  Libyco,tn  quo  oracula  rcddebJtur ,  6C  quod  Alexander 
adfjtAmmonempatrem,utcrediuoIebat,falutaturus.  Cap.xxx.  Inde  Paropas  op/ 
pfdu,Nauos,Modund*,Mandadini,Secandun!,Colligati,Secand*,Nauedab*,Cumi,Agrof/ 

fi, Aegipani.Candrogari, Arabum  fummorum.)Hic  noftra  exemplaria  qug  fequimurdiferepat 
uulgatis  editionibus.inter  fe  uero  cofentiunt.-ubi  fic  legitur.Indc  per  ripas  oppida,Nauos,Mo/ 
dundam,  Andatim,  Setundum,  Colligat,  Secande,  Nauedabe,Cumi,  Agrofpt,Aegtpam,Can/ 
drogari,  Arabam^ummaram.Per  ripas  dicit  ideo.quta  fuperias  ex  Bionis  comentanjs  relata ^'n 
infulis  Nili  fica  funt.Sunt  aurem  appellationis  barbaric*.&  accufatiuo  cafu  polita.  Meridiana 
parte  imminens  mari  mons.)IHic  legitur.-a  media  eius  parte  im.  m.  m.  Cap.  x  X  x  i. 

Contra  hoc  promontorium  Gorgones  infui*  narrantur. )LegeGorgades,quod  eft  denomina 
tiuum  a  Gorgon.  Cap.xxxn  r.  Agrippa  hoc  idem  interuallura  a  freto  Gaditano  ad 

finum  Perficum.)Legendum  eft, ad  finum  Ifficum.  Cap.X  X  XIIU.  Beflicam  Thra/ 

ciam,Maediam.)  Eft  quidem  M*dia  Thracia:  pars  ficut  8C  Beflica,magis  tamen  placet  ita  addi/ 
tum  mediam,quemadmodum  iuperius  dixit  Hifpania  media:  ltemGg  feptentrionalia  Sicilite.Nar 
bonenfis  Galli* exorriua:quodh*pronincia: longe Iatecp pateant  .huc accedit  quodin  manu/ 
feriptis  non  eft  diphthongus.paulopoft  pro  Galliam,  Aquitania, lege  coniundim  Galliam  Aqui 
tanicam.& uerfu  fequenti,in  parte  Veneti*,non  in  partem. 

EX  LIBRO  SEPTIMO.  Cap.  XI 

SEd  ubipaululum  temporis  inter  duos  conceptus  interceflir.uten#  eft  perfedu$.)Lege,urer;$ 
perfertur.  Cap.XVi.  Quod  aitj  Orionis,a!ij  Etionis,fuilTe  tradunt.)  Vetus  leflio: 
quodaltj  Orionis,altj  Oti fuiflearbitrantur.Hunc Otum tam  uafto corpore tantiscp  uiribus prx 
ditum  fuiffepoet*  narrant, ut  focio  Ephialte  fratre,  Martem  ipfum  ex  inlidijs  aggredi  fit  aufus. 
hos  Maro  Aeneidos  fexto  Aloidas  uocat.fequenti.uerfu  illic  legitur.monumentis  creditur:  non, 
traditur.&  rede.mea  fententia:quod  hoc  pofteriusab  hiftoricis  memori*  proditum  fir,  nona  po 
eris.  SalamiamEuthimenis  filium.)  Scribo, Salamine.  Quid  enim  attinebatnominarepueru!' 
Sicmox:infiIio,inquitCorneltj  Taciti  Cap.x  v  1 1.  Ideflefparfis  manibus. )Redius 

eft,pa(fis  manibus,Sequenti  uerfu  h*c  uox,quibufdam,prioreIocoredundat:necp  innoftrisar/ 
chetypis  geminatur.  Cap.x  X.  Obnixo  contra  nitentibusiumentisOLego,obnixus. 

ac  mox:&  ducenaria  duo  humeris:non, duobus  8C  lequenti  uerfu,quingenario  thorace,  no  quin 
quagenario.  Cap.x  xm.  Le*n*  meretricis  exemplum.)Exempl5  redundat.  Sequenti 
uerfu  eft,  Anaxarchi, non  Anaxarcbus.  Cap.  xxmi.  Sui  uero  nominis  oblitus  Mef/ 

fala  Coruinus.)Ethic  oblitus  redundat.  Cap.xx  v  i .  Bellocjt  ciuili.quod  omnia  con/ 

cutiebat  externa.)  Quidopus  erat  hic  conciebat, mutare  in  concutiebat  rquafi  non  rededidum 
eflet,extemos  hoftes, Mithridate  aIiosc£,inteftinis  Romanoru  bellis  excitos  fuifle, ratos  inufdo 
alioqui  populo  inferendi  bellum  nullum  aliud  tempus  opportunius  fore.  Cap.  xxvm. 

L.  Sicintus  Dentatus. )  Siccium  uocantmanufcripti  codices,  atqj  etiam  Liuius  &  Dionyfiu» 
Halicarnafleus.  Ante  xxtj  annos  bina  coeperat  fpolia.)  Verior  antiqua  ledio :  ante  decimum 
feptimu  annum, nam  ab  hoc  anno  militaris  *tas  incipiebat.athocidem  ante  uigefimumfccundS 
in  tam  infigni  uiro  mirum  uideri  non  deb  uerat.  Quas  T rebta  Ticinus#  aut  Trafymemis  ci/ 

uicas 


ANNO  MTiOFBR 


tueas  coronas  dederer)Coronas  aliquis  interpretans  primo  in  fpatio  quod  uerfus  dirimit,adfcri/ 
pfit.ea  uox  deinde  in  cotextum  irrepiit:  alioqui  elegantius  fubinteIligitur,qaeadmodu  in  laurea. 

Cap.XXX*  Ille  femper  alioquin  exitiali  appellans  nomine  uniuerfos  ex  Italia  pellendos 
cenfuit  Graecos. )  hxc  tria  uerba, exitiali  appellans  nomine, nec  in  uetuftis  habentur  exemplari/ 
bus,nec  Plinium  admodum  fapiunt,8£  alioqui  etiam  abfque  eis  integra  eft  fententia.Quibus  de 
caufis  haud  illibenter  ea  ommifimus,  maxime  cum  fimilem  fuperuacanea  uerbula  infulciendi  Ii/ 
centia  ftepius  &  alibi,  8£  in  hoc  ipfo  capite  deprehederimus.  Quo  potius  quam  uniuerfi  populi 
£>C  illius  gentis  ampliffimo  teftimonio,&  in  tota  uita  tua,&  ad  cofulatum  tantu  operibus  eledisr) 
Noftrorum  codicum  Ieciio  melior.-quo  potius  quam  uniuerfi  populi  illius  genris  ampliflimi  teftf 
monio,S£  tota  uita  tua  confulatus  tantum  operibus  eledis.  Rofcio  theatralis  feditionis  autori 
leges  ignouerunt,notatascpfedesignominiaedifcriminea?quo  animo  tulerunt.)  Ethoc  indidem 
reftituimus  ad  hunc  modum.Rofcio  theatralis  autori  legis  ignouerunt,notatascp  fe  difcrimine  fe 
disae.a.t.  Cap.XXX  vir.  Cui  ob  meritum  honores  illos, quos  Herculi,  decreuitGrav 
cia.)  Senfus  utcunqj  manet,  a  uerbis Plini)  difceflumeft.  Legendum :  quod  ob  meritum  honores 
illi.quos  Herculi,decreuit  Grajcia.Ibidem  Cleombrotus  Ceus  Iegitur,no  Theombrotus  hic  me/ 
dicus  fuit, alter  Ambraciotes  patria, profeffione  philofophus.  Relato  e  funere  homine  8C  con/ 
feruato.)Lego,feruato.  Laudatus  Ctefiphon,)Legeaddendo:Laudatus  eft  SC  Ctefiphon. 

Cap.  x  X  X  i  x.  Sed  hoc  pretium  belli  non  hominis  fuit :  tam  Hercule,quam  libidinis  non 
fortunae  Peronetomi  fpadonis.Seiano  1 1 1,  m.  d.  mercante  a  Sutorio  Prifco.)  Hic  locus  multum 
torfit  eruditos, multa  fruftra  diuinantes.  Atqui  expedire  illos  potuerat  ex  hac  difficultate  exem/ 
plariauetuftatqu*  nobis  certe  cum  hic, tum  alibi  faepe  egregie  fuccurrerunt.  Ea  fic  habent:  tam 
Hercule,quam  libidinis  non  formae, Pa?zontem  e  fpadonibus  Seiani  1 1  i.-M.d.  mercante  Sutorio 
Prifco.Nomen  conuenit  homini  probrofo,  quale  eft  Comazon,quem  Heliogabalus  Imp.in  de/ 
lictjs  habitum  ad  confulatum  ufcj  euexit,Porro  participiainterdum  uerti in  propria  nomina,no/ 
uum  uideri  no  debet, cum  etia  pafftua  forma  quxdam  in  hoc  genere  reperiantur.ut  Sozomenus. 
isfuitecclefiafticaehiftoriaefcriptor.  Cap.XL,  Numerus  dierum  coputatur,ubi  quterit  ur 
pondus.)  Non  erat  mutanda  uetus  lediotnumerus  dierum  comparatur:  hoc  eft,  numeri  dierum 
felicium  infeliriumcginter  fe  conferuntur,uter  maior  fit.  Cap  .xli.  Lampido  Lacedar/ 

inonia  refertur.)  Repetitur  melius,^  refertur.  Et  Ambufti  filius  Rullianus  eft  non  Rutilianus, 
in  Liuianisajque  ac  Plinianis  uetuftis  exemplaribus  Cap.XL  i  ii.  Sed  accufatus,  atcg  de 
iure  uirgaru  in  iudicu  confiliu  miffus. )  Plenior  ac  planior  eft  antiqua  ledio.-fed  accufatus,atq>  de 
iure  uirgarum  in  eu,iudicu  in  coffliu  miftus.Necp  em  in  omnes  paffim  ius  uirgarum  magiftratus 
habebat, fed in  tergum  ciuts  Ro.  nihil  iffilicebat.pauiopoftlegendu  flipremo  fomnio.no  fomnov 

Cap.XL  1 1 1 1.  Quod  fupereft.nefcio  maior  gloria?  an  indignationi  dolor  accedat,  inter  tot 
Metellos  tam  fcelerata  Catintj  audacia  femper  fuifle  inulta.)  Codices  antiqui  habet:  nefcio  moro 
gloria  an  indignationis  dolori  accedat.Subindicat  Plinius,maiorem  ulcifcendi  libidine  state  fua 
regnafle,qj  Metelloru  de  quibus  loquitur  tepore, cum  mores  P.R.adhuc  minus  corrupti  effent* 
Cap.XL  v.  Profcriptionis  inuidiaincollegam.)lncollegamredundat.  Sollicitudo mar 
tis  Adiaci  Pannoniciqj  belli, ruina?  pontis.)In  exemplaribus  noftris  coiftanter  legiturifollicitudo 
martis  Adiaci,Pannonici  belli  ruina  e  turri.  Videtur  aliquis  data  opera  Iedione  mutafle  ex  T ra 
quillo.  Haredehoftis  fui  non  fuo  filio  exceffir.)Nibil  opus  erat  addere  duas  uoces :  fatis  plena 
erat  uetus  (echo, nempe  hac :  hsrede  hoftis  fui  filio  exceflit.Sed  hic  quoq^  gloffula  interpretis  ir/ 
repfic  in  contextum  Cap.L.  Hebefcuntfenfus,membratorquentur.)Torpent,nontor 
quentur.  Cap.L  i  r.  Nam  Caelium  Tuberonem. )Scribo  C. Aelium  Tuberonem.Tube 

ronum  enim  familia  Aelia  gentis  eft.mox  eft  Hermotimus  n5  Hermotinus.  Se  enim  ab  inferis 
remififum,haberecgquodnunciaret.)Vetus,haberequa?nunciaret.  Cap.L  ii  i.  Duo  Cas 
fares,pra?tor  5C  pratura  populi  Ro.fundusOLegendum,pra?tor  8C  pratura  perfundus.  Cum 
populo  admodum  pIacuiffet.)Adde  is, Is  cum  p.a.p.  Cap.L  1 1 1  r.  Et  tamen  multifarie  pri/ 

fcos  feruauere  ritus:ficutin  Cornelia  domo  nemo  ante  Sylla  didatorem  traditur  efle  crematus.) 
Lege:Et  tame  multa  familia  prifcos  feruauere  ritus:ficut  in  Cornelia  nemo  ante  Sylla  didatore 
traditur  crematus.  Cap.L  v  i.  Vticg  in  Graciaattuliffe  ePhcenice  Cadmu  xvi  numero .) 
Legedu,  intulifle.Htc  nefcio  quis  fubiecit  latina  elementa,c2  Pli.de  gracis  literis  loquatur.quare 
fuftulimus  ea:nec  enim  funt  in  archetypis.  Doxius  Cadi)  filius.)Cali,  non  Ccelq.  Phoenices, 
ut Theophraftus.)  Tirynthi)  non  Phcenices,tefte  Paufania.  paulopofteft  Aeacus  inuentorar/ 


genti3non  Ceacus.  Boue  8C aratrum  Briges  Athenienfis.)Scribo,Buzyges.ex  re  nomen  haber. 
Cithara  f dita  carmina  compofuitTerpander.)LegeCitharoedicacar.  Profaicamx»ratione.) 
Apageprofaicam:Scribo,profam  orationem.  Cap.L  X.  NaficacoIlegaLanati.)La?natis 

legi  debet.  ex  libro  octavo.  Cap.  i 

QVippeintelfedus  illis  fermonis  patri),  &  in  primis  obedientia.)  Redius  legitur  in  manu/ 
fcriptis,&:  imperioru  obedietia.  Indicis  Arabici  minores.) V eteres  codices;IndiS  arat  mf 


nores 


IN  H!SM  NATVRAtEfl 

ftores.Supra  quocp  libri  fextfcap.19.de  elephantorum  apud  Indos  ufu  dixfttlis  arantes  inuehun 
tur.  Adhoc  cap.huius  Iib.n.docens  ubi  nafcantur,  Arabitenon  meminit.  Cap.ir.  Lecticas 
etiam  ferentes  quaterni  lingulas, puerperas  imitantes.)  Nec  lecfticae  puerperas  imitabantur  nec 
elephanti  ledicari).  qua  propter  fic  fcripfimus:  Iedicis  etiam  ferentes  quaterni  fingulos,  puerpe/ 
ras  imitantes.  Cap.ni.  Circa  hos  belli  cura  fumm a.)  Veteres  redius ;  circa  hos  beluis 
fummacura.  Cap.vii.  Et  illum  dimitti  padus  fiitlteremiffet.  Solus  ergo  fnbarenacon 
greflus, magno  Pcenorum  dolore  cofecit.)Scribo  ex  fide  noftrorum  exemplarium:^  ille,  dimitti 
padus  fi  interemiflet,folus  in  harena  congreflus,m.  p.  d.  c.  Et  non  longe  a  fine  huius  capitis :  pari 
equitum  exaduerfo  dimicanteJnonediuerfo*  Cap.  vni.  Antea  domitandigratiagre/ 
gis, equitatu  cogebant  in  conuallem.)Diftinguendum:domitahdi  gratia, greges  equ.co, 

Cap. XV.  Cuius  contactus  fequentes, ut  ignis  aliquis ,  comburat. )  Nimium  eft,  comburar, 
amburat, fatis  erat.  Cap.xv  1.  Non  tanqp  periculo  coadus ,  fed  tan<|  amentia  iratus  ) 

Amentiae,Iegi  debet.  Velut  deputans  abfconfione turpitudinem.)  Noua  elegantia, digniorta/ 
men  Apuleianis  iftis  quam  Plinio .  Simplicior  eft  uetus  ledio  .*  uelut  abfcondente  turpitudinem 
loco.  Leonum  fimul  pugnam  plurium.)  Turbatus  eft  ordotreftituimus  fic.  Leonum  fimulplu 
rium  pugnam.  Non  fine  oftento  quodam,  tempore  illo  generofos  fpiritus  iugum  fubire  prodi/ 
gio  fi'gnificante.)Et  hic  ueram  ledionem  comonftrant  archetypa ,  nempe  hanc :  non  fine  oftento 
quodam  temporuni,generof6s  fpiritus  iugum  fubire  illo  prodigio  fignificante.  Quodab  eo  fa 
dum  Gr»ciff-«T«pfl?,ideft,faluatoris  templum  Dionyftj  appellauere.)  Antiqui  codicesrquodab 
eo  fado  Graeci  xtpvc t©-  Jlovvcm  appellauere.ab  ea  fado  fcilicet  ab  hiatu  leonis.  Cap.x  xt 

Nec  flexu  multiplici, nec  ut  reliquae, corpus  impellit.  )Pofterius  nec  redundat.  Interficiunt 
eos, cauernis  facile  cognitis  fola  tabe.necant  illi  fimul  odore, moriunturcg.)  Verba  qua  proximo 
uerfu  praecedunt, faciuntutmagis  probem  ueterem  Iedionem,uidelicet  haecifaepe  enim  enecftum 
concupiuere  reges  uidere, proinde  fic  Iegoflmjciunt  eas  cauernis, facile  cognitis  fola  tabe.  necant 
illae  fimul  odore,  moriunturcgjnijciut  eas,muftelas  fcilicet,regiae  cupiditatis  mercenari]'  miniftri. 
alioqui  mihi  non  fit  uerifirnile,muftelam  efle  adeo  nocendi  auidam, ut  ultro  latebras  bafilifci  per/ 
ueftiget,&  uel  cum  certa  fua  pernicie  tam  dirum  monftrum  laceflere  non  dubitet  .Non  diflimile 
eft  quod  de  uiuerris  in  cuniculorum  uenatu  narrat  inffa  cap.fy .  Inijciuteas,inquit,in  fpecus.qui 
funt  multifores  in  terra  Cap.  x  x  1  i.  Itacg  Copas  qui  olympionicas  fcripfit.)Antiqui 

codices,  Agriopas.  Nomen  eft  Doricum, quale  Gorgopas.  Et  inlupum  fe  conuertifle.)  Con/ 
tiertifle  dixit, pro  conuerfum  efle.  ita  ££  fe  redundat.  Sic  uertere  quo  c£  far  pe  eft  apud  Liuiumre/ 
perire.id  confilium  in  caput  autoris  uertit:&  fimiles  locutiones.  Sequitur:  Eundem  x  anno  redi/ 
tutum, athletice reftitiflein  pugiIatu,uidoremt£ uidoria olympia reuerfum.  Vetus  potiorJeuri/ 
dem  decimo  anno  reftitutuathleticae,certafle  in  pugilatu ,  uiclorem  cg  olympia  reuerfum.  SicHo 
ratiusiMagna  coronari  quis  uidor  olympia.&l  athleticae  eft«fo?7Jx«,  ficut  arithmeticen  dicimus. 

Cap.xx  1 1 1.  Nec  pedibus  pauendas  tantum  ferpetes.)Reftitueluxatum  ordinem.Nec 
pedibus  tantum.  Eoscj  non  in  fronte  aut  ex  aduerfo  cernere. ;aut  redundat.  Cap.xxvn. 

Iaculando  ea  petendocg  deficiat.)  Quanto  melior  antiqua  lediotiaculando  fe  appetendo^  de 
ficiat.  Cap.x  X  x.  Alternis  annis  efle  marem,alternis  fcemfnam  fieri  J  Germana  lectio: 
alternis  annis  mares  alternis  fceminas  fieri.  Cap.  x  X  x  1.  Theophraftus  autoreftan 

gues  eo  modo  8C  fteliiones  fenedutem  exuere,eamcg  protinus deuorare,)Quo nam  referendum 
eft  illud, eo  modo :  nihil  enim  praecedit,  quo  referri poffit.  6C  exuuiasdeuorari,utdeftellionifcus 
uerum  efleipfePIinius  lib.?  o.cap.  io.teftatur, ita  de  anguibus  manifefto  falfum  eft,cum  eajpaffim 
reperiantur.Legendu  itacg  anguis  modo:non,angues  eo  modo.  Eofde  peftiferos  ferunt  in  Grg 
cta,innocuos  efle  in  Sicilia.)  Hoc  quocp  ficut  id  quod  praecedit, ex  autoritate  TheophralH refer/ 
tur.Quid  igitur  attinebat  ueterem  iedionem  mutare  r  Eofdem  peltiferi  morfus  in  Graecia, inno/ 
xios  efle  in  Sicilia  Cap.xx  xii.  A  partu  duas  habent  herbas,quxaros&fefelisap/ 
pellancur:paftae  redeunt  ad  foetumtillos  imbui  ladis  primo  nolunt  fucco.)Cur  illos  potius  quam 
tllumrSed  longe  aliter  fcripfit  Plinius :  illis  imbui  lactis  primos  uolut  fuccos.illis,  uidelicef  aro  8£ 
fefeli,quod  intelligant  eis  occulta quandamuim  inefle,foetuifuofalubrem.  Cap.xxxvi. 

Saepe  in  harena  colaphis  inflidis  exanimantur. )  Rurfus  data  opera  uitiata  ledio.  Opinor  pa/ 
rumlatinum  dodulis  iftis  uidebatur,infrado  colapho  exanimatur.b  induftria  colapho  dignam. 

Arborem  auerfi  diripiunt, )  Bellum  &  hoc, fed  quis  unqj  id  uidit  faltem  fcriptum  aut  pidume’ 
Legendum  igitur  quemadmodum  habent  magno  confenfu  uetufti  codices:arborem  auerfi  dere/ 
pimt.hoc  eft  no  proni, fed  pofterioribus  primum  pedibus,anterioribus  interim  molem  corporis 
fuftentantes  ne  ruantrid  quod  notum  eft  omnibusiqui  modo  uel  femel  urfum  ab  arbore  defcen/ 
dentem  uiderunt.  atc^  in  hoc  quocg  hominem  imitantur,praetet  more  quadrupedu.quam  ob  rem 
pulchre  cohaeret  cum  eo  quod  proxime  praecedit-Ingrediuntur  &  bipedes.  Cap.xxxvii» 

Sunt  his  pares  &  in  Aegypto:firtliIiter  refidentin  clunes . )  Lege  fimilicercp  relidunt  in  clunes. 
Aliquanto  poft, maleficio  eo, aliquis  de  induftria  mutauit  in  maleficio  illo ,  nimirum  quo  minus 


KIST*  AK5J0TATI0NES 

eftetuocafium.Grandeuero  operarpretiff.  Cap.x  xxvm.  Sufflata  cute  diftenta?  n3u$ 
hominum  8C morfus  can3  arcent.)Manente  fenfu.uerba  tantumodo  mutata  funt.  Sed  quid  opus 
eratr  Noftri  codices  habent, fufflatx  cutis  diftentu.  Cap.x  xxix,  Vel  annua  fame  edu 

rarM.)Rectt'us,durant.Scriba  dormitans  e literam  gemittauit.  Cap.XL.  Canes  defendere 
Cimbros  ctefis  dominis  eorum  plauftris  impofiti  )Legen da, Canes  defendere  Cimbris  Cf  fis  do' 
mus eoru plauftris impofitas,  Cui nomeHyrcani reddidit  Durides.)Duris lege quemadmodu 
primo  libro  in  catalogo. Samius  is  fuir,  Alexandri  reru  fcriptor.Et  regina  Bithyniae  Cofingin  uo 
eant  ueteres  codices,no  Confygnen.  Scrutatur  ueftigia  ateg  perfequitur, comitante  ad  feram  in 
quifitoreloro  retrahens.quamuisaqua  tranfiiiens feoccultaffet» quamfignificans demonftratio 
eft jcauda  prima  deinde  roftro.)  Haec  orario  media  fui  parte  male  farta  eift.  Cofulamus  archetypa.1 
Illic  reperto  fic  feriptu.  Scrutatur  ueftigia  ateg  perfequitur,comitantem  ad  fer2  inquifitorem  loro 
trahens:qua  uifa,quam  fi! ens  SC  occulta, fig.dem.&c.qua  fcilicet  fera  a  cane  uifa.  Vides  nimira 
le&or, quantum  interfit.  Cap  xli  i.  In  fine  capitis  legendu:praeterc£  ueficte  conuerfio :  noi 
prxterc^.eftenimis  morbusiumentorum  proprius  nonfiominum.Simile  mendum  alibi  aliquo 
ties  in  hoc  autore  occurrit.  Cap.x  l  i  i  i.  Notum  eft,in  Celtiberia  fingulas  quadragenis 

milibus  nummorum  emi»;  Lege, quadragenis  millibus  enixas.cum  enim  dixiftet,quaeftus  ex  tfs 
opima  praedia  exfuperare,qui  tere  ex  fcetura folet  fieri  uberrimus,hoc  fubiecit  exemplum. 

Cap.XL  v.  Sunt  autores,fpfa  complente  decimum  rfienfem  duos  parere, nunc  raro  ge/ 
minos.)  Hxc  Iedio  nihili  eft,PIinius  longe  aliud  fcripfit.  Sunt  autores,ipfo  complente  decima 
menfem  die  parere. Gignunt  raro  geminos.  Cap.x  L  v  1 1 1.  Hifpania  nigri  uelleris  prae 

eipuas  habet:Polentia  iuxta  alpes ,  Canufia  rutili,quas  Erythras  uocatjitem  Baetica  ut  Canufiu: 
fumas  Taretumac  pulliginis  fuae.Sf  fuccidis  omnibus  ufus  medicatum.  )FaciIeagnofcas8£  hic 
eundem  caftigato rem. Sincera  ledioeft  haec.  Hifpania.  nigri  uelleris  praecipuas  habet  i  Polentis 
iuxta  alpes  cani:Afia  rutili,quas  Erythreas  uocantt  item  Baetica;  Canufium  fului,  Tarentum  S C 
fuaepuIliginis.Succidis  omnibus  ufus  medicatus.  Quippe  ahenis  coquentium  extradae.indu/ 
mentis  ufti  ueniunt.)Et  hinc  fe  explicare  nequiuerunt, etiam  doctifliou  uiri.  Vetus  ac  fincera  Ie/ 
diotquippe  ahenis  polientium  extracia,m  tomenti  ufum  ueniunt.  Loquitur  de  lanarum  purga/ 
mentis.eft  autem  tomentum, culcitra;  fartum.Martialis:  Culcitra  tomento  quam  uiduata  fuo.  6d 
de  tomento  non  de  indumento  accipiendum,alioqut  faris  indicant  quae  fequatur:  Antiquis  enim 
torus  e  ftramento  erat.  Sicut  uilIofa,&  etiam  uentralia,)Coniunc2io  8C  fuperfiuit .  In  templo 
M.  Anci  durafle. )  Quid  fibi  uult  hic  M.  Anci  templum  f  aut  quifnam  fuit  ifte  fuppofiticius  M. 
AncusfCerto  fcio  in  Ro.hiftoria  netnine  hominum  aut  deorum  effe  hoc  nomine.  Dicet  aliquis, 
de  Anco  Marcio  accipiendum.atexomniregum  Ro.numero  folutn  Romulum  confecratalegf 
mus.Sed  quid  ego  his  leporem  remoror, cum  in  promptu  fit  in  archetypis  uerum  nomen  ;in  tem 
ploSangi.Equidem  demiror  quod  hic  Sangus  tantopere  ignotus  fuerit  recentioribus  gramatias 
ut  etiam  in  Liuiana  hiftoria  uno  ateg  altero  loco  in  Ianutn  fit  demutatus .  dC  eft  quidem  unius  nu/ 
minis  utrunque  nomen, fed  haec  Romana  appellatio  eft.illa  altera  Sabina*  Vehementer  fufpicor 
pro  talibus  caftigationibus  Alerienfi  nos  malam  gratiam  debere:  nam  huius  primi  opera  typo/ 
graphi  Ro.funt  ufi.  Vndulata  ueftis  primo  Iautiftimis  fuit. )  Lege,e  lautilfimis.ac  mox :  Acu 
facereldari  Phryges  inuenerunt.Quid  fignificat  acu  facere, latine  fcientibusrLego;  Acu  facere  id 
(hoc  eft  pingere ;  nam  pidfce  ueftis  mentio  praecellit)  Phryges  inuenerunt.  Et  fic  habent  antiqua 
exemplaria.  Cap.L.  Mares  quam  maxime  fimos, longis  auriculis,infrach'scj$  armis  quam 
uiliofiilimos  probant,)Lege  8C diftinguetMares  quammaxime  fimos,  logis  auribus  infradiiscp, 
armis  quam  uillofiflimis,probanr.  Cap.L  1 1 1  r.  Mira  folertia.uifco  inungunt  oculos, cal/ 

cearicg  imitarioe  uenantium  tradunt.)  Vetufti  codicestuifco  inungi.Iaqueiscg  calceari.nam  utro/ 
que  modo  capiuntur.Sequenti  uerfu  Cornelius  fuperflueadfectus  eft.nam  dC  hoc  ex  autoritate 
Muriam  narrat, quod  nefeio  quis  ad  Cornelium  autorem  retulit .  alioqui  cum  duo  fint  in  indice 
Comelq,  Valerianus  5C  Celfus, Plinius  cognomen  adieciflet.Item  fequentilege,  nouaexultatio 
neadorare,nonnouaexultationem  adoriri.  Cap.LV.  Vltimahuiuscapitis  dieftio  dilabi/ 
das  eft,non  labili*  Cap,Lvi  Damae  manfaefeunt  raro,  cum  ferae  iure  dici  non  polfint.) 

Cum  Plinius  hic  perquam  elegantem  tranfirionem  faciat  ad  reliqua  animantia,ut  uidere  licet  in 
manufcriptis,hoc  modo :  Hi (  nempe  lepores  )  manfuefeunt  raro ,  cum  feri  dici  iure  non  poffint* 
Complura  nanq$  funt  nec  placida  nec  fera  Sdc.demfror  quibus  intemperijs  agitatus  deprauator 
ledionem  mutandam  putarit,ac  damas  hic  inferendas ,  quamuis  iam  ante  in  alio  genere  recenfi/ 
tas.nec  hic  ullo  modo  quadrantes, Et  quaft  hoc  parum  eflebritulum  quocp  que  Plinius  fecit  De 
femiferis,ipfe  uertit  De  damis, Sic  nobis  hic  uereliterarius  porcus  bonos  autores  caftigat.  Et  ta/ 
liadiflimulater  tranfilit  Hermolaus,  dum  AriftoteJe,dum  Theophraftu.dum  id  genus  alios  con 
falir,dum  Ro, editionem  cum  Veneta  confert, non  paucis  locis  utrancp  ex  gquo  uitiata,fecurus 
interim  quid  in  ipfis  Plinianis  habeatur  archetypis, quod  tamen  in  primis  curandum  erat  quod 
non  iilius infedandi  caula  ditfum accipi uelim,cui  perpauci  in  literis  conferri  poliunt,  praeferri 

fortallb 


IN  PLINII  NATVR  ALE  H 

fortaffis  nemotfed  ut  appareat, hanc  uiam  fuccurrendi  ueterum  monumenus.quam  nosingredii» 
mur,efle  longe  certiffimam, fi  modo  uiridodinegocium  id  qua  par  eft  cura  ac  religione  tradan/ 
dumfufciperenongrauentar,  Cap.LVU.  Quos  cenforiae  legis  principes,  Q.Scaurus 
&C  M.inconfulatu  non  alio  modo  ccenisademerequam  conchylia,)  Vbi nam  legitur iftuc con/ 
fulum  parrimbubi  Q.  Scaurus  f  deinde  ubi  fic  loquuntur  latini  fcriptores,  Q.  Scaurus  &M.  & 
nonpotius,Q.&  M.ScaurtVFatendum  eft  SC  hic  corruptam  ede  ledione.Integra  fic  habet :  quos 
cenforiae  leges, princeps cg  M.Scaurus  in  confu!atu:hoc  eft  cenfores.St'  ante  eos  Scaurus  confu!, 
cae.ad.Sic  enim  didum  eft  hic  princeps,quomodo  apud  Poetam: Princeps  aerata  T archon  fecat 
aequora  prora3id  eft,primus.Librartj  fere  non  aliter  fcribebant  quejconiundionem  quam  prima 
literae  pundo  poftpofito.id  {edor  imperitus  praenomen  putauittunde  depranandi  occafio* 

EX  LIBRO  NONO*  Cap.  VIII* 

Y"XEIphinus  noti  tantum  hominis  amicum  animal, uerum  8C  mufica  arte  mulcetur  fymphonic 
1  y  cantu*)  Rediustnon  homini  tantum  amicum  animal  uerum  dC  muftcar  artfm.f.c.  Exho/ 
minum  manibus  uefcens.ferenscg  fetradandum*)  Lege, praebes  c$fe  tractandu.Paulopoft 
Ampilocbi  fcribendum.non  Ampilochtj ,  kt/Q^o^ou  Sunt  autem  in  Epiro.  Cap.  x  in*. 

Ipfis  in  fomno  mugitus.unde  nomen  uituli  accipiut,  T  enent  difciplinam.  )Lege  dC  diftingue: 
unde  nomen  uituli.  Accipiunt  tamen  difciplinam.  Cap.  x  v.  Silurus  graiTaturubicuncj 

eft  omne  animal  appetens, equos  innatantes  faepe  demerges, prfcipue  in  Mceno  Germaniae  am 
ne  pro  Lisboum  dC  in  Danubio.Mari  extrahitur  porculo  marino  fimillimus. )  Hoc  loco  nomi/ 
natim  recenfentur  pifces  magnitudine  infignes,non  marfni.fed  fluuiorum,  Nili, Rheni, Padi>Da 
nubf),Borifthenis,Gangis.horum  medio  catalogo  non  fatis  apte  inferitur  marinus  quida  pifcis 
innominatus.fequenda  igitur  antiquorum  codicum  ledio ,  ut  poft  Lisboumnouae  orationis  ini/ 
tium  faciamus.  Et  in  Danubio  mario  extrahitur, porculo  marino  fimillimus.  Is  uu!go  Italorueti/ 
am  nunc  femilatino  nomine  moro  appelIatur,obfalfametaiIlis  notus,guftu  afpeduqj  porcinam 
falftam  nonnihil  referetia,Germanis  barbarico  uocabulo  Hufio  didus.  Cap.  X  v  j.  Sunt 

&pifcibus  praeftita  in  hac  parte  auguria.)  Noftri  codices  me!ius:Sunt  &  in  hac  parte  naturaeau 
guria,funt  8C pifcibus  prarfcita.  Cap.xvn.  Inde  aduedcsTib.Claudio  principe  Opta 

tus  Eliperttus  praef.claflis.inter  Oftienfem  dC  Campaniae  oram  fparfos  dtfleminauit.)Lego:  Op/ 
tatus  e  libertis,fcilicet  ipfius  principis,  notum  eft  autem  ex  Tranquillo  SC  T acito  quanta  fuerint 
potentia  liberti  Caefarum.  Cap.x  v  1 1 1.  His  aquam  acceptam  ore  remittunt.)Quifqu(s 

hic  ordinem  mutauit,fecit  fermonem  &itqi§o\oy.  Vetus  ordo  eft  hic.-his  aquam  emittunt,  accepta 
ore.  Cap.xix.  Miratur  Arcadia  fuum  exoccetum.)Deeft  coniundio  Sf.Commemo/ 

rato  enim  Verbani  8C  Larij  pifcium  miraculo,fubi)cit,Miratur  dC  Arcadia.  Cap.xxvii 

Item  miluus  fubit  in  fumma  maria.)Has  tioces,item  miluus,adiunximus  fini  prarcedentisca/ 
pitis,quasinderefedasnefcioquis  hic  non  fuo  loco  afluir.  Attollit  cornua  e  mari  fefquipeda/ 
lia  feri?*  cornuta,  quae  ab  his  nomen  traxit.)Diuerfa  ledio  antiquior,quam  fecuti fumus :  Attollit 
efflari  fcfquipedanea  fere  cornua, quae  ab  his  nomen  traxit.ut  periphrafi  utatur, de  uulgo  nota  Ia 
quens.alioqui  fuperuacaneum  uideri  poteft,de  etymologia  admonere  in  re  tam  clara,  Si  quis  ta/ 
fncntllam  alteram  ledionem  mauult,fruatur.  Cap.x  x  i  x.  Terreni  maiores  quam  pe/ 
lagici.)Lege,pelagrj,  TnPiccyat.  Sic  Graeci  loge  a  littoribus  diffita  uocant  tnoftri  Trltoya,  altum. 
In  fine  capitis  liburnicarum  ludes  imagine  fcribendum  ex  fide  archetyporum,  pro  liburnicarum 
gaudens  imagine.  Cap.x  X  X»  Simulqp  eam  defcendere  in  duofenfu  carentia, nifi for/ 

te  triftt.Id  enim  ubi  conftat  rumore  nauigantium  humana  calamitas  in  caufa  eft, )  Antiquior le/ 
diotnifi  forte  triftiCid  enim  conftat)omine  nauigantium,humanacalamitas  in  caufa  eft. 

Cap.x  X  X  I 1 1»  Nauigant  ex  his  neritte,  praebentes^  concauam  fibi partem, & alteratn 
aurae  opponentes,per  fumma  tequorum  uelificant. )  Primum  redius  legitur  uencris.  Suntenim 
conchaenon  gratae  modo  Veneri, fed  etiam  cognatae ,  ob  comunem  e  mari  originem :  celebris^ 
eft  eius  deae  effigies, concham, atq?  haud  fcio  an  ex  hoc  ipfo  genere.pede  premens,  deinde  mirum 
quod  non  concauam  partem  aurae  prxbeacconcha,  fed  diuerfam ,  cum  concaua  fituelificanom 
aptior.Sequendaigitur  8 i  hicuetera  exemplaria.Nauigantexhis  ueneriae,prebentesc£  concaua 
fui  partem  8£  aurae  opponentes,  p.  f.  ae.  u.  Caftigator  non  iatelligens  quid  Latinis  fignificetpra/ 
bere  fe&hunc  locum  corrupit,& fupra  praebens  fe  tradatidu,in  ferens  fe  trad.deprauauit,que/ 
admodum  illic  annotautmus.  Cap.x  xx  v.  Animae  hominis  periculo  quaefita  maxi/ 
meplacent.)  Idem  caftigator  nec  hic  fenfic  quaefita  pofitum  pro  acquifita.  proinde  uitiauitue/ 
terem  ledionem :  anima  hominis  quaefita  m.  p.  ac  mox:  E  tantis  folis  ardoribus, atque  India* 
quocp  infulis  petunt, SC admodum  paucisOSincera  ledio  tatcg  Indis  quocp  in  infulas  petuntur, 
fk  admodum  paucas.Nec  aliter  fere  Plinius  hocuerbo  utitur,quamuis  ubicp  ftudium  fuitliteny 
tori  nefcto  cui  fyntaxin  temere  mutare.  Speciem  uero  inani  inflatam.)  Vetus  ledio,  fpeciem 
modo  inani  infiatam.modo, id  eft,tantumodo,freques  apud  hunc  fcriptorem,  Ptaecipuucuito 

diunt 


HIST.  ANNOTATIONES 

diunt, pelago  altius  merfae,quam  utpenetrentradrjoTu  fcribetquare  praecipuum  cuftodiutpela 
gix, altius  merfae  quam  ut  penetrent  radtj .  De  pelagijs  pifcibus  fupra  monui.  Nam  apud  Gras 
cos  non  eft.nec  apud  barbaros  inuentores  eius  aliud  cp  margaritae.)  Lege  addendo :  Nam  apud 
Graecos  id  non  eft, ne apud  barbaros  quidem inuentores  eius  aliud  quam  margaritae,  mox  eft, 
fquamas  aflimulatmon afflmiIat,quod  Gallica  idiomafapit.  Enormes  8C feri  colorisq;  marmo/ 
rei.)  Vetus  lecftio.-enormes  fere  c.cg.m.  Lauticiam  eius  omnem  apparatum^  detrecftans. ;  Imo 
obtredans.  Gerebatcp  auribus  tum  maxime.)Scribe:  Gerebat  cum  maxime.In  primis  elegans 
locutio, fed  perfaepe  apud  bonos  autores  fcribarum  uel  ofcitantia  uel  peruerfitate  mutata.  Vni 
onesconuiuisadforbendumdedit.)MeIiusabforbendosdedir.  Cap.xxxvi.  Frauda 
tatn  fe protinus  luxuria  credat, nosindiligentiaedamnet.)  Magis  placet  uetus  lecftio :  fraudatam 
profero  fe  luxuria  credat.noscp  indiligentiae  damnet.  Cap.  X  x  x  V 1 1.  Capiuntur  au 

tem  purpura  paruulis  rariscp  conchis  textu,  ueluti  na  flis  in  alto  ia  diis  ♦  Ineft  qs  efca  clufiles  mo|£ 
dacescg  concharum, quales  uidemus  has  femineces,fed redditas  mari  auido  hiatu  reuiuifcentes. 
appetunt  eas  purpurae.)EthicIocuspeflimeefta  caftigatoribus  acceptus.  Deprauationibus  fin/ 
gilfatim  comonftrandis  prolixior  efle  nolorcollatio  eas  fatis  indicabit-Scribi  debet  iuxta  fidem  ar 
chetyporum  ficiCapiuntur  autem  purpurae  paruulis  raris q;  textu  ueluri  naflis  in  alto  iadtis.  Ineft 
ijs  efca, clufiles  mordaces^  concha, ceu  mitulos  uidemus.has  femineces,fed  redditas  mari auido 
hiatu  reuiuifcentes  appetunt  purpura.  Cap.xxxix.  In  conchyliata  uefte  catera  ea/ 

dem  fine  buccino,pratercg  ius  temperatura.  Aeque  pro  indiuifo  humani  potus  excremento  di/ 
midia  S l  medicamina  addunt. )  Hacperobfcura  funt,  nec  mirum  cum  fin tdeprauata. Legenda: 
praetercp  ius  temperatur  aqua  pro  inuifo  humanipotus  excrementoidimidia  dC  medicamina  ad/ 
dutur.  Hoc  eft,praetercp  quod  buccinu  detrahitur,etiam  hoc  intereft, quod  hic  ius  pro  lotio  aqua 
temperatur, Sd  ex  medicaminibus  dimidiu  inditur  eius, quod  in  purpura  tindlura  indi folet.Pra/ 
ter  Plinius  utitur  pro  praterea.id  ubicg  fefellit  caftigatorem,qui  exceptionem  efiTe  putabat. 

Cap.  x  l.  Sed  alia  funt, nec  habent  finem  uitiaauuarcg  ludere  impendio,6d  Iufus  gemina/ 
re  mifcedo  iterum,Sd  ipfa  adulterare  adulteria  natura.) Sincerior  ledio:Sed  alia  funt  efine  initia: 
quod  pulchre  quadrat  cum  his  uerbis  .Iufus  geminare  mifcendo  iterum.  Cap.L  i*  Plani 
pifcium  quibus  cauda  non  obeft  aculeicg,ut  teftudines  6C ra ia ,  in  coitu  fuperueniunt.)  Ita  ne  te/ 
ftudines  inter  planos  pifces  numeranturfRecftius.-Planipifcium  quibus  cauda  n5  eft  .aculeati^, 
ut  teftudines  in  coitu  fuperueniunt, id  eft,teftudinum  modo.  Spari, torpedo.fquali. )  Sargi, no 
fpari.Circa  finem  capitis  eft  coalefcit  uuInus,non  callefcit.  Cap.L  v  1 1.  In  cauernis  aquas 
hebetes  remanere.)  Vetus  ledio,in  cauernis  aquas  habentibus  remanere, 

EX  LIBRO  DECIMO,  Cap.  III 

INgenitum  eft  ei, teftudines  raptas  frangere.)  Legendum :  ingenium  eft  ei,td  efi,natura. 

Quarugeneriseftpercnopterus,eademmoraturperlacus.)  Vetufta  exemplaria  rpercno/ 
pterus, eadem  oripelargus.Sequett  uerfutut quam  uerberet  coruus:nihiI  erat  necefle mutare  in, 
utpotequam.  Cap.vm,  Tradita  eft,miflas  in  fublime  ibi  excipere  eos.)Melius,roiiIas  in 

fublimefibi.  Cap.ix.  Acricftu  columbis  potius.;  Vetus  lediotac  uiclu  colubi  potiustut 

intelligamus  eam  8C  leguminibus  uefci praeter  reliquoru  accipitra  more .  ad  hoc  riclum  uix puto 
inaeniri  de  ullis  auibus, nedum  de  columbis.  Cap.xix.  Vncos  ungues  habetes  omnino 

non  congregantur, & fibi  quoqj  praedantur.)Lege:cd fibi  quaecg  praedantur.  Cap.x  x  1 1» 

Scipio  an  Metellus  uir  confu!aris,ac  M.Sextius.)Prius  an  fuperfluit.Is  Scipio  Metellus  Pont 
peij  Magni  focerfutfle  fertur.  Cap.  xxviu.  Et  Cyrenaici  Achorem.)Legendum,8C 

Elei  Myiagron.  Atteftatur  noftris  exemplaribus  dC  Paufanias.ibidem,qua  litatum  eft  illi  die, non 
poftquam  litatum  eftilli  deo.  Cap,XX  x  n  I*  Madefadtummultaaquapennis  puluere 
fpargunt.)Lege  madefaelae  multa  aqua.  In  genere  item  ripariarum  eft.;  Antiqua  ledio : Ia  ge/ 
nere  parrarum  eft.Parrarum  dC  Horatius  meminit,tancp  inaufpicatarum  Impios  parrx  recinetis 
omenDucat.  Eadem  iam  pauore Iibera,ac  materna  uocante  cura.)Recftius : Eadem  in  pauore 
liberaacmaterna  uacas  cura.Non  enim  narrat  quid  perdix  facere  foleatabdudoperdolu  a  nidis 
aucupe,(nam  tunc  uolatuieproripit)fedquoingenioaduerfusiIlu  alioqui  utatur, cum  autnon 
habctpullos,aut!ongealioloco  habet*  Cap.XL.  Caprimulgi  appellantur  grandiores 
merulae  afpeciu.  )Lege  grandioris.Haec  minutiora  pigeret  annotare,  nifi  animaduertiflem  omni/ 
businoleuifte  editionibus  Cap.XLH.  Super  omnia  humanas  uoces  reddunt  pfittaci, 
&quidetn  fermocinantes.India  auem  hanc  mittir.Pfittacem  uocant. )  Legenda,  pfittaci  quidem 
etiam  fermocinantes.nam  haec  uerba,fuper  omnia  humanas  uoces  reddunt, ad  praecedentia  refe/ 
runtur.praeterea  legendum, fittacen  uocat.& ita  adhuc  nonnullis  barbaris  nominatur.nam  quod 
*d  terminationes  attinet.altera  graeca  eftdatina  altera, neutra  barbara.  VItimorum  hoc  capite  uer 
boruuera  lectio  eft,ac  cibis  blandiente,non  ad  ciues.fenfus  eft  apertus.  Quin  dC  proxime  fequen 
tis  cap.extrema  uerba  deprauate Ieguntur:quae poturo  fufficeretepro, quantum  poturo  fufF, 

bbb  Cap. 


XN  PLINII  NATVRALEM 

Cap/XLIX.  Venerunt  tn  Italiam  Bebriacenfcs  bellis  ciuilibus  trans  Padum  extern*  3d 
ftouatauesCitaenimadhuc  uocantuOturdorumfpecie.)QuibusnambeIIisciui!ibusrnamp!ura 
fueruntdiuerfistemporibus.Deindefi  Bebriacenfesuocabantur.uerbaperparentftefiminterie/ 
da,pofthanc  uocem  Bebriacenfes  ftatim  fubrjct  debuerat.  Praedare  adiuuerunthic  quocpnoftra 
exemplaria, ubi  fic  legitur.  Venere  in  Italia  Bebriacenfibus  bellis  ciuilibus  trans  Padum  dC  nous 
aues(ita  enim  ad  huc  uocantur)turdorum  fpecie,&c.Loquitur  de  bello  ciuili  Otoniano,quod  ob 
cladem  adBebriacum  Galliae  Cifalpinaeoppidum  acceptam ,  Bebriacenfe  nominat,  & extern* 
uerbum  eft  fuperuacaneum,infcitia  caftigatoris  adiedlum.is  quifquis  fuit ,  no  fentiens  dC  pro  etia 
didlum.putauit  aliquid  deefle.Cxterum  aues  ipfae  nou»  appellat»  fune  cum  recens  aduenifient, 
ac  deinde  ea  appellatio  manfit, etiam  poft  multos  annos  ab  earum  aduentutid  quodfatis  indicare 
poterat  uel  titulus  capitts,De  nouis  auibus.Stc  enim  &C  hic  5C in  primo  libro  conftanter  habetur 
in  manufcrip.uolumini.  Cap.L.  Gallinaceos  quocg  pafcendi  lade  addito  cibis  )Non 

nfultum  fortafle refert, attamen  antiqua  feriptura  eftdade  madidis  cibis.  Cap.  L v .  Lfuia 

Augufta. )  Vetus ledio  Julia  Augufta.  Neceratmutanda.nam  rame  tfi  haec  ipfa gentilicio  no/ 
mine  Liuia  primum dida  eft, tamen  iam  natu  grandior,  ut  marito  tam  honorifica  appellatione 
aequaretur,  Augufta  confalutata,  &  peraeque  honoris  gratia  in  gente  Iulia  affcita ,  Iulia  Augufta 
uocari  ccepit.relido  priore  nomine,  quemadmodum  ex  Tacito  difeere  licet.  Nec  aliter  legitur  in 
omnibus  emendatis  autorum  monumentis, duntaxat  quoties  Auguftg  cognomen  additur. 

Cap.LX.  Nec  alias  in  pluribus  tanta  foecunditas, maior  tamen  paruis.)  Legendum :  nec 
altaplures  .f.paritquammelancoryphus.Tanto  fcecunditas  maiorparuis.  Cap.LXi. 

Cui  membrana  ceu  pennae.)Melius,cui  8C  membranace»  pinnae  uni.  Cap.Lxm. 

Vicifle  Olympia  praegnantem  equam  Hecratidis  Thefials  inuenimus.)Scribo,pr*gnante 
Echecratidis.  Cap.LXiin.  Ex  omnibus  quae  perfedos  foetus,  uel  tantos  &  innume/ 
rofos  aedunt.)Lege:Ex  omnibus  quae  perfedos  foetus, fues  tantum  dC  numerofos  sdunt, 

Cap.LXX.  Qui  ob  id  coguntur  in  naflas.)Lege,quce  ideo  conijciunturin  naflas. 

Cap.LXXiir.  Orygem  perpetuo  fitientem  Africa  generat, ex  natura  loci  potu  carentem 
cum  mirabili  modo  ad  remedia  fitientium.)Germana  lectio:  Orygem  perpetuo  fitientia  Africae 
generant, 5C  natura  loci  potu  carenrem,mirabili  modo  ad  rem.fit.Sequenti  uerfu  ubi  legitur,falu/ 
berrimi  liquoris  hauftu  ueficisidele  hau  ftu.  Cap.L  x  X 1 1 1 1.  Vulpes  8C  miluitangue* 

dC  multelae  5C  fues.)Codtces  antiqui  melius.  Vulpes  8C  Nili  anguestmultelae  8C  fues.Componit 
enim  animalium  paria  inter  fe  diffidentium.  De  afpide  miraculum  a  Philarcbo  traditurds  enim 
autor  eft,6£c.)V  etus  lectio. ‘De  Afpide  miraculum  Philarcho  reddatur.  Vult  enim  Plinius  fidem 
rei  quam  narrat  penes  autorem  Philarchum  effir.Id  cum  non  intelligeret  caftigator,homo  crafi» 
Miaeru»,more  fuo  caftigauitjioc  eft.mutauit  in  deterius. 

EX  LIBRO  VNDECIMO  Cap.  VII 

TVTIgra  crulta  eft  prima, faporis  amari.)  Lege,  Comofis  crufta  eft  prima .  Explanat  enim  has 
JLNj  uoces,cornofin,piftbceron,propolin.ac  primo  comofin.  Cap.x  Apprehenfisporv 
dufculo  lapillis  fe  librant.)Melius,apprehenfi'  pondufculo  lapilli  fe  librant.  Cap  xi.  Fu 

cus  ademptis  alis  in  alueurn  traiedus.)Scribo  ,reiedus.  Cap.xu.  Itaque  cum  prima.) 

Lego  pro  cum,tum,hoc  eft,uirgiliarum  exortu.  Cap.xm.  Qua  feruoris  ipfius  fpuma 
concrefcit.)  Scribe  qu»,uidelicet  membrana .  nam  fi  fpuma  nominatiuus  non  ablatiuusenet,in 
quam  dixiflet, potius  quam  qua.  Cap.  xm  i.  Contra  copta  ignauiamaffert.  Maciem 

meile  non  erithace  pafcunt.)  Non!eueerratum.Lege,aciam  meile  non  erithace  pafcuntur.-utfit 
fenfus3fi  copia  m  ellis  adiit ,  faftidiri  erithacen  in  cibo  ab  apibus.  Et  mox  error  errorem  peperif. 
Quia  deprauato,ac  iam, in  Maciem  non  belle  coharret ,  Ergo  diligentiores :  pro  una  uoce  Ergo, 
fuppofitae  funt  tres, Qui  autem  funt.Mox,Dtes  ftatus  inchoandi:melius  quam ,  ftarutus .  Infine 
capitis  pro  non  alia  fuauitas  ufuscp,  repofuimus.non  alta  fuauitas  uiseg.  Cap.xv.  Aptif/ 

fimum  in  aeftimatione  e  thymo.)  Vetus  Iedio,  Apriffimum  exiftimatur  e  thymo.&  fequeti  uerfu 
pro.cum  fit, quod  fit*  Sequens  probatio  ut  fit  odoratu  dC  dulce,regIutinofum.)Quid  hoc  uerbi 
eft  reglutinolumcReftituimus.odoratum,ex  dulci  acre, glutinoFum  Cap.xvi.  Aequitas 

etiam  in  eis  obftringttur.)Lege  addendo  uoculam.  Aequitas  quidem  etiam  in  eis  obftrin.  nec  ca 
ret  fua  elegantia  particula  quidem.Stcut  fequenti  uerfu  temerarie  fecit  qui  detraxit  uocem  Ergo, 
feribens  in  primis  praecipitur,pro  in  primis  ergo  prarc.  Nam  ubiincubauere  ,fauos  liuidosfa/ 
ctunt.)  Antiqui  codices,  Nam  nifi  incubauere .  ut  quod  prat cedit  ad  opera, non  de  mellificio  fed 
de  prolificattone  intelligatur,quai  incubatuftt.Tertio  inde  uerfu  adde  uerbum  exiftimarur.ulce/ 
ribus  apriffimum  exiftimatur,  Cap.xv  n.  Cum  procedit, una  eft:  totum  examen  circa 

eum  conglobatur,)In  uetuftis  codibus  aliter  legitur  ac  diftinguituriCum  procedit, una  eft  totum 
examen, circaqj  eum  coglobatur.Bellum  uero  quod  mox  affidui cuftodes  autoritatis,nefcio quis 
deprauauit  in,affidua  cuftodientes  autoritate.  Apparatus  indicio  diem  rempeftiuu  eligentium 


HI  ST.  ANNOTATIONES 

Lego,apparatusindice,nempemurmure3quodnomenproximeprxceflit.  Si  qua  lalla  tus  de/ 
ficit,aut  forte  aberrauit.odore  profequuntur.)  Verior  lecftio:  Si  qua  lalTata  def.  a.  f.  a.  odore  per/ 
fequitur .  nam  lallari  St  aberrare  in  regem  competere  non  potefh  Sedere  in  caftris  ducis  Druli 
Impera  toris3tuncprofperrimepugnatum.)Lege:in  caftrisDrufiImp.cOprofpug.& circa  finem 
cap.alterutra  pars,qux  fuis:  non, quem  fuis .  8 i  fequenti nerfu :  maxime  rixa  in  conuehendis  flo/ 
ribus  exortatnon, Maxima  rixa  SC in  c.f.e.  Cap.xviu.  Aliqui  non  nili  in  tantum  ada 

do, ut  inteftinumfxpeaffequatur.)  Vetus  ledio:utinteftini  quippiamfequatur .  fequenti  uerfu 
redundabat3dein*  Adrepentes<£  foribus  opertas  fuflant.-ab  hoc  fpatio  prouolat.)Reftituimus 
exfide  ueterum  codicutadrepentescp  foribus  per  easfufflanttadhocprouolant.  hoc  eft.*ad  flatu 
ranarum  prouolantapes.  Cap.xix.  Papilio  etiam  ignauus  8t  inhonoratus,Iuminibus 
accenfis  aduolas.)  Adde  uoculam  hic.papilio  etiam  hic.quod  non  de  quouis  papilione  loquaturi 
Siaduolitans  frequentatiua  forma  legendum.fedgrauius  erratum  moxfequitur  ,utpote  no  fiig/ 
plex.Filis  etiam  araneus, quacuncpinceflerit3alarum  maxime  lanugines  obtexitnon  enim  deara/ 
neo  Ioquitur.fed  tertiunocendi modum  papilionis  narrattfilis  etiam  araneofa,quacuncp  inceflit, 
alarum  maxime  lanugine  obtexit.  Cap.xxn.  Prima  eas  retorquere  rurfusqj  texere  in 

uenit.)  Veteres  codicestredordiri  rurfuscp  texere.  Cap.XXlii.  Hanc  ab  his  quocg  cogi 

fubigicgOQuocjredundat.ficutantepenuItimo  uerfu  dux didiones3more  cerx:  qux  cera  expo/ 
ftremis  fyllabis  uerbilentefcere  nata  eft.  Etprimam  didionem  huius  capitis  qux  eft  Bombyces, 
mutatis  poftremis  literis  perperam  alluerunt  fini  uigefimifecundi  capitis3cum  ibi  non  minus  gra 
uiter  cp  argute  didum  fir,ut  denudet  fceminas  ueftis:ac fi  dicat  nihil  abfurdius  fieri  pofle,  quam 
cum  ueftis  ad  tegendum  partes  quibus  pudor  debetur  inuenta, eadem  ad  nudandum  eas  adhibea 
tur  pellucidatqux  argutia  perit  fi  dicas  ueftis  bombycina, ac  non  fimpliciter  ueftis.  Nec  puduit 
has  ueftes  etia  uiros  leuitate  ufurpare3propter  onera  xftiua.)  Ita  ne  hgueftes  propter  onera  ufur/ 
pantur, ac  non  magis  propter  leuitatemcVeriorlediotNec  puduit  hasueftes  ufurpare  etiam  u i/ 
ros3leuitatem  propter  xftiuam.Primum fcemfnaru  lafciuia  his  ufa  eft3qux  gauderent  nuditatem 
fuam  per  eas  fpedari.Deinde  uiri  quocg  ufurpare  coeperunt,  ob  delicatam  Ieuitatem  xftati con/ 
uenientem.  Cap.xxiin.  Circinato  adnedens.)Hoc  adiediuum  nomen  fubftantiuS 

pofcitrSd  habetur  fane  in  manufcript/s.*circinato  orbe  adnedens.circinatu  uocat  tam  abfolutum, 
ut  cirdno  dudus  uideri  poffit.  D  erelido  laxo  prxtenti  fumrna  parte.)In  his  uerbis  equide  nu! 
Ium  commodum  fenfum  uideo.Quod  fi  legas  ut  in  noftris  archetypis  habeturtderelida  laffoprg/ 
tenti fumma  parte  ifenfus  erit:  prxtentx  telxfummam  partem  imperfedamprxlaffitudine  ab 
araneo  derelidam.ubi  arbitrari  Iicet3legendum  eft,  non  liceat.  Pariuntautem  oua  ea  in  telas  ex/ 
panfa3quia faliunt.)Pro  expanfa  lege,  8 1  fparfa.Ideo  fparfa3quia  faliunt.  Pariunt autem  trecerl 
tos,)Repofuimus:pariunt  autem  St  tricenos.  Cap.xx  vn  i.  InThracixpartibusiu/ 

xta  Olynthum.)  Vetus  ledio, in  Thracia  iuxta  Olynthum.Quod  in  hoc  annotaui,neindodiqu» 
fic  loqui  foIenr,exemplum  apud  Plinium  inueniriiadent.  Cap.xxix.  Iidem  quippe 

nodibus  non  uolare  eas  propter  frigora  tradiderunt,  ignari  etiam  longinqua  maria  ab  rjs  tranfiri, 
continuata  plurium  dierum  profedione .  Quod  maxime  miremur , famem  quocg,quam  propter 
externa  pabula  petiere3fciunt  imminere.)Non  obfcurum  erit  ex  collatione ,  quato  St  hic  antiqua 
lediofitincorruptior.Iidem  quippe  nec  uolare  eas  nodibus  propter  frigora  tradiderunt,  ignari 
etiam  longinqua  maria  ab  tjs  trafiri, continuata  plurium  dierum  ( quod  maxime  miremur  )  fame 
quocp3quam  propter  externa  pabula  petere  fciunt.  Italiam  ex  Africa  magna  cohorte  infeftant.) 
Scribo, Italiam  ex  Africa  maxime  coortx  infeftant.  Cap.  xxxii.  Multa  antem  tnfeda 

&  aliter  nafcuntur,atcg  afilus  in  primis  ex  rore.)  Afilus  nec  eft  in  emendatis  exemplaribus,  nec 
alioqui  hic  locum  habere  po  teft,ubi  de  papilionibus  fit  mentio ,  non  de  afilis .  Sequenti  uerfu  eft 
inde  porrigitur  uermiculus.non  oritur.  Cap.xxxv  ii.  Oculos  unicolores  nul/i3cunt 

candore  omnibus  mediufculo  differentes.)  Vetus  ledio  melior.-OcuIus  unicolor  nulli.cum  cati/ 
doreomnibus  medius  colordifferens.  Ardent,intenduntur,humedantur,cohibentur.)Legi 
debet.*bumedant3conniuent.  Ab  qfdem  qui  altero  lumine  orbinafcerentur,  Coclites  uocatur: 
quis  parui  utrincp  ocelli,Lucint  iniurix  cognomen  habuere. )  Locus  eftfcedecorruptus  .Exem/ 
plariamanufcriptahabent:Abrjfdem  qui  altero  lumine  orbi  nafcerentur,  Coclites  uocabantur: 
qui  paruis  utrifcg,OcelIae:Lufcini  iniurix  cognomen  habuere.  Vt  hoc  interfit  inter  Lufcinum  SC 
Coclitem,  quod  hic  fit  unoculus  natus,ille  per  uim  elufcatus,  Porro  Coclitem  eo  modo  opici  ex 
Cyclope detorferunt.quo  ex  Ganymede  Catamitum.  Fueruntaure  Coclites  Horatioru  gentis, 
Ccut  Seruilioru  OceIlx,Fabricioru  Lufcini,Pompeioru  Strabones,Papirioru  atcp  Aelioru  Peti. 

Setis  intus  os  hirtum,&  linguam  etiam  appeIlatatnoLege,8£  linguam  etiam  ac  palatum. 

Cap.xxxix.  Qux  uero  ratio  crocodilis3fi  non  cruori,fed  duritix  tergoris  tribuatur  St 
folertia.)Ledio  faneinepta,caftiganda  ad  exemplaria  uetera  fic:  Ceu  ueronon  crocodilis  duritia 
tergoris  tribuatur  SC  folertia, Coarguit  enim  hoc  exem  pio  quorundam  opinionem,  qui  fubtflita/ 

bbb  i  te  nt 


tWPLINit  NATVRALEM 

tcm  animi confrafe  cute operimentiscg  corporum  putabant.  Velut  languidiores  cu  tnenfrrui 
cutfus  fletere.)Legendum,ut  dC lanugines oris.c.m.c.f.  Cap.XL.  Primogeniti  in quacg 

parte  fuesprimas  premunt.Sd  fi  efca  funt  faucibus  proxima.)Prodigiofa  deprauatio.cum  aPIt/ 
tuo  leriptum  fit: Primis  genitis  inquocg  partu  fues  primas  praberiea  funt  faucibus  proxima.fci/ 
licetmamma.  Cap.XL  i.  Tenuilfimum  camelis, mox  equabus.)  Manufcripticodices 

habent  equis.nufqua  obferuantes  recenttorum  exceptionem  de  ablatiuo  in  filiabus,equabus,afl 
nabus.  Sicut  &fupra  40.  cap.  Almis  a  foetu  dofent.non  Afini.Idem  animaduerti  &  in  Liuianis 
exemplaribus.  Cap.XLii.  Duobus  alpes  generibus  pabula  fua  approbant, Dalmatia: 

Dodeatem  mittunt, Centronum  terre  Natuficum.)  Vetus  Iectio:DaImatica  Docleatem  mittur, 
Centronics  Vatuficum.Dalmaticas  uocat  iuga  a  Carnis  ad  Dalmatas  ufque  pertinentia. 
Cap.XLV.  Sunt  autem  crura  his  obliqua.humani  poplitis  modo.)Poilicis  non  poplitis. 

Qua  perfofTa,ceu uinculis,fpiritus  fugit.)Legendum,ceu  iugulo  fcilicet  perfoflo. 

1  Cap.XLvi.  Leoetiamnumtortuofos.)Scribotortuoiius.  Cap.XLVH.  Con 
firmant  &C  apodas  habere.nycterin  dC  drepanin, in  eis  qua:  rariffime  apparet. )  Nyderin  pro  rara 
non  agnofco,qua  Grtecis  uefpertilionem  fonat,uo!ucrem  potius  quam  auem ,  rara  aui  raru  no/ 
tnen  magis  conuenit,  quemadmodum  habet  antiqua  fcriptura,&apodas  habere, &ocen  Si dre 
panin.  Cap.Liir.  Qui  uenena  ferpentium  fudu  e  corporibus  exigerent.)Melius.cot 

poribus  eximerent.  Scytha:  fagittaru  ungunt  aciem.)  Vetus  ledtio, Scytha?  fagittas  tingunt, 
EX  LIBRO  DV  ODECIHO,  Cap.  Ilii 

TNam  quam  peculiarius  Virgilius  celebrauit  ebenum.)  Reclius  manudefcripta  uolumina: 

V  Vnam  e  peculiaribus  India:  Virg.celebrauit  ebenum.  Cap.v  1,  Quo  fapienticres 

Indorum  uiuuntOLege,fapientes»id  eft.philofophi.  Cap. ix.  Facilius  hoc  &  cruftofius 

amariusqj  dC  gummofum.)Lege  addendo  iuxta  fidem  ueterum  codicum:Facilius  hoc  &  crufto/ 
fius  amariuscg,  at  Indicu  humidius  Sdgummofum.Ibidem  legitur.in  libras  X  terni, non  x  tantu, 
Cap. XI 1 1.  Vt  altj  exiftimauere  frutice  uenofo. )  Exemplaria  noftra  quaob  uetuftate 

fequtmur.habent, frutice  myrtuofo.Quod  nefeio  cur  debuerit  magis  abfurdu  uideri,  quam  gum/ 
mofus  &fimiIesPiinianauoces.  Cap.xvi.  Facillimeautadulteraturlndicamyrrha.) 
Scribo,fa!IacilIImeautem  adult.  Cap.Xviil.  Periri  rerum  aftruxerunt.)afleuerant, 
nonaftruxerunt.  Cap.XiX.  Reuehunt  uitrea  SC  anea.)MeIius,Sd  ahena.  Steriliorinv 
bre.ceu  diranaturar. )  Vetufti  codices :  fteriIiorimbre,cadua  natura .  SC  moxillic  legitur,  uenia 
cadendt.non  metendi.  Deinde  forte  germina  difeerni.)  Cremia ,  non  germina :  qua:  uox  uel 
e&pfalmographo  nota  effe  poterat.  Cap.xx.  PerNabathaosTroglodytasqjcofines, 

qui  confidere  ex  Nabathais.  V etus  lectio :  per  Nabathaos  T roglodytas ,  qui  confidere  ex  Na/ 
bariiais.  V t  intelligamus  coloniam  a  Nabathaeis  negociatoribus  in  T roglodyticen  dedudatn. 
Cap.  XXiii*  Eandem  quacuncg  fitafpa!atho.)Lege,eandem  quaficafpalatho. 
Cap.x  XV.  Maxime  probatur  quod  ante  femel  fluxit.)Me!ius  uetus  exemplar, Ma/ 

xime  probatur  quod  ante  femen  duxit, id  eft.anteqj  femen  prolatum  fit .  Paulopoft  illic  legitur; 
Exit  5C  ia  Pamphylia,  fed  aridior:non,acrior. 

EX  LIBRO  DECIHOTERTIO.  Cap.  I 

PRimumcpidfcire  conuenk.mutata  autoritate  ad  peius  tranfilTegloriam.)Sinceraledso:mu 
tatam  autoritatem.Sd  fapius  tranfifle  gloriam,  Cap.i  1 1 .  Velles  prolongant  tem/ 

pus.)Antiquicodices:Ve(lesproroganttcmpus.  Summa  commendatio  eorum.uttranfeunte 
fceminam  odor  inuitet,etiam  aliud  agentemO  Magis  placet  quod  inijfdem  codicibus  habetur: 
uttranfeuntefoeminaodormuiteteriamaliudagentes .  Neqj  enim  ufqueadeo  corrupti fuerunt 
Romanoru  mores, ut  frequetior  edet uiris  quam  fceminis  unguentoru  ufus.ac  mox:  Sed  quol/ 
dam  craditudo  maxime  deledht.idipfum  approbantes.)IHic  eft.fpilTum  appellantes,noidipfuin 
approbantes.  Atcp  Caium  principemfoSitum  lauari .)  Lege,atq?  Caium  principem  foliatem/ 
perari,fctlicetiufljfle.  V tinamcp  dicere  pollemus, quis  primus  inftituilTetifla,  nimirum  hacmer 
cede  orbem  terrarum  corrupta:  deuicere  aquiIa.)Duas  uocu!as,ka  efl,  quibus  perqua  eleganter 
Plinius  utttur,fcribar6fiuepotiuscalligatoru  temeritas  deprauauitin,t(la.Sicenim  feribiturae/ 
diftinguitur  in  emedatis  uoluminibus .  Vtinaq;  dicere  poffemus,  quis  primus  inftituilfetlta  eft, 
nimirum  hac  mercede  corrupta  terrarum  orbem  deuicere  aquila.  Sic  Iib.7.  cap.  40.  dixit,  Ita  eO: 
profero, alius  de  alio  iudicat  dies.Item  Jib.i3,cap.6.Iraq;  ell  profedo ,  opera  no impenfa cultura 
conftat.Praterea  I1b.14.cap.1jra  eft  profecfto  .magnitudo  populi  Ro.perdidit  ritus,  uincendoq; 
uicti  fumus.  Cap.i  1 11.  Genera  earum  plurimaiSd  prima  fruticem  non  excedentia:  fteri/ 
lem  hanc.aliubi  Sdipfam  fertilem,  breuemcg  ramis  obiri  umbra  foliorum.)  Emendata  lectio:lte/ 
rilem  hunc,aliubi  & ipfum  feralem, breuiq?  ramorum  orbe  foliolum .  qui  error  tam  craffus  efl,uc 
mirum  fit  a  nemine  deprehenfum,  Praterea  cafum  a  dorfo  puluina  to,&  in  aluo  media  fi  (Tura 

pleri%  umbilicatum,)Repofuimus  ex  manufetiptis:  Praterea  cafum  a  dorfo  puluinata  filfura, 

$C  ia  aluo 


HIS  T.  ANNOTATIONES 

fCin  aluo  media  pteriTcp  umbilicatum.  Quod  erat  prius, pomis  refertani)Prohis  uerbis  longe 
alta  funt  in  antiquis  uoluminibus,nemi3e  haec:  eratcg  cum  haec  proderem  fertilis,  Cap, v  i  u 

Certoqj  eam  fugit  alienus  humoriqui  aluum  omnem  rigat.  )Lege:qui  aliam  omnem  rigat, 
Cap.  xr.  Necg  ad  alios  ufus  illis, quam  funibus. Rex  Antigonus  in  naualibus  ufus  eft 

rebus, nondum  fparto  comunicatoOSinceraleriiotNecalfjsufuseftquam  inde  funibus  rex  An 
tigonus  in  naualibus  rebus,n.  f.  c*  Cap.xn.  Minus  forber .  Politur  3C  charta  magis.uc 

fplendeat.)  Lege  SC  difttngue:  Minus  forbet  politura  charta, magis  fplender.  Deprehenditur 
SC  lentigo  oculis, fed  medijs  inferta  glutinametis  ceu  tenia  iunco  papyri  bibulo, ibi  uix  litera  fun/ 
dente  fe.)  Voluminum  ueterum  emendatior  lechorfed inferta  medqs glutinamentis  tenia, fungo 
papyri  bibula, uix  nifi  literafundentefe.  Nam  fabrili  a  gummi  commifllirae  fragiles  func.)In  eif/ 
dem  codicibus  melius  eft:Nam  fabrile  gum m is cp  fragilia  funt.Fabrile  uidelicet  glutina.  SC  gum/ 
mis  genitiuus  efta  gummi,  hswi  tuium©'*  Minimum  hunc  modum  intergerit.)Lege,minimq?w. 
hoc  modo  intergerrj,  Cap.xni.  Quodeo  magis  miror,  fi  etiamnum  Homero  condente 

Aegyptus  non  erat.  At  cuf  fi  iam  hic  erat  ufus,in  plumbeis  linteiscg  uoluminibus  fcriptitatu  con/ 
ftetfCur  8C  Homerus  in  ipfa  illa  Lycia  Bellerophonti,  codicillos  datos  non  Bpiftolas  prodidit::) 
Hic  tenebrio  nefcio  quis  aliquot  uoces  ex  xi.  cap, repetitas  ,fed  deprauate,infulcire  aufus  eft .  na 
uetuftaexeplaria  omnia  tantu  habent:Q.e.m,m.f.e.H.c.Ae.nonerat:autcurfiiam  hiceratufus 
tnipfatlla  L.B.&c.Agnofcis  erudite  lerior  Plinianum  orationis  fiuxum,nulla  interpolatorisope 
ram  defiderantem  .oimpuderiam.  Cap.xv.  Interi]'t  nuper  incendio  quam  Cethegusdece 

des  libris  xiiq.permutauerat.)  Vetus  lediorlntertft  nuper  incedio  a  Cethegis  defcendes,H-s.xiirf. 
permatata.  A  Nomio  Tiberi]'  Cadaris  liberto.)  Lege  addendoiltem  a  Nomio, nam  duas  recefet 
ampfiffimas, Ptolemaei  unam, alteram  Nomtf.  Operimento  conchylt]'  SC  laminte  per  mediam 

ueftitam  fuifle.)  Pro  peffima  opera  malam  gratiam  meritus  eft,  quifquis  hic  Pliniana  uerba,alt> 
quot  de  fuo  a  dditis,interpolare  non  eft  ueritus.Nam  (incera  fcriptura  tantum  habetioperimento 
iaming  ueftitam  fuiffeifenfu  fane  manifefto,ut  intelligatur  menfa  no  folida  ex  cedro, fed  ita  ferme 
lamina  ueftita, quemadmodum  lateriti]'  parietes  ornatus  caufa marmoreis  cruftis  ueftiiintur. 

Nutriuntur  optime  fpfendefcuntcg,manuckficca  fricantur  ab  alienis  maximeinec  abaculisfg 
duntur,ut in  his  genitae.)  O  belle  tradatum  Plinia.  Videobfecrolecftor,quatum  haec  a  germana 
ledionedifcrepent,quactalis  eft. Nutriuntur  optime  fplendefcuntcp  manu  ficca  fricatae  a  Balineis 
maximemec  a  irinis  laeduntur, uti  his  genitae.  Cap.xvm.  Totumcp  abire  in  lacum.)  In  altu, 

non  in  lacum.  Cap.xrx.  Punicum  malu  cognomen  fibi  uendicat.)  Lege,cognominenbi 

tiendicat  Cap.xxr.  Semine  colore &fperieforis.)Farris,  non  foris.  Cap.xxmr. 

Vtilitas  herbofa  ergo,&  eo  Igtior  fatietas,quod  perquam  modico  ptnguefcunt  BC  quadrupedia  > 
Exemplaria  uetera:  Vtilitas  quae  eruo, fed  ocyor  fatietas,perquam  modico  pinguefcente  quadrii 
pede.Obitercg  inter  ordines  allium  capeflere  fertile  eft.)Lege:aIIium  BC  cepe  feri  fertile  eft, 
Cap.xxv,  Vixutrefpicereenauitutumfit,)Profpicere,nonrefpicere. 

EX  LIBRO  DECIMO  QV  ARTO,  .  Cap.  II 

T  TVa  tam  parua,ut  nifi  pinguifttmo  folo  coalere  non  poflit,)Redtus, colere  non  profit,  fri 
V  negledo  folo  morofa, pingui  putrefrit,grarili  omnino  non  prouenit  OLegendumJn  elige/ 
do  folo  tnorofa.Morofam  in  eligendo  ideo  didt,quodei  nec  pingue  nec  gracile  fatis  conueniat* 
Mcericacontraomnesidus  firmiffima,)Veteresiibri,contraomne{Idusfir.  Cap.ni. 

Et  coronaria  naturae  Iufu  ftephanitis.)Scribo,coronario  naturae  lufu,  Cap.ini,  Cff  C. 

Gracchus  tribunus  plebis  feditiombusagitarisintereinptus)Latmius  noftra  exemplaria,plebe 
feditionibus  agitas.  Raro  quippe  ad  huc  fuere,nec  nifi  importatis  iingulis  teftis  milia  numum.) 
Vetus  Iedio,nec  nifiin  nepotatu  Cap.  vr.  Purino  retulit  acceptos  non  aquofo.)Lego  pu 

cinoretu!ttacceptos,noa!ioufa.  Caefare  non  aliud potaturu.)Scribo»potura.  Cap.xnr. 

Aromaticis  ddedatos.)Lege  Aromatite.id  enim  eft  quod  nue  Hippocratis  uocat, cuius  fnuentu 
uideriuolunr.  Cap.  xiili.  Sic  quocp  diu  tranfmarina  fuerunt  in  autoritatead  atauos  ufeg 
noftros, etiam  falerno  iam  reperto,ficut  apparet  ex  illo  comico  uerfu  Anaxipolis  Thafif :  Quincg 
Thafj  uini inde deproma,FaIernibina.)Quidego audio, Anaxipolim  Thafium  Latinos  uerfus 
feriptitafle  rirn  forte  graece  quide  fcripfit,fed  togatas  fabulas-alioqui  inepte  citatur  teftis, ubi  agi/ 
turde  autoritate  quae  fuit  uinis  in  Vrbe ate#  Italia.Subqcia  BC  hic  uetere  ledione  quo  magis  appa 
teat  deprauatio.  Sic  quocp  poftea  diu  tranfmarina  in  autoritate  fuerunt, ad  auos  ufqs  noftros: 
quin  BC  falerno  ia  reperto, ficut  apparet  ex  illo  comico  uerfu :  QuincpThaft]'  &c. Neque  enim  ra/ 
fio  tempora  patitur  ut  legamus  ad  atauos, de  uinis  quae  poft  Opimiumconfulein  precio  fuerut. 

Milia  cadorum  congiorum.)Lege,cadorum  congiariorum.i.qui congium  caperent.  Sequenti 
uerfaeftC.Sentius,nonCenfius.  Hortenfius  fuper  decem  cados  hceredi  reliquit.)  Non  uideo 
cur  hocmagnum  uideri  debeat, cum  Lucullo  eiufdem  uini  plufcp  c.  M.  cadorum  fuiffefuprain 
hoc  ipfo  capite  feriptu  fit,  uerior  eftdubioprocul  manufcriptaledio  x  M.tcadorum,  quod  fcribae 

bbb  i  hos 


IN  PLINII  NA7VR.ALEM 

f*oc  modo  fcribere folent  X  .inde  lapfusoccafio.  Cap.xv.  Quid ni  fEt Caefardidta' 
cor -triumphi  fui  coenauinifalerni  amphoras  c.  Chi’  cados  c.in  conuiuia  diftribuit.)  Conuiuia 
hic  uocat certum conuiuarum numerumuna  difcumbentiu.qui fere  intra  Mufarum numeruco/ 
fiftebat.iuxta  tritum  illud  prouerbium:  Septe  conuiuium,nouem  conuittum.  Quare  nimio  plus 
eflent  centum  cadi  uel  Cyclopum  conutufo.Itacg  malui  antiquam  fcripturam  fequi.  Quid, no» 
di  C.d.t.f.c.u.f.amphoras,Chrj  cados, in  conuiuia  diftribuit.i.in  lingula  conuiuiafinguloscados 
fingulasq?  amphoras.  Cap.xvi.  Myrtitem  Cato  quemadmodum  fecerit, hoc  paulopofi 
indicabimus»)  Melius, Myrtite  Cato  quemadmodum  fieri  docuerit ,  mox  paulo  indicabimus. 

Ex  exteris  herbis  colatisOcoIatis  redundat.  Qualem  di  redolent  falicum  Patauinorum  inpa 
luftribus  uindemix»)Lege,quaIem  di  falicum  redolent  Patauinorum  in  p.  u.  Cap.xvi  i  I, 
Afpendios.damnataaferis.)Damnata  aris,legec«7-5v<^e{/enimlibarefi'gnificat,  Aegyptus 
jS C  ecbolinam  habetabortiuos  facientem»)  Vetus,  Aeg.&  ecbolada  habet,abortus  facientem. 

Sic  Samaris  nauigio.)  Reclius,  mari  nauigato.  Cap.xix.  Prxcepta  tradiderint) 
Prxcepta  condiderint.eft  in  ueteribus.idcp  non  ineleganter,  ut  nihil  opus  fuerit  mutare.  Anni 
prioris  uinanonnufqj  feceacetoue  condiunt.)  Vetus  ledio :  Nonnuf^  prioris  uini  feceacetoue 
condiunt.  Cap.xx.  Iterum  fpoteferueretqua  calamitate  cum  deferbuit  deperitfapor.) 

:  Cum  deferbuit  uocesfuntfuperuacaneae,8C  ab  interprete  primumadiedx.  Acor  aut  fumida 
ut  rus, aut  picis  aduftiq.)Lege,picisautem  aduftio  nam  fuperiora  refinx  uicia  funt, hoc picis.  Afia 

f licem  Indica  maxime  probat.Grxcia  Piericam)N5  Indicam.quodabfurdum  erat,  fed  Ideam  ab 
da  cantatiflfimo  Troadis  monte.atteftanteetiaTheophrafto.  Cap.xxii,  Cum  priorem 
die  quotidie  perdatfimo  uero  3 i  ueniente.)Nihilo  deterior  erat  uetus  leclioulli  uero  di  ueniente. 

EX  LIBRO  DECIMO  Q.VINTO.  Cap.  I 

MSerufus  T.F.xdilis  curulis.)  Antiqua  fcriptura.M.Seius  L.F  .Certe  Seruius  prxnomen 
eft,nonnomen.  Cap.m,  Has  enim ociflime occupat xftas, quia funt  tenerrim^, 

di  amurca  cogit  decidere.)  V era  Iediothas  enim  ocyffime  occupatas.quia  funt  tenerrimxpmur 
ca  cogit  decidere.  Cum  omni  hora  oleum  decrefcar.)Lege,omni  mora.  Capvi.  Pra/ 
terea  conchas  Si  plfibeas  cortinas  aere  uitiari.)  Vitiata  Iedio  efttreftituimus  iuxta  fidem  archety/ 
porum  fic:prxterea  in  conchas  di  plumbeas  cortinas ;  xre  uitiari .  refertur  enim  ad  decapulandu 
quod  prxceflir.  Cap.xi.  E  ftrutheis  odoratiffima.)Legea  ftrutheis.ipoft  ftruthea, 

Cap.xmi.  T amen  peculiare  nomen dedit  )Lege addendo: his  tamen  peculiare, his.f, 

lanatis.quorum  mentio  prxceflir.  A  conditiohe  caftrati  feminis,qux  fpadonia  appellant.Bel/ 
gemela  afoltjs .  folium  enim  unum, aliquando  8i  geminum  erumpit  e  latere  medio.)  Mira  uero 
denominatio  a  gemino  folio  belgernela .  fed  cur  potiusa  gemino ,  cum  fxpius  unicum  erumpat? 
:  Antiqua  exemplaria  aliter  habenttqux  fpadonia  appellant  Belgx .  Melofoltjs  folium  unum,ali/ 
quando  di  geminum ,  erumpit.  Mirum  autem  uideri  non  debet  fi  Belgx  fpadonia  uocabant  Ro/ 
piano  5 i  non  Gallico  uocabulo  ut  qui  prouincialis  id  temporis  eflent:  apud  quos  ipfe  Plinius  ali 
quandiu  uixit.unde  hoc  pomum  in  eius  noticiam  uenit, urbanis  alioqui  non  admodum  notum. 
Melofolium  uero  dictio  eft  ex  grxea  ac  latina  compofita,quafi  Cap.xv.  Con 

duntur  uero  pira  ut  uux,ec  totidem  modis, non  aliter  quam  in  cadis .  Prxterea  qux  pomispro/ 
.prtetas  piris  quoq:  uini.fiaiiliter  ijs  xgris  medentes  in  efcam  dant.)  Vera  lectio:  Conduntur  uero 
pira  ut  uux.ac  totidem  modis, nec  aliud  in  cadis  prxterq^  pruna.  Pomis  proprietas  piriscg  uini: 
frmiliterc^  in  xgris  medentes  cauent.  Capxvn.  ■  •  Olei  afpergi  ex  ore,  ut  de  palmis  dixi/ 

mus.)  Hocnuiquamdidum  eft, fed  particula, ut  redundat,  mox  legendum, De  palmis  diximus, 
ut  fit  tranfitus  ad  reliqua.  Ac  fi  dicat.nifi  inter  peregrinas  arbores  de  palmis  didum  eflfet.potuiflje 
hic  inter  fecundas  menfas  de  earum  frudu  dici.nunc  de  ficis  proxime  dicendu.  Cap.xv  iii. 

Ad  nos  exalijs  tranfiere  gentibus  Chalcidicx, quarum  plura  genera,  fiquidem  &  Lydia  qua 
funt  purpurex,3£ mamilianx  fimilitudinem  mammarum  habent.) Legendum  ex fideueterSex/ 
emplariorumrAd  nos  exalijs  trafieregentibus,Chalcide,Chio,quarupIuragenera.fiquidem  Si 
.Lydie  qux  ftintpurpurex,S£  mamilianx  fimilitudinem  earum  habent.  Alioqui  Piiniusomiferat 
Chias  Romae  non  incelebres, & Martiali  in  primis  amatas.  Nam  Alexandrinx  enixiores.  Can 
dicans  terina, cognomine  delica ta.)Ea dem  exemplaria  uera,  etiam  nuc  .lectionem  retinentNam 
Alexandrina  e  nigris  eft ,  candicante  rima, cognomine  delicatx.  Alioqui'  no  bene  cohxret.quod 
mox  fubfequituriNigra  &  Rhodia  eft  .  Tanto  propius  Carthaginem  pomo  Cato  admonuit.) 
Elegantior  uetus  lediolTanto  propius  Carthaginem  pomo  Cato  admouit  Cap.  x  i  X. 

Ergo  culices  partim  fraudati  alimento  in  matre, hoc  eft  putri  eius  tabe,  ex  qua  nati  ad  cognati 
uolant- ) Antiquior  lecno  Si  melior.Ergo  culices  parit:  hi  fraudati  alimento  in  matre,  putri  eius 
iabe.ad  cognata  uolanr.  Cap.xx.  Setanixtartien  maius  pomum eft.)Tamenfuper/ 

uacaneum  eft, natum  ex  proximis  iyllabis  tanie.nec  ad  fenfum  quidquam  facit,  Cap.xxi. 

Hxc  obnoxia  acriodore.necfuauitate  iucunda .)  Cuinam  obnoxia  C  Sincera  Iedio;  hac  ob/ 
noxia  acqri.odore  di  fuauitaterotunda  prrecellunt.cxteris  uini  fapor  Cap.xxv .  Mi/ 

nus  qiunquemo  eft.)Satis  latine  dixerat  PIinius,mmus  quinquenniu  eftmec  erat  cur  mutaretur, 


H  i  ST*  ■A-HN-0  7A  TIONES 

Cap.XXv  1 1 1.  Aliquoru  lignum  ipfum  in  ufum  &Tpomi  uicem>ut  grana  mvxis,quas 

in  Aegypto  gigni  diximus.)  Vetus  iedio :  Aliquoru  lignum  ipfum  in  ufu  Ssfpomi  uice,  ut  generi 
amygdaIo,quam  in  Aegypto  gigni  diximus.Dixit  autem  his  uerbis:  Pomum  longius  piro, inciti 
fum  amygdalo  putamine  8C  corio,colore  herbido.  Cap.xxix.  Cluere  enim  antiqui  pu> 

gnare  dicebant)Proftat  exautoritate ueteru codicum  legere, purgare dicebant.ea  Iedio  ad  pro/ 
xime  precedente  uerfum  pulchre  quadrabit.no  enim  pugnafle  eos.fed  dimicare  uoluiffe  dicit,  uc 
intelligamus  non eodem  ut  nondu  perpetrata,fed  animos  paricidales  quos  generi  ac  foceri  in  fe 
inuicemfumpferant.expiatione  opus  habuiflfe,quo  facilius  firmiuscp  mutua  beneuolecia  coalef/ 
cerenc.Et  Venus  non  pugnis,fed  coniungendis  cum  corporibus  tu  animis  preeft.  Atteftatur  no/ 
bis  etymologia  uocis  e  Graeco  dedudo.xAyfsp  illi  dicur,eo  q  uod  aqua  luff  rationi  tali  adhiberetur 
nunc  fontana  nunc  fluuialis,  nonnunqj  5 C  marina. Notu  eft  illud  Euripidis  :  xAt/(a  9kA*<w*  tscwix 
r  cwfyinruy  • «*>«e.In  prgfenti  purgatione  apparet  uerbena  myrteam  adhibitam  exercitibus  afperge^ 
dis, quemadmodum  apud  'Virg.SC  Tuuendaurea  ia  fimilem  ufum  adhibetur. Quin  apud  ChriftfaT 
nos  quoqj  8C  leuiora  commilTa  facrato  aquae  infperfu  expiari  creditur,  SC  recens  ad  religionem 
afciti,aquis  omnia  aciae  uitae fcelera  eluunt,cuius  rei  typus  apud  Heb.in  catacly fmo  iam  oiim  prg 
cefleratEx  eadem  origine  uenit  SC  cloacaria  uocabulum,quod  hae  fubrerraneis  cuniculis  oppido 
rum  fordes  perpurgent.  At  cluere  pro  pugnare  no  ndu  inuenfnifi  forte  apud  unum  alterum  ue  no 
ftri  feculi  eruditumrqui  contenti  excufis  libris, oia  inde  alba  quod  aiunt  amuflfi  in  fuum  ufum  con 
uerrunt,nec  raro  fug  credulitatis  poenas  dac,in  Iuculetos  errores  hoc  modo  pertradi.  Quid  quod 
easuoces  perperam  intellectas  lexicis  aut  noufsinferereaudet.autin  uetuftis  pro  recta fcrip tura 
fupponereridcp  ex  nullius  latini  fcriptoris  autoritate.na  de  prgfenti  loco  docios  admonitos  facile 
ueterum  exemplaria  fidei accelfuros  nondubito-  Quin  SC  uirgo  anuIi.)Lege,ufrgei anuIi.Papy/ 
rium  Nafonem.)MafIbne  no  Nafonem,atteftante  Liuio.  Cap.xxx.  Etpofteaaceeffere 

genera  eius.Hanc  fylueftrem  &c.)Quam  hancfLibri  uetufthPoftea  acceflere  generattinus,hanc 
fylueftrem  &c.Atio  qui  male  cohaeret,acceffit  SC  regia, nifi  tinus  prgcedat.  Folio  crifpo  ac  breui, 
qua: inuenitur rara.)Lege,inuencu  rara*  Proferenda  uticp  myrto  SC  oleo  eft.)  Vetus  Iedio:prg 
ferenda  et  utrocpolea.  EX  libro  decimosexto.  Cap.  i 

TVTAuigantibusfimiles,cuintegantaquoa'rcqmdata  naufragas. Cum  uero  receflerint,fugie> 
i.  >  tes  cum  mari  pifces  circa  tuguria  uenantur ,)  Veraledio :  nauigantibus  fimiles  cu  integant 
aqua;  rircadata,  naufragis  uero  cu  recefferintlfugientesqj  cum  mari  SCc.  No  pecudes  hos  habe/ 
re.nonladeali  utfinitimosiNecum  feris  quide  dimicare  contingit.)Meltus:  Non  pecude  his  ha/ 
here, non  lade  ali  ut  ftnmmts,ne  cu  feris  quidem  dim.con.  Potus  non  nifi  ex  imbre. )Legendum 
addendo, Potus  qs.S£  fequenti  uerfu,Et  hg  gentes  certe. Certe,fuper fluit,  Cap.n  Robora  ua 
ftitas  intada.)Et  hic  adde  unam  didionetouisroboru  uaftitasintada.  Cap.nr.  VeJuti 
po.R.ipfa  corona  impofita.)Ipfi,no  ipfa.  Longu  eft  nec  ex  inftitutioe operis.)  Vetus  Iedio  nec 
inftium  operis.  Cap.im.  Quicg  patrio  muros  primus  fcandens,audenceirrumpere  occidit* 
Quidp  ciue  maluit  feruare  quam  hofte  occidere.)  An  no  hgc  inter  fe  pugnan  tf  ficut  nec  id  apte  co 
heret  quod  mox  fubrjcit,  V tqj  eu  locu  in  quo  fit  ad5,obtineret  hoftis  eo  die.Oftrenue  nauataade 
prauatoreopera,&T cui  nulla  ex  his  que  hic  memoratur, corona  dignufit  promiu.Reftituimus  ex 
fide  manu  defcriptora  hoc  modo;  quo  fub  ipfo  Ioue  datur, cuicg  muros  patria  gaudes  rupir.Con 
fert  .n.  legesRomanas  de  ctuica.cu  illa  Grgcom  de  Hieronicis,hoc  eft  facroru  certaminu  uidori/ 
bus,in  quoru  honore  patria  cuicp  fua  redeunti  murorum  parte  diruebat,qua  oppida  intraretrtan 
quam  nihil  opus  effet  mcenibus  ciuitati.qirg  tales  utros  gigneret.mox  fubtj ciuntur  capita  legum 
Ciuem  feruare.Hoftem  occidere.  Vtq?  eum  locum  in  quo  fitadu, hoftis  obtineat  eo  die  Cap.  v* 
Nec  non  SC  in  copia  frugum.)  Veteres  codices.mec  non  SC  inopia  frugum.  Diftingdemus  ec 
go  proprietate  naturac£,&  ubi  res  coget.etiam  grocis  nominibus  utendum.)  Vtendu  fuperfiuit* 
namomntareferuntur  aduerbumDiftinguemus*  Cap.vn.  Gignunt  SC  alio  rarnoru 
eius  pilulas  corpori  non  pediculo  adhorentes.)Legendum, Gignunt  8C  alo  ramoru  eius  pilulas, 
corpore  non  ped.adh.Item  circa  finem  capitis :  SC  in  folio  rubente  aquofos  nucleos  candicantes, 
non  rubentes.quod  nelcio  quis  ad  pilulas  procedentes  referendum  putauit.  Cap.vnu 
Granum  hoc,primocg  ceu  fpedes  frutices  paruos  aquifolio  ilicis. quifqutliu  uocanc.)  Sincera 
fectio.primocg  ceu  fcapus  fruticis  paruae  aquifolio  ilicis .  cufculium  uocant .  Eft  enim  Hifpanum 
uocabulum  non  Romanum.  Signum  hoc  eius,quod  in  tenebris  decerpitur.)  Quo,non  quod* 
Graeci  corticesarborum  appe!lant.)Vetus,corticis  arborem.  Cap.xv  m.  Tingendi 

caufa ad feruorum  ueftes.)Iliiclegitur,adferuitioruueftes.  Cap.x  X  i  h  i.  Etapudnos 
uere  palmo  a  matre  integro  decerpuntur .  meliores  enim  funt,  quo  non  diuifo  fuerintO  Integra 
iecdo:Et  apud  nos  fere  palmis  a  meile  decerpucur.ex  his  meliora,quo  fefe  non  diuiferint.Loquit 
defoltjs.  Decidua  apopulo  quemac^.)Redius,decidua  populea  quernac^.  Cap.xxv. 

Cscereuere  concepto.)Vetus  lediotcotero  uero  coepturo-  Sic  fit,  ut  dum  prima  cacumina 
impelluntur, fe  cutis  aperiatjgeniculato  incremento,)Et  hic  diuerfa  ledio, ut  prima  cacumina  im 

bbb  4.  pelli 


IN  PLINII  NATVRALEM 

pelli  fecutis  appareat.  Cap.xxvr.  Cedri  di iuniperus di ilex  annua:  fere habentur,no 

uuscg  frudtus  in  rjs  cuni  autumno  pendet.)  Noftra  exemplaria :  Cedrus  di  iuniperus  &C  ilexan/ 
triferae  habentur,nouu$cp  frueftus  in  his  cum  annotino  pendet.  Cap.  XXIX,  Quonia 

omnis  infirmitas  caelo  magis  accidit. )Lege,caeIo  magis  obnoxia  eft.  Cap.xxxn.  Fa/ 

ftidio  balfamum  alibi  nafei  natura  quam  in  Syria  noluit  fere:  Nec  non  Si  palmam  nafei  ubi^.aut 
natam  parere.) Si  dixiflet  alibi  quam  in  Iudaea,uerifimilius  erat .  necg  enim  in  tota  Syria  nafeitur, 
aut  ulla  alia  eius  parte  praeterqualudaea.  Antiquior  ac  uerior  ledio  haec  .Faftidit  balfamum  alibi 
nafei, AiTyria  malus  alibi  ferretnec  non  Si  palmanafci  ubicj  aut  nata  parere.  Caelum  nullo  mo 
do  quit  fledi.)quit  redundat.  Mutari  naturam  in  rjfdem  locis, atep  improuifo  ualere  ♦)  Exem/ 

Elaria  ueteraratq;  pro  indiuifo  ualere.  At  inLyctjs  frigidisegmontibus  nafeitur.)  Lege  .at  in 

.yctjsPhrygtjscpm.n.  Cap.xxxv  i.  Durantcp  eius  alta  teda.)Eius  non  eft  quo  re/ 

feratur.  Lego.Durantcp  aeuis.Sic  fuprataeuis  roborum  ua  (li  tas  intacta.  Et  canore  tibieipfoedu 
*.cndae.)Melius:&r canere  tibiaeipfae  docendae.*nec  aliter  eft  in  emendatis  exemplaribus. 

Cap.xxxvir.  Licet  populiuitibus  placeant.St:  caecubum  ducant.)Lege,8dcaecubaedu 
cent.  Sequacis  ad  iunefturas  lenticiae.)Recitus,  ad  uindluras.  Mollioribus uafis quam utje 
corio  fiant.) Vilioribus,nonmollioribus.  Deciduas  falici fertilitas  .)Legidebet:  Czduafalici 
fertilitas.  Cap.xxx  vm.  Itftus  ab  altero  capite  uel  grauis  fentiatur. )  Atqui  magis  con 

ueniebatuel  leuiflimus. Legendum  itacg.uel  grapbq.non  uel  grauis.  eftaute  graphium,  utuulgo 
etiam  notum  eft.fttlus  ferreus.quo  in  ceratis  tabellis  quicquid  libuerit  exarare  folemus.  Fagis 
peclines  tranfuerfi  in  pulpa  apudantiquos.Inde  &  uafis  honos.)Diftingue.  Apud  antiquos  inde 
8C  uafis  honos.  Cap.XL.  c  X  X  modij  tunc  lentis  pro  faburraei  fuere.)Pudendumer/ 

ratum, cum  tam  modica  faburrauix  mediocri  nauigio  fufficiat.nedum  illiufipad  miraculum  in/ 
genti,  ar^ie  7$ Ztov-Pfr  »  QfovTit  {■^i-a«Aec/l«,modo  fenfus  fit utcunqs  grammaticus  .Vera  lectio  eft, 
C  X  XM.  modium  'entis.  Quas  di  tpfas  efte  modicas  admodum  miror .)  Lege :  quas  dC  ipfas 
ede  modico  admodum  miror.modico.f.fimulacro.  Id  miratur,  quod  alioquiiuntfturaeferenullac 
fint.nifi  in  grandibus  fimulacris.  Nonne  fimuIaCrUm  Iouis  in  arceecupreffo  durat.)  Veteres  co 
dices/imulacrum  Veiouis.  Cap.x  l  i  i  i  I.  Quod  notatur  di  in  fpina  fuIlonia.)Scribo: 
quod  uero  in  fpina  fullonia.pendet  enim  aprecedente  uerbo  gignatur.  Edendiratio  aetatis  qua 
dragenis  diebus.)Rectius,Ea  medendi  ratio  aeftatis  q.d. 

t  X  LIBRO  DECIMOSEPTIMO.  Cap.  III 

IN  aquilonem  obferuare  uites  6c  arbores  poni  fuafere.)Lege,  ia  aquilonem  aduerfas  uites. 

Cap.  1 1 1 1.  Sed  idem  folum  ubicunqs  arduum  opere, difficile  cultu, bonis  fuis  acriuspene 
pafeit  quam  uittjs.  Affligit  agricolam  di  carbunculus  terrae, qug  ita  uocatur.Emendari  uitem hac 
terra  puta tur.)Longe  emendatior  ac  planior  uetusteiffio, id  quod  uelabfqjcomonftratorecufui* 

latmefcientiperfpicuumeflepoteft.Eftautehaec.Sedidem  folum  ubicuncg  arduum  opere, difi 
ficile  cultu, bonis  fuis  acrius  penequam  uittjs  podet,affligitagricoIam.Etcarbuncuius  terraquae 
ita  uocatur,emendari  uite  macra  putatur.Haec  Iecftio  belle  quadrat  8C ad  praecetia  di ad  fequetia. 

Cap.v  ili.  Hareriacea  utuntur,  fi  aliqua  non  fit,inuligtnofis  uerticibus  &i  fi  alia  fit  ubi  bos 
gentium  folosnouimus  dic .)  Emendatior  le<ftio:Harenacea  utuntur,fiaItancnfitanuIiginofis 
uero  &  fi  alia  fit.  Vbios  gentium  folos  nouimus.&f  reliqua. Vbtj  germanica  gens  erat,fedingal/ 
licam  ti pam  a  Romanis  traducla,quo  loco  nunc  eft  celeberrima  Agrippinenfis  colonia. 

Cap.x.  Amygdalee  in  argilla  molli  meridiem  fecftanti  feri  iubentur.)  Amygdala  legi  de/ 
bet,3d  iubet  non  iubentur.Praecedit  enim  proximo  uerfu  Mago,cuius  hoc  eft  praeceptu .  acmox 
eodem  uerfu,Gaudere  5 C  duratnon  Gaudere  eas  in  dura.  Quo  in  genere  di  cum  paruifuntauel 
luntur .)  Vetufti  codices  magno  confenfu  habent,& cum  perna  faa  auelluntureSd  ita  melius  co/ 
heereteum  hisquae  fequuntur.  Non  omittenda  natura:  miraculum,  ex  ta  paruo  gigni  arbores.) 
Magis  placet  uetus  ledioenon  omittendo  naturae  miraculo.Sic  enim  faepePiinius  loquitur. 

Cap.x  i.  Catocraffioremquincg  digitis  non  omifit  .(Idem  ait  attineremeridfanamcatli 
partem  fignari  in  cortice.)Scribo  di  diftinguo;Cato  craffiorem  quincp  digitis .  noomifilfetidem, 
attinere  Sdc.Cato  referri  debet  ad  procedes  uerbum,praeripiunt.Et  non  omififlet  eleganti  eciipft 
diclum  eft,ac  fi  dicat  ideo  a  Catoneomidum  praeeptum  hoc,quia  nullius  fit  momenti. 

Cap.x  1  r.  Illam  infeitiam  pudenda  efte  conuenier,&  adultas  inter  fefe  ludariiufto  plus.) 
Pudenda  f3ne  infeitia  loeu  hunc  deprauatu  apparet,  cum  in  antiquis  uoluminibus  retfte legatur: 
adultas  interlucare  iufto  plus.Interlucari  autem  arbores  dicuntur , quoties  adempta  ramorupar/ 
te.quantutn  opacitati  earum  detrahitur,tantum  luci  accedit :  unde  di  interlucare  ditftum. 

Cap.xim.  Ne  excutiatur  in  uento.ne  cortex  a  ligno  decidat  alterutri.)  Vetus  ledtio.ne 
exacuatur  in  uento ,  ne  cortex  a  ligno  decedat  alterutri .  praecedit  enim :  calami  exacutio  medul/ 
lam  nenudet.  Cap.XV.  Atqueutgemmafcere incipiens  ligetur calamus.)Legendura 
pro  ligetur  legaturi  Cap.xvin*  Autumno  ablaqueato.  Si  ftercus  adijeito.)  Legead/ 

dito, non 


MI  ST*  ANNOTATIONES 

ditb.fioft  adrfcito .  Sic  enim  Cato  loqui  folet.  Vteadem  oliueta  condent.)  Integra  ledtio  efhut 
arnis  eadem  oliueta  conftent.Sic  fupra  Iib.i6.cap.2.*uis  roboru  uaftitas  intada.Eiufdem  cap. 
Durantqj  aeuistecfta  alta  .  Mirum«£qua:PaIlascaftigatorthancmentem dederit, uteamuocem 
ubiq;  aut  omitteret  aut  deprauaret.  Confeffa  enim  de  tempore  ferendi  *que  ratio  eft  uereSC 
aummno.Id  ex  magna  parte  fieri  decreuere.)Rec?fius  in  archetypis  legitur  &C  diftinguitur  hoc  mo 
do:Connexa  enim  de  tempore  ferendi  aeque  ratio  eft.  Vere  6c  autumno  id  ex  magna  parte  fieri 
decreuere.  Ideo  faciles  corticum  effe  amplexus.)Il!ic  habetur, complexus.  Cap.xxi. 

Et  prsduftis  uelut  arm  ametis  uinearum.)Haec  uerba  qu*  nefcio  quis  fini  praecedentis  perpera 
alluerat, huius  capitis  initio  adpofutmus, melius  hic  cohaerentia.  Id  enim  cum  decifi  nec  intorti 
trigemmes  ♦ )  Lege,  Iidem  cum  decifi.PauIo  poftpro  marra  deprauate  legebatur, in  area.utalia  le 
uiorataceam.  Cap.  xxir.  Sulco  latitudo palaeeftO  Lege addendorfulco  latitudo  palae 
fatis  eff.  Intra  biennium  autem  frudus. )  Malui  ueterem  ledionem :  Intereft  autem  bienniurej^ 
ffudus,quo  tardius  in  fato  prouenit  quam  in  translato.  Ideo  utriufq;  frudum  tardu,  praeterea 
retorridum  SC  nodofum  puluinofumcg  reddi  incremento,)  Alialedio  antiquior,in  quam  exem/ 
plaria  cofentiunt,fic  habet.Id  utruncg  frudum  tardum,praeterea  retorridum  5C  nodofum  reddir, 
pumilionumincremento.  Operarum  ifta  cop utatio  eft .  In  latifundrjs  uero  legitima  naturae  fe/ 
ftinatio.)  Vetus  Iedioroperarum  ifta  computatio  eft  in  latifundrjs, non  legitima  nat.feft. 

Cap.xxm.  Et  ulmus  detruncata  a  media  inter  ramorum  fcamnadigeritur.)Legendff, 
in  ramorum  icamna.  Meridianum  folem  fpedare  palmites  debent.)  Non  male  eft  in  manufcri/ 
ptis, fpedare  palmae  debent .  nam  fequitur  mox  :rami  a  proiedu  digitorum  modo  fubrigi .  nec  de 
uitibus  Ioquitur,fed  de  arboribus, que  uitibus  maritatur.  T raduces  gallica  cultura  binis  urrinq; 
lateribus,fipedum  quadragenodiftentfpatio,quaternisuiceno,interfeoburj  mifcentur  alligari/ 
turqj  uno  conciIiati,uirgultoru  comitatu  obiter  ligati  qua  deficiant  ♦  Autfi  breuitas  non  patiatur 
ipforum,adalligato  protenduntur  in  uiduam  arborem  iunco.)Repr*fentabimus  dC  hic  uetere  \e/ 
dionem,quam  ueriorem  effe  certe  illi  facile  iudicabunt ,  quibus  id  cultur*  genus  uifu  cognitum, 
eft, etiam  hodie  in  ea  Itali*  parte  freques.  Nam  de  cifalpina  Gallia  Ioquitur.Eft  autem  talis.Tra/ 
ducesgallica  cultura  bini  utrincg  lateribus, fi  pes  quadrageno  diftet  fpatio,  quaterni  fi  uiceno,iri/ 
ter  fe  mifcentur  alliganturcp  una  conciliati,uirgultorucomitatuobiter  rigorati  qua  deficiant  :auc 
fi  breuitas  non  patiatur  ipfom, adalligato  protenduntur  in  uiduam  arborem  unco.  Sed  quia  uilfi 
tate  redituuimpendia  exuperent.)  Reditum  non  redituum .  Vilitas  enim  de  uino  intelligi  debet. 

Cariofasq;  tantum  uitis  partes  incipientes  marcefcere  deputado.)Antiqua  fcriptura,  incipien 
tes  inarefcere.  Quoniam  certa  latera  eft  facilius  abfcondere.quam  detorquere  quo  uelis.Plagas 
in  arborum  tonfura  fupinare,uelut  calices  faciendi.)Satts  apparet  deprauatore  huc  necp  literatu/ 
ram  calluiffe  nec  agricuitura.Reponeda  igitur  exuetuftis  exemplaribus  incorrupta  ledio,&l  hoc 
mododiftinguendumrquam  detorquerequo  uelis  piagas.In  arborum  tonfura  fupmioreuelut  ca 
lices  faciendi,ne  confiftat  humor.  Cap.xxim.  Itacp  per  hyemes  caeli  rigorem  proba/ 

mus. Non  enim  folum  infirmiffimearbores  gelu  periclitatur, fed  maximae.)  Verior  iedio,5£  cum 
proxime  praecedentibus  Plintj  uerbis  melius  cohaerens, eft  haec.Itacg  per  hyemes  caeli  rigore  pro/ 
bamus,nonfoIt.Necinfirmiffimae  arbores  gelu  periclitantur,fed  maximae.  Vnde  parrium  ad/ 
hibita forietate,nomsnu  quoqj  cum  hominu mifenjs.)  Caftigauimus  ex  fide  manu  defcriptora. 
Vade partium  debilitasffocietatenominu  quoqjcumhominu  miferrjs.  Idcgaues  corticis  foro 
experiuntur.  )Adde  caufaues  caui  corticis  fo.exp.  Quapropter  Sf  grando  in  fis  caufis  inteiligi 
debet, QC carbuncuIatio,quod  pruinarum  iniariaeuenit.Deeftconiiindio5f.  &  quod  pruinarum 
iniuria  euenit .  Sunt  enim  tria  diuerfa  mala.  Nafcitur  hoc  malum  tempore  humido  §£  lento.) 
Lege, tepore  humido.  Quod  araneum  uocant.)quod  particulam  fcriba  de  fuo  adiecit .  Leg eft/ 
dum  (araneum  uocant)perparenthefin.Idempeccatum  fcribaru  &a!fis  Iocis,necin  hocfoioau/ 
tore,deprehendere  licet.  Ibiautem  SC  in  reliquis  partibus.)Ma!e  detracta  eft  coniunciio,cum 
fcriptum  fitiEt  ibi  autem  SC  in  reliquis  partibus.  Intereunt  plerae^  excifa  ftirpe. )  Lego,&  fifta 
ftirpe.  Olfadrix  enim  intel!igicur,8£  tangi  eam  odore  mirum  in  modum.)  Vetus  fcriptura  mol/ 
lius.  Olfactatrix  enim  intelligitur,&  tangiodore  mirum  in  modum.  Cap.XXV.  Inter 
uitiaarborum  eft  8C  prodigtjs  iocus.)Et  hic  nefcio  quis  tres  primashufus  capitis  uocesfini  prgee 
dentis  affuerat.  Cap.  XX  vi.  Caeterum  maiorein  parteorbis  etiam  pluuiaaut  omni  aqua 
feri  5C  arari  non  conuenit,)  Antiqua  ledio  manuferiptorum  uoluminumretiam  pluuias  autumni 
aquas  eriuari  couenit.  quod  fane  aptius  ad  praecedentia  de  Hifpanoru  uindemfis  uerba  quadrat. 

T antomagis  fi  niues  fcateant.)Quis  unquam  uel  uidituel  legit  niues  fcaterec'  Vfcp  adeo  nihil 
referre  putant  ifti  quem  fermonem  etiam  facundiffimis  autoribus  aff  nganr.Scribi  debet, fi  niues 
iaceant.  Cap.  xxvir.  Et  abima  parte  circuforato  defluens  pituita  abftrahatur.)Ab/ 

ftergeatur,non  abftrahatur.  Similis  ftercoratio.Gaudent  ea  dCc. )  Melius,  Similis  fimi  ratio. 
Gaudent  ea, dC  reliqua.  Eo  anno  uiolenta,proximo  dulcia  futura.)Lege  uinoIenta.De  puntei* 

loquitur 


IN  PLINII  N  ATVRAtEM 


loquitar*  Cap.XXVUI.  Multi  &C  talpas  amurca  necant.)  Lege  addendo.  Multi  QC  has 

SC  talpas.&  has.f.formicas.quattim  mentio  proxime  praecedit. 

EX  LIBRO  DECIMOCTAVO,  Cap.  I 

TEnebrfs  quocg  QC  ipfarum  notium  quieti  inuidentium  gemitu.)Nefcio  quis  detraxit  unum 
uerbum  minime  hoc  loco  fuperuacaneum.Legendum  enim  T enebris  quocg  fuis  QCc. 
Cap.i  i  L  Pilumni  qui  pilum  piftrinis  inuenerunr.)Lego,inuenerat.eftenim  paternus ca/ 
fus  Pilumni.ficut  mox  Pifonis.Et  unus  tantum  apud  autores  Latinos  memoratur  Pilumnus, qui 
ob  hoc  ipfum  inuentum  fuum  a  prifeis  confecratuseft.Ludos  boum  caufa  celebrantes,  bupetios 
uocabant.) Vetus  feriptura,  bubetios.  Noxamue  duplionemue  decerni.) Antiqui  codices.no/ 
xiamue.  Et  quidem  ut  tradit  Norbanus  nudo.)  In  huius  libri  indice, ubi  recenfet  Plinius  quos 
autores  fequatur.nullus  eft  Norbanus:& in  manuferiptis  exemplaribus  tatum  eft:  QC  quidem  ut 
_  traditur  nudo, nulla  omnino  Norbani  in  hoc  loco  mentione.  D.  Syllanus  fapientia  copofkiffi/ 
fhae.Quos  fequeremur  praetexuimus  in  hoc  uolumine.)Haec  duo  uerba  fapientia  copoficiffim* 
nec^  apte  coharent  SyIlano,&  alioqui  funt  deprauata.Incorrupta  ledio  eft  haec  ♦  Sapientes  uero 
complures, quos  fequentes  prxtexuimus  in  hoc  uolumine.  Aliquot  inquit  reges  SC  duces  fcripfe 
runt  de  agricultura, fapientesuero.i.philofophi  complures.  Cap.v  i.  Nouiffimusuilla 

in  Mifenenfi  pofuit  C.Marius  fepties  confubfed  peritia  caftrametandi,  ficut  coparatus  ei  in  ca/ 
teris  etiam  Sylla  felix,quos  caecos  fuiflfe  dicere  conuenit.Nec  iuxta  paludes  ponendam  efle,  necg 
aduerfo  amne.)Nae hic  caftigator  nofter  magno  conatu  magnas  nugas  attulit.Nunc  uide germa/ 
nam  Iedtionem .  fic  ut  comparatos  ei  exteros  etiam  Sylla  Felix  caecos  fuifle  diceret .  Cacosideo, 
quod  cum  Marius  nouiffimus  in  Mifenenfi  uillam  aedificaret , tamen  comodiffimo  eam  fitupo/ 
fuit, quem  altj  praeoccupare neglexiflent  ob  imperitiam  eligendi.Id  teftimonium  eo  grauius fuit, 
quia  ab  inimico  prolatum. poftea  fequitur,  Conuenit  nec  iuxta  pal.  QCc.  Non  fraudabo  ma/ 

gnitudine  hac  quocg  fua  Cn.Pompeium.)  Vera  ledio:non  fraudando  magnitudine  hac  quoque 


fua  Cn.Pompeio,  Qua  locutione  per  feptimum  cafumcum  far  pe  Pliniusutatur,tamencaftiga/ 
tores  fere  femper  mutare  eam  aufi  funt.  Omnium  fententrfs  abfolutus  itacp  eft.Profedo  opera 
non  impenfa  cultura  conftat.)Diftinguedum  aliter  hoc  modo.Omnm  fententi|s  abfolutus  ,Ita$ 
eft  pro  recto, opera  non  impenfa  cultura  conftat.  Fruteta  igni  optime  tolluntur,)Lego  frutecta. 
Sic  enim  a  frutice  frutedum  denominatur,ficut  a  caricecaredum.  Cap.  v  1 1.  Atcom/ 


munis  quadrupedum  hominutncg  ufui  Iupinus.)Commune  lupinum, neutro  genere,  legi  debet. 

Sed  nullum  frumento  ponderofius.)  Lege:Sed  nullum  frumentum  ponderofius  eft .  nam  Pii' 
nius  milium  quocg  frumenti  genus  facit, ut  ex  quo  tum  panem  ruftica  plebs  coficeret.cum  hodie 
in  pulte  fit  eius  ufus.in  panificio  perraro.  Et  fortunatam  Italiam  frumento  canefcere  candido.) 
Magis  conuenit  canere  qukm  canefcere  inchoatiua  forma:nec  habent  inchoatiuum  ueteraexetn 
plaria.Sequenti  uerfu  lege, peculiaris  hodiecg.  Adqcit  Sardium  fex  libras.)  Vetus  lecftio:adqcit 
Sardum  felibrastquod  uerifimilius  eft, cum  fequaturtBoeoticum  totam  libra addit.porrb  felibras 
diftributiuedixit.  Lex  natura:  certa  eft  in  quocuncg  genere.Pani  militari  tertia  portio  ad  grani 
pondus  accedit.Sicutoptimu  e  fle  frumentum  quod  in  fubadu  congium  aqua:  capiat.)Emenda/ 
ta  Iedio  -  Lex  certa  naturx.ut  in  quocuncg  genere  pani  militari  tertia  portio  ad  grani  pondus  ac/ 
cedar:ficut  optimum  frumentum  effe.quod  in  f.  c.  a.  c.  Quibufdam  in  permixtis,ut  Cyprio SC 
Alexandrino.)  Redius,  Quibufdam  in  binis  mixtis .  Quod  quadragefimo  die  quo  fatum  eft 
maturefcit.)Lege,qu'am  fatum  eft.  Proximum  tr/meftri.quod eft  minimepoderofum ,  tritico.) 
Scribo;Proximum  e  trimeftri  quodam  minime  ponderofo  tritico.  Probatur  autem  leuitateSd 


leuore, atque  ut  recens  fit.Iam  SC  Catonis  dido.apud  nos  hordei  farina  ad  medendum  utuntur.) 
V erior  antiqua  ledioratqj  ut  recens  fit,iam  &C  Catoni  didum.  Apud  nos  hordei  farina  QC  adme/ 
dendum  utuntur.  Significat  autem  amylutametfi  rem  exoticam ,  tamen  iam  tum  aetate  Catonis 
Roma  fuifle  notum.  Ignibus  durato.ac  poftea  emollito.)Molito,non  emollito.  Ita  lapientes 
agricolae  triticum  ctbarrjs  tantum  ferunt.)Legendum,Itacp  fapientes.  Quod  in  Hifpania  QC  Car 
tbagine  Aprili  menfe  colledum  eft.)Lego  in  Hifpaniae  Carthagine,  Ea  eft  Carthaginenfiumco/ 
Ionia, ab  aliquibus  Noua,altjs  Spartaria  cognominata.  Cap.v  1 1  r.  Aegyptus  fimilagi/ 

nem  conficit  e  tritico  fuo.nequacp  Italia:  parem.)Scribo  Italica:.  Obfidionis  famem  deferibes.) 
famem  exprimens  eft  in  emendatis  codicibus.  Cap.X.  Tritico  nihil  eft  fertiliusthee  enim 
natura  ei  attribuit.)  Vetus  lediothocei  natura  tribuit.Sequeti  uerfu  eft  Byzacio  Africa  campo, 


non  Byzantio.  Triticum  ante  perfundi  aqua  multa  iubet,  poftea  euelli, deinde  foleficcatum 
pilo  repeti.)Eue!li  hic  male  conuenit.ubi  de  piftrinis  fermo  eft.Magis  placet  quod  habent  uetera 
exempIaria,eualIi,Sicut  paulo  poft  iterum  eodem  uerbo  utitur  Plinius.  Et  ipfaaute, inquit, qua 
eualluntur  uariam  pifturarum  rationem  habent.  Acus  uocatur  cum  per  fe  pinfiturfpica.EuaIIi fru 
mentum  inteiligo.dum  repurgatur  modo.norietia  frangitur. Id  Bafilienfes  molitores  uernacula 
fualinguarenlendicunt;quomodoalijuocentnefcio.  Cap.x  i.  Vulgo  ucronec  fufFerue/ 

reficiunt 


HlST.  ANNOTATIONES 

h  faciunt.)Lege,fufteriiefaciunt,compofita  didione.  Cum  apud  ueteres  ponderofisfimo  cuiqji 
prxcipuo  tritico  falubritas  perhibita  fit.)Craflum  hercIeerratu,pro  ponderofiffimo  cuicj  tritico 
praecipua  falubritas.  A  feftinatione,utfpeufici.)  Imo  fpeuftici.  Non  pridem  etiam  e  Parthis 
aduedi.)Lege  e  Parthis  inuedo,a!iis  oratio  erit  parum  congrua.  Durat  fu  a  Piceno  in  panis 

inuentione  gratia, ex  alicae  materia :  cum  nouem  diebus  macerata,  decimo  ad  ipeciem  trada,8£ 
fubada  uux  paflx  fucco  eft.Ibi  poftea  in  furnis,oIIis  indita  quae  rumpantur  ibi,  torrent.)  Adme/ 
tiar  8C  hic  toridem  uerbis  ueterem  Iedionemrea  per  fe  faris  coarguet fliam  fuppofiticiam.eum  no/ 
uem  diebus  macerant,decimo  ad  fpeciem  tradx  fubtgunt  uux  paflx  fucco :  poftea  in  fumis,  ollis 
inditum  quae  rumpantur  ibfitorrent .  V titur  tradx  uocabulo  &C  Cato  cap.Ixxvi.  Galliae  feris 

equorum  inuenere,Hifpanix  lino.)  Scribe,GaIIi  e  fetis,  Hiipani  e  lino.  Sed  inter  haec  dicatur 

prima  5C alicae  ratio.)MeIius  manudeferipti libri. Sed  inter  prima  dicatur  Si alicx  ratio.  Inter  pri/ 
ma.ficut  in  primis.  In  Campania  tamen  laudatiffimus  campus  eft  montibus  iubiacens.. )  Legp.^ 
Iaudatiftima,Sd  aliter  diftinguo:ficut  Veronenfi  Pifanocp  agro, in  Campania  tamen  laudatifltma. 
Deinde  eft  nouae  orationis  inttium.Campus  eft  monribus  fubiacens.  Alica  adulterina  fit  maxl 
me  e  Zea.;Redius,Alica  adulterina  fit,maxime  quidem  e  Zea.  Cap.xii.  ObhocPytha 

gorica  fententia  damnata:uel,ut  alif  tradidere,quonia  mortuoru  animae  ftintin  ea.)  Vetus  ledio: 
Ob  hxc  Pythagorica  fententia  damnatatut  ait}  tradidere,quoniam  mortuorum  animx  funt  in  ea* 
Eft  enim  arietino  capiti  fimile,unde  ita  appellatur .  Album  nigrumcp  eft:  8 i  columbinum, quod 
aItjueneriumuocant,candidum,rotundum,Ieue,  Arietino  minus, quod  religio  peruigilrjsadhi/ 
bet.Eft  SC  cicercula  minuri  ciceris,inaequales  angulos  habens.ueluri  ptfum.)  Hxc  parrim  funt  de/ 
prauata,parrim(quod  nonIeuiuseftcrimen)perperam  diftinda :  quamobrem  totam  orationem 
retexam, Eft  enim  arietino  capiti  fimile, unde  ita  appellatur, album  nigrum  cg:eft  8C  columbinum  j 
quodalt]  uenerium  uocant,candidum,rotundu,leue,arierino  minus, quod  religio  peruigilijsad/ 
hibet.eft  5C  cicercula  minuti  ciceris,inaequaIis,angalofi,ueluti  pifum.  Siliquae  rotundae  ciceri, 
exteriseg  leguminum  Iongx)que  redundat.  Cap.xm..  In  tranfcurfu  eas  attigere  noftri,) 

Scribo  ea.  Sunt  enim  rapaPIinio  ubicg  neutri  generis ,  ficut  mox,Quadrupedes  Si  fronde  eorum 
gaudenrinon  earum.  Mafculinum  fcemininumeg.) Antiqua  feriptura;  mafculum  fceminingcg, 
acrurfum  w3i?  <Sj  rapam  latiorem, pro  eo  quod  redeerat.Rapa  laetiora.  Cap.xr.  De/ 

generatqj  exleguminibus  cracca.)Lege:  degeneranseg.  nam  &  haecpabulum  eft.  Marris  afolo 
radi.)Melius  ad  folum.quemadmodum  dicimus  ad  uiuum  radi.  Cap.xxi.  At  in  Badris, 

A 5-ica, Cyrene, omnia  hxc  fuperfluarqug  fecit  indulgentia  cxIi.)Sincera  ledioiomnia  haec  fuper 
uacua  fecit  indulgentia  coeli,  Cap.x  X 1 1.  V tmerfis  capitibus  toris  eas  quaerant  uiribus.) 

Viribus  abundat.Satiseft , merfis  capitibus  totis.&Tatteftantur  antiqui  codices. 

Cap.xxi  ii.  Nifi  hic  male  fubftrauifle  pecori  colonum  appareat,  Integra  ledio:  nifi  hoc 
contingarimafefubftrauifle  pec.cof.appareat.  Cap.x X 1 1 1  r.  Idenim optimum,quo/ 
niam  grauiffimununecg  alio  modo  utilius  difp£rgitur,)Anriqua  fcripturaiutilius  d/fcernitur, 
Nihilq;  in  contrarium  prxripere  quadam  falfa  diiVgentia. )  Hxc  uerba  neqj  cohxrent  cum  fa/ 
perforibus,necg  fenfufn  habent  probum.Germana  ledio  eiiddcg  in  contrarium  prxeeperequida 
falfa  diligentia .  Spes  ardua  Si  i m  menfa,mifceri  pofle  cxkftem  diuinitatem  imperitix,fed  con/ 
templanda  tamen, grandi  uitxemoIumeneo.)Pofteriora  uerba  aliter  leguntur  in  uetuftis  exem/ 
pbribus  nempe  fic.fed  tentanda  tam  grandi  uitxemol.  Cap.xxvr.  Foueas  aperire, 

aquamdeagropellere.)Vetusledio:Inciliaaperire,aquamdea.p.  Cap.xxv/r.  Dedi 
ecce  tibi  herbas  horarum  indices. &T  ut  ne  fic  quidem  oculos  tuos  a  terra  reuoces .  Heliotropiu  ac 
lupinum  circumaguntur  cum  fole.)AntiquafcripturameIius:&:utnefoJequidem  oculos  tuosh 
terra  auocesjhelitropium  ac  lupinum  circumaguntur  cum  illo.  Cap.XXViil.  Exhoc 

ufeg  ad  brumam  dccreicunt  dies, qui  creuerunt  fex  menfibus.  At  fol  ipfe  ad  aquilonem  fcandens, 
afper, ardua  emenfus  ab  ea  meta  incipit  fiedi. )  Hxc  ledio  aliquot  manifefta  errata  habet,  in  ue/ 
tere  nihil  eft  offendicuhMn  hoc  ufcp,a  bruma  dies  creuerunt  fex  menfibus.  Sol  ipfe  ad  aquilonem 
fcandens.ac  per  ardua  enifus,ab  ea  m.  i.  f.  Et  huius  ueterinoru  pabulo  uerfa  folia  ftringis,ftrin/ 
ges  autem  deputas.)  Sincera  ledio :  Si  huius  uertam .  pabulo  folia  eius  ftringis,  uitem  deputas. 
Hxc  ledio  collata  ad  prxcedentia.quxcg  mox  fequuntur,magis  etiam  probabitur,euidentius  ue 
ritare  eius  elucente.nos  breuitati  ftudemus.  T ranfifle  iolftitium  cantu  ne  putes.)  Emendari  co/ 
di.esiT ranfifle  folftittum  caueto  putes.  Nec  qugcg  unquam  annonx  intulere  caritatem.)Lege 
qux;g  nuncg  an.in.ca.  Cap.  XXX.  Ritus  dtuerfitatem  magnitudo  facit  mefl5um,8<:  ra 

ricas  operariorum.)Elegantius  eft,&  caritas  operarum,  Alrf  omnino  pendunt,  ab  afflatu  ex/ 
tenuari  granum  arbitra  ntur.)Quid  eft.omnino  pendunt  r  Legendum ,  alfj  omnino  pendente  ta/ 
bulato  extenuari  gra.arb.  Cap.xxxi.  VindemiatorAegyptononexoritur.)Scribo, 
Vind.Aeg.nonis  exoritur, &  paulopoft,  Ardurus  uero  medius, non  Medis.  Sediam  S^calen/ 
dis  Ianuarij  defedu  uaforum  uindemiantes  uites  uidiOuites  fuperfluit»  Cap.xxx  v. 

Cum 


IN  PLINII  NAT.VRALE.il 

Cum  repente  ftelfarum  fulgor  obumbratur, uti  h ecg  nubilo  necp  caligine  fluitans, graues  dena 
dantur  tempeftates.)Noftra  exemplaria  redius»CumrepenteftelIarum  Fulgor  obfairatur.idcj 
necg  nubilo  necg  caligine,pluuia  aut  graues  denunciantur  tempeftates.  Cum  a  feptentrione, 
uentum.)HIic  legitur, uentum  eum.f.  aquilonem.  Sole  occidente, fi  ex  utracg  parte  eius  cxlutn 
patet.tempeftatem  fignificabunt.)  Caelum  petent,  f. nubes. Nili  ita  legas,non  eft  quo  referas  uer/ 
bum  fignificabunt.  Delphinitranquillomarilafciuientes,  flatum, ex  qua  ueniunt  parte  .  item 
fpargentes  aquam, item  turbantes  tranquillitate.)  Pofterior  pars  caftiganda  fie :  item  fpargentes 
aquam  turbato, tranquillitatem.  Secg  lambentes  contra  pluuiam.)  Lege, contra  pilum.  For/ 
micae  abfeonditae  concurfantes.)Addenda  particulauel.abfconditae,uelconcurfantes. 

EX  libro  DECUSIONONO  Cap.  i 

TEiiumcp  rurfus  tunditur  cIauis.)Lego,textumq;.ut  de  tela  intelligatur.  Quaternis  dena/ 

rifs  ftipulaeius  permutata  quondam  utauri.)Equidem  ftipulas  aurinufquam  ante3  reperi, 
Ih  manuferiptis  exemplaribus  legitur, fcripula.id  ponderis  genus  eft.  Ad  cliuum  u% in  Capi 

toIium,)Rectius,ad  cliuum  ufep  Capitolinum  Cap.  1 1.  In  ficco  praeferunt  ecanabi funes, 

Et  fpartu  alitur  etia  demefTum.ueluti  natalium  fit  impenfa.)Germana  Iedio.at  fpartu  alitur  etiam 
demerfum.ueluti  natalium  fitim  penfans.Superius  enim  dixerat,iuncum  efle  aridi  foli,  Diftin/ 
guuntur  di colore, rufFo  nigroc£,&  intus  candido.Laudatiflima  Funt  quae  Africae  crefcunt  Anne 
uitium  id  terrae, necg  enim  aliud  intelligi  poteft, malum  ne  id  ea  protinus  globetur  magnitudine 
qua  futurum  eft,&  uiuat  ne, an  non,haud  facile  arbitror  intelligi  poffe.)  Ita  quidem  legiturin  uu! 
gatis  editionibusjfed  longe  aliud  eft  in  emendatis  exeplaribus  manudefcriptis.Diftinguuntur  8 i 
colore, rufFo  nigroq5,& intus  candido.laudatifltmae  Africae. Crefcant,an  ne  uitium  id  terrae(necg 
enim  aliud  intelligi  poteft)ea  protinus  globetur  magnitudine  qua  futuro  eft:  5 i  uiuant  ne ,  an  no, 
haud  facile  arbitror  intelligi  pofle.  Cap.  1 1 1,  Diuqs  iam  non  aliud  ad  nos  inuehitur.quam 
quod  in  Perfide  autMedia  di  Armenia  nafeitur  lafer, multo  infra  Cyrenaicu.Id  qtiocg  adultera/ 
tur  gummi.)  Vetus  lectio, quam  quod  in  Perfide  aut  Media  di  Armenia  nafeitur  large, fed  multo 
infra  Cyrenafcumrid  quocg  adulteratum  gummi.  Mirum  quantu  conferens  cadori  mollitia^. 
Aeque  nafeitur  fattua  ubicg.)In  uetuftis  codicibus  tantum  eft,Nafcitur  fatiua  ubi$.  Aeque  Echo 
opinor  addidit, qubd  praecedens  oratio  in  eas  fyllabas  exeat.  Cap.iin.  Alias  in  Numidia 

ateg  Aethiopia  in  fepulchris  aucupari, aut  pugnare  cum  feris  mandi  abeo  cupientem  quod  mati 
datalius.)Caftigauimus  ex  fide  archetyporum  hoc  modo:a!ias  in  Numidiam  ate^  Aethiopia  fe 
pulchra.*  aut  pugnare  cum  feris, mandicg  capientem  quod  mandat  alius,  in  Numidiam  peti, quod 
uerbum  eode  uerfu  praecedittnon  in  Numidia  aucupari,cutn  nullum  fit  aucupium  numidteara, 
quae  cicures  funt  gallinacei^  generis.de  his  enim  accipiendum  eft.  E  frugibus  quoqj  quoddara 
alimentum  excogitafTe  luxuriam.)Lego  addendo,excogitafle  fibi  luxuria.acmox,  alio  pane  pro 
cerum.alio  uulgi, non  alios*  Et  quae  minime  accederent  ad  deftderium  panis.)  Vitiauitelegan/ 
tiam  fermonis,quifquis  hic  ad  propofitionem  defuo  addidit .  Scribendum  erat, accederent  def. 
ac  mox, Iam  quocp  in  feneftris,  quocp  fuperuacaneum  eft,  nec  habetur  in  emendatis  codicibus, 
Et  contingat  aliqua  gratia  operi  curaecfc  noftrae,)  Mollior  eft  antiqua  ledio,  operar  curseg  no/ 
ftraf.  Cap.v.  Viuunthauftiinftomachoinpofterudietn,necperficiqueunt,mcibisn5 
infafubres.tamen  plurimum  natanr.OIeum  odere  mire.)  Aliter  legitur  in  noftrfs  exemplaribus 
ad  hunc  modum:nec  perfici  queunt  in  cibis,no  infalubres  tamen  plurimum.  Natura  oleuodere 
mire.  Quod  de  femine  eius  faciunt.)Lego,qucd  e  femineeius  faciunt.  Noftri  armoracion.) 
Imb  armoraciam.eft  enim  latinum  nomen.  Adeo  c  asteris  cibis  praefatus  rhaphanus,  ut  ex  auro 
dicaretur  rhaphanus.)b  battologia.  quid  opus  erat  repetere  rhaphanus:*  Scripfit&Morchion 
Graecus.)Mofchion  non  MorchionFuit  eius  nominis  medicus, cuius  libellum  latineuerfum  ui/ 
dimus,nondum  publicatu .  Ineft  longitudine  neruus,qui  in  decodis  extrahitur.)  In  prapofitio 
redundat.Lege.qui  decodis  extrahitur.  Sifer  his  feritur  menfibus,Februario,Martio,  Aprili.) 
Vetus  lectio,Siferis  fatus  menfibus,Febr,8<fc.mox  eft, Pluribus  modis  aufteritate  uida.non  Plu 
rimis.Sed  hoc  genus  leuiora  non  femper  annotamus,ob  euitandum  ledoris  tediu.  quale  eft  mox 
meile  uuiscg  paflis.cum  feribendum  fit,uuisue,& aliquanto  poft, folia  quaeilint  in  eis  ampla, pro 
quae  funt  his.  EfFodiuntur  bulbi  ante  uer.  At  deteriores  ilico  fiunt.fi  finduntur.)  Si  finduntur, fti 
perfluit.Sic  enim  eft  in  uetuftis  uoluminibus.EfFodiutur  bulbi ante  uer.aut  de.il.fiunt.aut.i.alia/ 
qui.SicIib.t.cap.7o.aut  undicg cernerentur haec  fidera*  Cap.  v  i.  Sediui  duo  genera, 

hoc  herbaceum  folio.)hoc  redundat.  Suntqui di  allium  di  ulpicum  inter  opalia  ac  faturnalia 
feriaptiftimeputent*)Veterescodices,inter  Compitaliaac  Saturnalia.  Pulchrius^ exiftima/ 
turtale.)  Antiqua  lediotpulchriuscg  tale  exiftimant  quidam.Sed  hoc  ad  lenium  nihilreferr. 

Cap.  vir.  Mirum  in  betae  ieminernon  enim  totum  eo  anno  gigmtur.)Non  male  antiqua 
feripturarnon  enim  totum  eodem  anno  gignit.  Nil  ocimo  fcecundius.cum  maledictis  ac  pro/ 
bris  ferendum  praecipiunt, laetius  proueniet.Satutn  etiam pauitur  treraadada  cuminum, 8C qui 

ferunt 


XI  ST.  ANNOTATIONIS 

ferunt  precantur  ne  exeat.)Sincera  ledio.-cum  maledidis  ac  probris  ferendum  prarcipiunt,  ut  iar/ 
tius  proueniat.fato  pauitur  terra.Et  cuminum  qui  ferunt  precantur  ne  exeat.  Atteftantur  uetufti 
codices  manufcripti.  Cap.vm.  Eft  autem  fatiuis  differetia  in  folio.)  LegenduiEt  fatiul 
autem  differentiae  in  folio.  Altj  coloris  &  temporis  fatus  genera  difcreuere.) Scribo,  Altj  colore, 
&  tempore  fatus,genera  difcreuere.  Cappadocas,Graecas.Logiora  his  folia, caulescp  lati.)  Sine 
caufa  mutata  eft  uetus  ledio.Cappadocas,  Graecas,  longioris  has  foltj ,  cauliscp  lati .  T ametfi ad 
fenfum  perparum  refert.  Medici  innocentiore  quam  olus  effe  iudicauere.)  Verba  qua»  fequuti 
turpo  ftulat  ut  legamus nocentiorem,quemadmodum legitur inantiquis  uoluminibus.Errori oc 
cafione  prxbuit  poftrema  (itera  pr  te  cedetis  dictionis .  Sequenti  uerfuiutcg  ualidis  potius  in  cibo 
fint: que  redundat.  Sed  teneritas  in  dote  ftt.Frigora  non  tolerat.) Antiqua  fcriptura  redius:  fed 
teneritas  in  dote,fi  frigora  non  tolerat.  Eft  edam  fua  gratia  nontiuncp  planta:  habitum  excelleti 
bus,halmyridiauocant.)Vera  ledio  ueterum  exemplarium.nuncf;  piante  habitu  excellentibus- 
Intelligendum  eft  enim  de  plantis  brafficae.huc  facit  diminudua  uox,  «AftvaiiAoj/.  V iret  thy  rfo 

primum  emicanterqui  caulem  educes,  tempore  ipfo  quo  faftigiatus  eft  in  toros  ftringitur.)Duae 
uocula:  quo  8C  eft  redundant.  Nullum  gradus  hisiblum  quamRauennatiu.Hortorum  indica/ 
uitnus  corrudam.Hunc  intelligimus  fylueftrem  afparagum,quem  Graeci  orminam  aut  myacan/ 
thonuocant)Diftingue,quam  Rauennatiu  hortoru.  Indicauimus  8C  corrudam.  Hunc  enim  in/ 
telligimus  fylueftrem  afparagum.  Apricis  gaudet  8C ficcis,  terra  quamaxime  latericia.)  Lego, 
lateraria.Lateridos  parietes  dicimus, ex  lateribus  conftrudos.Lateraria  terram,  qua:  apta  fit  fin/ 
gendis  lateribus.  A  Cornelio  Cethego  in  confulatu collega  Q.Flamintj.)  Quindus  Flamini/ 
nus  eft  uerum  nomen.  Sinapinullacultura,  melius  tamen  planta  relata.)  Legendum,  planta 
tralata.  Cap.x.  Nancp  &C  ocimum  fe  necat,  degenerate^  rite  in  ferpyllum.)  Vera  lectio, 
Nancg  &  ocimu  feneda  degenerat  in  ferpyllum.  Item  contra  formicas.)  Lege,Idem.ac  mox: 
remedium  monftrauit  limum  marinum  aut  cinerem  obturadis  earum  foraminibus.pro  eo  quod 
uulgo  deprauate  legitur, limo  marino  aut  cinere  obturatis.  Naporum  medicina:  funtj  Scribo, 
medicina  eft.  3£  proxime  fequenti  uerfu,Quo  fi  amiffo,  non  Quae.  Cap.  xii.  Solum/ 

modoexomnibuslapathufylueftremelius.Hocinfatiuum  rumex  uocatur,nafciturqj  fortiffimu. 
Traditur  femel  fatum  durare,necunquauitiariterra.)Demiror  quam  obrem  caftigatoribus  u i/ 
fum  fit  ab  archetypo  hic  difcedere.  Vetera  exemplaria  habent  fictSolum  uero  ex  omnibus  lapa/ 
thum  fylueftre melius.hoc  in  faduis  rumex  uocatur,nafciturqj fortiflimu.traditur certe  femel  fa/ 
tum  durare, nec  uinci  unepa  terra.  Qua:  funt  fylueftria.)  Atqui  non  de  iylueftribus  fermo  eft, 
fed  de  hortenfibus.Legendum  igitur,Qux  funt  dC fylueftria.  Alioquin  extra  infidit  pulueris 

modo.)Vetus  ledioraliquando  extra  infidit.Sed  perparu  refert  utro  modo  legas.  Apio  eximi 
in  codis  obfonqs  aceto, in  eodem  cellario  infaccis  odorem  uino  grauem.)  Quis  intelligec  harcc* 
Sincera  ledio:  Apio  eximunt  coqui  oSfonifs  acetu,eodem  cellarij  in  faecis  odorem  uino  grauent 
V era  aut  uniufcuiufcg  natura  no  nifi  medico  eftedu  praenofeipoteft.)  Pernofci,nonpra:nofci. 

EX  LIBRO  VIGESIMO,  Cap.  I 

Q  Vfcipitur  aqua  cceleftfiatcg  fubfidet.Deinde  in  folecogitur  in  paftil!os.)Legendum  ,atcg  fub> 
infidit .  deinde  fole  cogitur.  Idcg  melius  quo  uetuftius  erit, quod  iam  c  C  annis  feruatum  efle, 
autor  eft  Theophraftus.)Nec  hic  uideo  cur  mutanda  fuerit  uetus  ledio ,  nifi  quod  caftigatores * 
dura  archetypa  legere  nefciunt,nihilnoncorrumpunt.  Atqui  non  faris  eft  folum  fenfum  utcuncp 
reddere, uerbaetiamipfaautorisoprimafideannumerandafunt.Repofuimus  igitur  uetera  hoc 
modo.Melius  quo  uetuftiusrfuitcp  iam  c  C  annis  feruatum, ut  autor  eft  Theophraftus.  Partus 
uero, fi  in  arietis  lana  alligatum  infeietis  lumbis  fuerit,  itautprotinus  ab  ea  eximatur,  rapiatur 
extra  domum  ipfam.)  Vtrum  tandem  iubet  eximi, partum  neipfum ,  an  femen  adalligato  f  atqui 
neutrum  quadrat.Sequamur&  hic  antiquam  feripturam:  ita  ut  protinus  ab  exitu  rapiatur  extra 
domum.Iam  euidens  eft,de  femine  accipiendum,quod  raptim  ab  exitu  foetus  efferri  domo  uult, 
quod  omnis  mora  periculofa  fit.Tanta  uis  educendi  ineft.Supereft  una  uox,  ipfam.  Lege  ipfum. 
ut  cum  fequentibus  cohaereatdpfum  cucumim.SC  reliqua.nam  hadenus  defucco  8C  femine  eius 
loquucuseft.  Cap.  Ii.  Sanat&humoresfubitos.)Tumores,non  humores.  Radix  fa/ 
nat  ulcera  concreta  in  modum  faubquem  cerion  uocant.)  Scribo,qux  cerio  uocant.  nam  melius 
ad  ulcera  refertur.nec  aliter  legitur  in  emendaris  codicibus.  Item  millepedem :  fepa  Graeci  uo/ 
eant.)  Lege,millepeda:  .f.morfus .  Et  putrefeit  locus  ipfe  .  Cucumis  odore  defedum  animi . ) 
Diftingue.Ipfe  cucuniis.Idem  erratum  8C  proximo  capite  annotauimus.o  caftigatores  peruerfe 
grammaticosdegendi  feribendieg  ex  aequo  imperitos.  Cap.n  i.  Non  nifi  laxofis  nafcens.) 
Adde  praepofitionem  in  faxofis.  In  morbo  uero  regio  utiliter  femina  eius  infumunturjLegen/ 
dum, In  morbo  regio  utiliter  femina  eius  fumuntur.  Item  fpinae  5C  lumborum  ac  coxarum  do/ 
Iores.)Lego, coxendicum.  Et  ardores  capiris,&:  maximeinfantium.;  V etus :  5C  ardores  capitis, 
infantium  maxime.  Democritus  in  totum  ipfum  abdicauit  in  cibis.)  Redius  in  totum  ea  ab/ 

dicauit.ea.f.rapa.S£  fequentiuerfu  ab  eis, non  ab  eo .  ibidem  condirentur,  non  condiretur .  item 
prodeftenon  prodeft,utex  autoritate  Dionyfij  dtdum  accipiamus  i &C  iam  antea  monuiderapo 

ccc  neutri 


V  I  M  P  L I  N  II  NATVRAL-iH 

neutri  generis, quod  perpetuo  rapariusifte  cafttgator  in  rapam  transmutau(t,qubd uufgus  (talo 
quarur.  Hoc  ad  albicandam  cutem.)  Albicare  latinum  non  eft,hoc  fignificatu.ad  leuigandam 
fegidebet.non  albicandam.ac  mox :  Nam  ut  fupra  diximus,erui,hordei,tritici,6(:  lupiniradix 
ad  omnia  inutiIis,)Hoc  nufquam  fuperius  didum  eft ,  &  prima;  quatuor  uoces  non  habentur  in 
uetuftis  codicibus.quamobrem  nos  deleuimus.  Gap.jjll.  Quanqj  5C  alibi  nafcitur, 
utilior  urina;  duntaxacetjcienda;.)  Giendar,  non  eifciendte-  Inaqua  foirjs  eius  decoctis, bibere 
uel  fuccum  ipfius  cyathis  binis.Contra  phlegmoni  ipfos  illinire  tufos  utile.Inchoantibus  uero  re/ 
centem  corticem  cum  meIle.)Hicfo2diffimam  deprauatione  fuftulimus,adiuti  exemplaribus  an/ 
ciquis.Legendum  enim, Aquam  folrjs  eius  deco:lisbibere,ueI  fuccum  ipfius  cyathis  binis  cotra 
phthtriafesrPhlegmoni  ipfos  illinire  tufos, Iiuori  uero  recenti  corticem  cum  melle.Neceftnecefie 
addere  hanc  didionem,utile»pendet  enim  oratio  a  procedenti uerbo  Prodeft.  Ceterum  ceraftis 
fcorpionibus  aduerfatur,uel  ipfo  femine  infectis  manibus  impune  tradantibus .  Impofuo  rapha/ 
n\)  fcorpionibus,mo!riunttir.)No multo  mitius  hunc  loctlm  deprauator  cradauit.Caftigauimuj 
unde  S>C  priore  hoc  modo.Cattero  fcorpionibus  aduerfatur:  uel  ipfo  uel  femine  infectis  manibus 
'  impune  tradabisjimpofitocgraphanofcorpiones  moriuntur.  Hydropicis  quocp  &  aceto  Si  fi/ 
napi  fumpti.)  Scribo,ex  aceto  aut  finapi  fumpti.  Hippocrates  capillis  mulierun^defiuosfricarf 
raphanis.)  Vetus  lediotcapitis  mulierum  defluuia  fricari. x  Cap.v.  ErPhagedamasulce/ 
rum  fiftitrecens  cum  melleimpofitum.  Velandae  farina;  infperfam  radicem  eius  Dteuches  Sic.) 
Lege  dC  diftingue  fic.&i  phagedaenas  ulcerum  fiftit  recens  cum  meile  impofitu,  uel  aridum  farina 
infperfum.Radicem  eius  Dieu&lc.  Inde  quoegeft  prouerbium.)  MeIius:Indeq;eftprouerbiS. 

Similimam  ftaphylino  herbam  ferit, quam  altf  gingidion  uocant ,  Tenuius  tamen  5 1  amarius, 

;  eiufdemcg  effedus  eft  codum  crudumcg  ftomachi  magna  utilitate.)  Ex  his  uerbis  inteiligitur  gin/ 
gidion  coctum  eiufdem  effedus  elfe  cuius  crudum .  Atqui  Plinius  aliud  dicit,uidclicetgingidq 
eundem  eife  effedum,quem  ftaphyltni.Sed  nihil  mirum  fi  deprauatis  uerbis  5C  perperam  diftin/ 
dis  etiam  fenfus  uitiatus  eft, Proinde  redius  legetur  hoc  modo :  quam  altj  gingidion  uocant,  te/ 
^  nutus  tantum  dC  amarius.eiufderacg  effedus.  Eftur  codum  crudumcg, ftomachi  magna  utilitate. 

Faftidiumabftergit.)  Abfterget  grammatifta  nefeio  quis  mutauit  in  abftergit.quafi  uero  alterg 
parum  latine  dicatur»  In  eadem  fententia  eft  Diocles.)  Legeaddendojn  eadem  fententiaeft& 
Diodes.  Heraclides  contra  argentum  uiuu  dedit, &  Veneri  fubinde  offenfantem.xgris^fere/ 
coIIigentibus.Hunc  Hicefius  ideo  ftomacho  utilem  uideri  dixit, quonia  nemo  tres  fiferes  edendo 
continuarettefle  tamen  utilem  conualefcentibus  &C ad  uitam  tranfeuntibus ;)  Primum  offenfanti 
legendu  pro  offenfante.demde  particula  hunc  fuperfluit.prceterea  utile  bis  mutatum  eft  in  utilem, 
non  rede.  Apparet  enim  fiferint er  ilia  nomina  c5numerart,qua;  genus  cum  numero  mutant,  Su/ 
perius  enim  dixerat.Sifer  erratica  fatiuofimile eft.  Sed  grauiilimu  eft  erratum,  quod  nefeio  quis 
pro  ad  uinum  tranfeuntibus, fcripfit  ad  uita  tranfeuntibus,non  fentiens  uerba  hec  de hydropofa 
aegrorum  Sdcenopofia  intelligenda*  Et  quonia  plero%  fimilitudo  nominum  Grgcorum  cofun 
dit.contexemiis  &C  de  fefeli.)  Vetus Iedio  hic  8C in  indice  de  fili.nec  erat  neceflegrsca uocem pro 
latina  fupponere.quod  enim  graeci medici  ci<n?u  lucosaMceL^y  uocant ,  apud  Marcellum'qui  fab 
Theodofio  floruic.fil  Maffilienfe  legitur.qui  mutauit  Iedione,putabatfil,'pigmeti  tantum  nome 
; efle,cu  fit  uoxpolyfema.  Boumorbis medetuel fi contritu infunditiir.)Satis  erat:Boum morbis 
tritu  infunditur:  nec  egebant  Pliniana  uerba  taliinterpolatore.  Siccata  aute  in  uinbra  farina  tufa 
&  conuulfis  &  inflationibus  3 i  arterijs  medetur.)  Legendum:  Siccata;  autem  in  umbra  farina 
tuffiSdconuulfis  8dc.  Satiux  olfadu  ipfo  &C  delachrymationi  8C  caligini  medentur,  magis 
uero  fucet  inudione.)  Caligini  tantum  his  uerbis  remedia  traduntur,  filegamusita  ut  Plinius 
fcrtptum  reliquit,  nempe fic : olfadu ipfo  8C  delachrymationecaligini medentur .  Significatde/ 
lachrymationem  acrimonia  ceparum  excitam  oculorum  caligini  prodefle  .  Purgamenta 
quocp  earum  cremata  in  cinerem  illinentes  ex  aceto  ferpentium  morfibus ,  inter  ipfascp  multi/ 
pedes  ex  aceto .)  Dele  inter,  5C  pro  multipedes  repone  multipeda;  .fmorfibus  Jpfascg ,  uidelicet 
cepas.  Et  fi  fuccum  ieiuni  quotidie  edant.)  Succum  fuperuacanea  didio  eft.  Stomacho 
utilia  efle  ,ac  fpiritus  agitationi.)  Lege, ftomacho  utilia  elfe  fpiritus  agitatione.  Apparet  eundem 
■caftigatorem  fupra  in  hoc  ipfo  capite  ex  delachrymatione  fecifie  delachrymationi.  Cap.vi. 

Porro  fediuo  profluuia  fanguinis  fifti  in  naribus ,  contrito  eo  obturatis .)  Scribo ,  Porrum 
fediuum  proftuuia  fanguinis  fiftit,  qaribus  contrito  eo  obturatis  .  Neque  enim  hoc  ita  ut  fu/ 
perius  ex  autoritate  Varronis  refertjfed  tranfitum  facit  ad  aliam  fpeciem :  quemadmodum  eft 
uidere  in  emendatis  exemplaribus.  Vicus  aciem  hebetans, 8C  in  angulo  oculi  perpetim  hu/ 

mor  emanans .)  Lege, perpetuo  humoremanans.  Epinydiidis  eft  deferiptio.  Sanguinem  rerjd 
entibus  fuccus  eius  cum  caule  aut  thuris  farina  uel  acacia  datur.)Scribendum  cumgaiisautthu/ 
tis  farina»  Allio  magna  uis.magnae  etiam  uti!itates,contra  aquarum  SC  quorumlibet  locorum 
tnut3tiones  .)  In  uetuftis  uoluminibus  nec  Etiam  eft,  nec  Quorumlibet.  Aconitum ,  quod 
alio  nomine  pardalianches  uocatur,depellit:item  hyofcyamum:contra  canum  morfus.  Inq;  uul/ 
nera  cum  meile  imponitur,)  Vetus  dC  fincerior  ledio ;  A^.a.n-p  .uocatur,debellat.item  byofcy/ 

arnum 


HIS  T.  ANNOTATIONES 

amumscanum  morfus,in  quae  u *&fc.  Attritisc#  corporum  partibus ,  uel  fi uefica  intumuerit.) 

Scribendum ,  uel  fi  in  ueficas  intumuerint.hoc  eft,  etiamfi  ueficas  produxerint  attritae  partes* 

Vei  fi  decoda  aqua  colluantur.)Decodi,non  decoda.Porrb  fi  indicare  pergam  quotiefcunc# 
in diftinguendo  peccatum  eft,uerior  ne Iedori  tediofum  fit.  Sic  SC  uoci  plus  confert .)  Plus  re/ 
dundar.  Aut  fi  fanguis  etiam  excreetur  uel  puruleta  fint.Et  pituitae  fub  pruna  codum,  potum, 
&cum  mellis  pari  modofumptum.)In  antiquis  uoluminibus  tantum  eft  :  Aut  fi  fanguis  excree/ 
tur  uel  purulenta, fub  pruna  codum, &  cum  mellis  pari  modo  fumptum.  Caetera  uerba  fatis  ap/ 
paret  efle  nugatoris  alicuius  additamenta .  Quartanas  quot#  excutere  potum  caput  unum 
cumlaferpitqoboIo.Inuinoaufterotuflim,8Ca!io  modo  acceptum. Suppurationes  quantasli/ 
bet  fanat,fradae  incodum  fabae,at<#  ita  in  cibo  fumptum.)  Omnia  hic  confufd  ac  uitiata,  diftin/ 
guenda  emendandae#  in  hunc  modum, idc#  ex  fide  archetyporum,  ut  reliqua.  Quartanas  quoc# 
excutere  potum  caput  unum  cum  laferpittf  obolo  in  uino  auftero  *T uflJm  8C  alio  modo  ac  pedo/ 
tum  fuppurationes  quantaslibet  fanat, ffada:  SCc.  Senfus  efhtuftim  SC  hoc  modo  fanari,5d illo 
altero  remedio  iam  contra  quartanas  dido.  Iumentis  urinam  reddere ,  atc#  non  torqueri  tra/ 
dunt.)  Iumenta,non  iumentis.  Cap.v  i  i.  Huius  lac  expiflatum .)  Scribe,  ipiflatum. 

Thyrfo  SC  folqs  fcabritia.)Vetus  ledio:5dipfo  SC  foltjs  fcabricia.Sd  ipfo.f.caule,  quod  nomen 
proxime  praecedit.  Quida  SC  e  fatiuis  colligunt, fucco  minus  efficact.)MeIius  legetur, Quida  6<  e 
fatiuis  colligunt  fuccum  minus  efficacem .  SC  tertio  inde  uerfu  i  nunc  non  paucae  reftant,  hunc 
fuperfluit,  Nec  ulla  res  maiorem  in  cibis  auiditatem  incitat  inhibete#  .Eadem  in  caufa  alterij 

trine#  modus.)Lege  8C  diftingue:  Nec  ulla  res  in  cibis  auiditatem  incitat  inhibere#  eadem:  in  cau/ 
fa  alterutrae#  modus  eft  *  Nunc  pulchre  cohaerebit  quod  fequitur :  Sic  SC  aluum  copiofiores  fol/ 
uunt, modicae  fiftunt.  Cap.  v  1 1  r+  Nigra:  radices  ita  in  aqua  codae ,  pruriginem  tol/ 

lunt.)  Lege, porriginem  tollunt.  Cap.ix.  Ergo  uel  cum  uino  tritam  forbendam. 

uel  ex  olei  intindu  fumendam .)  Incorruptior  ledio ,  Ergo  uel  cum  his  tritam  forbendam,  uel  ex 
hoc  intindu  fumendam  *  pendet  enim  haec  oratio  a  praecedente*  Et  altj  compefcere  mala  cor / 
poris .)  Lege  addendo :  SC  alrj  uero  *  Semen  eius  toftum  auxiliatur  contra  ferpentes,  fungo/ 
rume#  uenena.  In  tauri  fanguine  folia  coda  fplerieticiscp  in  cibo  data,8f  cruda  illita  cum  fulphu/ 
re  SC  nitro  .profunt.)  o  bellum  medicum  ••  hic  nimirum  tauri  fanguiriem  etiam  pro  antidoto  prx/ 
beret.germana  ledio  eft  hxeteontra  ferpentes, fungorumt#  uenena, SC  tauri  fanguineni.  Folia  co. 
da  fpleneticis  in  cibo  data,&c.  Neruis  utilesrideo  SC  paralyticis  dantur  iuxta  in  pedibus.Qui 
funtruffi  ex  his  ciriffune  fanant.)  LegeSC  diftinguerideo  8C  paralyticisdantur.Luxata  in  pedi 
bus  qui  fiint  ruffi  SCc.  Elixos  affis  minus  utiles  effe  adfjciunt.)  Scribo  adijeit  .f.  Diocles* 

Cap.x.  Vefica:  quoc#  nifi  codum  aqua.Si  canibus  detur,occidi  eos .)  Diftingue  8C  cafti/ 
ga  fic:  Vefica:  quoc#  nifi  decodumtqua:  aqua  fi  canibus  detur, occidi  eos*Alioqui  canes  non  uef/ 
cuntur  afparagis*  Cap.x  r*  Verum  apud  eruditos  non  aliud  erutum  terra  in  maiore 

fentenciarum  autoritate  eft.)  Varietate,nonautoritate.  Nam  id  defundorum  epulis  feralibus 
dicatum  exiftimatur.Ipfius  quoc#  uifus  claritati  inimicum .)  Lego, epulis  feralibus  dicatum  effe, 
uifus  quoq?  claritati  inimicum.Nam  hocexChryfippi  8C  Dionyfij  autoritate  refertur:ideoc#me/ 
Iius  per  infinitum  legitur  abfc#  uerbo  exiftimatur.  Seme  datur  ex  tribus  cyathis  ex  uino  albo.) 
Antiqua  feriptura  potior:Semen  datur  SC  arquatis  ex  uino  albo.arquatis.i.idericis  Cap.xii. 

Ocimum  quoq?  Chryfippus  grauiter  increpuit, inutile  effedicens  ftomacho,urinse,  oculorum 
quot#  claritati.)  Duo  uerba  effedicens, aliquis  defuo  adierit, mirum  nielegantiae  caufa.  Air/ 

uero  fi  eo  die  feriatur  quifpiam  a  fcorpione  qui  ederitocimum,  fanari  nonpofie  .)  Veraledio; 
Afriuero,fi  eo  die  feriatur  quifpiam  a  fcorpione,  quo  ederit  ocimum,feruari  nonpofie.  Secuta 
a:ras  alacriter  defendit.)Redfus  ,acriter  defendit.  Cap.xm.  Seftius  adifcit,hoc  fer pe 

tes  fugare.)  Vetus  ledio:Sextius  adrjcit,uftum  ferpentes  fugare.  Multi  fucco  eius  cum  meile 

attrito  inundi.)Lege,cum  meile attico.  Dederunt  SC  cum  bitumineinfridam, )Infriatam,non 

infridam.  Item  uitiligines  uel  rugas, ftrumas,8f  fimilia  cum  hircino  SC adipefuiUo.)Codices  ue 
teres.Ite  uitiligines,uerrucas,ftrumas,S£  fimiIia,cumftrychno  SC  adipe  fuillo.  Cap.xrm. 

Iis  commanducatis  SC  impolitis  lanari  elephantiam,ficut  Magni  Pompei)  gtate.fortuito  cuiufd % 
experimeto.propter  pudorem  facie  illita  comperta  eft.)E!ephantiafin,non  elephantia  huc  mor/ 
bum  Plinius  uocare  folet.Legenda  igitur  pro  Elephantia  ficut,elephantiafin,&f  bene  habebit  to/ 
ta  orario.  Mentae  ipfius  odor  animu  excitat,^  fapor  auiditatem  in  cibis  ride  o  in  mammaru  mi/ 
xtura  familiares  ipfx  accefiere, ut  coire  denferec#  lac  non  parianturOT ota  uia  aberrata  eft.  V era 
ledio  eft  haec, ideo  embammatu  mixturae  familiaris.  Ipfaacefcereaccoiredenfericglacnon  pati/ 
tur.Embammata  greeee  uocantur  intindus,ad excitandam  orexim  inuenti.  Recentis  fuccus  na/ 
rium  uitia  fpiritu  fubdudo  emendat.)Scribo,fpiritu  fiabdudus.  Impetigines  quoc#,uel  fi  tene/ 
aturtantum,prohibet.)Intertrigtneslegendum,quemadmodueftinarchetypis.  Morbo  regio 
in  uino  albo  ab  alienis  datur.)Lego,a  balineis  datur.  Cap.xv.  Propter  colum  quot#  bi/ 

bitur,illiniturc#  uelpenicillis  feruens, uel aftringiturfafcqsO  Vetus  ledio:Propter  colum  quot# 
bibitur  illiniturc# ,  uel  penicillis  feruens  apprimitur  fafcrjs.  Sunt  QC  quidam  qui  cunilam  bubu/ 

ccc  t,  iam 


IN  PLINII  NATVRALEM 

hmappeflauerintOQuidamfuperuacaneauoxefthocloco.  Cap.xvl.  Trita  mellis  odo 
fem  habet,digitis  tacftu  eius  cohaerentibus.)  Melius  cohaerefcentibus.  Cap.xvn.  Luxa» 
SC  contufa  in  aceto.)  Archetypa,Luxata8£  incuffa.  Vrinam  SC  menftrua  ciet .)  Plinius  fcripfit: 
urinam  SC  menfesciet.ficut  paulo  poft, Pythagorae  inter  pauca  laudatum, non  a  Pytbagoratquod 
genus  deprauationis  frequens  eft  in  hoc  opere.  Epiphoris  oculoru  radicem  eius  tufam  imponit 
folias.)  Legeaddendo,euinorad.e.  Dyfentericis  SC tenafmis  datur.) Recfiius,  dyfentericis S£ 
in  tenafmo.  Semen  hydropicis  SC  coeliacis  dedit  tritum  cum  menta.  Veru  SC  radicem  ad  renes.) 
Caftigauimus  ad  exemplaria  hoc  modottritum  cum  menta  e  uino. -radicem  SC  ad  renes.  Pytha 
goras  quidem  non  corripi  uitio  comitiali  in  manu  habentes.)  Legendu, Pythagoras  quidenegat 
corripi*  Cap. XViii.  Sed  fatiui  albi  calyxipfe  teritur, Sd  bibitur  fommi  caufa, Semen  ele 

phanttfsmedetur.)Scribenduerat,8£euino  bibitur.Item,eIephantiafi,noelephanttjs.  Succus 
SC  hic,  8£  herbae  cuiufq}.)Legecuiufcuncg.  Sequenti  uerfu,utla<ftucis,non  aut.  Praetorff  uiri  patre 
in' HifpamabaiulOBauilt  malim, ut  fit  loci  nomen,quemadmodum  dicimus  Bilbili, Sacili.  Cum 
fris  aurium  dolori  inftillatifr.)MeIius:cum  hoc  SC  aurium  dolori.cu  hoc.f.rofaceo.  Sic  SC  folijs 
tpfis  utantur  ad  facros  ignes.Item  uulnera  cum  aceto .)Sific legamus,^  podagrg  unu remedium 
peribit, nec  facro  igni  fuu  ut  oportet  adhibebitur.  Sincera  Iedione  etiamnu  retinent  antiqui  cadi/ 
ces.Sic&f  folijs  ipfis  utuntur.Item  ad  facros  ignes  SC  uulnera  ex  aceto.  Experimentuopij  eftpri/ 
mum  odore :  fincerum  enim  perpeti  no  mos  eft.  Dein  in  IucernisOlndidem  caftigauimus  SC hxc, 
Sinceruenittiperpettnoneft.moxmlucernis.  Sed  hic  latinitatis  grauioriadlura  eft  quamfenfus. 
Foediore  mendo  mox  pro  in  puftu!ascoit,fcriptueft,mpofca  coitfcum  tamen  experimenta  fiat 
in  aqua, non  in  pofca.  Capxix.  Inter  fatiua  eft  SC fylueftria  medium  genus ,  quod nifi  in 

a  ruis  effec  fponte  nafceretur,  rhoea  uocauimus SC  erraticu.)Lecftio  uetus  magis  Pliniu  fapit:  Inter 
fatiua  SC  fylueftria  mediSgenus,quomain  aruis  fed  fpotenafceretur,  r.  u.  SCe,  Alterum  eftin 
fylueftribus  generibus  heracliomuocatur  ab  alrjs  aphron)Elegantior  eft  uetus  lecftio.  Alteruefyl 
ueftribus  genus  heraclion  uocatur,ab  alffsaphrori.  Gap.xx.  Dyfenteriae  SC  uomicis  da/ 
tur  ex  aceto.)Noftra  exemplaria  habet,eftur  ex  aceto.  Capuunde  i/tum  dtftillatione  toto  anno 
non  fentire.)Hlic Iegtturicaput  illituum  dtftMationem  anno  toto  non  fentire.  Aliquacopoftpro 
Coquitur  difficiIIimerepofuimus,coqueretur.refertur  enim  adpraecedentemparticuIaTanqf. 

Hippocrates  uuluaru  uittjs  id  infundi.)  Lege,irifundit.  Duritias  omnes  uel  codo  uel  crudo 
utiliter  illini  putant.)Scribo  ,putauit.£Lycus.  Codo  aut  per  fe;  aut  cum  malua,  aut  lenticula.) 
Redtus, uel  per  fe,uel  cum  malua  aut  lenticula.  Cap.xxr.  Aculeosomnis  extrahunt 

illitae  crudae,  aut  cum  anetho  potae.  Decodaeuerocum  radice  fualeporis  marini  uenenareftriii/ 
gunt.)Incorrupta  ftriptura  aliterftabettillitae  crudae  cumnitro.potae  uero  decodae  cum  dCc 

Nec  lapathum  diflimiles  effedus  habet.Eft  autem  fy!ueftre.)Nonhoc  dicit.lapathum  herbam 
efte  fyfueftrem.fed  praeter  fatiuum  efte  etiam  aliud  lapathi  genus  fylueftre .  Quare  melius  legitur 
adiedo  8C. Eft  autem  SC  fylueftre.  Folrj  s  aquofis .)  Redtus  acutis, ut  eft  in  ueteribus  uolumini/ 
bus  .  Vnde  etiam  oxahdem  appellata  uideri  poteft.  Oxylapatifemenlotuminaquaccelefti, 
fanguinem  prodeft  regerentibus, adieda  acaria  lentis  magnitudine,prodeft.)Prius  prodeftredu/ 
dat.  Radicis  tantum  altitudine  differes, SC  erga  dyfentericos  efficacis  effedus,  potum  ex  uino.) 
Veteres  codices  habent.-SxT  erga  dyfentericos  efficaci  effedu,poru  ex  uino.  Vt  intelligamus  hoc 
quoqj  differre  a  reliquis  lapathi  generibus, quod  peculiarem  uim  contra  dyfenteriam  habeat. 

Cap.xxn.  Senfus  at^  fternutameta  capitis  purgat.)Lege,fternutamentis  caput  purgat. 

Et  uuluarum  conuerfionem  fuffita  excitat  odore.)  Melius,  Et  uuluaru  conuerfione  fuffocaras 
excitat  odore.  Additoexiguo  oleo  SC  fa!is.)Scribo,oIet  SC  falis.  Ruptis,conuulfis,fpafmatum 
n eruis  falutare.)Spafttcts  neruis.non  fpafmatum.  In  ouum  inane  fuccum  adfjcitis.)Rediusadi 
ditsquamadrjcit.  Fugati  odore,  cominus  fi' uratur.)Legendum  fugat  &T  odore  omnes, fi  ura/ 
t ur. om nes. f  fer p entes.  Stomachi  diffolutiones  cohibet  fiue  in  cibo  fumptum,iiuein  fuccopo/ 
fum.)Lego, fiue  fucco  potum.  Epiphoras  cum  thure &aqua,aut  cum  myrrha.Cum  uino  fedat 
parotidas.Cummdlcautadipeautceraftomachifolutiones  infperfutn  polentae  modo.)  Aliter 
legitur  SC  diftinguiairinuetuftiscodfcibus.Epipboras  cumlhure  SC  aqua, aut  cu  myrrha  ac  iiiilo 
fedat :  parotidas  cum  meile  aut-a-dipe,aut  cera :  ftom.  f.  i.  p.  m.  Ad  iocineris  dolores  eftur  cum 
uua  paffa,&f  ad  phthiiim  utiliffime.Semine  fiunt  SC  edigmata.)Nimis  farpe  in  diftinguendo  pec/ 
catum  eft, maxime  in  his  medicinalibus  Hbfis,aIiquando  non  uno  loco  in  eodem  capite,  ut  in  hoc 
ipfo.Diftinguendum  ad  hunc  modS.  Ad  iocineris  dolores  eftur  cum  uua  palfa.  Ad  phthifim  uti/ 
liflimeefetninef.e.  Cap.xxm.  Prodeft  ueficae  cum  uino  leui.&foeminaru  menftruis.) 
Lege  addendo, P.u.c.u.Ienij&ffoe.menftruishcereubus.  Cap.  XXMI.  Sed  ante  difceffum 
ab  honenfibus.)  Elegantius,Sed  difceffuri  ab  hortenfibus,unatn  compoluione  ex  his  dariffima 
fubtexemus. 


EX  LIBRO  VIG  e'SIMO  PRIMO.  Cap.  II 

QVin  SC  uocabulum  ipfumtardeinde  communicatum  cftjlnde  fuperfluit.  Cap.ru. 

Caelare  eos  primum  inftirairP»ClaudtusOMalo  ueterem  feripeuram ;  primus  inftituif. 

Qui 


HIST.  ANNOTATIONES 

Qat corona  parit,  ipfepecuniiueeius.uirtutis ergo  arguitur,  quam  ferui  equiue  mcruiffenr. 
Pecunia  parra  lege  dtcit,nemo  dubitauir.)  Verba  Plini]'  quibus  duodecim  rabularum  lege  inter/ 
p  retatur,  reftituimus  ex  fidearcheryporum.  Quam  ferui  equiue  meruiffenc, pecunia  partam  lege 
dici, nemo  dubitauir.  Videlicet  quia  ferui  ipfi  dC  equi  pecunia  parantur.  Ingens^  3 i  bis  feueri/ 
tas.)hinc,nonhts.  P. Mucianus, cum  demptam  Marfio .)  Munatius  fert bi  debet.  Cuiuslu/ 
xuria  nodtbus  coronatu Marfyamditero  illius  deferibunt.)  Antiqua  exemplaria  habent:  literae 
illius  dei  gemunt.  Apparet  ironiam  effe.  Florum  quidem  P.R.honorem  Scipioni  tantum  adhf 
buit.  Suario  cognomfnabatur,propter  fimilitudinem  fuartf  cuiufda  negocia toris .)  Pro  adhibuit 
lege  habuit,  pro  Suario  Serapio,  nam  idem  nomen  fuit  negociatori.  Huius  fit  mentio  SC  libri  7* 
cap.ir.  Nec  ei  fuit  in  bonis  funeris  impenfa.)  Vetus  ledlio ,  Nec  erat  in  bonis .  Leuius  hoc,  fa/ 
teor,fedcumuideaminhoc  capitetam  multa  de  induftria  mutata,  nihil  dubito  quin  hoc  quoque 
mendum  eidem  debeamus  cui  cotera. Sequenti  uerfu  eft,quaqj  proferebatur.no  quacg  parte  ter. 
Et  aliquanto  poft  pro  quod  noceren  t  capiti,Iegendum  quas  nocent.  Quoniam  dC  in  hoc  eft  sii? 
quauaietudinis  portio,in  potuatq;  hilaritate  procipue, odorum  ui  furripiente  fallaciter  folertia. 
Nancf  fcelerata  Cleopatra, appara  tu  belli  Adiaci  gratificatione  ipfius  reginas  Antonio  timente, 
nec  nifi  pracguftatos  cibos  fumente.fertur  ab  ore  eius  lufiffe  extremis  coronat  floribusrueneno  il/ 
licisipfacp  capiti  impofita,  SCc)  Egregie  hoc  loco  adiuuerunt  noftra  exemplaria,  in  quibus  ita  le/ 
gitur.inpotu  ateg  hilaritate  procipuoodoru  ui  furrepente  fallaciter, fcelerata  Cleopatrae  folertia. 
Nancp  apparatu  belli  Adhacigrarificationeipfiusregino  Antonio  timente , nec  nifi  proguftatos^ 
cibos  fumente, fertur  pauore  eius lufiffe, extremis  coronat  floribus  ueneno  iliitis,ipfacp  capiti  im/ 
pofita.Eft  aute  perquam  familiare  Plinio.feptimo  cafu  orationem  claudere.  Quis  illas  timeret 
infidias  f)  Nihilo  peior  eratuetus  leclio ,  Quis  ita  t.  i.  Adeo  mihi,  fi  polTim  fine  te  uiuere.occa  t 
fio  3 i  ratio  adeftjRedius  ironica,occafio  aut  ratio  deell.  Cap.im.  Contra  genera  eius 
noftri  fecere.)Contra  redundat.  Viliffimam  uero  plurimis, fed  minutifltmis,fpermoniam.)Pro 
fpermonia  emendati  codices  habet  Ipineolam, a  fpinis  denominata, quemadmodu  inalto  genere 
coroneola  a  coronis  nomen  traxit.  Pangaeus  nancg  mons  in  uicino  fere  eft .)  Lege,  Pangasus 
mons  in  uicino  fert.  Negauitcentifoliam  in  coronis  addi.)  Antiquior  leciio  eft.in  coronas  addi. 

Quo  grocula  altera  eft.)  Vetus  ledio.Quat  e  grascis  altera  eft.  Cap.v.  Nec  ullis  flo/ 

rumexcelfitas  maior. )Melius,nec  ulli.  Ita  odorcolorcg duplex,  ut  alius  calicis,a!ius  (laminis.) 
Non  male  netus, alius  calicis, alius  (laminis .  nam  ita  ad  praecedentia  refertur.  Inuenta  eft  in 
his  Si  ratio  inferendi.)Redlius, Inuenta  eft  dC  in  his.  Menfe  Martio  macerantur,  ut  colore  accipi 
ant.)  Magis  placet,percipianc .  ac  fi  dicat,ut  colorem  perbibant.  Cap.  vi.  Calathiana 
munus  autumni, ceteris  ueris.)Scribo,coterg  ueris.  Vincit  numero  foliorum  marinam  quincp 
folia  non  excedentem,)Quid  opus  repetere  foltarfatis  erat,quinqj  non  excedentem.  Foliorum 
exilitate  ufque  in  fila  extenuata.)  In  antiquis  uoluminibus  legitur,attenuata.  Prima  nobilitas 
Cilicio  croco.)Croco  aut  feriba  addidit, autinterpres  aliquis  inter  praelegenda .  Sicut  paulopoft: 
gaudetcalcari  SC  a  tteripede.Pede  non  eft  in  manuferiptis.  Cap.  vn.  Troianis  tempori 

busei  iam  erat  honos.Ethos  certe  flores  Homerus  treis  laudat, loton, crocon,hyacinthum.)Re/ 
cftior  Ie<flio:Troianis  teporibus  iam  erat  honos  ei .  hos  certe  flores  SCc.Dicet  ahquis,feuicula  funt 
ifta.nec  annotatu  digna.Hac  ego  rogabo,ipfe  aequo  ne  animo  ferret  huiufcemodi  leuicula  in  fuis 
feriptis  a  librarijs  deprauari.  At  multo  plus  religionis  debetur  ueceru  monumentis.  Omnis  au/ 
tem  uerno  tepore  acrior,8C  matutinislQuicquid  ad  meridianas  horas  diei  uergit.hebetatur.)  Ve 
rior  ledlio  uetustquicquid  ad  meridianas  horas  dies  uergic.  Animalium  nulla  odoratu,nifi  de 
pantheris  quiccp  duftumeftdi  credimus.)  Vetus  ledio:  nifi  de  pantheris  quod  didum  eft  credi/ 
mus.Dixit  autem  hoc  Iib.8.  cap.  *7.tametfi  quidam  illic  odorem  in  colorem  deprauauerant.  Vc 
irin  ateg  faliunca.SC  quanqfj  nobilifltmi  fit  odoris  utracg.)Lego,quanc|j  nobiliflimi  odoris  utranep. 

Proxima  in  Macedonia, fongilTma  hoc  candicans.Etex  illis  tertium  loeu  habet  Africana.) 
Lege  8C  diftinguedongifltma  hoc  5C  candicans  SC  exilis.T ertium  l.h.  Pannonia  hanc  gignit  SC 
Norica.) Scribo  Norici.aIioquiNoricumdicenduerat,ficutIUyrica.  Superq;  extera  ad  famam 
etiam  dignftatis.)Legendum  ad  famam  etiam  ac  dignitates.  Cap.vm.  In  quibus  un/ 
guenta  uiciffe  naturam  gaudet.Luxuria  ueftibus  quocg  prouocauit  eos  flores,  qui  colore  cornea 
dantur.)Hoc  uerba  non  deprauarunt  modo  homines  infulfiffimi,ueruetiam  parte  eorum  hinc  re 
uulfam  procedentis  capitis  fini  affuerunt.  Scribenda, In  quibus  unguento  uicifle  naturagaudens 
luxuria.ueftibus  quocp  SCc.  Paria nunccomponuntur,8C natura atep luxuria  depugnate.)Lege, 
depugnant.  Cap.ix.  Folia  fmilacis  SC  edero  in  coronamenta  fe  dedere,  corono cp  ear3 

obtinet  principatumOHanc  tam  ingeniofam  deprauationemirum  ni profeffbr  aliquis  excogita/ 
uit.dum  diuinare  mauult  quam  ad  archetypa  recurrere,  Vera  letffio  aliud  fonat.  Folia  in  corona/ 
mentis  fmilacis  5C  edere  corymbicp  earum  obtinent  principatum.  Quia  noftris  maiore  ex  parte 
nomen  dare  rjs  defuit  cura.)Non  minor  priore  hic  error, utcuncp  fenfus  manet.PIinius  enim  lon/ 
geairjs  uerbis  ufus  efttquia  noftris  maiore  ex  parte  huius  nomenclatura  defuit  cura.  Cap.x. 

Non  dgrante  attico  thymo  nifi  in  afflatu  maris  feratur.)Seratur  fuperuacaneu  uerbum  eft, na/ 

ccc  ?  tum  ex 


in  PLINII  N  ATV  R  A  L%  M 

Citm  ex  ultima  Iitera  matis,  Septima  di&ione  fequentis  orationis  Erat.  Abrotonum  iucudiodo/ 
ris  eit  $C  grauis.Floretxftate.)Elegantius,Abrotonuodoreiucundegraui,floretxftate.  Alfio/ 
fa  entm  admodum  func,8d  fole  nimio  Ixduntur.)Hic  particula  neceflaria,  per  incuriam  librariorS 
omiflatn.denuo  adiecimustSdfole  tamen  ni.Ix.  Cap.xi*  Eruitur  poftequinociiumuer 
nutn  radicitus, ficcaturcp  ad  lunam  xxx.diebus,ita  lucens  nodibus.)Lege,Eruirficcari.lucere:  dd 
hxc  omnia  ex  comentarrjs  Democriti  referantur.Sequicur  enim  Magos  Parthorum^  regesuti 
hac.  Et  iri  Italia  quidem, ut  diximus  po  fi:  rofam.)Sans  erat,in  Italia  quidem .  Coniundiio  hic  ad 
dita  uitiat  fermone.  Cxterum  hyacinthus  maxime  duratOLego,e  exteris  hyac.m.d.  Sed  hxc 
ita,  fi  deuulfa  crebro  prohibeatur  in  feminibus.)Legendu  prohibeatur  in  femen  abire .  atteftatur 
uetera  exemplariatSc  alioqui  ex  illis  uerbis  nullus  fenfus  elici potefi:.  Alteru  candidius, qui  fere 
nafettur  adtumulos.)Rediius,intumulis.  Cap.xn*  Hoftiliauicus  abluitur  Pado.)Me/ 
Itus, alluitur*  Cap.xm.  Nos  tamen  trademus  quecoperimus.Herba  eftalba,uexatio 

~oeidem  iumentorumeftjfed  precipuecaprartS,appeI!ataxgolcthron.)Antiquafcripturapotior, 
Nos  trademus  qux  comperimus.Herba  eftab  exitio  dC  iumentoru  quide,fedprxcipue  caprarii, 
appellata  xgolethron.  Huius  flores  concipiutnoxiu  uirus,aquofo  ueremarcefcete,)Lcge,mar 
cefcetes.  Aliud  genus  in  eode  Ponti  fitu  uiget, ex  annona  mellis.)Codices  uetufti  loge  aliudha 
bent.  Aliud  genus  in  eode  Ponto  gente  Sannorii  mellisrquod  ab  infama  quam  gignit,  maenome 
non  appel!ant.Hi  funtquos  pofterioretasZanos  uocauit,Lazis  conterminos.  Vtracp  Colchica 
gens  fuit  in  clientela  fideq;  Conftanttnopolicani  Imperatoris.  Et  in  Mauritania  Cxfarienfi,Ge/ 
tuita  contermina  Maflyh's*)Emendatior  Iediio:&  in  Mauritaniae  Cxfanenfis  Getulia  contermi/ 
na  Maflxfuiis.Nam  £C  Getuli  &  Mafxfuli  hanc  prouinciamincolebant,quodipfe  Plinius  fupra 
docuit*  Remedium  aduerfus  has  ut up  non  differendu.)Lege  remedio,non  remediu .  De  quo 
loquendi  modo  iam  fupra  capite  tertio  monui*  Cap*xini.  Circumlini  aluearia  fimo  fca 

'bulouttliffimu.OperculSatergoefleambuIatoriijjUtproperatusintusfitprofper.  Simagnusfit 
uterus  alueartjs,prouentus  autem  fterihs, ne  operandi  defperatione  curam  abfjciant  ,  id  paulam» 
reduci  oportet, fallente  operis  incremento.)Huius  leciiois  abfurditasmagis  d'etegetur,collataad 
germana  le<flione,quam  ex  fide  ueterum  codicu  reftituimus  ad  huc  modii.Circulinialueos  fimo 
bubulo  utiliflimuni  .operculu  a  tergo  efle  ambulatoriu,  ut  proferatur  intus  fi  magnus  fit  alueus, 
aut  operatio  fteri!is,ne  defperattonecura  abtfdant:  id  paulatim  reduci,  falleteoperis  incremento 

Pofthas  Corfica, quoniam  ex  buxo  fit,SC  habere  aliquanta  uim  medicaminis  putatur*)Lege: 
quonia  ex  buxo  fir,habere  quandam  uim  m.p*  Inde  ligulis  eligunt  florem, i.candidiffima  que$: 
r ransfundunteg  in  uas.quod  exiguum  marinx habeat  frigidx.)  T oties  expertus  fidem  ueteru  co 
dicum,he  hic  quidem  aufus  fum  ab  eis  difcedere+IUi  pro  eligunt  habent  hauriunr.Item,quodexi 
guum  frigidx  habeat.  Siccant  fole, lunacg.hoc  enim  candorem  facit, fi  fic  ftccantur .  Et  ne  lique/ 
faciant,protegunt  tenui  Iiriteo.)MeI/or uetus  lectio: Siccant  fole  lunacj.hxc enim  cadorcm facit. 
fxccantes,neliquefaciant,p,t.I.  Cap.xv.  Maxim  eq?  Aegyptus, frugumfenilifTima.fcd 

utfolaqs  carere  poflit.)Non  parum  detraxit elegantix,  quifquis  hicparticulam  quide detraxit. 
Legendum  enim  frugum  quidem  fertiliilima.  Hanc  aNilo  metunt,  J>Scribo,c Nilo.  Folfjs  k 
tiffimfs, etiam  fi  arbores  coparentur.)Redius,arboreis.  Scandix,come.ab  aliis  tragopogon.) 
Vetur  lediotfcandix  qux  ab  alrjs  tragopogon  uocatur.  Syluefiriu  duxfpecies . Vna  mitioreft 
fimili  caule, tamen  rigido, ita colu  antiqux  mulieres  utebantur,  exilis,  qua  qutda  atractvlida 
uocant.)  Legendumtitaq;  dC  colu  antiqux  mulieres  utebantur  ex  illis, quare  q.a.u.  Cap.xvi. 

Et  ex  diuerfo  ftans  anchufa,inficiendo  ligno  ceriscp  apta.  Eftaute  mitior  ijsanthemis,8<fphyl/ 
lanthes, anemone, &C aphace,)Lege:E  diuerfo  fiant, anchufa  inficiendo  ligno  ccriscg  radice  apta, 

e  mitioribus  anthemis3&  phyllathes, ^  anemone, SC.  aphace.Stc  enim  melius  quadrabitadpre 
cedentia.  Cap.X  v  i  r.  Perdicio.quam  8C  AeOlix  dC  Aegypt ij  edunt, nomen  dedit  auis.) 

Verior  lecfiio.-Perdtdu&alix  gentes  quam  Aegyptij  edunt. Supra  dixerat,  Aegyptios prxcxte/ 
ris  gentibus  herbis  uefcimunc  dicit,perdictum  herbam  etiam  aliarum  genttu  cibum  efle,  Iulio 
menfe  fecari iubet,)Lege addendotluiio  menfe  toto  fecari  iubet.  Cap.xv  1 1  r*  Iunio 

menfe  eximi,antelultum  medium  prxcipiens.)MeIius,Iunio  menfe  eximi  ad  Iui.  m.p.  Vfusad 
naflas  marinas, uitilium  nexus  elegantium.)In  antiquis  codicibus  tantum  eft, uitilium  elegantia. 

Quaricp  profeflus  efficaciflimii  efle  aduerfus  calculofos.Eo  foetas  fceminas  quidem  abortusfa 
cere  no  dubitat .} Sincera  ledtiorquanepprofeflus efficaciffimuefle  aduerfus  calculofos;eo  fouet. 
Foeminis  quidem  abortus  facere  non  dubitat.  Largiori  tanta  uis  expellit  eas.  ;Lcgendum, Lar/ 
giori  tanta  uis, ut  expellat eas.  Laudatiflimus  ex  Nabatxa  iuncus.)Non  eratopus  hic  repetere, 

'  functis,  Cap.  xix.  Ita  ut  a  balineis  inarefcantcorpora.)Scribo,  inarefeanteorpori. 

Lienicg  5C  ruptis  tiulfis  profunt.Et  meftruis  fceminaru  in  uino  decodx:  Impofiteq;  cum  meile 
neruis  prxeifis  mcdentur.Contra  lichenas  &C  lepras, &  furfures  in  facie  emendant.)  Lege  &di/ 
flanguetLieniqj  SC  ruptis  uulfis  profunt  BC menftruis  foeminaru.In  uino  uero  decodix, impofiteq; 
cum  mei!e,neruis  prxeifis  medentur.Ltchenas.  Cap.xx*  In  hunc  loeu  dilata  cum  di' 
fputaremds  deperegrinis  arboribus.)VT  etufta  exeplaria  tantum  habent, dilata  in  peregrinis  arbo 

ribus 


ST*  A  K  N  O  T  A  T  I  0  N-E  S 

tibus.i.iri  mentione  peregrinarum  arborum.  Sitiit  purgationes  rnulieru.Nardt  tiero  eius  quam* 
Phu  eodem  loco  appellauimus  &Tc.)Antiqua  fcriptura  melius.Sittit  purgarionu  mulierum  impe 
cus-Eius  uero  quod  phu  eodem  loco  appellauimus,2£  reliqua.  Crocum  cum  meile  no  foluitur.) 
Cumredundat.Sequentt  uerfuprouino  &raqua,lege,uino  aut  aqua*  Collyrio  uni  nomen  de/ 
dtt.)Legeaddendo, Collyrio  uni etiam  nomen  dedit:  Dentietibus  precipua  efr,&  tufsietibus.) 
Scribo, dentientibus  praecipue*  Partem  eius  feruantiu,  8C quarunda  aliaru  herbara,ficuti plan/ 
cagiais,fubftituenti2,  fi  par  um  mercedis  ruIitTe  fefe  arbitrantur.Rurfuscg  ut  plus  operis  acquirat,- 
p.  e.q.  f.e.  l.i* )  Incorrupta  ledio  etiamnum  durat  in  uetuftis  codicibus  manudefcriptis .  Partem 
eius  feruant,8£ quarandam  aliarum  herbarum,ficuti plantaginis :  fi  parum  mercedis  tuliffe fear/ 
bitrantur»rurfuscg  opus  qucerunt,  partem  eam  quam  feruauere,codem  loco  infodiunt;  credo ,  ut 
uttia  quae  (aaauertnr, faciant  rebellare.  Cap.  X  X I*  Ciet  menftrua:5C  fi  cruda  detur,  hydropi/ 
eorum  aquam  fiftit . )  Siftit  uerbum  fuperfluit.  nam  ciet  ad  utruncg  refertur.  Coxendicibus  «n/ 
ponitur  cum  uino.Articularib.morbis  trium  obolorum  pondere S£c.)Lege  addendo  non  pau^a 
uerba:Coxendicibus  im po nitur  et  articularib.morbis  8C  luxatis  tritu  ac  lanx  infperfum  ex  oleo. 
Dant  SC potionem  articularibus  morbis  t.o.p.  Prxterea  putant  ufu  eius  quandam  datam  gra/ 
tiam  tjs  ueneremcg  concilia  ri.)Hacc  didio  datam  fuperfiua  eft.  Coquitur  panis  cum  farina  /hqr 
rleacea.)Lege, Concoquit  panos.  Cap.x  X  i  r.  Mouet  Senarium  fternutamenta.)Aridum 
nonnarium.  Cap.XL  x:  1 1 1*  Impofita  ulcerum  facit ftipticam  uihr.)Scribe,ulcus facit fepnca 
ui.i.corrofiua.  Cap.x;  x:  x:  i.  Vtradiceeius  propius  admota  (bporentur,  illam  fopore  e/ 
necante  uim  earum.)  Sic  fcilicet  Plinius  loqui  foletu Scribo,  foporetur illa  fopore enecans  uis  ea/ 
rum.  Cap.  XXXI I.  JMec  de  cnico  fiue  atraciylideuerbofius  difputetur.  Aegyptia  herba 

eft,8£ magnum  contra  uenenata  animalia prxbet  auxilium . )  Hanc fententiam  Plinius  al tjs- extu/ 
Iituerbis,quatn  quae  uulgatis  leguntur  editionibus.  Nec  de  cnico  fiue  atradylidcuerbofius  did 
par  effet,  Aegyptia  herba,ni  magnum  contra  uenenata  animalia  praeberet  auxilium. 

ex:  libro  vig  esimosecvndo.  Cap.  ir 

IAm  uero infici ueftes  fcimus  admirabili  fucco.)Fuco non fucco.  Stans 8Cva ficco carpit,quo 
frugi  mundos  exculpat  ufu  alioquin  fulgentis.  Inftrui luxuria  poterateerte  innocentius.)  Pro 
lifu  alioquin  fulgetis3antiqua  fcriptura  habeuHis  alioqui  fulgentibus  inftrui  poterat  luxuria,  cer 
teinnocentius  .Et  in  facris  legationibus  quam uerbenaeOquam  redundat.  Cap .  v.  Donatus 
efteaL.Sictnius.  )  L  .  Siccius  legendum,  etiam  fupra  libro odauo monuimus.  Hic  Decius 

poftea  conful,8£  imperio  d>C  collegio  fe  pro  uicloria  deuouit. )  LegerHic  Decius  poftea  fe  confuf, 
fmperiofo  collega,prouicioriadec?ouit.rntelligendum  de  Manlio  Imperiofo;  Cap.v  i.  Ipfe 
tamen  obfefTus  in  toto  orbe  profcriptus.Hafc  corona  Sertorio  etiam  cefsit .)  Veraledio:Ipfe  ta/ 
tnenobfefltsin  toto  orbe  proferiptisdiae  corona  Sertorio  cefftt. Notum  eft  ciuilebellum  Serto/ 
rianum.in  quo  precipua  fuit  opera  profcrtptorua  Sylla*  Cohortibus  feruatis, totidem^  ad  eas 
feruandasedudiis.jLege  addedo,tribus  coit.fer.  Quod  cC  fta;u<e  eiusin  forofuo  D.  Auguftus 
fcripftr.)Adfcripfic  non  fcripfic.  A  ddidereuiuendi  pretia  delicia:  luxu sq; .)  Pretio  non  pretia* 
Aliorum  hunc  operam  effe  credimus.)  Verus  ledio;  Aliorchancoperaecredanus*  In  quibus 
/pfius  prouidentiam  naturae.) Melius.in  quibus  ipfis.fiaculeatis  Cap.xr.  Hsmorroida: 

quoq;3£dyfenterise  infufa*)Scribo*haemorrhagia:.  Cap.  XXI.  Impofita  uero  herba, 
autindeomnino  refperfu m ,  p rotittus  mori.)  Antiqua  fcriptura :  aut  uda  omnino  refperfum.  Se/ 
quenti  uerfu  lege  addendotuel  fi  herba  ipfe.  Infantes  quoeg  u!cerati.)Lege,exulcerati. 

Cap.xxir.  Conflat  bulboseius  cum  ptifana  decoctos  aptuTimemederi.)Scribo,apriflime 
dari.  Folrjsin  quocuncg  m  orbo  decoctis  magis  medici  utuntur.  )Legendum,Fer'e  /n  quocuncp. 
debulbis  enim  accipi  debet,non  defolqs.  Vtrucp  pro  defle  dyfentericis  dC  exulcera  tis.jMeJius* 
etiam  exulceratis. hoceft,  etiam  fi  fitdyfenteria,cum  exulceratione  inteftinoru, quod  fane  pericu 
lofiuseft.  Contra  fanguine  tauridemonftrantfuccoeius  uti*)Pau!o  elegantius  uideturtdemon 
ftratiuccum  eius.  Optimus  quidem  ex  tjs  cibus.)  Vetus  leciio  magispiacet:  opimiquxdem  hos 
tabi.ut.cum  praecedentibus  cohaereat.  Si  enim  caligaris  clauus,fi  ferri  uel  chalybis  aliqua  rubi/ 
gQ.)Inueteribus  tantum  e  fr,ferruie  aliqua  rubigo*  Cap.xxm.  Cpmmuncsin  omni  eo 

tum  genere  obferuationes  0  Illic  leginur,in  omni  t'0  genere.  Item  hyeme  quam  aefiate  utilius, 
ueruntamen  aquam  bibentibus.)Scripturauetus,Itemhyemequam  fftatc utilius,^  tum  aquam 
bibentibus.  Atcg  ex  aceto  his  qui  coagulum  laciis  forbuerint.)Lege,arque  ex  aceto.  Qui  fe 
eadem  caufa  praecipitauit.)Scribe,ea  de caufe.Moxeftconieduram  fiepius  fallacem :  non ,  fa?pe. 

Cap.xxnu.  Calefacfta incitat uomitiones.)Redius, inuitat.  Quem  centefimum an/ 
nam  excedentem  cum  D.  Auguftus  hofpes  interrogaret,quanam  ratione  maxime  uigorem  illum 
animicorporiscg  cuftodifletjille  refponditjntus  mulfo,  foris  oleo.)  Ad  fenfum  quide  nihil  referr, 
libet  tamen  reponere  ueterem  Iedionem,ab  audaculis  temere  mu tata.Centefimum  annum  exce 
dentem  eum  D.  Auguftus  hofpes  interrogauit, quanam  r.  m.  u.i.a.  corporiscp  cuftodiflet  *  at  ille 
refpondit,  Cap.xxv.  Leuatust^ficcatis  pedibus  mirabili  modo  .)  Et  hiq  nihilo  peius 

«ataatea, mirabilem  ia  modum.  Qus  a  farina  hordei  diftar,eo  quod  torretur .  Ad  ftomachum 

ccc  4*  utilis 


IN  PLINII  NATVRALEM 

Utilis.)  Antiqui  codices.a  farina  hordei  diftat  eo  quod  torretur,ob  id  ftomacho  utilis.  Datur  te 
pida  forbenda,efficater  prodeft.)  Lege  t  datur  tepida  forbenda  efficaciter.  Peculiariter  tamen 
longo  morbo  ad  tabitudinem  redadlfs.)Emendata  exemplaria  habent, ad  habitudinem  redactis, 
ut  de  h  edi  icis  intelligatur.  Neruorum  doloribus  8 i  altjs  feruens  in  facco  ponitur.)Scribendu  im 
ponitur.  Amplius  hoc  oculis  imponitur .)  Melius  eft  :hoc  amplius  oculis  imponitur.  Et  per 
fe  drachma:  pondera  exinaniunt.)  Lego,exinanit  .f.  granum.  Quoniam  in  aluo  nontumefce 
ret.)  Vetus, intumefceret.  Semuncia  amyli  cum  ouo  5 £  paffis  tribus .)  Antiqua  ledtio,  cum  ouo 
8C  paffi  tribus  ouis.Moxeftauenacea  farina,  non  auenae  farina.  Sitanius.hocefttrimeftris,) 
Scribe,hoc  eft  etrimeftri.firumento.  Et  uini.in  faecis  additus.)Red?ius,in  faccos  additus. 

Sed  fi  largius  fumatur,  aluus  foluitur.)  Sed  fuperfluit.  Horrorem  tertianas  5C  quartanam// 
nuere  traditur.;  Vetus  lediotminuere  creditur. Refertur  enim  hoc  ex  uulgi  opinione,non  ex  au/ 
toritate  medicorum.  Maculas  ex  toto  corpore  emedat.)Particu!a  ex  fuperuacaneaeft.  Aqua 
^decodum  perniones  8C  pruritus  fanat.)Decodi  non  decodum.  Si  uero  ad  mellis  cralfitudinem 
decoquantur  fatiui.) Adde  neceflariam  particula  ueldecoquantur  uel  fatiui.Supra  enim  dixit  fyl 
ueftres  efFicaciores  efle.  Si  uero  caelefti  aqua  decoquantur,  fuccus  ille  fmegma  fit.)Difcoquant 
non  decoquantur.  Sequenti  uerfu  uerbum  folent  redundat.  Item  fiftulis,cum  axungia  ueteri, 
ne  intus  addat.)  Lege  addendo.ita  ne  intus  addatur.  Nafcitur  inter  uitia  fegetis  auenae  grscac 
genere.)grascae  fuperfluit.  Eft  ur  SC  per  fe ,  &  in  patinis  cum  tenera  eft  decodta.)Pofterius  &  re/ 
dundac. 

EX  LIBRO  V  IG  ESIMOTERTIO.  Gap.  J 

ET  ad  expiatione  fanguinis  quocg  adhtbent,non  ultra  gargarizationes.)  Quid  faduntgar/ 
garizationes  in  expiatione^Legendum  igitur, ad  expuitione  fanguinis,  qua  laborantes  hae/ 
moptoicos  Graeci  nocant.  Ideo  8C  purgationibus  ancipitem  temperant.)  putant  non  temperat. 
Error  natus  eft  ex  geminatione  praecedentis  fyllabae.  Huius  enim  colorem  nigra  effe  diximus, 
cuius  afparagos  fimiles  Dio  cies  praetulit  ueris  afparagis.)  Vetus  ledio:  huius  enim  nigrum  efle 
diximus. Afparagos  eius  Diodes  p.u.a»  Ofla  infrada  efficacius  extrah/tquam  fupradida.)Pli/ 
nius  fcripfic,uel  efficacius  .L  efficacius  etiam.  Aiunt  fi  quis  in  uilla  eam  extruxerit,  fugere  acci/ 
pitres,tutascp  fieri  aues  uillaticas .  Aliter  eadem  in  iumento  hominecg  flegma  aut  fanguinem  qui 
tcreatur, talos  circumligata  fanat.)Hoftibus  eueniat  ita  tradari.ut  hic  Plinius  tradatus  eft.Equi/ 
dem  peruelim  difeere  quanam  ratione  radices  exftruantur  apud  iftos  deprauatores ,  utnecartera 
portenta exagitem.praeftat  enim  finceram  indicare ledionem,ex archetypis  eruta .  Aiunt  fi  quis 
u  illam  ea  tinxerit, fugere  accipitres, tutasq?  fieri  uillaticas  alites.Eadem  iniumeto  hominecg  phle/ 
gma  aut  fanguinem  quifeadtalos  deiecerit,  circumligata  fanat.  Quod  funt  candida,  autnigra, 
aut  inter  utrunq;  alia  ex  alff  s, in  quibus  uinum  fiat,aliaexquibus  paffum.)  Emendata  Iecito :  aut 
inter  utrunc^aliaq?  ex  quibus  uinum  fiat,alia  ex  quibus  paffum  Albana  neruis  utiliora  .  Sto/ 
macho  minus  quae  funt  dulcia, uel  auftera  Falerna  uti!iora.)Lege,auftera  uel  Falerno  utiliora. 

In  fanguinisnuxione  poft  excifos  caIculos,&£  omnes  alias  rofiones  foris  infpongia  impofitu.) 
Legendum,  In  fanguinis  fluxione  poft  excifos  calculos, 8C  omni  alia,  foris  in  fpongia  impofitum. 
omni  alia.f.fanguinis  fluxione.  Cap.n.  Quandiu  extinguatur  defcenfionis  periculum 
denuncians.)defcenfionisfuperfluir.  Cap.m.  Succus  eorum  carbunculantibusexcre/ 
fcentibus  circa  oculos  u!ceribus.)Dele  excrefcentibus.  Nam  lachrymam  quae  ab  arboreipfadi/ 
ftillat.aethiopicae  maxime  oleae,mirari  fatis  non  eft .  Reperti  funt  qui  dentium  dolores  illinendos 
cenferent.uenenu  efle  prgdicantes.)Hic  una  oratio,praua  nefeio  cuius  induftria,in  duas  differta 
eft.  Legendum  enim  coniudim,Nam  Iachrymaquaeex  arbore  ipfa  di ftillat ,  aethioptex  maxime 
oleae, mirari  fatis  non  eft  repertos  qui  dentium  dolores  illinendos  cenferent.Non  enim  lachrymi 
ipfam  mtratur,fed  eorum  potius  temeritatem  qui  tam  ancipiti  remedio  uti  non  dubitarent,cum 
etiam  ipfiuenenum  faterentur.  Cap.iur.  Fauces  exafperat,& uenena  omnia  cohibet 

hebetate# .)  Emendatior  Iedio:& uenena  omnia  hebetattabfc#  uerbo  cohibet.  Cumparipor/ 
tione  mellis  ac  optj.)Lege, mellis  acapni.  Caeterum  iners  5C  graue  fapore  corpori .)  Dele  fuper/ 
fluam  uocem, corpori.  Cap.  vi.  Expetitur  in  grauidarum  malacia,  8C  quoniam  guftatu  mo 
ueat  infantem.)Lego  Expetitur  grauidarum  malaciae, quoniam  g.  m.  i.  Cytinusuocaturagrse/ 
cisOSatis  erat,uocatur graecis.T ales  prarpofiriones  fexcentas  de  fuo  adieceruntcaftigatores. 

Cap*  v  1 1  Quoniam  fudantia  huius  cibi  opera  corpora  refrigefcunt.)Scribend5,perfrige 
fcunt.  Folia  eius  trita  illita  haemorrhoiam  fiftunt.)  Lege,  haemorrhagiam.  Poft  additur  om/ 
phactj  aridipondus  fextariorum  duoru,autmyrrhae  fextarij  unius,croci  unius.Sed  haecfimulmi 
xta uel  trita,mifcentur  decocftoOHic  fextarij  pro  denartjs  funt  fuppofitf,ut  indicant  uetufta exem 
p!aria,in  quibus  ficlegitur.poft  additur  omphacij  aridi  pondus  xduoru  jautmyrrhar  x  unius, 
croci  X  Unius.haec  fimul  trita  mifcentur  decodo.  Op.XiX.  Lenius  fuccoofcumeftex 

eadem  myrto, &  uinum  quo  nunefj  inebriatur.)  Lege  addendo,  lenius  &  uinum.  Etfolijscrc/ 
«natis  utuntur  SC  fucco  decodojLege,  8C  fucco  &  decodo, 

Ex  libro 


fi  I  ST*  ANN.OTATI  S 

£  X  LIBRO  VIGESIMO  QV  ARTO.  Cap.  I 

Similis  uisRhodie  Cretae,S£  argillae  noftratis  concordia  ualentium. Pix  oleo  extrabitur,)Hec 
didio  concordia,nouam  orationem  incipit,hoc  modo.Concordia  ualent,cum  pix  oleo  extra 
fiitur,quando  utrunqp  p/guis  natura:  eft.  Cap.im.  EmolItt»difcutir,humorcficcatftru/ 
mas.)Lege, Emollit, difcutic  tumores, ficcat ftrumas,  VIcera  comanducato  impofitucp  optime 
fanari.)Scribo,commanducato  impofitoqj.  Cap.  V.  Defunda  corpora  incorrupta  confer 

uat.)  Vera  Iedio:incorrupta  aeuis  feruat.De  hac  loquutione  8i  fupra  lib.xvi.monui.  Cap.  vi. 

Chamxpityslatineaiugaappellaturjdiciturmpropterabortus.;  Vetus  SC  fincera  ledio,Cha/ 
tnaepitys  latine  abiga  Uocatur  propter  abortus.  Abiga  ab  abigendo  partu, aiuge  cum  abortu  niht! 
eft  commune.  Cap.vm.  Ita  ut  puero  quincp  folia  tribus  cyathis  dentur.)Rectius  dtfuaiv 
tur  quam  dentur.  Aceris  radix  contufa  iocineris  doloribus  utiliflime  imponitur .)  Lege,  effica/ 
ciifime  imponitur.  Cap.ix.  Grauis  quidam  autor  in  medicina,uirgam  ex  eadem  fra/ 
ctam  8fc.)  Antiqua  fcriptura,  Grauis  autor  in  medicina, uirgam  ex  ea  defracta tn.ac  mox:  Vulgas 
infelicem  arborem  eam  appeIIat:non,infelicem  eam  arborem.  Cap.  X I.  Erythrodanus, 
quam  aliqui  ereuthodanum  uocant.)Lege  addendo,  Alia  eft  erythrodanus.  Tingentibus&ta/ 
dicula  ramos  praeparat.)  Lanas  non  ramos.  Gummi  genera  diximus.)  Lege,Gummium. 

Cap.xm.  Sed  8£  frutex  humilior  atcgfpinofus  in  Nifyro.)Scfibo,aequefpinofus,non 

atcg*  Calculorumue  ex  uino  decodum,uel  praefentaneum  remedium  eftoNifi  legas,  Caulicn/ 
lorum  ex  uino  decodum.necg  praecedentia  cohaerebunt  apte,necg  fequentia.  Vel  effecatiorem 
ftotnaticen  praebuere.  )Redius, praebuerint.  Cap.xnn.  His  fuhnetiemus  ea,quae  Gre 

ci&c.)Non  male  uetus  fcriptura,Hisfubtexemus.  Cap.xv.  Atcp  isnidor  per  infundi/ 

bulum  imbibitur  in  ueteretuffi.)  Antiqui  codices  habent, per  mfarnibulum.  Cap.xvu. 

Pythagora  uerc  effe  pertinax  famaantiquitatis  uindicant .)  Duae  uoces,uero  efle,  redundant 
Quod  fetide fcimus  Cleemporu  cum  8C alia  fuo  &  nomine  ederet,quis  credetf)Vetus  lectio: 
quod  fetide  Cleemporum  cum  alia  fuo  SC  nomine  ederet, quis  credat'  Achemenido  colore  eft 
electri  fine  folio  nafces  in  T ardaftilis.)Legendu,  Arehemenidon  colore  electri  fine  folio,  nafci  iti 
Tardaftilis  .  nam  8C  hoc  Democritus  tradit.  Alio  de  his  aptiore  dtclurus  ioco.jLegediciims. 

abunde  fit  diduris.  Cap.xvm.  Celebratur  autem  a  Graecis  ftratiotes.  Eft  ea  in  Aegy/ 

pto  tantum,  SC  inundatione  Nili  nafcitur.)MeIior  antiqua  ledio :  Celebratur  autem  SC  a  Graecis 
ftrauotis,fed  ea  in  Aegypto  tantum  SC  inundatione  Nili  nafcitur.  Cap.  xix.  Qui  per/ 

uncius  eft,fi  defpuat  ad  fuam  dextera  ter.)  Lege :  qui  perundus  eft.defpuit  ad  fi  d.  t.  Tueturcg 

SC  ab  inflammationibus  placat.)Scribo:tueturcg  ab  inflamationibus  plagas.  Decodum  ex  uino 
gramen  ad  dimidias  c  balneis  bibi  iubent.)a  balineis,non  e  balneis.  Et  cum  carounguibus  ex/ 
creuerit,)Increuit,non  excreuerit.  Diocles  difficile  patientibus  femen  eius  dedit  acetabuli  men/ 
fura  tritum  innouem  cyathis  faepead  tertias  partes  bibere, ut  qui  biberint  in  calida  lauarenturOo 
gramaticum  deprauatore,cui  patientes  mafculini  funt  generis.Emendata  lediohxc  eft.  Diocles 
difficileparientibus  femen  eius  dedit , acetabuli  menfura  tritum  in  nouem  cyathis  fapae:  ut  cum 
tertias  partes  biberint, calida  lauarenturtS:  in  balneo  fodantibus  dimidium  ex  relido  iteru  dedit: 
mox  abalneo  reliquum , pro  fummo  auxilio. 

EX  LIBRO  VIGESIMO  QJINTO.  Cap.  I 

IPfa quae  nunc  dicetur  herbarum  claritasjmedicinae  tantu  gratia  gignente  eas  tel!arc.)Satis  erat 
dixifle3medicinxtantumgtgnenteeastellurae.Gratia,daduIus  quifpiam  defuoadiecit.  Tan 
tum  ab  excogitadis  nouis,ac  adiuuanda  uita  mores  abfunt  .*  fummumqj  opus  ingeniorum  diu  in 
hoc  fuit, 8£c.) Codices  uetuftiiuuanda  habent  non  adiuuanda:&  diu  iam  boc,non  diu  in  hoc. 
Omniumc#  uitam  clariorem  fecere  cognominibus  herbarum.)  Illic  legitur,  omniu  uricg  uita. 
Cap.li.  Pompeius  Lenaeus,  MagniPompeqlibertus.)Pomperi  non  additur  in  emendatis 

exemplaribus, nec  refert  addidifTe:fatis  eft,  Magni  libertus.  Atq?  fubfcripfere  effedus  .)Deeft 
una  particula  neceffaria.Legendum,atqjita  fub.e.  Verum  SCpidara  fallax  eft  ex  coloribus  tam 
numerofis,praefertim  iti  aemulatione  naturae, multum^  degenerat  tranfcribentiu  fors  uaria.)Re/ 
*  dtor eft  antiqua  fcriptura.  Verum  S^pidura  fallax  eft, SC  coloribus  tam  numerofis,  praefertimin 
aemulatione  naturae,multum  degenerat  tranfcribentiu  fors  uarta.  Atcg  effigie  quidem  indicata, 
SC  nudis  quidem  plerunq;  nominibus  defundi.)  Scribo ;  aliqui  ne  effigie  quide  indicata, SC  nudis 
plerunc£  nominibus  defundi.  Durat  tamen  tradita  perfuafio  in  magna  parte  uufgt,ueneficrjs 
SC  herbis  id  cogi.ln  eo  nancffceminaru  fcientiam  prgualere.)Malo  ueterem  ledionemtueneftcrjs 
SC  herbis  id  cogi,eamqj  num  foem  in  arum  fcientia  praeualere.  Sic  enim  interda  hac  pareldica  par 
ficula  Plinius  utituf.ut  fupra  xxrj. libro, xxuif.capins  initiotEam  quocp  num,quam  lamium  inter 
generiearuappeliaufmus.Stc  enim  eo  loco  legendu  tndicauimus.  Vulgus  caftigatoru  quicquid 
rarueftprodeprauatodamnat/uocg  mox  arbitratu  mutare  fibipermittit.Ea  deinde  lectio  paifim 
recipitur,etiam  fummatibus  in  literis  utris  talia  ut  minutiora  diffmulantibus .  Hinc  fit, ut  fexcen/ 
Cis  locis  apud  autoresLatinos  etiam  nunc  fuppofitum  fit  pro  etiamnu,aduerbiu  pro  coiundioner 
quamuis  hocipfum  euam  nunc, latine  dicatur, ficut  hodieqj.-fedperfaepe  non  fuo  loco  pofitum  re/ 

'  petitur 


IN  PLINII  NATVRALEM. 

periturddcfc  deprauatorumfut  dixi)opera.  Multicg  Circeios  agros,ubi  babitauit  flIa.>gros  w 
dundat,nec  eft  in  antiquis  exepIaribus.Sunt  enim  Circetj  oppidu  in  Latio  maritima ,  8 i  antiqui 
Latfj  finis.  Tum  etiam  cum  rigaretur  Aegyptus  illa.non  autem  eflet,poft  ea  fluminis  limo  in/ 
uecia .)  Incorruptior  eft  uetus  Iecftio :  cum  etiam  quae  rigatur  Aegyptus  illa  non  eflet,poftea  flu/ 
minis  limo  inuedh.  T antum  enim  Aegypto, aggerente  Nilo, accedit, ut  Pharos  infula, quam  Ho 
merus  aetate  fua  unius  diei  curfu  a  continete  abefle  feribit,  poftea  litorali  urbi  Alexandria  ponte 
«ungeretur.  Inde  8 i  plerofcg  uideo  exiftimare.)Lege  addendo, ita  uideo  exiftimare.  Sed  quare 
nunc  non  pfures  nofcantur  caufgfnifi  quod  eas  agreftes  literarucg  ignari  experiuntur, utpote  qui 
foli  inter  illas  uiuant.)Et  hic  uetus  potior .  Sed  quare  non  plures  nofcantur, caufa  eft  quod  eas  a/ 
greftes  Iiterarumcg  ignari  experiuntur,ut  qui  foli  inter  illas  uiuant.  Vt  radicem  fylueftris  rofe, 
quam  cynorhodon  uocant,eblandita  fibi  afpecfu  pridie  in  fruteto.mitteret  filio  bibenda  in  Iacw, 
InLufitania  res  gerebatur.Hifpanieproxima  parte.)  Atqui  Lufitania  remotiffimaefta  Romano 
proxima.Recurredum  eft  ad  archetypa, ubi  fidegiturrut  radicem  fylueftris  rofie,quam  cynorho 
don  uocant, blandita  fibi  afpectu  pridie  in  frutedo, mitteret  filio  bibendam.In  Lacetania  res  gere/ 
batur,&c.Nunc  probe  quadrant  omnia.Eft  enim  Lacetania  regio  Pyrenaeo  uicina  ,in  ea  citerio/ 
ris  Hifpaniae  parte, quae  prima  fe  Roma  uenientibus  offert .  Deprauator  ex  In  Lacetania  fecit  in 
lade,tdcfc  praecedentibus  uerbis  pro  fua  faptentia  attexuit.eadem  autoritate  regioni  nome  aliud, 
quod  tum  libitum  eft,fi'nxit,nec  religione  ulla  erga  ueteru  monumeta,  nec  ledorS  refpeciu.quos 
opinor  omnes  pro  fungis  habuit.Et  talium  operam  typographinonuncjj  ampla  mercedecondu/ 
cumme  non  habeant  fimiles  labra  laducas.  Alius  eft  quem  nos  in  p  riori  uolumine  eiufdem  no 
minis  diximus.)Legendum,  Alius  eft  quam  quos  in  p.  u.  Tria  enim  dracunculi  generamoftrauit 
cap.16,  Aliudcg  miraculum  exeuntis  e  terra.)o  temeritatem.quorfum  attinebat  priore  le&tone 
mutare,exerenris  fe  terra.Sed  bellepenfatum  eft  damnu  fcilicet,mox  fcribendo,in terram  fecon 
dentis, pro  in  terram  condentis.  Cap.m.  Stomacacen  medici  uocabant,& fceletyrben. 

Ei  malo  reperta  auxilio  eft  herba.)Haud  multo  minus  detrimenti  accepide  bonos  libros,  dum  co 
funditur  ledio  ineptis  diftindionibus,quam  dum  deprauatur,cualtjs  innumeris  hic  quoqj  locus 
SC  qui  proxime  fequetur  teftes  ede  podunt.No  folu  enim  fenfus  obfcuratur ,  quoties  aliquid  per 
peram  dsftindum  eft,fedetia  deprauandi  occafio  uix  aliunde  faepius  contingit,  Vetera  codicum 
iedio  talis  eft.Stomacacen  medici  uocabant  8 i  fceletyrben  ea  mala,Repcrta  SCc,  Mirorquidem 
qua: nominis  edet  caufa.nlfi  forte  confini oceano  Britanniae  uelut  propinqui dicauere .  Non  eia 
inde  appellatam  eam, quoniam  ibi  plurima  nafceretur, certum  eft.Etiam  tum  libera  Britannii  fuit 
quidemr&r  hic  quondam  ambitus,nominibus  fuis  eas  adoptadi.)Sequamur  dC  hic  archetypa  ue 
tera,SC  ftatim  multum  lucis  accedet.Mirorcg  nominis  caufam,nifi  forte  confines  oceano  Britan/ 
niae  uelut  propinquae  dicauere.  Non  enim  inde  appellata  eam,quonta  ibi  plurima  nafceretur, cer 
tum  eft, etiam  tum  Britannia  Iibera.Fuit  quidem  8C  hic  dic.  Non  fortaffis  crederet  aliquis  cum 
haecnoftrafriuola  quocp  exiftimentur.)  Vetus  ledio  melior  tnunc  fortaffis  aliquibuscuramno/ 
ftram  friuolam  quocg  exiftimaturis.  Cap.  mr.  Laudatidima  herbaru  eft  Homero  tefte, 

qua  uocari  a  drjs  putant  moly.  Aft  inuentionem  eiusMercurio  adigna  t)Incorruptior  ledio:Lau 
datiffima  herbaru  eft  Homero  quam  uocari  a  difs  putat  moly,8£  inuen.  e.M.a,  Verfu  penultimo 
lege,Mirecg  ut  contra  uenenum,nori  Mirecg  contra  uenenum.  Cap.v.  Cum  exta  fuper 
eam  proieda  edent, fertur  adhaefide  lieni,)Fertur  redundatrpendent  enim  haec  a  praecedenti  uer/ 
bo,conftar.  Cui  ante  omnes  plebs  aftans  pIaufit.)Stans  non  adftans.Is  fuit  no  uulgaris  honor; 
nam  fedens  in  theatro  plebs  plurimis  8C  ante  Drufum  plaufit.  Antiqui  radicem ,  cortices  quam 
carnofidimos  eligebant .) Melius,  radicem  cortice  quam  carnofidimo  feligebanr.  Turgefcen/ 
temcg  in  longitudinem  fi'ndebant.)Legeaddendo:turgefcentecg  acu  in  lon.fin.  Nunc  ramulos 
ipfos  ab  radice  fui  grauiffimi  corticis,ita  dantes.)  Vetus  ledio :  Nunc  ramulos  ipfos  abradice$ 
grauiffimi  corticis  ita  dant.  Cap.vi.  Alteram  lenem, fcordotin  fiuefcordion,ip(ius  ma 

nudefcriptam.)Antiqua  feriptura, Alteram  Lenius, fcordotin /iuefcordion,ipfius  manuadferi/ 
ptam.  Atcgin  alpibus,pluribuscg  locis  in  Lycia.)  Em  edatiores  codicest&inalpibus  uero, pluri 
miscg  ahfs  locis.  Medetur  5C  omniu  morbis  decodae  fuccus.) ouium  non  omniu.  Cap.  vil 

Sunt  qui  ab  Artemide  artemifiam  cognominataputent,quoniampriuatim  medicatur  foemi/ 
naru malis.)  Antiqui  codicesmelius,Suntqui  ab  Artemide Ilithyia  cognominata  putent, quonil 
priuatim  medeatur  fceminaru  malis.  Solenneauteerat  Graecis  fceminis  in  partu  Artcmidem  Ili/ 
thyiam  inuocare.quemadmodum  Romanaelunonem  Lucina impIorabStlntelligendu  igitur  ab 
obftetrice  Artemide  hoc  eft  Diana  denominatam  herbam, no  a  uenatrice.  Vis  tanta  eft , ut  uele 
longinquo  fuccus  excipiatur  incife  conto.Sufcipitur  excipulis  uentriculo  hcedino.Humor/adis 
uideturefluere.Siccaturconto.Sicthuris  effigiem  habet.)No paulo fincerior  eft  antiquorum  uo 
luminu  ledio.  Vis  tanta  eft  ut  e  longinquo  fuccus  excipiatur.incifar  conto  fubditurexcipulus  u l 
criculo  hcedino.humor  ladis  uidetur  efflueretficcatus  cum  coit.thuris  ef.  ha.  Cap.  vm. 

Aliam  quocg  ampliflirna,quam  fpartaniam  uocat.Magna  SC  ea  comendatio,quodin  ore  eam 
habentes  famem  fitimeg  non  fentiantOCum  dicit,  magna  QC  ea  comendatio, fatis  apparet  quod  SC 

alium 


H  I  S  T*  •  AN  N  OT4TIONBS 

altam  eius  ufum  indicault  Pliniustalioqui  &C  non  habet  quod  coniungar.  Quo  fit  utlibenfrr  acce 
dam  archetypis  quxfic  habent:  Aha utihtlimam  ad  ea  quxfpafmatauocant.Aliam.fiScythxcen» 
Gerte  in  indice  fpartanix  nulla  fit  mentio, ut  iam  nihil  dubitem,  diuinatorts  cuiufpia  opera  noua 
herbam  hicfubito  enatam, Plinio  ipfi  ne  per  fomnium  quidem  cognita.  Vt  in  quibus  etiamnum 
hodiein  uiroru  ixtiore  conuictu  )Smendata exeplarta  habent,  in  numerofo  5C  laetiore conutclu. 

Seruilius  Democrates  primus  medentiujRediius.e  primis  medentium.Leuius  QC  quod  paulo 
poft,ut  dein  in  balneum  defcendatur  in  calidam.fcriptu  eft  pro, ut  deinde  in  balineis  defcendatur 
in  calidam. .  Imponitur  inipfa  inflammatione, fedimminuta.)VetusIe(fitio,noninipfainfl. 

Cap.ix.  Serpentes  necat,cuicuncp  admota  fu  erit:  &I  his  torporem  adfert.)ExempIaria 
uetufta :  cuicuncp  admota  fuerit  ferx  8C  hxc  torporem  affert. Senfus  eft,  eam  uim  huic  quoque 
therionarcx ineffe,quam magicx illi fupra  memoratx:unde  &C  nomen  utricj  commune.&set^cc? 

ac  fi  dicas  ferx  torpor.  Cap.Xin.  Quanqj  mala  in  altjs  terris  mandatur.)Manufcriptico 
dieeshabet,inaliquibusterris.  Hxccomanducata,fioculisfubindereIigetur,plumbu  quod eft: 
genus  uitq,ex  o  culis  tollit;)S:ncera  ledto;Hac  cotnanducata  fi  oculus  fubindeUmatur,p.qe.g.  ut 
lij, ex  oculo  tollitur. 

E:X  LIBRO  VIGESIHOSEXTO.  Cap.  I 

Sine  dolore  quidem  ullo, autfinepernicieuitx.)Elegantius:ftnedolorequideillos,acfine  per 
nicieuirx.  Nec  nifi  ufqjin  offa  corpus  exuftum  e  flet, non  rebellante  txdio.)Et  hoc  mollius 
eftinmanudefcriptis  codicibus :  ni  ufcp  in  offa  corpus  exuftum  effer,  rebellante  txdto.  h-S  c  e 
elocafle  in  eo  morbo  ad  curandum  fefe.)  ad  redundat.  Duricia  rubens  uarffs  modis.)  Vetus  Ie/ 
(ftio,uaricis  modo»  Ad  pofterum  uero  nigrefcente.)Lege  ad poftremum.  Quid  hoc  efle  dice/ 
tnus.)Redius, dicamus.  Parum  enim  erant  homini  extera  morborum  genera, cum  fupra  C  c  e 
eflent.nifi  etiam  noua  timerentur.Necp  ipfi  homines  pauciora  fibi opere  fuo  negocia  important.') 
In  emendatis  exemplaribus  legitur  certa  morborum  genera,no  extera. deinde  necg  ipfi  aute,corv 
iunftione  adieda.prxterea,opera  fua,non  opere  fuo.  Cap.n.  Sedere  nancj  in  his  fcholis 

auditionioccupatumgratiuserat.)Malim  uetereIeehonem,auditionioperatos.i.operamdantes. 
'Sic  apud  Nafonem.Studtjs  operata  Minerux.  Cap.m.  Afclepiades  xtate  Magni  Poni/ 
petj  rhetoricx  magifter.nec  fatis  in  ea  arte  quxftuofus.)Nihilo  deterior  eft  antiqua  feriptura :  o/ 
randi  magifter.nec  fatis  in  arte  ea  quxftuofus.  AmbuIationem,geftationesqj,  cum  unufquifqj 
femetipfum  fibi prxftare  pofletintelligere.Fauentibus  eundis  ut  edent  uera  qux  facilima  erant, 
imiuerium  prope  humanu genus  circuegitin  fe. )  Sincera  ledio  ex  antiquis  exeplaribus  repetita 
eft  hxc:ambulatione,gefta tiones :  qux  cum  unufquifqj  femetipfum  fibi  prxftare  pofle inteilige/ 
'  ret.fauenabus  eundis  ut  effient  uera  qux  &Tc.  Cap.mr.  Siccentur  xthiopide  Pontina; 

'paludes  ) Adde  aduerbium  hodie.Siccentur  hodie xthiopide.Tranfit  enim  a prifeis  teporibus  ad 
'.ftia.Caftig3tor  delicatulus  hiatu  offienfus  fubntouic  aduerbium.ut  illi  quid  e  uidebatur ,  fuperua/ 
caneutn.  Nan<£  apudeundem  Democritum  inuenitur copofitio  medicamenti,quo  pulchri  bo 
;  ni<$  di  fortunati  gignantur  liberi.  Cur  nunqj  Perfarum  regi  talis  eft  dedicacOPrxclare  fane  de  Pii/ 
-Hio  merentur, qui  illi  talem  fermon5affingunt,quaI;s  uix  hoc  feculo  in  aliquo  uel  mediocriter  eru 
dito  feni  poflet.Quid  enim  fibi  uolunt  hxc  uerba,cur  nunqj  Perfarum  regi  talis  eft  dedita  C  Seri/ 
bendum  iuxta  archetyporum  fidemtNam  qux  a.e.D.i.c.medicamenti,  q.p.b.qj&f.g.  liberi,  cur 
nuncp  Perfara  regi  tales  deditrhoc  eft  pulchros  bonos  & fortunatos.atq?  ita  melius  iam  hxe  ora/ 
tio  ad  prgcedetia  quadrabit.  Igitur  demonftratarum  priore  libro  herbam  reliquos  effiedus  dite 
inus,adrjciemuscp  quas  ratio  didauerit.  )Elegantius:  reliquos  effedus  reddemus :  adjiciemus  ut 
•quafcg  ratio  didaucrit.  Et  rumicis  radix  trita  ex  aceto  illinitur.)  Parum  quide  ad  fenfum  refert, 
■malo  tame&in  talibusprobatoru  exemplariu fide  fequi,ubificlegitur:utr.r.t.ex  aceto  illinatur» 
Petris  tantum  adhxrens  ut  mufcus.)Legetotuadhxrens.Nam  dC  mufeus  petris  totus  adheret. 

•  Proferpinaca  cum  muria  dC  ex  oleo  trita.)  Vetus  Iedio ,  cum  muria  ex  menis  SC  oleo  trita.  Vt 
n5  ex  quouisfalfamento  rnuria  adhibenda  fit,fed  e  folis  menis.  Cap.v.  Codurdon  herba 

■folftitialis.flore  rubro,fofpenfa  in  collo, comprimere  dicitur  ftrumas :  Item  uerbenaca  cum  plan/ 
; tagine,digi toru  uittf s  omn:bus,&l prsuatun  pterygfjs.  Quinqj  foiiu  medetur  pedoris  uitrjs,  Vel 
quod  grauiifimu eft  tuffis, huic  medetur  panacis  radix  inuino  dulci.)  In  medicinalibus  his  libris 
grauiore  periculo  peccatur, qui  tamen  nihilo  maiore  religione  tradati  funt  quam  exteri.  V ei  hic 
locus  quot  mendis  fcatetdtacg  totum  retexemus,noftra  exempIariafequendo.Condurdu  b.f.f.r. 
f.i:c.c.d.ftrumas:i.u.c»p.  Digitorum  uitrjs  omnibus. & priuatim  pterygtjs  quinquefohu  medetur, 
rnpcctorisuitifsuelgrauiffirnuefttuffls&lc.  Cap.vn.  Plantago  autem  per  fefumpta  in 
cibo  cum  lente  alicx'ue  forbitione.)Legendu,aut  per  fe  fumpta  in  cibo,aut  culente  aliexue  forb» 
Capnfon  herbam  qui  edere,bilem  per  urinam  trahunt.)  Vetus  lectio  melior, Capnon  herbam 
q  ai  edere,b!lcm  per  urinam  reddunt.  Radix  uero  confiiiginis  quam  nuper  inuentam  diximus, 
fuum  5C  pecoru  omnium  remedium  prefens  eft.Pultnonu  uitio  uel  traiecla  tantu  in  auricula.)  Ec 
hicuetus  potior  Radix  herbx  confiiiginis  qua  nuper  inuenta  diximus,fuum  quidem  SC  pecoris* 
cuuhs  remedium  prxfcris  eft  pulmonu  uitio, uel  1. 1.  i.  a,  Tripolium  in  maritimis  nafcitur  faxis, 

ubi  allidit 


IN  PUNM  MATVRALEM 

ubi  allidit  unda.)  A!Iudit,non  allidit.  Cacuminibus  thymo, dulcis,8<:  fitim  fedatO  Mollius  eft, 
dulcis  &  fitim  fedans.  Cap.  vnr.  Pfyllium  in  aqua  cum  radicibus  decodum.)Antiqua 

fcriptura.Pfyllium  in  aquatAcori  radicis  decodum.  Vtrobiqffubintelligitur  uerbum  bibitur.ibi/ 
dem  praecedens.  Natur*  ei,molIiendi,ficcandi,coquendi.)Redius,concoqucndi.  Cochlea/ 
ribus  quinqj  additis  in  cyathis  tribus  uinioLatinius  eft, in  cyathos  tres, Sicut  moxdn  aquam  mu! 
fem  addito  pondere  xtj.  Sumitur  SC  ecligmate  ad  pedoris  uitalia.)Vitia,nonuualia.  Bibi 

ex  aqua  acetabuli  menfura:dimidia  detrahere  pituicam.)Legendum:  bibi  ex  aqua  acetabuli  parte 
dimidia,detrahere  pituitam.  Radix  eius  in  aqua  mulfa  xtj  p5dere  denariorum ,)  Nimium  fanit 
hoc  pondus  ede  uel  c*co  apparear.Lego  x  tj.  pondere .  Errorioccafi  onem  dedit  nota  denarif. 
Scammonium  quoqj  difiolutionem  fecit. )Lege addendo, dilToIutionem  ftomachi  facit.  Virus 
redolens, fuminofum,lingua  tadu  Iadefcens.)  Scribo, gummofumdinguse  tadu  lad.  Quodfie 
herbae  ferina  8C  tithymali  marini  fucco.)  Lege.erui  farina.  A  radice  foltjs  pendet .)  Legendum, 
foltjs  pendulis.  Farina  erui,aut  fici.)Ficis,  non  fici.  Foltjs  tufis  priore  minus  efficax ,)  Lege 
addendoiFit  8C  e  foltjs  tufis.  Semen  dC  dentiu  cauis  cera  includitur.CoIluuntur  dC  dentes  fucco 
radicis  decodae  in  uino.)  Vetus  ledio:  colluuntur  8C  radicis  decodo  e  uino.Dentes  repetere  fu/ 
peruacaneu  eft.‘&  decodi  fignificatio  fatis  nota.  Et  ipfum  etiam  in  afperis  nafcens.)  etiam  re/ 
dundat.  Ita  ut  fit  totum  acetabuli  modo.)Redius,acetabuli  modus.  Datur  in  fomnum  eunti/ 
bus,addito  nitro  feu  polenta.  Simul  fi  poft  cibu  detur.)  Vera  ledio:  datur  SC  in  fomnS euntibus 
addito  nitro  uel  poIeta:fi  multo  poft  cibum  detur.  In  uino  idericis  dari  atcg  tllini,utiliffim5  elh) 
Antiquicodicesthocin  uino  enterocelicisdari.Et  enterocelaru  remedium  huic  loco  magis  appo 
fite  conuenitjfequudum  ordine  membrorum.  Itemcg  genitalia  inflammationem.)  Addeomne: 
Inflammationem  omnem.  Symphyti  radixillita  enterocelas  cohibet.  Aufert  &  genitaliu  nomas 
hypociftbisalba.)Legendutn,S.r.i.e.cohibet,genitalia  n.h.a.Nam  cohibet  tam  ad  nomas  refertur 
quam  ad  enterocelas.  Prxcipuecg  eius  ufus  ad  ftranguriam .)  Elegantius  abfqj  coniunctione: 
pracipuiufus.  Veficae  autem  callitrichon  trita,fimiIiscumino,  m  edetur,  &  data  exuinoalbo.) 
Vetus  Iedio:trita  fimul  cum  cumino,8£  d.ex  u.a.  Nec  eft  neceffe  repetere  uerbum  medetur, eo/ 
dem  uerfu  praecedens.  Paruis  e  radice  foltjs  quinis.)Melius,  a  radice.  Cap.ix.  Pluri/ 

mum  remedium  effer  fi  uirgoimponat.)Lege,pIurimutn  referre  fi  uirgo  imponat  Cap.x. 

Quae  talis  eft.molfugo  uocatur.Similis  dC  afperioribus  foltjs  afparago.)Scribedum:  quae  talis 
eft  mollugo  uocatur:  fimilts.fed  afperioribus  folrjs,afperugo.  Vt  intelligas  duo  lappaginis  gene/ 
ra,utrunq;  a  peculiari  qualitate  denominatum.  Cap.xr.  Ramofum  SCinteruallis  binum 
palmoru.)Redius,Ramofam  ex  interuallis.utbinum  palmoruinteruallainterramos  intelliganr. 

Phthifin  fenar,8£  plantaginis  fuccusffi  bibatur.Et  ipfe  decoda  in  uino  cu  fele  8C  oleo.afomno 
matutino  refrigerat.)Magis  placet  quod  in  uetuftis  habetur  codicibus.Phthifin  fanat, SCplanta/ 
ginis  fuccus,fi  bibatur,&  ipfe  decoda.  In  cibo  cu  fele  8C  oleo  a  fomno  matutino  refrigerat.  Certe 
haec  ledio  magis  Plinium  refipittnec  medicos  diffenfuros  puto,ad  quor3  tribunal  hunc  loca  retj/ 
cio,ficut  8C eum  qui  mox  fubtexetur.  Quinquefoltj  contrita  folia  ex  utnofumpta  diebus  xxx 
in  betonicae  faring  pondo  denariorum  xitj.cum  aceti fcillitici  cyatho.)In  ijfdem  codicibus  longea 
h'udlegitur,5<:  quide  redius, quantum  ego  uideo.Qutnquefolrj  cotrita  folia  ex  uino  pota  diebus 
xxxirbetonic*  ferina  pondere  X  iij  cum  aceti  fcillitici  cyatho.  E  diuerfo  lathargicos  excitari  la/ 
bor  eft.Hoc  praeftat  euphorbium(ut  perhibent)ex  aceto  naribus  tadis  peucedani  fucco.)  Agno/ 
fco  eundem, quem  prioribusduobuslocis,caftigatore:quemfi  offendebat  foporifera  uis  inpeu/ 
cedano,eadem  opera  poteratid  omnino  tollere,contentuseuphorbiofuo:nunc  manet  idem  fera 
pulus,neqj  docet  quomodo  fit  euphorbium  adhibedum.Sincera  ledio  in  noftris  exeplaribus  eft 
harc.hoc  prasftante(ut  perhibent)ex  aceto  naribus  tadis  peucedani  fucco.  Eruptiones  pitui/ 
tasq;  emendat  plantago.)Scribo,Eruptiones  pituitae  emendat,pIantago>cyc!amim  radix. 

Cap*  xiii*  Etad  hoc  amplius  addo.iocineris  aut  lateris  cororfionibus.)Legendu8fhoc 

amplius  a  uocis  autlateris  contentionibus.  Erifithale  eft  flore  luteo.)Lege,ErifitbaIes. 

Cap.Xim.  Spicula  fagittariorum  extrahit.)  Sagittarum, &  no  fagittarioru.  Pftlothrum 
nos  quidem  in  muliebribus  medicamentis  tradamus,uerum  etiam  uiris  in  ufu  eft.)Antiqua  ferip 
turatuerum  iam  &C  uiris  eft  in  ufu.Cum  dicit  iam,  fignificat  nouum  eius  ufum  apud  uiros  effe, 
poftcjj  mores  degenerare  coeperunt.  Quadrupedum  fcabiem  fenat  hyfloputn  ex  oleo  fotum. 
Anginas  peculiariter  fideritis.)Satis  apparet  inepte  dici.hyffopum  ex  oleo,fotum.In  noftris  exe 
plaribus  durat  fincera  ledio, Quadrupedum  fcabiem  fenat  hyffopu  ex  oleo, fuum  anginas  pecu 
liariter  fideritis.  EX  libro  vigecimoseptimo.  Cap.  i 

CRefcit  apud  me  certe  tradatu  ipfo  admirario  antiquitatis.)  Libens  audirem  quidnamoue/ 
rit  caftigatore.utunam  particulam  in  fpfo  ftatim  initio  detraheret, idcg  contra  fidem  arcbe/ 
typoru,  quar  fic  habenr.  Crefcit  profedo,  apud  me  certe,  ti.a.a.  Nunc  uero  deorum  fuiffeeam 
apparet,autcertediuinaetiamcumhomoinuenerit:  eandem^  omnium  parentem  genuiffehec 
&  oftendiffe.)In  emendatis  codicibus  eft,  cum  homo  inueniret.  Ibidem  coiundio  geminatur, Si 
genuiffe  haec  cC  oftendtffe.  Verueuam  montes,  SC  excedentia  innubibus  tuga,  paftuscj  peco/ 

rum 


HI  S  T.  ANNOTATIONES 

rum  5C  herbas  quocg  mutice  oftentant .)  Hic  quoqfueteres  codices  a  uulgatis  editionibus  difcre/ 
pant:ficenim  in  eis  legitur:  Verumetiam  montes,  8C  excedentia  in  nubes  iuga.parruscp  eorum  &C 
herbas  quoqj  fnuice  oftentante.fRomana:  pacis  maieftate.  Cap.n.  Hocquocp  tamen 
in  ufus  humana:  falutis  uertere.fcorpionum  idibus  aduerfari  experiendo  aconitu.)  Cum  ha:  par 
ticula:,hoc  quoqj, nihil  aliud  quam  aconitum  referant, non  erat  opus  repetere.Sed  talia  permulta 
paffimexinterpretumgloflulisincontextumirrepferunt.  Cap.HL  Gmnia  animalia  quae 
fintfalutaria  ipiis  noffe  ipfa,pra:ter  hominemOlpfa  no  eftin  emendatis  exeplaribus,fenfu  nihilo*» 
minus  abfoluto.  Fas  ergo  nobis  erit.qui  nulla  diximus  uenenata,nunc  demoftrare  quale  fit  aco 
nitum.)Rurfusi!Iic  minus  eft  uerborum  ac  fyllabaru, nullo  tamen  fenfus  detrimento, hoc  modo* 
F.  e,  n.  e,  q.  n.d.  uenena,monftrare  q.f.a.Poterant  uideri  cafu  aliquot  litcrz  omiffar,nifi  toties  de/ 
prehenfaeflfet,quidlibetin  qaiduis  mutandi  temeritas,  etiam  graris  nullacg  occafioneinuitante» 
Cap.nir.  Praeterea  in  Aethiopia  nafcuntur  2Cin  Ida.)Lege,  praeter  Aethiopiam  nafc.8£ 

in  lda.  Huius  uetuftaenidor  urina  cit.)  Scribo, Huius  ufta:  nidor  urinam  ciet.  Radice  una,ceu 
palo  in  terra  dimiffa*)Redius  in  terram  demiffa.  Vfus  in  multis  &C  principalis  aluum  foluere, 

cum  penefitfola  medicamentorum  qua:  per  feid  praeftat. Confirmat  etiam  ftomachu,  adeo  ut  no 
infeftet  ulla  uis  contraria.)0  hominem  (ne  quid  durius  dicam  )  male  feriatu,quifquis  hunc  locuta 
fuo  more  interpo!auit,pro  elegantiffimaPlintj  locutione  fuas  nugas  fubllituens.Germana  lectio 
harc  eft.  Vfus  in  multis,fedprincipalis  aluum  foluere, cum  penefola  medicamentoru  quae  id  prae 
ftant, confirmet  etiam  ftomachum,adeo  non  infeftet  ulla  ui  contraria.  Vfus  eius  adcolledxones 
inflammationescprquin  emendat  omnia  qu*helxine.)Pro  quin  emendat  omnia,ueteres  codices 
habenti  in  eadem  omnia.  Ambrofia  uagi  nominis  eft,&:  circa  alias  herbas  fluduansffruticem 
unum  habens  denfum .)  Pro  fluduans  lege  fluduati  .f*  nominis :  pro  habens ,  habet .  Anony/ 
mos  a  non  inueniendo  no  mine  nomen  inuenit.)  Argutior  eft  uetus  ledio,  Anonymos  non  inue/ 
niendo  nomen inuenit.  Item  ariftogetort,in  uulneribus  praeclara .)  Hic  ftupidus  aliquis  cona/ 
tus  eft  noua  metamorphofiex  medico  herbam  facere.eicp  uirtutes  quaefunt  anonymi attribuere, 
cum  fit  legendum  Ariftogitoni,8£  fubtntelligendum  praecedes  participium  celebrata.  Quin  dC  in 
indice  Ariftogiton  inter  externos  autores  connumeratur,  Cap,  V.  Ardion  aliqui  potius 

ardurum  uocant.)potius  redundat.  Sed  afcyron  maiores  habet  ramos  qui  afcyroides  uocanf.) 
Dele  has  duas  uoces, fed  afcyrontatcp  ita  Iege:maiores  habet  ramos  quod  afcyroides  uocatur.Sic 
enim  legitur  in  emendatis  exemplaribus,^  fic  magis  ledio  quadrabit:quod  afcyroides  herbg  no 
menfit,non  ramorum.  Coma:  trita:  ueluti  cruentataeORedius,cruentant:hoc  eft cruorem  red/ 
dunt.  Cap.  vir.  Adea  graui  foliorum  odore, cauhbusanifigeniculatis.)  Vetus  ledio, cau 

libusafperis  geniculatis.  Cap.  vm.  Trahit  eadem  potione  fecundas  femine, Lac  minui/ 

cur  inuino,aut  mulfa  aqua  pota.)  Lege  &  diftingue  hoc  modo.  Trahit  eadem  potio  &  fecundas. 
Semine  lac  minuitur,in  uino  aut  mulfa  aqua  poto.  Cynoforchin  aliqui  orchin  uocat,folqs  olea: 
mollibus,  ternis, parut'sqj,femipedis  Iongitudinis,in  terra  ftratis.)  Antiqua  fcriptura:  folrjs  olea', 
mollibus, temis,per  femipedem  longitudinis  in  c,erra  ftratis.  Cap.  x  i.  Hippogloffa  folia 

habet  figura  fylueftris  myrti  ♦)  Non  Hippogloffa, fed  Hypogloffa .  Non  enim  ab  equina:  lingua 
fimilitudine  dicitur,fed  quod  paruum  folium  ceu  lingua  de  folio  eius  exeat.  Aliqui  agonichon 
uocant,alij  dios  pyron.alq  heraclean.)  Vetufta  exemplaria  pro  heradean  habent  heradeos ,  ut  fit 
genitiuus  quemadmodum  dios,&  fub  audias  pyron:ac  fi  Iarine  dicas  Iouis  Herculisue  triticum. 

Quod  dC  magis  miror, quoniam  utilis  prodatur  fanguinem  excreantibus.)  Legendum,Quod 
eo  magis  miror.  Cap.xn.  Vis  ei  ftyptica  8C  exuIceratrix.)Scribo  feptica.i.corrofiua, 

ut  nunc  medici  uocant.Sequenti  uerfu  fcriborin  Auguftum  menfem  incurrente, non  in  Augufto 
menfe.  Ergofpecies  lymphantium  hoc  modo  animoru  effe  credtmus.)Veraledio;ego  fpecies 
lymphantium  hoc  modo  animoru  effe  crediderim.  Folqs  rutae, fimilis  gramini.)Antiqua  ledio: 
folrfs  ruta:, femine  graminis.DePolygono  fiuefanguinaria  loquitur.  Mares  aute  femine  tanta 
differunt,quod  eft  incipiente  oliua.)Incorruptiores  codices  hanc  ledtone  habet.Mares  aut  femi 
ne  tantu  differens, quod  eft  incipientis  oliug.Mares  aute.f.partus  farit:quod  hic  quotp  fubintelli 
gidebet.  Cap.xiii.  Folijs  lenticulgdenfis,amaris,aduerfisinfe.)Lege,aduerfisinterfe. 
Detrichomane loquitur.  Tragonis,fiuetragion,nafciturinCretatantutninfula,in  maritimis.) 
Paulo  elegantius  efttnafcitur  in  Cretae  tantum  infula:  maritimis. 

EX  LIBRO  VIGESIMO  OCTAVO.  Cap.  I 

QVancp  SC  ipfi confenfu  proprq  iudicrj  ita  eligere  labcrauimus,potius<5  cura  reru  c|  copiae 
inftitimus.)  Antiqui  codices  multo  melius, Quancp  5C  ipfi  confenfu  prope  iudicata  eligere 
laborauimus.Quod Plinius  hic  de  fe  praedicat, id  non  minus  uereipfe  quocp  ufurparepoffem,  ut 
qui  nihil  magis  dum  hgc  trado  prg  oculis  habuerim  cp  ueteruiuxta  at<$  emendatorii  exemplaria 
inter feconienfumlcuiuspropofiti  nec  du  pcenuet,&  bona  qugda  fpes  pollicet.candidosquofcg 
qui  Mufaru  fores  pulfanthanc  noftra  opella  non  omnino  faftidituros:  fieru£  poteft  ut  illis  qui 
iam  intra  adyta  penetrarut,nonnihil  conferattde  qs  duntaxat  loquor  qui  Plinianae  ledionis  auidt 
nonfemper  uetera  exeplaria  ad  manus  habent, quo  recurrere poflint,  quottefcuqj  fcrupulus  ali/ 

ddd  quis 


I N  P  VI  Cr  1 1  NATUStEM 

quis  inciderit.  Sanguinem  quidem  gladiatoru  bibut.ut  bibetibus  populis  proculfintcomimks 
morbi.)Quanto' melior  uetus  EdiolSanguinequocg  gladiatorii  bibunt, ut  uiuentibus  poculis, co 
initiales  morbi.  Cum  e  plagis  hunc  ne  feraru  quide  admoueri  ori  fas  fit  humano .)  Scribo  iuxta 
fidem  noftroru  exemplariutcum  plagis  ne  ferarum  quide  admoueri  ora  fas  fit  humana .  Idc£  ma/ 
gis  ad  precedetia  quadrat.  Quafi  uero  fanitas  uideri  poffir.feram  ex  homine  fieri.  Quin  morba 
dignii, n  on  ipfa  medicinae  gratia, egregia  hercule  fruftratione  fi  no  profit.  Afpici  humana  exta  ne 
fas  habetur,quato  magis  mandi.)Et  hic  locus  eft  unusepuIchrecotaminatis.Reftituimus, unde 
Cgtera,ftc:quafi  uero  fanitas  uideri  poifit,feramexhomine  fieri,morbocp  dignu  in  ipfa  medicina, 
egregia  hercule  fruftratione  fi  no  profit.  Afpici  humana  exta  nefas  habetur, quid  mandi?  Sequeti 
Uerfu  Fecifti  redundat.  Vitam  quidem  non  adeo  extendenda  cenfemus,ur  quoquomodo  per/ 
trahenda  fit.)Sincera  Iecftio.  Vitam  quidem  non  adeo  expetenda  cenfemus,ut  quoquo  modoira 
hendafit.Vel  exhoccapiteabundeperfpicuum  eflepoteft,8£noftru labore  mtnimefupetuacuu 
efte,  8t  illos  perfepe  falli,qui  librorum  typis  excuforu  fiducia  de  ueteribus  manufcriptis  uix  unq* 
cogitat.ignari  quantu  fibt  in prifcorum  monumetis  cofpurcandis  facrilega  pubiicocg odio  digna 
quorundanon  dicoamuforu  fed  plane  afinoru  audacia  permiferifcu  no  raro  fiat  ut  tenebrio  qui/ 
fpia  plus  mendarum  in  unu  aliquod  boni autoris opus  ex  putido fuo  cerebro  inuehat.cf;  quacum 
feptealt)  docftiuiri.omniconatu  adnifi, perpurgare  fufficiant  Cap.  vii.  ExtatTuccio  Vefta 
lis  inceftae  precatio.)Atqui  incefti  crimen  faffum  erattlegendum  igitjr.inceftideprecatto.acmax 
fequenti  uerfu, anno  Vrbis.no  anno  urbis  Romae.NaRoma:  nugator  aliquis  addiditccntraoint 
dodioru  confuetudine.Sic  dicimus  anno  ab  Vrbe  c5dica,non  ab  urbe  Ro.  Et  omnia  approbati 
bus  DCCCXXXannorum euentibus.)Lege,ea  omnia*  Mancipia fugitiua retfnereintoco  pre 
cationis  )Precatione.non  precationis.Et  quod  ibi  ftatim  fubtexitur.Quod  fi  femei  recipiatur,  in 
antiquis  uo!uminibusnonmalelegitur;cumfi  femei  recipiatur.  Necp  dirasaues,nec^ul!a  aufpi 
dia  pertinere  ad  eos,  qui  quamq;  rem  ingredientes  obferuare  fe  ea  negauerint.)  In  emendatis  cadi 
cibus  non  additur  aues:quibus  eo  libentius  accedo  q>  fupra  in  hoc  ipfo  capite  fic  legatur:  quoties 
tpfae  dirae  obftrepentesnocuerint.EtfoIentpleruncpuocuIas  talesaffuereglofTularn, loge  interdii 
h  feopo  aberrantes.quod  hic  fadum  equidem  non  dubito. Quinetia& legum ipiarum  inxtjta 
tultsuerba  funt.)Redius  antiquaferiptura:  Quid  no  &  legum  Sfc.Inepte  enim  fimul  ponuntur 
etiam  Non  pauci etia  ferpentes  ipfas  recantari, Sfhunc  unueffe ipfis  intelledum.)  Aliquato 
mollior  eft  uetus  ledtiotSd  hunc  uni!  illis  efte  intellecftutcfj  fi  repetatur,  ipfos,  ipfis.  Incendio  inter 
epulas  ftominato.aquam  fubmenfaprofundiabominamur.)Quemnooffendathuius  lectionis 
abfurditasPaut  quis  non  fentiat, altera  efte  fincera.quaein  impreflts  etiam  quibufdacodicibusiia 
beturfincedra  inter  epulas  nominata  aquis  fub  menfas  profufis  abominamur.  Aqua  profufa  pul/ 
chre  conuenit  incendio  abominatibus.-at  quid  caufaeuelcominifcipoflumus,curadincendi5no 
minatu  aquae  effufioneabominaridebeamuspaut  curaquam  effundi  potius  abominemur,cf  in/ 
cendij  menrionemr  Priufc^  eam  ipfam  nominaret, aliusue  ei  praediceret.)Lege:priufcp  ipfeeam 
nom.Nam  ipfe  SC  alius, fibi  inuicem  opponutur*  Carmina  quaeda  extant  contra  grandines,  con 
tracpmorborugenera.contraambufta.Qutedam  etiam  in  partus.Sed  in  prodendo  obftat  ingens 
uerecundia.)Antiqua  exemplaria  hoc  loco  no  parum  diferepant  a  uulgatis  editionibus:  contracj 
m  orbora  genera, contracp  ambufta  quaeda  etiam  experta  ied  prodendo  obftat  ingens  uerecixdta. 
ut  de  experimentis  intelligatur  no  de  partubus.  Cap.irr.  Hominum  moftrificas  naturas  SC 
ueneficos  afpeftus  plenius  diximus  in  portentis  gentium  ♦)  Plenius  fuperfluit.  Nam  in  infula 
NiliTentyrff)Tentyrapotiusq*  Terityrij  Cap.mi.  Sed  8C alios  efficaces  eius  ufus reco 
griofeat  ufta.Ita  defpuimus  comitiales  morbos, hoc  eft, contagia  regerimus, Simili  modo  5Cfafci/ 
nationes  repercutimus, finiftrae  dextrae  q;  clauditatis  occurfujPr/mu  ita  redundat.natu  exprece 
denti  dictione  uita  .deinde  finiftrae  fimiliter  fuperfluit,Legendaenim,fafcinatfones  repercutimus 
dextrae  q;  clauditatis  occurfum.quae  poftrema  uox  cum  finalem litera  cafualiquoamiiiffet, neca 
copareret  alter  accufatiuorum.cafrigator  ne  nihil  ageret  cuiuntftio,de  fuo  adiecit  finiftra?.- itacj er 
ror  errore  peperitUit  fere  fit  quoties  ab%  archetyporum  praefidio, ex  nobis  ipfis  fiocera  ledione 
addiuinare  conamur, iuftiffimahercle  fruftratione, fed  grauiftudioforu  incomodo,  quibus  adhuc 
;  modum  nimia  faepeos  fublinitur.  Venia  quoega  deis  fpei  alicuius  audacioris  petimus  in  finum 
fpuendo  Etiam  eadem  ratione  tema5dc.)Etiam  aptius  procedentibus  cohaeret, in  finum  fpuedo 
eaam.Sequentibusadiuncfuociofumeft.SenfusefttnonfimpIidterfpuendo.fedinfinum  etiam 
proprium.  Nunc  mirum  dicemus, fed  experimento  facile.  )Dde  nunc.Sic  ein  magis  aures  ferit, 
ateg  ad  attentionem  excitat,Miru  dicemus:8£  fic  fere  Plinius  loqui  fo!et,nec  aliter  habet  probatf 
fidei  exemplariatquod  diffimuIafTem.ni  ftudiu  efiet  non  fenfus  modo  fuos  reddere  Plinio.feduer 
ba  etiam  ipfa,quantu  fieri  poteft, annumerare.  Leprascp  ieiuno  illitu  arceri.  )Ieiunar,  non  ieiuno, 
ac  mox,Marcion,non  Martion.  Eae  funtrabftinereacibo  nimio,)Scribe  tantu,  Abftinerecibo 
nimiotcoteraredundanttalioquinon  congruet  quod  fequitur.in  praefentifs.remedtis habetur. 

Notanda,nul!um  animal  aliud  praeter  homine  calidos  potus  fequi.)Et  hic  duo  didionesfuper 
fluut.praeter  homine, hooiims  uideiicetalicuius  malcferiati  aftumentu.  Itepoica  oculos  contra 

lippitudine* 


HIS  T.  ANNOTATIONES 

fippitudmeSsCerta  experimenta  funt.)Stc  enim  claudendu  hoc  caput,ut  fequetis  initium  fit, Sicut 
totius  corporis, contra  quam  £n  uufgatts editionibus haec capita diftinguuntur.  Cap.v.  Viti 
tno^  probro  maius  in  cifqs  triSphalibus  fedetidicebatur,uelincapitoh'oepulanti.)Totahicab 
erratu  eft  uiatin  eam  reducent  nos  archetypa.m  quibus  ita  fcriptuelbultimocp  probro  manus  in 
cibis  triumphalifeni  deducebatur,uel  incapitolio  epulanti.  Senfuseft  iaplanus,qui  antehac  erat 
obfcuriflimus.  Cap.v  i.  Digitis  pedinatim  inter  fefeamplexis.)Magis  placet  antiqua  feri/ 
pturaidigitis  peetinatim  inter  fe  implexis.  Nam  ediuerfo  fcandentescp  .)Lege,Nam  euerfos 
fcandentesq;.  Atcp etiam  quotidiani cindus tali  modo..)Redius,TaIi  nodo.  Auguriu  ex ho/ 
mineipfo  non  eft  timendi  morte  in  ^gritudineOScribendu,Auguriuex  homine  ipfoeft  non  tim. 
m.ins.  Contra  aurium  pituitas  uermiculosq?.)Lego.)aurium  pura.i.auresfuppuratas.  Vlcera 
capitu,prurigines,nomas.)  Pro  prurigines  malim  porrigines ,  quod  eft  in  antiquis  exeplaribus. 

Cap*  vi  r.  Alt)  cutn  hyfopo  SC  adipe  anferinoOazfipojnonhyfopo.Eftautecefipum,  utNa 
fonfs  uerbts  utar,fuccus  abimmundg  uellere raptus ouis.  Pulmonum quoqjincomodaIadeRf.il 
lieris  fanatur  ,cui  admifeeaturimpubis  pueri  urina  &  mei  atticum.oia  fingulorum  cochlea  riu  me 
fura.Murmura  quoc^  aurium  erjci  inuenio.)Confufa  funtremedia.hoc  modo  diftinguenda.  Pul 
monu  quoqs  i.I.m.fanantur.cui  fi  admifeeatur  i.pM.SC  m.a.of.c.menfura,m.q.a.e.i.  Anguli  ocu 
loru  fubinde  madificentur.)IVIadefiant,non  madificentur.  Non  fegnius  SCin  filente  luna  coitps 
fuos  maribus  exitiales  efle.J)Legendu:non  fegnius  dC  filente  Iuna.coituscg  tum  maribus  exitiales 
effe.non  fegnius  ad  praecedentia  refertur.  Metrodorus  Scepfius  in  Cappadocia  inuentu  prodit, 
ob  multitudine  cantharida  ire  illas  per  media  arua,retedis  fuper  clunes  ueftibus.)Vera!edio3ob 
multitudinem  cantharidu.Ireergo  perrare.  Item nouellauitis  eius  tadu in  perpetuum  laeditv 
Vt  ad  noxiam  res  medicatiffima  trasferat,rutam  &T ederas  ilico  mori.)Lege,  Item  nouellas  uites 
eiu  stadu  in  perpetua  I cedi:  rutam  8C  ederas  res  medica  tiffimas  ilico  mort.Suffragantur  &  hic  que 
admodain  caeteris  aetufta  exemplaria.  Aciem  in  cultris  tonforum  hebetari, as  contadu  graue 
uirus  odoris  accipere.) Scribo, hebetefcere.&T  odoris  redundat.  Nambitumen  in  Iudcea  nafces, 
fola  hac  uifponte  fuperari.Ee  fila  ueftis  contadae,ut docuimus,ne ignequide  uincuntur  quo  cuti 
da. Cinis cg  etiam  ille, fi  quis  afpergat  eunt  lauadis  ueftibus, purpuras  mutat,floribus  colorem  adi 
mic,neipfis  quidem  foeminis  malo  fuo  tmmuntbus.)Aliter  in  noftris exemplaribus legiturj&Tqui 
dem  non  paulo  melius:itacg  retexemus  totum, fllacp  feqiiemur.Nam  bitumen  in  Iudaea  nafcens, 
fola  hac  ui  fuperari,fi!o  ueftis  contactx,docuimus,Neigne  quidem  uincitur  quo  eunda:  cinisqj 
etiam  ille  fi  quis  afpergat  lauandis  ueftibus,purpuras  mutat,florem  coloribus  adimit,neipfis  qui 
dem  foeminis  malo  fuo  inter  fe  itnmunibus.Debitumineludaico  meminit  fupralib.y.cap.i*. 

Qua:  Lais  S£  Cleophantus  inter  fe  contraria  prodidere  )Scribendu Lais dC  Elephantis.Fuit au 
tem  utracg  meretrix, et  utraqj  de  rebus  muliebribus  fcripfit,pofter/or  etiadeconcubitus  fchemati 
bus,cuius5<rNIartiaItsmeminit,8<rPol£ttanus.Legend5itac£mox:autinteripfaspugnantia,cuni 
haccfcecunditatem  fieri  qfdemodis  quibusilfa  fterilitatepronunciaret.Catalogus  quoepautoru 
quos  Plinius  hoc  libro  (equitur  Laida  SC  Elephantidacoiungit.CaeterUm  pro  radice brafficae  uel 
myricx,£n  manuferiptis  eft  brafticce  uel  myrti.  Bythus  Dyrrhachinus  hebetari  afpectu  fpeculo 
rum  nitorem  tradit.Iifdem  aduerfa  rurfus  contuectbus, omnem  tale  uimrefolut, fi  nullum  pifcem 
habeant  fecum.)Bonam  hercule  operam  deprauator  hic  nauautt,cuius  prf  mium  equide  no  aliud 
darem  quam  m3gnum  aliquod  malum,iam  fexcenties  promerito.Sinceraledione  archetypa  c5 
monftrant,nempe  hanc.Bythus  Dyrrhachinus  hebetata  afpedu  fpecula  recipere  nitorem  tradit, 
tjfdem  auerfa  rurfus  contuent£bus:omnemcg  uim  talem  refolui ,  fi  mullum  pifcem  fecum  habear. 

Veftis  omnino  ita  infeda:  portiuncula^ cu uel  iicio,brachiali  inferta  .)Lege,acueI  licio,  quaft 
dicat,  uel  unico  filo.  Sic  &C  comitiales  excitarijtnorboscg  fanari.)morboscp  fanari  de  fuo  aliquis 
attexuit,contra  ueteru  archetyporum  fide.  Suppofita  tatum  calicilacinia  menftruo  tinda  tali.) 
Satiserat:fuppofita  tanta  calici  lacinia  tali:idq;PiinrfciuiIitatc magis  decebat, aetera  haud  dubiu 
quin  gloflularius  aliquis,ut  fo  I  en  t,  a  diecer  it.  Correptam  fubnedicoIIo:&T  ita  difeuri morbum.) 
Dele  Sl.  Cap.  vi  ir.  Probofcidis  tadu  capitis  dolor  feuaturefficacius  fi  5C  fternutet.)Re 

dius, fi  8£  fternuat.  Sanguis  QC  ifchiadicis  prodeft .)  Syntedicis,  non  ifchia  dicis,  fi  ueteribus  ac 
emendatis  uoluminibus  credere  Iibet.Mox  nenihilageretcaftigatorLeonisadtpes  cuftodiut,in 
adeps  cuftodit  mutauurSd  magorg  uanitas promittit,in  uanitates  promittut.  Similiter  dentis.) 
Lege,fimilia.CpromilTa.  Setas  e  cauda  contortas,&:  finiftro  brachio  illigatas .)  Scribo  adalliga/ 
tas.  Permutationes  fexus  ex  his  annua  uice  diximus,cacteracp  mbftrifica  natureetus.)  Antiqua 
fcriptura,Depermutationis  fexus  annua  uice  diximuSjcateraqjdemoftrificanatura  eius.  Pr^ 
cipue  pantheris  effe  in  metu  hyence  dicuntur.)Germanelatinaledio haeceft.  Precipue pantheris 
terroriefTe  traduntur.nam  hyenahic repeterequorfumattinebatr’  Faciliusautecapi,ficindus 
fuosuenator,flagelIumq^Siripfbs  equos  feptenis  alIigaueritnodis.)EIegantiorfimuletueriorefi: 
uetus  lecfiiOjfla gella®  imperitans  equo  feptenis alligauerit nodis.  Febribus  quartanisiecur  de 
guftatumante  accefuones.)Lege,deguftatuter.quodno  parum  referre  putaturineiufcemodi  re 
medqs.  Promiflo  in  triduuconccptu.)MeIius,intratriduum.Intriduum  aliud  fignificanut  cutn 

ddd  z  dicimus 


IN  PLINII  NATVRALEM 

didmilS.aflumpto  in  triduum  comeatu.i.quantum  tribus  diebus  fufficiat.  Mufieriprafgnantil 
pedore  hyeny  caro,8f  pili  feptem  QC  genitale, a  ceruice  fi  alligentur  dorcadis  pelle  colla  fufpenfa, 
contineri  partus  promittunt.)Reprglentabit  QC  hic  uetus  ledio,uel  quo  ex  collatione  ueritas  faci 
lius  eluceat.Mu!ieri  candida  a  pedore  hyenae  caro ,8C  pili  feptem, &:  genitale  cerui,fi  illigetur  dor 
cadis  pelle, collo  fufpenfa  continere  partus  promittunt.ut  fufpenfa  neutri  generis  fit,  cafus  accufa 
tfui,S£  omnia  fupra  dida  referat.  Eodem  genitali  &  articulo  fpinae  cum  adhaerente  corio  confer 
uatis.)adferuatis,non  conferuaris»  Eodem  fuffitu  mulieribus  menftrua  euocari.) Scribo,  mulie 
rum  menfesiquod  Plinio  effc  ufitatius.  Membrana  quae  fel  continuerat, a  cardiacis  potam.)Co/ 
dices  uetufti,quae  fel  contineat,cardiacis  potam.  Quae  autem  in  uefica  inuenta  fit  urina,  additis 
oleo  ex  fefamo,8f  meile  afiano  hauftam  prodefle  acrimoniae  ueteri.)Deprauator  quantum  uideo 
non  Ieui  brachio  caput  hoc  atttgit.Quaefequimur  exeplaria  non  adduntafiano,  necp  medici  inter 
mellis  genera  afiaticum  celebrant.fid pro  acrimonixjiahenttegrimonrie.  Siuelucernis,fiueuifii, 
Gye  peluibus.)Illic  legitur,fiue  Iucernis,fiue  pelui.  Nec  uideo  quid  hic  fiue  uifu  faciat .  Fimum 
quiininteftinis  muentuslit.)Scribo,quodinint.inuentum  fit.nam  neutrogenere  Plinius  hoc  no 
men  ufurpat  A  caneuero  morfis  adipem  illitum,Sd  corium  fi  sit  fubftratum.)  Aeque  pleno  fen 
fu  fcriptum  erat,5d  corium  fubftratum.Quid  fibi  uolunt  in  Pliniana  purpura  ta  crebra  pannoru 
alTumenta^aut  qualis  gratia  debetur  prauis  i  Ibis  fartoribus;'  Perundos  omnibus  odio  euenire.) 
uenfre,noneuentre.  Contra  ducum  ac  poteftatu  iniquitates  c5miniftrant.)Quid  malum  comi/ 
niftrantcotnntonftrantlegidebet.  Siomnfno  aliquantula  quis  fecum  habeat.)Non  male  uetus 
Iediotfi  omnino  tantum  aliquis  fecum  habeat.PIinius  ait  fufficere  fi  tantum  habeas  tecumeam  fi 
ftulamjalius  mutauit  fenfum, docens  fatis  effe  quantulamcunqj  eius  partem.  Canini  eius  den/ 
tes  febres  flatas  arcent  repleti,funt  enim  caui.)Lege  addendo,thure  repleti.  Adulterant  amylo 
aut  cimolia, fed  maxime  fturni,quos  captos  oryza  tantum  pafcunr.)ConiedormuItuaberrautta 
fcopo.  Vera  ledio  eft  haectfed  maxime  qai captos  oryza  tantupafcunt.SentitemPlinius,croco 
dilea  ex  capturis  adulterina  effe,utpote longe  deteriore, nimiru  mutato  animalis  uidu.  Praeterqj 
inrifu  coarguentiu.)Lego,prxter5^  ubi irrifu  coarguendum.  Eunde  falutarem  effe  parturienti/ 
bus  circa  domu.Sin  uero  domibus  inferatur  pernifiofiffimS.)Egregie  deprauatu  8C hoc, non  tnfc 
nus  quam  fuperiora.Reitituetur  in  integrum  hocmodo.Eundem  falutarem  effe  parientibus, (i  fit 
domi:fi  uero  inferatur, perniciofi  ffim  u.Eft  enim  uerus  fenfus  longe  alius  quam  ille  prior :  eft  aute 
hicChamatleontem  falutarem  effe, fi  multo  anteparturitionem  illatus  fitUinidem  parturientium 
fuperueniatjperniciofiflimu effe.Suffragatur  ubtcp  tiemfti  codices.  Capitis  dolores,  infperfoui 
no, in  quo  latus  alterutrum  maceratu  fit,fanari  foe minis.)Mirum  uero  fi  hocremedium  infolisfoc 
minis  uim  fuam  exerit,in  maribus  non  item.Diftindio  praua  fenfum  deprauat.nam  fceminis  pa' 
ternus  cafus  eft  Sifequentis  orationis  initium  hoc  modo.  Fceminis  finiftri  uel  pedis  cineri  fi  mi> 
fceatur  odc.Quibus  in  uerbis  uel  detradum  erat,ft tranfpofitu.  Serpentes  fugarilier.e  inftillato.) 
At  quonam  mftillandus  eft,aut  quomodorLege, Serpentes  fugari  ignibusinftillaro.Nam  &hoc 
experfmentu  QC  duo  proxime  fequentia, de  fellenon  de  liene  accipi  debent,  iuxtafidemcmenda/ 
torum  codicum.  Illita  inimicoru  immane  odium  QC  omnium  hominum  his  c6ci(iare.)Certead 
inimicorum  odium  nullo  opus  eft  uenificio,ut  qui  ultro  SC  exofi  funt  QC  oderunt  uicilfim.  Verior 
igitur  uetus  lediorillita  inimicoru  ianua?  odium  om.h.h.c.  Prodeft  contra  fagittas  u  eneca  tas,ut 
Apelles  tradit,poftea  fumptus,)  Vetus  lediotProdeft  QC  contra  fagittaru  uenena,  ut  Apelles  tra/ 
dit, ante pofteacp  fumptus.  V t  intelligamus  eum  prgferuatiua  etiam  uim  habere.  Praeterea  eiufi 
demdecodum  cum  meile  fumptum  uenere  inhiberejPaulo  melius  legetur,  eiufdem  decodiius 
cum  meile.  Eftcrocodilo  cognatio  quadam  affinitas  qj.)  Affinitas  fuperuacua  eft. Sequenti  uer 
fu  lege  detrahendi  fanguinis,no  trahendi.  Plurimi  autem  fuper  Saiticam  inter  Aegypti  praefe/ 
duras.)Lege,fuper Saiticam  prefeduram.ac rurfusJtem  fimum  fuffitu,non fimus .  QC, dentese 
parte  lxua, addita  praepofitione.T andem  finem  fecit  deprauator,dun taxat  in  hoc  capite/ed  non 
ntfi  proximus  capitis  fini.Porrb  uel  hoc  caput  argumento  eft, quod  tot  mendis  refertu  hactenus 
Plini um(ut ceteros autores  taceam)habuerimus,non  tam  librariorum  ofeitantiain  culpa elfe,^ 
male  liceratos  iftos  caftigatores,iuftius  diuinatores  aut  coniedores  appellandos:  qui  ramen  alibi 
plus  alibi  minus, prout  coflibitu  eft,fe  exercuerunt.ceteru  feribginfeitia  labi  fo!ent,no  temeritate; 
errataqj  eoru  no  magni  negocq  fit  deprehendere,maxtme  cordato  5 C  erudito  ledori.illi cotra  ho 
mines  nefarq, maiore  pericuIo,nec  tam  facili  remedio,^  in  maioris  momentirebus  peccat,  nulla 
religione  nihil  non  contaminates,pIaneq}  iuxta  Flacci  didu,mutat  quadratarotundis.  Dicas  eos 
manibus  fedeaouiffe,nifi omnes  quotquotpoffitnt  bonos  autores  fuis  uenenis  infecerint, fu/sijj 
faetoribus  confpurcauerint.Sed  definat  ftomachatio,5f  fi  nimio  quam  uellem  iuftior ,  &adprx/ 
fens  potiusnegociumredeamus.  Cap.ix.  Sicutieladisufu.utiliffimucuicpmaterniim, 
nutricis  exitiofum  eft.)  Vt  inipfoftatimportu  impegitegregiusgubernatortnamquidegoau/ 
dio,nutric/slacinfantibusexitiofumeffe:Curigiturtatumubicp  nutricum  numerum  uidemus, 
infantutn  tamen  exitia  nihilo  crebriora, quam  inter  eos  qui  maternis  uberibus  aluntur:  Lego, Si' 
cuti  de  Udis  ufu.Qua:  uerba  aptioris  capitis  fine  pendent  ♦  Deinde.  VriltlTinnucui^  maternum, 

Alioqui 


HI  ST.  AH  N  O  T  A  TIONES 

'  Ahoquf  iuxtapriorem  (edionem  non  utiliffimum  erat,fed  plane  neceflarfum.Sequit, Concipere 
nutrices  exitiofumeft.Sic  enim  quxfequuntur  nunc  demum  probe  quadrabunt.  Minus  iliflat 
quodcuncg  decodtim.  Sanat  uuas.lichenas.  Ad  omnia  utile  contufe  aut  luxatd, maxime  renes,ue 
ficam, interanea, fauces, pulmonesOObfecro  quid  comune  licheni  cum  uuisrautquis  uncfjfando 
audiuit,{uxatos,renes,ueficam,interaneajfauces,pulmonesf'uel  ueficam  contufam,interaneaue, 
aut  pulmone.Quid  igitur  pracfidtj  reliquu  eft  nifi  in  archetypis  fea  (Ic  habent  Minus  inflat  quod/ 
cuncg  decodum.  Vfus  ladis  ad  omnia  intus  exulcerata ,  maxime  renes  8Cc.  Nam  ut  in  Achaia 
bubulum  biberent  phthifici  fyntedicicp  3C  cachedg,  diximus  in  ratione  herbaru.)  In  Arcadia, no 
Achaia.Dixit  autem  hoc  lib.i5.cap.8.  Quod  eft  maxime  coadum,in  fummo  fluit.  At  id  exem/ 
ptum  addito  fale, oxygala  appeIlant.)Sic  nobis  tranfcribut  uetera  exeplaria,qui  nec  legere  fciunt 
nec  feribere. Lege, in  fummo  fluitat.id  exemptum, &Tc  Qudd  magis  uirus  refpuit,hoc  praeftan/ 
rius  iudicatur .)  Quidefty  uirus  refpuitr  Lege.refipiL  Prxftantius  autem  medicina?,  opinor, non 
cibis.  Oxygala  fic  5C  alio  modo,acido  lade  addito  in  recens,quod  dum  aeefeit  utiliffimu  eft  fto 
machoOLegendum  in  recens  quod  uelis  acefcere, utiliffimu  ftomacho.  Proxima  in  comunibus 
laus  eft  adipi.fed  maxime fuillo.  Apud  antiquos  etiam  religiofus  erat  ♦)  Elegantior  lectio,  Proxi/ 
maincomunibusadipislauseft,fedmaximefuilIi,apudantiq[uos  etiam  religiofi.  Medicorum 
aliqui  admixto  anferis  adipe, taurorumcg  feuo  dC  hyffopo.)  Rurfus  oefipum  deprauatu  in  hyflo/ 
pum.Vbi notandum  fympathianquandam  efTecelipo  cum  adipe  anferino,quadoquidem  & fu/ 
pra  cap.7.ad  podagras  ad  uuluae  dolores  eaedem  ipecies  mifcentur.  Omnino  enim  non  nifi  ad 
ea  qua:  purganda  fint, aut  quae  non  fint  exulcerata  8C  calida  recipitur.)Legendu,aut  quae  non  fine 
exulcerata, falfa  petitur.faxungia.Iamqj  probe  quadrabit,  quod  hadenus  ad  prteced  entia  no  coti 
gruebat.Mox  feqiienti  uerfu  contra  phthifes  lege, non  cotra  tufllm.  Sic  enim  in  probata:  fidei  uo 
luminibus  feriptu  eft, St:  alias  non  bene  coueniet  quod  mox  fequitur,fcapulis  eorum  qui  phtbifm 
fentiunt.  Parotidas  admixta  ferina  e  falfamentaria  teftatquo  genere  proficitad  Animas.  Pruri/ 
tus  ad  papulas  in  balneo  per  undis  tollit.)Scribo,Parotidas  admixta  ferina  falfamentaria:  teft»: 
quo  genere  proficit  dC  ad  ftrumas.Pru  ritus  8C  papulas  in  balineo  perundis  tollit.nam  et  hec  uox 
balneu  uitiofa  eft,cum  utenp  Plinius  balineum  appellet .  Quin  St:  graecis  quadrifyllabueft  b*a«/ 
ria/.  Multi priuatim  fic  tauroru,  leonum,pantheraru  ac  cameloru  pinguia  curari  iubent.)  Ele/ 
gantius  eft,taurorum  leonumcg  acpantherafu  8C  camelorum.iit  quaeda  coniundionu  ceu  catena 
nedatur.  Item  equaru  pr*terc|j  uirginum  erodit,emarginat,ulcerat.)Lege,emarginat  ulcera. 

Tantum  poteft  fympathiailla  de  qua  loquutur.)Loquimur,non  loquuntur.  Hircorum  fati/ 
guitii  tanta  uis  eft, ut  ferramentorum  fubtilitas  no  aliter  acuatur  aut  induretur, aut  fcabrirfa  polia 
tur,uehemennuscp  quam  lima:)  Antiqua  lediomtferramentoru  fubtilitas  non  aliter  acrius  indu* 
retur,fcabricia  tollatur  uehemenrius  quam  lima.  Et  ideo  fuis  quxcp  dicentur  effedibus.)LegO, 
quifeg  fuis  dicetur.namde  fenguine  tantum  loquitur.  Vtfi  quaefunt,  extradas  cauernis  man/ 
dant)Scribo,manderites.Nam  ut  pro  utpote  ponitur  hoc  loco.  Fugiunt  8C  omnino  aliquid  cer 
ui  habentes.)  Vetus  ledio.omnino  dentem  cerui  habences.nam  omnino  ad  habeces  refertur.  Sic 
fupra  cap-8.fi  omnino  tantum  aliquis  fecum  habear.  Aut  medulfe  perundos  feuoue  cerui  aut 
uimIi.)HinuIei,non  uituli.  Cap.x.  Itemladis  hauftus  cum  uua  amina:a.)Taminia,non 
aminxa, cuius  ufus  in  medicina  nullus  eft.  Canis  rabidi  morfu  feda  uulnera  circucidurit  ad  ui 
uas  ufqj  carnes.  Quidam  carnem  uituli  admouent.)  Lege  dC  diftingue,  C.r.m.f.u.c.  ad  uiuas  ufqj 
partes  quidam,  carnemcg  uituli  admouent.  Hoc  idem  praeftare  dC  pellis  e  ceruice  folida  exifti/ 
matur:  quippe  tanta  uis  eft  animalis.  Praeter  ea  qua:  retulimus,  S>C  ucftigia  eius  calcata  equis  aflfe/ 
runt  torporem.)Similis  error  priori.Legendu:  quippe  tanta  uis  eft  animalis, pra:ter  ea  qua  retuli 
mus,  ut  ueftigta  eius  calcata  equis  afferant  torporem.  Veruntamen  fortiora  eadem  cjj  in  equis 
intelligi  debet.)Scribo, fortiora  omnia  eadem*  Et  toxica  expurgantur.)Exemp!aria  uetuftaha/ 
bent, expugnantur, ut  hoc  de  antipathia  intelligatur.  Omnia  fefami  quocp  iure  poto.)  Verale/ 
dio,  Orna  fi  quoqj  iure.Necp  enim  ex  frugibus  remedia  in  hoc  libro  traduntur,fed  ex  animatibus. 
Ius  omafi  &:  ir.cap.eft  inter  remedia  Cap.XV  Cum  fucco  olerisdta  ut  undo  inarefeat.) 

Codices  ueteres,ita  tit  undio  inarefeat.  Sed  5C  corruptos  dentes  confirmari.)Iidem  codices  pro 
corruptos, habent  combuftis.f.offibus.  Afina:  quocg  lade  percuflu  uexatos  .)Manufcripri  co/ 
dices,  AfininoquocpIade.Caftigatorueritus,ne  forte  quis  demaris  afinilade  id  acciperer, feri/ 
pfitaflna:.b  folertfe  afininam.  Cap.xu.  Poppeacghoc  uxor  Neronis  principiinftituit.)  In 
uetuftis  exemplaribus  tantueft,Poppeahoc  Neronis  principis  inftttuir.Sicut  diximus,CorneIia 
Gracchi,T erentia  Ciceronis.  Friuolum  licet  uideatur,non  tamen  omittendum.)  Eadem  exem 
plaria  non  addunt  licetttantum  eft,Friuolum  uideatur,c/Zttw»7j*»f .  Aeftates,&:  qua:  difcolorem 
faciunt  cutem.)DecoIorem  no  difcolorem.  Hirci  fel  dC  lentigines  tollit ,  admixto  cafep  &£  uino, 
fulphure fpongiseqj  cinere.)Lege,S£  uiuo  fulphure.fpongixcg  cinere.  Labrorum  fciffuris  cum 
adipe  anferino .)  fiuuris,  non  fciffuris.  Et  bouis  ungulae  cinis  ex  aqua :  Fimum  quoqj  feruens  ex 
aceto  deeodu,teftescg  uulpini.)Lege  addendo,Et  bouis  ungula:  cinis  ex  aqua:  Fimum  quocg  fer 
uens  ex  aceto, Item  feuum  caprinum  cum  calce4aut  fimum  exaceto  decodum,teftescfc  uulpim. 

ddd  i  Prodeft 


Iit  PLINII  NATURALEM 

Prodeft  &fapo:C?alforatn  hocinuenturutiladis  capillis,ex  feuo  St  cinere.OptifflUs  fagino  8d 
carpi  no.)  Optimus  noti  ad  cinerem  refertur.fed  ad  fapone.fed  his  duabus  uocibus  feuo  &C  cine/ 
re.reddutur  ali*  du*, fagino  S i  caprino,quod  pofterius  in  carpino  deprauatu  eft»  Vngues  con 
tufosfd  uniufcuiufcganimalis  circumIigatum.)Scribo»feI  cuiufcung  an.cir,  Cap.x  inii' 

Vtantur  ad  utrunqj  uitium  St  coagulo  h*di  in  uino  myrteo.magnitudine  fabf  poto:&  fangui 
ne,8detufdein  cibo  formato,quem  fanguiculum  uocant.)Lege:&fanguineeius  in  ciba  formata 
Itera  in  uino  myrtite ,  non  myrteo.  Cornus  ceruini  teneri  anis, cochleis  africanis  cum  teftis  fuis 
mixtis, in  uini  potione.)Me!ius,cochIeis  afrteanis  cu  tefta  fua  tufis  mixtus.  Cap.xv.  Cai 

culos  expellunt  lienes  equini.)Legendum  lichenes  equini;  itacp  feriptum  uiiitur  in  uetuftilfimig 
exemplaribus.alioquifatis  erat  dicere.Iten  equinus,  Demonftrant  urinam  facere  in  canis  cubi/ 
culo.ac  uerbaadtfcere,ne  ipfe  urinam  faciat  ut  canis  in  fuo  cubiculo.)  V rrobicg  cubili  legendum: 
nam  canis  cubiculo  nemo  unc£  Latinus  dixit.  Quem  dicunt  cum  interficiatur  reddere  urinam 
liquidiorem  ininitio,fedin  terra  fpiffantem  fe.)Quem,calcufu  non  onagrum.Proinderedioreft 
antiqua  ferip  tura, Quem  dicitur  cum  interficiatur  reddere  urina  liquidiore  initio  fed  in  terra  fpil/ 
famem  fe.  Cap.xv  i.  Perniones  urfinus  adeps, rimascg  pedum  omnes  arcet.)Sarcit>non 
arcet,  Iniurias  a  calceatu .)  Vetus  ledio,  e  calceatu.  Potum  uero  fublimeexaqua.)Ha?cuer/ 
ba  male  in  u  ulgatis  editionibus  diftrahutur  a  precedetibus;& fub  limine  fcribendS,pro  fublime. 
nam  hoc  ad  magicam  fuperftitionem  attinet:Sf remediuex  magorum  autor/tate prxfcribicur. 

Quis  hoc  quaefo  inuenire  potuit.Quae  eft  ifta  mixturafCur  digitus  bubonis  poriffimfi  eleftus 
eftOEthicuetus  ledio  paulo  melior.  Quishoc  quaefo  inuenirepotuitCquariie  eft  ifta  mixtura? 
cur  digitus  potiftimu  bubonis  eledus  eft.  Cap.xvir,  .  Lupi  St  caprae  feui  cyatho, ud  hcKs 
pari  menfura, deploratu  phthificum  conualuiffe  certus  autor  affirmat.)Mira  uero  mixtura  ,frcre 
dere  dignum  eilEquidem  malitn  ueterem  Iedionem.ut  uerifimiltorem .  Rupicaprae  feui  cyatbo, 
Sdladis  Stc.  Ramenta  pellis  ceruin*  defeda  pumfce.)Imo  deieda.pumex  enim  non  fecat.Se> 
quenti  uerfu  pro  Rubore  lege  Rubori.pendet  enim  &  hoc  a  uerbo  illinitur.  Sunt  qui  id  coxitTc 
acetcr, uri lius  putent,)Redius,funt  qui incoxiffe  aceto  utilius  putent,  Cap.xvm.  Aut 
cura  mufri  pari  pondere.aut  cum  propoli.)uifci,non  mufci.atteftantibus  uetuftis  exemplaribus. 

Cap.xix.  Taedium  ueneris  fieri  dicit  AefehinesO  Legendum,  Ofthanes.Is  fuituirPerfa, 
profeftlonemagus.  Et  tefticult  equini  aridi, ut  potioni  inter  feri  poflinr.)Interi,noninterferi. 

Cap.  XX,  Infuper  pedes  bou.fi  prius  cornua  pice  liquida  perungant.)Eraendati  codices, 

Non fubteri pedes boum.fi &c,  ex  libro  vigesimonono  Cap.  i 

QVanquam  non  ignarus  fum, nullis  ante  haec  Latino  fermone  condita,  anceps^  ac  Iubric5 
effe  rerum  omnium  nouarum  principi3,nec  aliud  uticg  gratig  cfj  fterilis  difficultatis  in  pror 
mendoOQuis  obfecro  in  his  poftremis  uerbis  micam  Plinianae  elegantiae  agnofeat  rln  uetuftiffi/ 
tno  codice  feripta  repperi, Quanti  non  ignarus  fim.nullis  ante  haec  Latino  fermonecondira,  an/ 
cepscglubricu  efte  rerru  omnium  nouaru.taliumuticg  cfjfteriles  grati*  difficultates  in promedo, 
Csteru  lubricum  hic  fubftantiuum  nomen  eft,idcg  fefellit  eum  qui  principiu  adiecit.  Mfrum^ 
St  indignii  protinus  fubit, nulla  artium  inconftantiore fuiffe,8£  etianum  fgpius  mutari corigeric.) 
contigerit  redundat.  Scribere  in  templo  eius  dei  qui  auxiliatus  effet  •)  Scribo ,  quid  auxiliatum 
efferiSi: eius  dei, ad  Aefculapi3  refertur.  A  Creonte  Agrigentino,)Legenda,  Aerone  Agrigen 
tina,feptimo  cafu.In  eum  Aeronem  Empedocles  ciuis  eius  St  amicus.hoc  lufit  epitaphio. 

KKgov'  ixrpoiJ  bcfapt&xgctycwrivciJ  Trarpog  z> 

UfHUVOS  CCKf®"  TTKTfu/bg  CCXf  071X7 Sf. 

In  muficos  pedes  uenara  pulfu  diicreco.)Redius  deferipto .  Cenfuscg  quanq  exhauftis  op  it 
bus  Neapoli exornata  ut  h*redi  H-sccc  reIinqueret,quadragenaideftAruntiusfolus,)Inma/ 
nuferiptis  reperio.*cenfuscp,quanq  exhaufti  opibus  Neapoli  exornata, h*redi  h  s  c  c  c  relique 
re.qaantuadeam  *tate  Aruntius  folus.ut  haec  uerba  de  ambobusfratribus  accipiant.  Nullius 
hiftrionu  par.ex  quo  de  trigario  comitatu  regreffus  in  publico  erat)  Vetufta  feriptura ,  Nullius 
hiftrionum  equarumq?  trigarif  comitatior  egreffus  in  publico  erat .  Vult  enim  autoritate  eius  de 
monftrare  per  turbas  m  honore  eius  affedantiu,qua  in  re  cofert  eum  gratiofiifimis  tum  apud  ple/ 
bem,fed  hiftrionibus  aurigisq;  qui  Circenftbus  trigas  equaru agitarenr,qua  exercitatione  Nero 
quoq;  ipfe  eius  teporis  Romanorum  princeps  in  primis  ddedabat.Iamcg  pulchre  cogruetquod 
mox  fubiungit;cum  Crinas  Maflilienfis  St  c.  Nullo  idem  cefente.ne  uideatur  affertio  alterius.) 
Melius,acce(fio  alterius.itaqj  legitur  in  incorruptioribus  exeplaribus.  Iis  ipfis  fcilicet  qua  nunc 
nos  trademus.)trac?iamus  non  trademuslntel|igendu  enim  etia  de  iam  didis.  Qu*  nos  perge/ 
nera  ufus  fui  differimus  Redius  quem.f  comentarium.  Quinimo  tranfit  in  couic/um.)  Lege, 
tranfit  conuicium.nam  hoc  eft  quod  mox  dicit.ultroc^  qui  periere  arguuntur.  At  deiudiceipib 
quales  in  confili3eunt,ftatimoccafuri.)  occifuri,non  occafuri.  craffum  fane  erratu ,  quod ra men 
non  una*ditione  occupauit.  Non  funt  arris  ifta, fed  hominu.)Paruulu  erratu, fed  non  leuis  md 
menti.Legendu  enim, Non  fint  artis  ifta, fed  hommu.  Archontio  uulnerum  medico .) Repofui 
mus  ex  uetufto  codice,  Alconti.Huius  St  Martialis  memimt;Oftcndit  digitu  fed  impudicum, 

Akona 


HI  ST.  ANNOTATIONIS 

ATcoriti'Dafioc£  Symmachoeg.  Etabqfdem  deficientibus  cibo  farpius  die  ingefto .)  Cibos 
ingeftos  legemur  cum  prarcedetibus  coharreat.  Illa  prodidere  imperrj  mores.)Scribo,  perdidere. 

JSIecg  em  dubitauerim  aliquibus  faftidio  futura  quae  dicunt  animalia, at  no  Virgilio  nefas  fuit) 
nefas  fuperuacuu efl.fubintelligiturenim faftidio.  Ordiemur  atac a confeflis , hoceft  lanis  ou i/ 
buscg.)L,ege,Ianis  duiscg,de  quibus  fecundo  QC  tertio  capitibus.  Nec  deeflfet  materia:  pompa.) 
Eleganti u  s,Nec  deerat  Cap.  ii  Sanguinem  naribus  fiftit  cuni  oleo  rofaceo  &  allio.indita  au/ 
ribus  obturatis  modico  fpiffius  .)Legendu.'8£  alio  modo  indita  auribus  obturatis fpiflius , atcp  ita 
legit  in  probatis  exeplarib.  Vulnera  ex  uino.uel  aceto, uel  aqua  frigida  8C oleo  afperfa  fanat.)  U 
lic legitur exprefla,no  afperfa.  Sordes  quocg  caudarS concretg  in  pilulas,ac  ficcata:  per  fe tufgck 
farina,SC  illitae  dentibus  njtre  profunt,etialabenribus.)Lege,tuf£cginfarma.Itempro  labentibus 
labanribus.i.uacillantibus.  Cap.nr.  Sic  8C  illita  lienicis. )illica  redundat.  Cibis  quot  niodis 
iuttent  notu  eft, cum  trafmittant  fauciu  tumore.)  Vetus  Iedio,Cibo,quot  modis  iuuent  notu  eft, 
cum  tranfineet  f.t.ac  mox:fimuIq$  uim  potus  dC cibi  habeat, n5  uini  ufum.  Quo  fuerint  ea  excel/ 
lentiora, hoc  pra:fentane5remediuerit.)Scribo,hocpra:fentius.  Equite  Romanum  euocatum.) 
Pro  ctiocatu  legi  debet  e  Vocontrf  s.na  Voconti)  Gallia:  duitas  eft,Sf  ouorum  genus, de  quo  fo> 
quitur,  Gallis  peculiareutcp  ita  habent  uetufta  exepIaria.MuIta  pratterea  remedia  funt  ex  anfere, 
quod  miror  aeque  in  tn  coruis.)  Atej  e  coruis  non  admodu  multa  remedia  tradStur.Vetufti  co/ 
dices  habenrixqueqj  in  capris.^  rede.namcp  id  miratur  PIinius,quod  ex  animalibus  morbo  ob 
nox  t)  s  tan  ta  fit  remedioru  copia, anfere  uidelicet  5C  capra.Huc  fadt  quod  libri  praecederis  cap.io. 
«nox  circa  initiu  enumeratis  eliquot  e  capra  remedifs  fubtjcit,quod  quide  miror, cum  febri  nege/ 
tur  carere.  Vera  errori  occafione  praebuit,quod&  coruus  aliquot  menfibus  fingulis  annis  argro/ 
taredicatur.teque  cp  anfer  Cap.iirr.  Prxcipue in  afcenfu  fiderQ.)a{Ienfu,non  afcenfu.alioqui 
male  quadrat  quod  fequfturtcum  lumine  lunae  fibraru  numero  crefcente  ac  decrefcentc  .ac  mox, 
ferpentes  perfequitur,Iegenduno  profequitur.Demuftela.  Tribuunt  ei  Si  fucceffus  peririona 
b  poteftatibus.&adfjsetta  precum,  morboru  remedia  beneficiorum  munere.)  Vera  ledio,mor/ 
borum  remedia.ueneficiorum  amuleta.  Propitiaris  oratione  dijs,  fortunata  domum  facere  pro 
mtctunr.)adorarione,non  oratione.  _ Item  fi  quis  e2ipfam  in  uapore  baculo  fuftineat,  aiunt  eum 
futura  praecinere.)  Legenda, aiunt  em  praecauereratteftantibus  emendatis  codicibus .  alioqui  ne» 
praeccden  tia  cogruunt,necfequenua.  Democritus  quide monftrat  quarda  ex  his  confidoGer/ 
manior  Iecftio,  Democritus  quide  moftra  quaedaex  his  conficit  Vride  moftrificae  dicuntur  faga:, 
quales  Medea  Si  Gircefuifle  feruntur.  Quidaoleo  illo  fpuma  argenteam  decoquunt  ad  empla 
ft r igenus, at<$  illa iIlinunt.)Lege,atcg  ita  illinunt  Cap.v.  Oportet  ignecoburi omnia, modo 
ut  femei  diximus.)SinceraIedtio,Oportetautem  coburiomnia  eode  modo,  ut  femel  dicamus. 

Cap.  vi.  A!tj  kde  mulierum  cumbraflica  cinerem  mufcarufubtjciunt,quida  mei  tantu.)Su> 
bigunt  lege  non  fubrjciunriSi  meile,  non  mei.  Additis  duabusfextis  denarrf  fextiui,ut  omnia 
cefypo  tlIinantur.)eftibi,nonfextiui.Porr6ftibtquidfit,ipfePIiniusdocetin  metallorum  trada/ 
tionc.  Cinis  lacertae  uiridts,uelin  uino  albo  fole  coadus.)  Vetufti  codices.Lacert»  uiridis  fel  in 
uino  albo  folecoadum.  Quibus  pluma  auriu  modo  eminet,)Illic  legitur,aurium  modo  emicat. 

Apollonius  T yaneus.)Lege.Pitana:us.Eft  autem  Pitane  Aeolidis  oppidum  in  Afla.  Nam  ut 
T yanei  teftimonio  Plinius  utatur, temporum  ratio  uix  patitur:ad  hoc  no  memoratur  ulla  Apot/ 
loritf  Tyanei  in  hoc  genere  fcripta.  Et  praecipue  fpelunca  ipfa  impolita  fronti  ad  duo  tempora.) 
Antiqua  fcripturarimpofita  per  frontem  ad  duo  tempora.  Venatur  eum  formica:  circumligata: 
capillo  in  cauerna  eius  conieda:, efflato  prius  puluerenefefecodatr&ita  formica  coplexu  extra 
hicur.)Antiquior  ledio:Venantur  eum  formica  circumligato  capilloin  cauerna  eius  conieda,ef 
flato  prius  puluerene  fefe  codatrita  formica:  coplexu  extrahitur.  At  Hercule  Diodorus  &  mor 
bo  regio  dC  orthopnoicis  reftitifle  tradit  )Redius:  At  Hercule  Diodorus  8C  in  morbo  regio  dCot/ 
thopnoicisfeiddediffetradit.  EX  libro  trigesimo  Cap.  i 

ISros  enim  quifcg  comuni  auditu  faltem  cognitos  babet.)MeIius  quadratuetusledio:  Quotus 
enim  quifcp  auditu  faltem  cognitos  habet.  Siquidem  Protea  SC  Sirenii  cantus  apud  eum  non 
aliter  intellfgiuoIunttCircenuticp  et  inferorum  euocationefolum  hac  agioQuato  elegantioran/ 
ciqua  lecftiofCtrce  uticg  8i  infero  ru euocauone  hoc  folumagi.  Troianisitacg  teporibus  quum 
Chironis  medicinis  cotentaefletfbloMartefulminante.mirorequideillispopulis  fama  eius  in/ 
tantum  adha:fifle,ut  Menander  quocghterarumfubtilitatibusperitus,  in  eadeTelmeffb  genitus 
Tfaeflala  cognominaritfabula^omplexam  ambages  foeminaru  detrahentium  funa.)Non  dubi/ 
to  quin  8>C  hic  uetus  Iedio, tanto  fit  uerror, quanto  tum  fimplicior  eft  tum  planior, Sicenim  habet. 
T rot anis  ita 9  temporibus, Chironis  medianis  cotenta,8i  folo  Marte  fulminante ,  miror  equide 
Achillis  populis  famam  eius  intatum  adha*fifle,utMenader  quocj  literarum  fubrilitati  genitus, 
rThefs.S^c.  Orphea  putarem  e  propinquo  primi:  inrulirTe,aduicinas  ufcg  fuperftitiones  acme/ 
dicinx  profedum,fi  non  ex  Perfis  dlct  uis  cota,in  ThraciScg magice  delata  fui(Tet.)Hic  quocg  te 
«here  dtfceflatn  eft  ab  archetypis,in  quibus  ficlegiturtfi  non  expers  fedes  eius  tota  Thrace  magi/ 
CCS  fuiflec.  Voluminibus  Dardani  e  fepulchro  eius  petiris.)germana  Plintf  uerba  funt,in  fepub 

ddd  4.  cbrum 


IN  PLINII  N  ATVRALEM 

chrum  eius  petftis.ac  moxrcaetera  in  utro  illo  probant:non,de  utro,  Eft  $C  alia  magices  fafiio* 
Mofeenamnum  SClochabele  Iudaeis  pendes  0  Modo  dixit,Eft  dC  alia. i»  etiam  alia:  quid  igitur 
opus  repetere  etiSnumfEmendan  certe  codices  aliud  habenr,nempe{ic:aMofe  SC  Iamne&  Iota 
pe  Iudaeis  pendens.Is  lamnes  in  thaumaturgia  antagonifta  Mofiftmcoratn  Pharaone,quodin 
Paulinis  epiftolis  legimus, magus  infignis»quo  fartu  opinor  ut  PliniusMofen  quocp  fimiliter  ma 
gu,n  fuiffe  putauerit.Caftigatorem  fefellit  fimilitudo  fcriptura,dum  pro  8C  iamne  legit  etiamno: 
tertium  nomen  etia  typis  excuia  qu*da exem p la ria  h aben t , r ecle  quidem  mea  fententia,cum  He/ 
braeum  fic&apud  Hebrxos  autores  reperiatur.  Palamcgin  tempus  filuit  facri  prodigioficde/ 
bratio.)Lege,palamcg  in  tempus  illud  facra  prodigiofa  celebrata.  Quid  ipfe  ego  hanc  merno/ 

rem  artem  ocean5  quoqj  tranfgrcffam.&adnatura:  inane  peruerta in  Britania, qu*  hodie  eam 
attonite  celebra  t.)EIegantior&germaniorIertto:Sed  quid  ego  h*c  commemorem  arte  o?ean3 
qttocg  tranfgreffa,8£  ad  natur*  inane  peruertarBritannia  hodiecpeam  att.cel.  Cap.in.  At 

in  fuperiore  dolore  duos  fuperiores  adaIIigat.)Lego,Atinfuperiorudo!ore.  Fit  eodem  modo 
&£dentifricium  e  caninis  dentlbus.Ciriis  e  murino  fimo  inditus .)  Lege  8C  diflingue  ♦  Fit  eodem 
modo  3 C  dentrifriciu.Cauis  dentibus  cinis  emurino  fimo  inditur.  Vanuefle  arbitror,  canis  ortu 
angues  cauda  membranam  exuere, quoni'5  neutru  in  Italia  uifum  eft.)Antiqua  fcriptura.uanum 
arbitror  eiTe,canis  ortu  angues  candidos  membrana  exuere, quonia  nec  in  Italia  uifum  eft.  Pru 
ritu  quideintolerabilem  focivdC  ideo  utilius  eft.)  Vetus  Iertio.&T  ideo  tolerabilius  eft.  Cap.nil 
Haec  ca  h  irdno  feuo  lichenas  illita  ex  facte  tollit  fmertica  un)Scribo,H*c  cu  hirci  no  feuo  illita 
lichenas  ex  facie  tollit  feptica  ui.Sequeti  uerfu  lege.coteduscp  bra(fica:n5,cotentusq;.  Cap.  vi, 
Iure  pecudu  ftomachus  recreat  Jperdicu  non  pecudu.  Item  uipera  porcelli  modo  inafiata.) 
Viuerra  non  uipera.  Caninus  fi  uiuenti  exprimatur.)Lege,eximatur.  Biberat  SC  lacerta  ui 
ridis  eo  dolore  uiua,in  olla  ante  cubiculi!  dormitortj  eius  cui  medetur  fufpenfa .)  Emendati  codi/ 
ces,Eo  liberat  SC  lacerta  iiiridis.uiuatnoilaantecubiculudormicotiu  eius  cui  medetur  fufpenfa 
Cap.v  ii  Refiftit  &T  cochlea  ficut diximus  in  fufpirio fis  temperattONifi  legas, fiftitalu5 

&  cochlea, quemadtnodu  eft  in  uetuftis  iuxta  atcg  incorruptis  exeplaribus,  non  quadrabit  quod 
paulopoft  fequitur.Siftit  SC  anatum  mafeutarfifaftguis.  Cap.  vm  AIuS  cit  SC  gallinaceo 

rumdecodu  ius.)Legendum,Aluum  ciet  SC  gallinaceorum  difcortoruais.  Cochleas africana» 
cum  fua  carne  SC  tefta  crematas  pro  cinere.)Scribo,iuxta  fidem  archetyporum,poto cinere: non, 
pro  cinere.  Cap.  i  x.  Fel  arietis  cum  feuo  muris  differti  impofiti  .)-Quis  uncp  uidit  feuum 
murisrLego  S i  diftinguo ,  Fel  arietis  cum  feuo .  Mures  differti  impofiti.  Quod  fi  putridaul/ 
cera, cera  ad  cicatricem  perducunt. )Lege, cera  addita  adc.p.  Cap.x.  Nunc  autem  reuer/ 

temur  ad  ea  quae  toris  corporibus  medenda  funt.)Antiqua  Iertio,Nunc  reuertemur  ad  ea  auxto 
tis  corporibus  metueda  funt.  Sed  dexter  pes  circufcribatur,  ac  ueftigiu  id  defodiatur.)Enodiat, 
non  defodiatur,  icam  fel  cum  meile  prxeipueanguinu .)  agnina,  non  anguinu.  Ibidem,Lichen 
mulae, non  lien.  Eadeomnia  praedicantur  ex  uipera. )R.urfus  utuerra  in  uipcram  eftdeprauata. 
Vult  enim  eadem  efle  remedia  e  fylueftrimuftela,uiuerra  appellata,  quae iam  e  domeftica  com/ 
monftrauit.Et  fequenti  uerfu  abftergeant,Pliniana  erat  no  abftergannquod  tamen  fempermyta 
tum  eft,ficutcietincit,8£cientincumt.balineuminbalneum,aqua  caidaincalida,3faliaidgcnus 
non  pauca.  Cap.xu  Bubonis  quidem  oculorum  cinerem.)No  male  antiqua  lertio,  Bubo 
nis  certe  oculorum.  Si  Iun3,rafis  barbis  eorum.)  Vetus  lertio,  radijs  barbiscg  eoru.  Quonia 
eius  erit  copia  fpei  de  terto.)  Argutius  eihquoniam  miferia  fpei  delertat :  fuffragantibusuetuftis 
exeplaribus.  Cap.xm  Cinis  cochlearu  terrenarum:  fed  SC  ipfe  exrradae  teftis.)In  emetv 
datis  exeplaribus  non  eft  mentio  cineris.tantu  eft, Cochlearu  terrena: fed  SC  ipfe  extracta  teftis» 
Sicut  pauIopoft,Eade  ratione  8C  terrena  cochlearum  profunt:totaecg  exemptae  tufe  SC  impofta, 
recentia  uulnera  fiitimt.Quancp  8C  hic  pofterior  locus  in  uulgatis  editionibus  deprauare  legitur, 
nimiru  eiufde  opera, cuius  &C  fuperior.  Fimoquocg  ipfo  ouium  fub  tefta calefarto.)  Sub  tefta, 
non  fub  tefta.Eftautteftum  uas  teftaceufub  quo  placetecoquuntur.  Vciturhac  uoce  Cato^cp 
cap.Ixxvi.  Adeo  ad  neruos  quoqs  abfei iibs  illitis  folidari  infra  feptimum  diem  Democritus  per/ 
fuafcricritacg  in  meile  feruandos  cenfet.)  Antiqua  feriptura :  adeo  ut  neruos  quoq?  abfctfos  illitis 
folidari  infra  feptimum  dieperfuafum  ficitaej  inmelle  feruados  cenfent.  Bubonis  cerebro  cum 
adipe  anferinomire  uulnera  dicuntur  glurinari,quae  uocaturcacoethe.Cinis  etia  feminum  arietis 
cum  lacte  muliebri  diligenter  prius  elutus  linteolis  fanat.  Vlula  quoegauis  corta  in  o!eo,cuiliqua 
to  mifcetur  butyrum  ouiilum  8C  mei, ad  ulcera  fananda  ualet.)Opera?preriu  eft  cC  hic  conferendi 
caufa  ueterem  adferibere  lectione.Bubonis  cerebrum  cuadipe  anferino  mire  uulnera  dicitur  glu 
tinaretquae  uero  uocantur  cacoethe, cinis  feminu  arietis  cum  larte  muliebri,  diligeter  prius  elutis 
linteolisiulula  auis  cocta  in  oleo,cuiliquato  mifcetur  butyrum  ouiilu&meb  Vides  lertor  totam 
hanc  oratione  pendere  ab  illis  uerbis, dicitur  glutinarermhilcp  opus  effe  tam  multis  adtectis,  ut  i\ 
mutata  ac  perperam  diftinrta  taceam.  Cap.xmi.  Muliebribus  malis  membranga  partu 
ouium  proficiunt.)Lego,i  n  muliebribus  malis.  Alio  modo  african*  binae  cum  fcenognrco  qd’ 
tribus  digitis  capiatur, additis  meile  cochlearibus  quatuor.lllinuntur  aluo ,  prius  irino  fucco  per/ 

und* 


ii  I  ST*  AHSOTATfOSE  S 


Hft$£.)Leg£  addendo,  di ftinctione  guocg  mutata,hocmodo;  Alio  modo  africana?  binar  tritarcS 
fofinigraeci  quod  eribus  digitis  capiat,addttis  mellis  cochlearibus  quatuor,il!inucur  6Cc.  Mifcen 
tar  lomento  aequis  portionibus.)Vetus,2eqm'spartibus.  Putat  Sftercfrcudatas  ouo  perdicis, 
n3incImari.)Circuduclas,non  circudatas.  Cap.xv  Infantibus  qui  lacfte  concreto  uexara 
Itir.praffidium  eft  anguina  coaguIum.)C^uisunq$  uiditanguinumcoagulumrScriborpraefidioefl: 
agninum  coagulum*  Cogunt  cocipere  inuicas  feta ex caudamula&fi iundis inter  fe  colligetur 
in  coitu.;  Antiqua  lediiotfi  iuncftfs  euellantur,inter  fe  colligatas  in  coitu*  Byturos  uocari ,  qui  ui/ 
tesin  Campania  rodant-)Scribo,erodant. 

EX  LIBRO  TRIGES1HOPRIHO,  Cap.  I 

Q  Vae caula  fulmina  edidic.;eI£dit,nonedid  t.  Cap.ir.  Alibi  frigidas,  alibicahdae,  alibi 
inundiaer.)  Lege,alibt  iuncftae.i.una  cum  calidis  frigideeodem  inloco.  Seftias  in  Narbo/ 
nenii  proumciaOMelius^Sextias.  Ibi  copofitis  uoluminibus  eifdem  nominibus .)  Scriboruolu/ 
minibus  eiuflie  nominis.  Lacus  Amphion  uitiligines  toIftt*)Imb  Alphion :  nam  ab  hoc  effe&u 
etiamnomen  inuenit.uitiligo  enirnaA^» grecis dicitur.  Tungriciuitas  Galliae  fontem  habetlfr/ 
fignem,plurimis  bullis  ft£lIante.)R_e<ftius,bulIis  ftellantetquod  in  emendatis  cxeplaribus  legitur. 

Eudicus  in  Heftiaea  Euchice.)Scribendu,inHeftieonde.  At  in  Lufis  Arcadig  quodam  fonte 
mures  terreftres  bibere  dC  couerfari.)  Viuere,non  bibere.  Mirum  quoqj  5C  quod  cum  pifeibus 
tranfit.)VecusIec5tio:miruq5q>  cum  pifeibus  tranfitLeuehoc  uideri  poterat,nift  haec  ipfa  menda 
ndunoloco  occurrerer*  Non  procul  ab  Euripidispoetae  fepuIchro.)ab  redundat.  S:c  enim  PU> 
nius  loqui  fo!et:no  procul  fepulchro.  Icem  calidteaqua:  in  Eubcea.In  Lebedo  nancgalluicnuus, 
in  quo  faxa  inaltitudine  crefcunt.)  Antiqui  codices-Jtem  calidas  aquse  inEubcear  Deliornam  quae 
alluitriuus  faxa  in  altitudine  crefcunt,  Cap.iii*  Curfu  enim  procurfucg  ipfo  extenuari atqj 
proficere.  ;Legendu,Curfu  enim  percuffuqj  ipfo.  Etut  ftepe ad uicina lactis  accedens.)  Scribo, 
ad  utdrnam  laciis.  Quadam  aquae  uere  ftatim  incipiente  frigidiores  func.quaru  non  in  aito  ori 
goeft,hybernis  enim  conftatimbribustquaedam  canis  ortu.ficut  in  Macedonia  apparet.  Vtmcg 
ante  oppidum  Pellam  .Incipiente  enim  aeftate  frigida  eft  paluftris,dein  maximo  a?ftu  in  excelfiori 
bus oppidi  riget.)  IVialui  ueteres  codices  fequipn  quibus  fic  legitunquasda  canis  ortu,ficut  in  Ma 
cedonix  Pella  utruep.  Ante  oppidum  enim  incipiente  aeftate  frigida  eft  paluftrisj&Tc.  Cap.v 

Illamutatio  mirabilis  nulla  euidentecaufaapparet.)  Vera  ledio-Illa  mutatio  mira, ubi  nulla  e/ 
fidens  caufa  apparet*  Cap.vi*  Cum  alioqui  lauari  calida  frequeter  indicarit.)  Induceret, 

non  indicarit.  Idem  ad  corpora  ficcanda.Qua  de  caufa  dC  frigidi  mari  utuntur.Praeterea  eft  alius 
ufus  fimpIex.)Scr£foo  iuxta  fidem  emendatoria codicum, Item  corpora  (Iccanhquadecaufa&fri/ 
gido  mari utuntur.Praeterea  eft  alius  ufus  multiplex*  Difficilius  perfrigefeut marina  calefada.) 
calefacti.non  calefadf  a.Ibidem  pro  mammas  rigentes,uetuft£codices  habent mamasfororiantes: 
nec  dubito  quin  redius, quandoquidem  hoc  uocabalo  pmer  alios  etiam  Politianus  utitur. 

Cap.  v  ii  Erin  Cappadociae  puteis  ac  fonte  quem  in  falinas  egerunt.)Congruent£or  eritle/ 
ctiofiIegas,Ec  in  Cappadocia  e  puteis  ac  fonte aquainfalinas  ingerunt.  Quicuncg ligno conft/ 
citur  fal, niger  e  fi:.)  Vetus  leclio,  Quicunc^  ligno  conSc  fal.  At  e  ftagnis  T  arentinus ,  ac  eriguis 
Phrygius. )In  uetufiris  exemplaribus  tantu  eft.  At  e  ftagnis  Tarentinus  ac  Phrygius.  Salinarum 
finceritas  fumma  fecit  fuam  difFerentia.Qugdam  enim  fauil!afalis,quxleuilfima  ex  eo  eft  3c  can/ 
didilTima,flos  falis  appelfatur.Et  fios  quidem  falis  in  totum  diuerfa  res)  Verbofior  haec  leclio  eft, 
atuetus  multo  elega ntiorftmul  &C  uerior.  Saiinaru  (incernas  fumma  fecit  fuam  differentiam  qua 
damfauilla  falis,quae  leuiffima  exeo  eft  cadidilTimalappelbtur  dos  falis ,  in  totum  diuerfares. 

Cap.yin.  JNucelcombro  pifcelaudatiiIImuminfini,ousCarthaginisfparraria&:  cetartjs. 
focoru  appeIlatur)An  tiqui  codices  mel£us:laudatiffimuinCarthaginisfpartarigcetart]s,focioru 
idappeliatur.  Laudatur- &Clazomene  garo.)IUic legitur, Laudantur  8C  Clazomeniae  mox: 
ficut  muria  Aiwipolts  ac  Thurij,ia  uero  Sd  Dalmatia.Quod prius nonredrelegebatur  Antipolis 
acThuria-Iasn  uero  in  Dalmatia  Cap.ix.  Defuncta  autem  ac  putrefeentia  ita  uendicans, 

ut  durent  ea  per  fecula*  )  Sincera  Iedtio:defun<fxa  etiam  a  putrefeendo  uendicans,ut  durent  ita  per 
fecula.  Ad  hoc  maxime  proba  tur  T ragafgus  aut  Caunites.)In  uetuftis  codicibus  pro  T ragafeo 
Tattaeus  legitur. Is  in  Phrygia  conficiebatur.  Cap.x.  Podagricis  in  balneis  ungi  folia  nitro 
prodeft.)  Vetus  Iedlfo,  Podagricis  in  balineis  uti  folio  nitri  prodeft.  Cap.xi.  Item  abfter/ 
gendte  lippitudini  uttlifltmi.Eam  qux  tenuiflimaeft.mollxflxmam  quoqj  efleoporter.  Recftius 
Iidem  abftergendae  lippitudini  uttliilirni.eosqjtenuiflitnos  SC  molliflimos  efleoportet.  Impo/ 
niintur  oC  integris  partibus, SC  fluxione  occulta  laborantibus.quxdifcutiedafunt.)  Vetuslecftio, 
fed  fluctuat  tone  occulta  Iaboratibus,quae  difeutienda  fit.  Sed  fplenetids  epofea , ignibus facris 
cxaceto.Efticaciores  quando  aliud  imponi oportet,fic  ut  fanas  quocp  partes  fpatiofe  operiant.) 
LegeS£diit£ngue:S.f.e  p.i.f.exaceto,efftcacius  quam  aliud.Imponioportetftc,$£c* 


Y 


EX  LIBRO  TRIGESIAIO  SECVNDO.  Cap.  I 

Itulos  marinos  ternas  heminas  capere.)  Abfurda  herdelediio.Legi  debet,  mitulos  terna» 
heminas  capere.Id  coelis  genus  elr.  Cap.n.  Nouacula  & ferru  quepifee  tacfta  funt, 

ddd  5  olent 


olent. )Codiees'aMTqut,NouacuIa  pifce  quae  tadia  funt,ferru  olent.  Item  tn  Labra  Gnidtj  Ioufe 
fonte.)Legendum,Item  in  Labradij  Iouis  fonte.  Nam  in  Lyciae  Limyra  fonte  Apollinis.quetn 
Dinum  appellant.)Diflentiunt  ab  hac  ledione  uetera  exemplaria, quae  fic  habent,  Nam  in  Lyci* 
Myris, fonte  Apollinis  quem  Curiu  appeliant.Et  Curius  Apollinis  eft  cognomen,  no  fontis  no/ 
men.  Cap.mr.  Vrinaearum  aliter  quam  in  uefica  difledariijinueniri  polle  no  arbitror, 

Si  intra  eam  efle.Haec  quoc$  portentofa  a  magis  demonftratur,aduerfus  afpidum  idus  lingulare 
remedium.Etficacior  eft  tamen  ut  aiunt  cimicibus  admixtis.)Emendati  codices :  &  inter  ea  hoc 
quoqj  efle,qute  portentofa  magi demoftrent,aduerfus afpidum  idus  finguIare,efficaciore  tamen 
ut  aiunt  cimicibus  admixtis.  Cap.  v.  Saepius  uero  quantS  ueneficiu  praeftaret  meftruis mu 
lierum.)Praeftaret  redundat.  Adinueniri  obieda  rana  formicis.)  Lege,  Id  tnuemri.  Cinis  eo/ 
rum  feruatus  prodeftpauori.Prodeft  periclitantibus  ex  canis  rabiofi  morfibus.)GermanaIedtio, 
C.e.f.prodeftpauore  potus  periclitantibusexc.r.m.  Cap.vn.  Huius  corporis  humorem 
penicillis  derafum  claritatem  oculis  inundis  narramafferre.)Scriboiuxrafideucterunj  codicS, 
ipecdlis  dera  fum.Eft  autem  fpecillum  inftrumentainungedisoculisaptum:quemadmodum  legi 
mus  Iib-7.cap.  *$,C.Iulius  medicus  dum  inungit.fpecilium  per  oculum  trahens.  In  calicenouo 
lenta  pruna  decoquere,deinde  fpuma  pennis  deterfa*)Subinde,non  deinde.  Cap.ix.  Pi 
fciculi  minuti  ex  uentre  eius  quos  deuorauertt  exempti. )Lego,Oui  deuorauerit.  Morbos  abi/ 
git  ius  mituIoru,)Hoc  ius  praecellit  iuri  Caefareo  pariter  ac  PontifTcio.fl  ueru  eft  quod  hic  legitur. 
Sed  extra  iocum.pro  morbos  abigit,Iegi  debet, Corpus  auget.  Cap.x.  Secari  harundine: 

ferro  enim  intingi,uitiumcg  trahere  natura  deferete.)Ferro  enim  infici,legendu:8i  delinente  pro 
deferente, atteftantibus  uetuftis  codicib.  Ita  pueros  pubefeere  negauit  mango  falpe  obftetrix.) 
Vera  ledio,Ita  pueros  mangonizauit  Salpe  obftetrix.  Iecur  ranae dryophytes  &C  calamit*.)In/ 
corruptiores  codicesrlecur  rane  diopetis  ucl  calamitae.  Vidi  equidem  certis  loris  tantum  numer5 
ranunculorujutcum  imbre  delapfae,uel  certe  ex  imbre  prouenifle  uideri  poflent ,  hos  opinorhic 
diopetes  uocarfquod  Graeci  Slo7rvhs  nominent  quicqd  eft  ex  aere  delapfum, quali a  Ioucdemif 
fum.Legitur  hoc  uocabulum  Si  fupra.  Pulmone  marino  fi  confricetur  lignum ,  ardere  uidetur, 
adeout  faculam  ita  praeluceat  jMalo  quod  in  uetuftis  eft  codicibus,  adeo  ut  baculum  ita  prarlu/ 
ceat.baculum  autem  neutro  genere  dixit,  quemadmodum  GtxdBixipty, 

EX  LIBRO  TRIGESIMO  TERTIO.  Cap.  I 

ET  in  fede  manium  opes  quaerimus.tanqj  parum  benigna  fertilicg  qua fecetur.)  Pro  qua  fece 
tur,melius  leges  quaqua  calcatur.ut  eft  in  probata:  fidei  uoluminibus.  Cui  enim  fodiendi 
caufa  medicina  eftf)Noftra  exeplaria  elegantius, Quoto  enim  cuicj  fodiendi  caufa  medicina  eftf 
Quam  tnnocens,quam  beata, imo  uero  SC  delicata  ellet  uita,fi  nihil  aliud  de  ea,nifi  quod  fupra 
terras  concupifceret,haberetc£  nonnifiquod fecum eftr) Vetus  Iedio nonihil  uariat.eaexuetu/ 
ftis  exemplaribus  totide  uerbis  adfcribetur.Qi.q.b.i.u.Si  d.e.u.fi  nihil  aliud  cp  fupra  terras  coti/ 
cupifceret.breuitercp  nifi  quod  fecum  efte  Parum  enim  erat  natura:  un3  tnuenilTeuitxpeftem, 
nifi  in  pretio  etiam  ellet  fanies  auri  .)IIItc  legitur :  Parum  enim  erat  unam  uit*  inueniflepeftem, 
nifiin  pretio  effet  auri  etiam  fanies  Cap.i.  Manus  Si  prorfus  fintftrae  maximam  autorita/ 

cem  conciliauere  auro, non  quidem Romani, quor3  more  ferendum  erat  bellicae  uirtutis  infigned 
Quanto  melius  noftricodicesrno  quidem  Romana?, quoru  more ferreu  eratid  8i  bellice uirruris 
infigne.  Nec  praeter  Numa  Serurfq;  TuIIff  alia, nec  L.quidcm  Bruti.)Lege,ac  ne  L.  quidemB. 

Quancf  Si  de  nomine ipfo ambigitur,  id  Grarci  a  digitis  appellauere.)  Potior  ledio,Quaqj& 
&  de  nomineipfo  ambigi  uideo.Grect'  a  digitis  appellauere.  Aequa  fortuna  triuphantis  gilerut 
corona  fuftinentis.)Antiqua  feriptura  magis  arridet:  aeque  triumphantis  Si  ferui  fottaffe corona 
fuftinentis.  Et  conditas  artes  ueftes  acuafa  aurcaOAlius  pro  artes  fcripfit  arte,atcp  ita  locu belle 
caftigatu  putauit.cum  legi  debeat,&' conditas  arcis  ueftes.  Inter  Cepionequocp  dC  Drufumex 
anulo  in  audione  nauali  inimidtie  coepere.)  Venali,  non  nauali.  Multi  praetura  fandi  in  ferreo 
confenuerint.)Legeaddendo:multipr*turaquocp  fundi  L.Fufidiumi!lum,  quem  Scaurusiu 
uita  fuafcribitOAntiquicodices,ad  quem  Scaurus  de  uita  fua  fcripfit.  Nullos^  omnino  anulos 
maior  pars  gentium  hominumcg, etiam  qui  fub  imperio  noftro  degunt,hodiehabentOLego,ho/ 
diecp  haber.  Alfj  uero  Si  huic  unum  tantu, quo  fignada  fignent .  Condicurq;  ille  ut  res  rara, &ad 
inturia:  ufus  indigna,uelut  e  facrario  prommir.)PraetuJerim  Si  hic  ueterem  Iedione.A.u.fiC  h.u.t. 
quo  fignatem  fignent.Conditus  ille  utres  rara, Si  iniuria  ufus  indigna,ueIutefacrario  promitur, 
Porro, quo  fignatem  fignent, fic  didu  eftvquemadmodum  illud  apud  Satyrica.-fed  quis  cuftodiat 
ipfos  cuftodes.  Alt}  bradeas  inferunt leuiore materia, Si  propter cafumgemmmaru  tot  felliefi 
tudine  putat.)Quis  hec  uerba  obfecropro  Plinianis  agnofeat, cui  modo  Plinius  uel  mediocriter 
cognitus  fit?  Imo  quis  non  ftatim  ineptam  oratione  Si  uitiofam  effe  fentiatdn  noftris  exemplari 
bus  legitur  fic.  Alij  bradeas  infarcireleuioremateria.tutius  propter  cafum  gemaru  follicittedi» 
putant.  Demumcg  uel  plurtmuopumdta  fcelera  anulis  fiunt.  jBene  exercuit  caftigatoreSi  hoc 
capat,ut  uideo,c|uis  nOn  bonam  gratia  meritum. germana Iedio  eft.Deniqut  plurimumopum 
fceiera  anulis  fiut.  Hoc  profecere  maacipioru  legiones, Si  in  domo  turba  externa  ada .  SeruorS 


..  frtST*  ANNOTATIONES- 
caufa  nomenclator  adhibendus.Sed  aliter  apud  antiquos. Singuli  Ma.rcipores  SCc .)  Quid 
eft  in  domo  turba  externa  ada  f  Sincera  Iedio,&:  in  domo  turba  externa,  ac  feruoru  quocp  caufa 
nomenclator  adhibendus.Aiiter  apud  antiquos, finguli&c.  Nunc  rapiendae  coparantur  epulg,  ‘ 
pari  tercg  qui  rapiant  eas.SedSC  claues  quocp  ipfas  fignare  non  eft  fatis.)Elegantius  abfqjconiun 
dione  fed.Nunc  r.ce.p.q.q.reas:3d:.i.f.n,e.f.Ethoc  eft  quod  fupra  dixitrquo  fignantem  fignenti 
Celebratiorem  quidem  ufum  cum  fcenore  ccepifle.argumento  eft  confuetudo  uulgi,  ad  fponr 
liones  ettamnum  anulo  exiliente,ab  eo  tepore  quo  nodum  erat  arra  uelocior.)Nechic  uideo  cur 
mutare  libuerit  uetereledionemtea  fic  habet.Celebratior  quide  ufus  cuni  fcenore  coepifle  debet: 
argameto  eftc.u.ad  f.e.a.exifiente,trada  ab  8£c.Eadem  loquendi  forma lib-9.cap.41.  dixit,Pceni 
tentta  hoc  pritnu debet  imieniffe.  Seruatumcg  in  hodiernum  die  eft  )Diem  elegantius  futimel/ 
figitur  quam  exprimitur.  Cap.n.  Propter  hoc  erianum  Nongenti  udcabant  ex  nominibus 

fdedfad  cuftodieda  fuffragiorum  fcitain  comitrjs.)Plebiffcua  pafltm  legimus  apud  bonos  Iatine 
lingux  autores,atfuffragiorum  fcita  equide  nufqualegerememini .  pr*fticerit  igitur  8C  hicuete/ 
rum  codicum  fide  fequi,totiesiam  expert5.Praeter  hos  etiamnum  Nongenti  uocabatur  ex  om hi/ 
bus  feledi ad  cuftodiendas  fuffragioru  ciftas  in  comiti]' s.  Cum  C.Sulpitius  Galba  iuuenalem  fa 
niam  apud  principe  popinarum  pcenis  aucuparetur.occupatusq;  in  his  eflet,  queftus  in  fenacu, 
uulgo  inflatores  eius  culpx  defendi  anutis.)0  bellum  caftigatore.at  quid  erit  corrumpere  uerera 
monumenta, fi  hoc  caftigare dicitur.  An  illiparum  integra  uidebathac  uetus  lediorCum  C.SuI/ 
picius  Galba, dum  iuuenalem  famam  apud  principem  popinaru  pcenis  aucupatur,  queftus  effet 
irifenatuSCc.  Quod  ad  equeftrem  ordinem  pertinet.)Redius,attinet.  Cap.rir.  Anto 

hius  Sopusiri  contumelia  na  tura;  uilitate  auro  fecit, opus  profcriptione  dignu.)Sopus  redundat, 
nam  de  triauirointelligendueft.ad cuius  tabulas profcriptorias  alluditur.  Cap.im.  Tum 

maxime  Auguftum  de  cruore  eius  ccenare.)  Aliae  aeditiones,de  cruce  eius.  V tracg  dictio  uitiofa* 
Legendu.de  crure  eius.  Vt  intelligamus  huic  in  direptione  fradae  ftatuae  crus  obtigifle,  cuius  par 
tem  in  hofpitalem  ccena  infumpferit.  Cap.  v.  Haec  funt  tenacia  eius  in  colore  bIanda.)Me/ 

lins,5C  coloriblanda.  Cap.  vi.  Lirieas  ex  argento  nigras  fieri  producirp  miramur.;  Vetus 

ledioiLineas  ex  argento  nigras  produci  plericg  mirantur.  Namc$  ideo  etia  platyophthalmon  id 
appellauere.quomam  in  collyrfjs  mulierum^  epiphoris  dilatet  ocuIos,5C  fluxiones  inhibeat  ocu 
fbrum.)Tutius  8C  hic  uetufta  exemplaria  fequemur,quae  fic  habent.Nan^ideo  eriam  pleri<jp!a/ 
fyophthalmon  id  appellauere, quoniam  in  calliblepharis  muliera  dilatet  oculos.Et  fluxiones  inhf 
betocubra  &c.Porro  calliblephari  appellatione  fucus  palpebraruintelligitur.  Qiixcg  fubfidit 
iii  mortario  abigi turcp  .)Lege,  abqciturc^.  Alq  tritum  in  aqua  triplici  linteo  ficcanc,  fecemcpabr)> 
dunt)Saccant,no  ficcant.  Confradis  tubulis  ad  magnitudinem  auellanaru .) analorum  melius 
quadrat  quam  auellanaratatq;  ita  legitur  in  emendatis  exemplaribus.  T emperare,  purgare, ex/ 
plere, ulcera  tumores  Ienire.)Scribo  ex  fideueterum  co  dicti:  temperare, purgare, explere  ulcera, 
tumores  lenire.  Itemcg  perniones  cum  myrto  8C  cera  8C abdomine.)  In  exemplaribus  quora  ii/ 
dem  fequimur,tanm  eft  cum  myrtis  SC  cera, abdominis  nulla  mentione.  Cap.  vii.  Minium 

qaotySC  nunc  inter  pigmenta  magna:  autoritatis,8£  quonda  apud  Romanos  no  folum  maxime, 
fed  etiam  faerx  religionisjUt  autor  eft  Verrius, &C  cuius  ficnecetfe  credere  aucoritati .  Iouis  ipfius 
fimulachri  faciem  diebus  feftis  minio  illini  foIita,)Codices  noftri  longe  melius  diffingunt, ubi  fic 
legitur:  8C  quondam  apud  Romanosnon  fokun  maxima:  fed  etiam  facrx.Enumerat  autores  Ver 
fius, quibus  credere  fit  neceflejouis  ipfius  fimulachri  8 Cc.  Cap.  vili.  Dum  ne  quid  prxte 

reat  in  uifcera,ac  uulnus  a  ttingat.)Lego,dum  ne  quid  penetret.  Cap.lx.  Quinetiampo/ 

culaita  fi'gurantur,excultis  intus  crebris  ceu  fpeculis.)  Alius  excultis  murauit  in  exculptis.atcg  ita 
remacufeattigifleputauic,cum  Iegendii  efleexpulfis, uetufta  exeplaria  nobis  indicent  Optima 
apud  maiores  fiebant  brundtfina,)Fuerant.no  fiebanttatcg  ita  legit  in  emedatior/bus  uolumimb. 
Conflatur  in  fidilt  circulito  argillaOLege  addendo,Conflantur  ira  in  fidili ,  Et  falfum  denart) 
fpcdaturexeplar.)Falfiredius  cp  falfum.  Cap.x.  Eum  qui  primus  acceperithoc  nomen, 

decoxifle.)Cognomen,non  nomen.  M.Craffus  negabat  diuitem  efle,nifi  qui  reditu  annuo  te/ 

gtone  tueri  poftet.)Nec  hic  uideo  cur  diuitem  nefeio  quis  maluerit  cp  locuplete,  qeatumuis  redat 
mantibus  probat*  fidei  exemplaribus.  Iuuat  enim  infedari  inexplebilem  ifta  habendi  cupidita 
tcm.)Nihilonimus  elegaris  efthabendi cupidine,quod  in  noftris  legitur  exeplaribus.  C.Afinio 
Gallo, C-Marcio  Cyrino  coss.)Cenforino,n5  Cyrino.  Cap.xi.  Neccopia  tan  tu  argenti 

fuerat  uitx.fed  ualicUus  pcene  metu  pretium.)Antiqua  feriptura  melius, fed  ualidius  penemant» 
pretiu.  Alioqui exuulgataledione  quis  fehfuscomoduseiia'pofrit,equidenoninteIligo.  Par/ 
thica  figna  dC  tabulas  pidas  inuexit.)Demiror  quid  fibi  uelint  hic  parthica  figna  per  Achaicaui/ 
dbria  Romam  inueda,nifi forte caftigator  ifte  Achaia, ex  qua  hecfpolia  erat, Parthorum  prouin 
ciam  fuiffe  exiftimauit. Certe manudelcripti  codices  pro  parthica  habet  parta.f.uidoria.  quam  le/ 
dtonefi  recipimus,nihil  fijpererit  fcrupuli.  Vtliberec  ampledi  uitia,&:  liceret  peccare  ex  digna 
tione.Hfnc  aliqui  uetcrum,ut  C.Marius.)  Lege  8C  dtftinguc  fic .  ut  liberer  ampledi  uitia  SC  liceret 
peccare,  SC  dignatione  hinc  alicui  ueterum.OMarius  SC  c.at$  ita  legitur  iri  emendaris  codicibus. 


rlN  yp'  Cl  N  I  I  NATVRAltM 

Cap.xit  Vidimus  &  ipfi  Valeriam  Fufcu.)  Arellium,no  Valerium,  fuffragatibus  uetuftis 
uoluminibus.Hunc  Seneca  inter  claros  fui  temporis  oratores  annumerat.  Boethi  apudLyndia 
Mineruain  templo.)In  templo  fuperfluit.  Myos  in  eadem  aedede  Silenus  dC  Cupido  dC  uena/ 
tio  in  fcyphis.Magna  fama  poft  hos  celebratus  eft  Antipater.)  Exeplaria  incorruptiora  aliter  hic 
habent  ad  hunc  modum.Myos  in  eadem  g  de  Sd  Silenus  SC  Cupido.  Acragantis  etuenatioinfcy 
phis  magn2 famam  habuit.Poft  hos  celebratus  eft  Calamis, &C  Antipater, quic^ SCc .  Nec  dubito 
quin  &  haec  data  opera  deprauata  fint.  Mox  Cyzicenus  Tauricus.Ite  Arifto  dC  Onychus  M» 
tylene!audatur.)Legendum,Mox  Cyzicenus  Taurifcus,ttem  Arifto  8C  Eunicus  Mitylenplaa 
dantur.  Cap.xut.  Non  obliti  Demetrium  tota  Hellade  Neronis  principatu  accuiatu,)Sin/ 
cera  ledio.Demetriua  tota  feplafia  Neronis  principatu  accufatum:  atteftatibus  bonae  fidei  exeat 
plaribus.Caeterum  Seplafiae  nomine  pigmentorum  atcp  aromaticarum  fpecierutn  negociatores 
figniftcantur,origine  uocabulia  Capanfsdeduda,quorum  uicuseratSepIafia,huiufcemodimer 
, cibus  attributus  ex  libro  trigesimo  q_v  arto.  Cap.  i 

IMo  uero  ante  argentum  ac  peneetia  ante  aurum,  Cortnthium.)Lege,Corinthto.f.pretium  eft. 
Docuimusquandiu  P.  R.aere fignato  tantum  ufus  eflet.)Scribo,aere  tantS  fignato  Cap.n 
Quippe  cu  tradatur  non  alia  de  caufa  Verre, quem  Cicero  danauerat.profcriptu  effe  abAnto 
nio.quam  q>  Corinthrjs  fe  ei  cefluru  negauiffet.)  Vetus  Iedio  tprofcriptu  cu  eo  ab  Antonio  t  hoc 
eft, cum  Cicerone.  Cu  antea  in  feculo  fidiores  nobileseffedefiflent.)Redius,cu  ante  feculo.i.  an 
te  centum  annos.  Infula  fpfa  eft,nec  gignes.fed  officinaru  temperatura  nobilitata  )  Vetus  Iedio 
melius  quadrat, Infula 8dipfa,necxs gignens, fed  officinarum  temperatura  nobilitata  Cap.W. 

Accenfio  cadelabri  talis  fuit, ut  autoreftDionJuflupraeconis  Clefippus  fullo  gibbere &pr* 
terea  alto  foedus  afpediu  fabricatus  eft, emente  id  Gegania  fefterrijs  L.  eodecp  oftentantein  conui 
uio  emptum, ludibrrf  caufa  nudatus.atcg  impudentia  libidinis  receptus  in  thoru,moxinteftamen 
tum, praedtues  numfnuuice  illud  cadelabrum  co!uit.)Quis  intelliget  hae.cfNunc  uide  quantu  prj 
ftent  uetera  exeplaria.in  quibus  ad  hunc  modu  legit.  Acceffio  candelabri  talis  fuit  Theonisiuilu 
praeconis  Clefippus  fullo, gibbere  preterea  5C  alio  fcedus  afpediu,em  ente  id  Gegania  fefterttjs  L 
eademcg  oftentante  conuiuio  emptu  ludibrij  caufa  nudatus,  atcp  impotentia  libidinis  receptus  in 
thorum,m.i,t.p.n.u.i.c.c.Quid  nunc  dici  potuit  planius?  Camillo  em  crimini  obiecic  Sp.  Carui 
lius.)Legendu,Camillo  inter  crimina  obiecit  Sp.Caruilius.  Cap.iin.  Etiamoim  municipio/ 
rum  dC  fori ftatuae ornamentum  effe coepere, pro rogariqj  memoria  hoim,  6C  honores  IegiaeuoSd 
bafibus  infcribi.)Aliquanto  melior  eft  antiqua  IedtiotSd  taomnium  municipiorum  foris  ft.o.e.c. 
p.qj.m.h.Sf  honores  legendi  xuo  bafibus  infcribi.  Cap.v  Togatae  effigies  antiquitus  (fatuas 
dicabantur. )Codices  ueteres  uerbis  uariant,finon  fenfu.Togats  effigies  antiquitus  ita  dicaban 
tur.Et  fequeti  uerfu  pro.ab  epheborum  gymnicis  exeplaribus, illic  Iegitur,ab  epheborum  e  gym 
nafijs  exemplaribus.  Mancinus  eodem  habitu  fibi  inftituit  ,quo  deditus  eft .)  ftatuit,noninfti/ 
tuit.  V nde  5d  noftri  currus  nari  in  his  qui  triumphauitTent .)  In  uetuftis  codicibus  tantum  eft, 
Vnde  &£  noftris  currus  in  his  qui  triumphautiTent.  NefcioanprimohonortalisapopulojRe 
cftius,nefcio  an  primo  honore  tali  a  populo.  Equidem  Sibyllae  tres  iuxtaroftrafunt, minores 
fint  licet.ima  quam  Pacuu/us  Taurus  aedilis  plebis  inftituit, duae  quas  M.MefTaIa,)Magis  placet 
uetus  fcriptura.Equidem  5C  Sibyllae  iuxta  roftra  effe  non  miror, tres  fint  Iicet.una  quam  Sex.Pa/ 
cuuius  Taurus  Sdc.  Cap.  vi.  Et  ante  aedem  Caftorum  fuit  M.Tremelrj.  )Lego,Q.Marcrj' 
Tremuli.  Qui  rege  Antiochum,dilaturum  fe  refponfum  dicentem .)  Noftri  codicesjlicrege 
Antiochum4daturum  fe  refponfum  dicente,&c.  Habuit  e  diuerfo  Annius  fcecialis.Equeftrem 
ffatuam  contra  Iouis  Statoris  aedem  in  ueftibulo  fuperiore domus  Valeri*  fuiffePublicolaecon/ 
fulis  fili*,  eamc£  folam  fugifle,  T iberimcp  tranfnatauiffe.)  Sincera  ledio  ex  antiquis  exeplaribus 
repofita  eft  haec.E  diuerfo  Annius  Fceqalts,equeftrem  quae  fuerit  contra  Iouis  Statoris  edem  in 
in  ueftibulo  Superbi  domus,  Valeriae  fuiffc  Publicolae  confulis  filiaereamcp  folam  refugiffe,Tibe 
rirnc^  crafnauiffe.  Paffimcgftatuae  in  clientelas  fu nt  receptae.)  Deprauata ledione  hoc  modo  ex 
.fide  archetyporu  reftituimus,Paflimeg  clientes  in  clientelas  ita  funt  recepti.  Cap.vn.  Deo/ 
rum  tantuputareeffe,ni  Metrodorus  Scepfius, cui  cognomen  Romaninominis  odio  inditu  eft, 
V  ulfinios  pulfatos  propter  centu  &C  deceftatuarum  figna  obtjceret.  )Emendati  codices:Deorum 
.tantum  putarem  ea  fuiffe,  ni  Metrodorus  Scepfius, cui  cognomen  a  Ro.nominis  odio  inditu  eft, 
propter  duo  milia  ftatuaru  Volfinios  expugnatos  obrjceret*  Signoruquocp  inexplicabilimul/ 
-ritudine,cum  Lyfippus  ad  fexceta  x  opera  feciffe  tradatur.ante  omnia,  ut  arti  claritatem  poffcnt 
.dare  uel  lingula.) Illic  legitur,  finguloru  quoqj  inexplicabili  multitudine,  cu  Lyfippus  ad  fexceo/ 
ta  x  opera  feciffe  prodatur, tante  omnia  artis,ut  claritate  poflent  dare  uel  lingula.  Solitu  enim 
ex  immani  pretio  cuiufcp  figm.)Lege,  exmanus  pretio.quod  nuc  uulgus  illiteratS  manufedur* 
pretiu  uocat.  Gap.vm  Cepbifiodotus,  Leochares,  Epatodorus.)Scribo,CephifodotuSjLe 
ocharesjHypatodorus.Sf  paulopoft  pro  T ymoles  Timodes ,  atteftatibusi  uetuftis  exeplaribus. 

.  Propriu  eiufdem,ut  uno  crure  infifterent  figna  excogitaffe,ut  a  it  V  arro. )  Plus  uerborohabent 
.uetufta  exempIaria.P.e.u.u.c.i,f  iexcogitaffe:quadrata  tamen  ea  effetradit  Varro, 8C  pene  aduna 
exemplum.  Quamobrem  Athenienfes  eam  honore  habere  uolctes,ne  tamen  fcortu  cekbraife 


H  T  S  TV  ANNOTATIONES 

trideretltur,arumal  nominis  eius  fecere.)  Antiqua ledtio  melior. Quam  ob  rem  Athemeftfes  $£  ho 
norem  ei  habere  uolentes,nec  tamen  fcortum  celebraffe,animal nominiseius  fecere.  Canachus 
Apolline  nudum, qui  Philefius  cognominatur  in  Didymaeo  Aeginetici  gris  teperatu.)Lege,ag* 
netica  arris  temperatura*  Et  uirtutem  egregia.utrafcp  coloffeasOScribo,  Et  uirtute  8C  Grarcia, 
utrafcp  colodeas.  Alioquinon  eft  quod  referat  haec  dicKo  utrafqj.  Eutychides Eurotam  fecir, 
in  quo  artem  ipfam  amne  liquidiorem  plu  rimi  dixere.)Noftraexemplaria:Eutychides  Eurota,in 
quo  artem  ipfo  amne  liquidiorem  plurimi  dixere.  Leocras  aquila  fentientem  quid  rapiat  in  Ga 
nymedeStT  quid  ferat.)Lego,5£cut  ferat.  Boethiquancp  argento  melior.;  Melioris  redhusq? 
melior*  Habet  quocg  huius  gratiam  doryphonis.)Elegantius*Habet  gratia  fuam  huius  quoc^ 
doryphorus.  Vna  iolummodo  Zenonis  Cypriam  ftatuam  in  expeditione  no  uendidit  Cato.) 
Scribendum,  V" nam  folummodo  Zenonis  ftatuam  Cypria  in  expeditione  non  uendidit  Cato. 

Cap*N.iiir.  Ariftorridas  artifex  cum  exprimere  uellet  Athamantis  furorem,Clcarchum  fi 
lium  praecipitare  uo!ent£s,3£  praecipitaro  illo  refidentis  poenitentia, ferrum  5Cxs  mifcuitOlncor''* 
rupta  manufcriptoru  codicu  lectio  haec  eft.  Ariftonidas  artifex  cum  exprimere  uellet  Athamatis 
furorem, Learcho  filio  praecipitato  refidentem,pcenitenriamc£,ferrum  dC aes  mifcuir* 

E  X  LIBRO  TRIGESIMOQVISTO  Cap.  II 

Vae  etiam  dominis  mutaris  domus  ornamenta  erant.)  Argutius  eft  quodinuetuftis  fimul 
v  2_  ac  emendatis  codicibus  legitur  h  oc  modo:triuphabantcp  etia  dominis  mutatis  ipfe  domus* 
Cap.ur.  Omnesab  umbra  hominis  lineis  circududa.) Ab  prapofirio  redundat.  Prfmusin 
uentt  eos  colores,  tefteCuc  ferunt)  Arato,  Cleophatus  Corinthius  OQuosnam  colores.cu  modo 
dixerit„fine  uilo  etiaaam  coIore.Deinde  q uories ita  Ioquimur,ut  ferunt.rumori  nos  credere figri» 
ficamus,non  certo  alicuius  teft/m  oniotqu  id  igitur  hic  facit  Ara  tusequi  tamen  no  eft  in  enumera/ 
tionefcriptoru  quos  inhoc libro  Plinius  fequitur.Quofitutfactlehicuetuftis codicibus aflfentiar 
ubi  fic  legitur.Primus  inuenit  eas  colorare  tefta,ut  ferunt, trita  Cleophatus  Corinthius.  Nimirg 
fimpliciflimus  color  conuenxebatrudimeris  artis, quandoquide  abfoluriffimi  etia  artifices,  ApeI/ 
les  eius  aetatis  aIq,non  nifi  quatuor  coloribus pinxiffelegutur.  Durauere  8£c»terae,antiquib 
res  8£ipfae.)Satisapparethancdicftionem  caeterae  hic  locum  non  habere.  Antiqui  codices  habet» 
Durauere  3 C  Cscre.Ea  urbs  eft  Hetruriae>oltm  Agilia  a  Pelafgis  cultoribus  uocitata,  Nifi  forte 
quisTurpilium  equitem  R.o.e  Venetia  noftrae  aetatis  belle referat .)  Velit  referre  melius  qjj  belfc 
r efera t, fu fFragan tib u s  antiquis  exeplaribus*  Paulo  ante  cum  reftingerenturfubIatas.)Lege,c5 
reftcerentut.f.thermae.  Cap.ix.  Fecit  5C  Penelopen, in  qua  amores  pinxifle  uidetur  J  Vetus 
lectio  eft,  in  qua  pmxifte  mores  uidetur.  Cap.x.  Ipfius  autoritas  tanta  fi.iit,utdiuiferitpi/ 

citura  in  genera  tria,quaeante  eum  duo  fuere,He!ladicu&  AfiaricS.  Afiaticu  appellabat  propter 
hunc  qui  erat  Sicyonius.Dimiftb  Helladico  tria  fach  funtJonicu,Sicyonium,  Acticu.)  Vitiatam 
lecflione  caftigauimus  ex  fide  ueterS  codicum  in  hunc  modutqute  ante  eum  duo  fuere, Helladicu, 
Sd  quod  Afiaticu  a  ppellabat.ProDter  hunc  qui  erat  Sicyonius,diuifo  Heiladico  tria  fadla  funt.lo/ 
nta  Graecorum  fuit  colonia  in  Afia  deducfta:  Athenae  aute  caput  erant  uerg  HeIIadis,in  qua  eft  &C 
Sicyon*aIter3  poft  Athenas  piefturar  pacria.undemoxgeneribusipfis  co gno mina  fu n t  faft  a,  Atti 
cum,Sicyonium,Sd  Ionicum  olim  Afiaticum  appellatu.  Vt  pueriingenui  ante  omnia  graphice 
hoc  eft  p£tfturam,£n  buxo  docerentur)Secutus  archetypanoftra  lego  5C  diftinguotdiagraphiceri, 
hoc  eftptcSura in  buxo,docerentur.utea  uoce  rudimentapiduraintcHigrmus.neqj  enim  omnes 
puer/  in  abfofutos  artiftceseuadebant.eft  aut  c^sjf  «$*,unde  diagraphicededucitur.tabellabuxea 
ia  qua  pueri  fcibere  uel  pingere  meditabatur,fubindeerrata emendantes,  quod  Graeci 
tiocanr*  diagrammata  proprie  dicuntur  deferipriones  mathematic£e,deformationesuearchite/ 
cfonicae.carterum  buxus  ad  id  potiffimum  elecla  eft  propter  materiae  leuorem  fimul  8C  defitatem, 
quod  minime  colores  biberer,nec  lineas  fluidas  redderet.  Voluminibus  editis3qugdoftrinaea 
counenrOLege  addendo, uoluminibus  etia  editis.  V ndeut  ia  diximus  ab  alio  pingi  fe  uerutt  in/ 
ueterato  edtcfto.)iVIeTius  aliquato  co  haerebit  oratio.fiiuxta  uetere  feriptura  legamus  hoc  modo: 
nam  ut  diximus>ab  alio  pingi  fe  uetutt  ediefto. porro  hgedidio  inueterato,haud  dubie  nata  eft  ex 
uerbi  u  ecuic  literis  aliquot  ab  ofcxtace  feriba  repetitis,acmox  a  caftigatore  q  pia  quo  ei  tum  uifum 
eft  detorris.  Imaginum  ille  fimilirudines  adeo  fndiferete  pinxit.)Recftius,imagines  adeo  fiinilitii 
dinis  inidiicretae  pinxit.  Sed  legentes  meminerint,omniaea  coftarequatuor  coloribus  .Immane 
tabulae  pretium  accepitaureos  menfura,  non  numero)  Cui  hic  fubokret  mendumrEft  tamen  no 
fimplex.lNam  uetus  ac  fincera  Iecftio  habet  fic: Sed  legentes  meminerinr,omnia  ea  quatuor  colori 
bus  facta  :  manus  pretium  eius  tabulae  in  auro  menfura  accepit  non  numero.  Vtintelligamus, in 
opere  arte  furile  pretiofam  non  colores.  Eft  &  equus  eius  fine  fine  dictus  in  certamine.)  Ap 

tius  quadrabit  ad  fequetia,  fi  legas,  Eft  Sd  equus  eius  fine  fuit, pictus  in  certamine.  V icifte  Ho 
meri  uerilis  uiderur  tdipfum  feribetis.)  AI  e!  it:  s,  deicribetis.  Vtidipfum  repercufTuclaritareso 
cuIorQexcitaret*)CoIorum,noocuIoru.  Ex  :llacprepofuitablatoscoIores.)Vetusle(ftiomelius: 
illa  repoflitt  a.c.  Impetus  animi  cd  libido  in  hac  quada artis  euporiustulere.)Meliorordo,Im 

petus  animi  SC  quxedam  artis  libido  in  haec  potius  eu  tulere.  Tradunt  nacg  condueftum  eum  ab 

Ariftrato 


!N  PLINII  HATVRALEM 

Ariftrato  Sicyonioru  tyranno  ad  pingendum  quod  is  faciebat  T elefti  poetg  monumeniu.)Vera 
ledio.  Tradunt  nancp  conduxifle  pingendum  ab  Ariftrato  Sicyonioru  tyranno  quod  is  faciebat 
Telefti poetae  monumentum.  Ariftratus  locauit  pingendu,Nicomachus  coduxit.  Plurimg  prae 
terea  faciles  argutiae.)Legendum:pIurimae  prarterea  tales  argutiae.  Quamobrem  daturus  celeri 
tatis  famam.abfoluit  uno  die  tabellam.)Lege  addedo,Quamobrem  arti  daturus  &  celeritatis  fa/ 
mam.  QuaenobiliflimatabulaappelIataeftftephanopIocos.)Scribo:quaeenobtliII;miseiust3 
bula  appellata  eft  fteph.  Quonia  Glycera  coronas  uenditado  fuftinuerat  paupertatem.)  Vetus 
lediotquoniam  Glycera  uenditando  coronas  fuftentauerat  paupertatem.  Cap.xi.  Hicpri 
mus  uidetur  3C  expreflifle  dignitates,infignia  heroum.S^  ufurpafife  fymmetriam .)  In  emendatis 
exemplaribus  tantum  eft, Hic  primus  uidetur  expreflifle  dignitates  heroum, & ufurpafle  fymme 
triam.  Nobilis  eius  eft  tabula  Ephefi,  Vlixes  fimulata  uefania  bouem  cum  equo  fungens, &  Pa/ 
lamedes  dux  fafcegladiu  condes.)  Antiqua  feriptura  uerior:Nobiles  eius  tabulae  Ephefi, Vlixes 
fimulata  infania  bouem  cum  equo  iungens,& palliati  cogttantes.dux gladium  condens.  Non 
fatis  difcerniturah'useodemnomine.Athunceundem  quidam  faciunt  olympiade  c  xii.jLege 
&  diftingue  fic.Non  fatis  difeernit  alium  eodem  nomine, an  hunc  eundem  quidam  faciut  ol.  exi j. 

Nealces  Venere,folers  hic  arte  ingeniofo  operi  fuperpinxit.Siquidem  cum  prxlium  &c.)Ca/ 
ftigauimus  ex  manuferipto  exemplari  ad  hunc  modum.  Nealces  Venerem ,  ingeniofus  &  folers 
in  arte.fiquidem  cum  prelium  nauale,&:  reliqua.  Theontius  Epicurum  cogitantem.) Vetera  ex 
emplaria,Leontium  Epicuri  cogitantem.ut  fit  pidura:  nomenclatura  non  pidoris,  SC  tabula  hac 
Theodori  operibus  annumeretur.FuitauteLeonttum  Epicuri  concubina,  philofopha&ipfani/ 
mirum  examatorisdomefticaconfuetudine,in  tantu  utlibros  quoq;  cotra  Ariftotelemfcripferit, 
quemadmodum  legitur  in  praefatione  ad  VefpafianuImperatore,a  Plinio  in  operis  huius  fronti/ 
fpicio  prg fixa.  MydonfoIus.)Lego,MydonSoleus.i.SoIenfis.Suntenim  mhsi  Ciliciaoppidu, 
&C  afteru  eiufde  nominis  in  Cypro  ,ac  mox.Stadius  no  Tadius.  Dianam  in  tabula, quae  Ephefi 
eft  in  antiquiflimis  pidurx.)MeIius,antiquiflim*  pidurar.  Difcipulu  eius  fuiffe  Antobolum.) 

.  Scrib  e,  Autobulu.  Hoc  cum  fecere  non  apparet  in  uelis  fed  in  cortina  pingi.  In  feruentes  aquas 
trieria  poft  momentu  extrahuntur  pida.)Incorruptiora  exemplaria  aliter  diftinguunt,mutatano 
nihil  etiam  ledione.Hnc  cum  fecere  non  apparet  in  ue!is,fed  in  cortina  pigmenti  feruentismerfa 
poft  momentum  extrahuntur  pida.  Cap.xn.  M.  Varro  tradit  fibicognitu  RomePoffu 

mium  nomine.a  quo  fadas  Romae  tubas .  Ite pifces, quos  afpecftu  difeernere  a  ueris  uix poilesO 
Crediderim  noftrospotius  codices  germana  habere  ledione  hoc  modo.M. Varro  traditfibi co/ 
gnitu  Romae  Pofim  nomine,aquo  fadas  Romae  uuas,item  pifces,ita  ut  no  fit  afpcctu  difeemere 
a  ueris.  Cuius  proplafticen  pluris  uenire  folita  ab  artificibus  ipfis,qj  aliorum  opera .)  Illic  legit: 
cuius  proplafmata  pluris  uenire  folita  artific.i.q.a.o.  Fidi!  em  eam  fu  i  (Te,  &  ideo  mirari  folere.) 
Vetus  ledio :  Fidilem  eum  fuifle»  &C ideo  miniari  folitum.  Sed  fidilibus  prolibatur  fympulis.) 
Antiqui  codices  pro  fympulis  habent  fimpuurjs,quoduocabulum  8C  apud  Satyricu  in  eodem  iig 
nificatu  reperit.Quis  aufit  Simpuuiu  ridere Numae,prifcumcp  catinum.  Vter  tenuiorem  humu 
circumduceret.)Meliusduceret,hocquidcminloco,aftentientibusuetuft^fcriptureuoIuminib. 

Exprobrauitparinaru  paludes  Vitellio,memoriano  ulla  foediore,cuius  ueneno  Afprenatireo 
Caflius  Seuerus  accufator  obrjciebat  interiffe  cxxx  conuiua  sjHsc  ledio  nullo  modo  conii/ 
ftit,cum  necp  Afprenas  necg  CalTius  ufqiad  Vitelli)  principatu  uixerit  .Emedati  codices  aliter  ha 
bent.Exprobrauit  patinaru  paludes  Vitelli)  memoriae, cp  illa  fcediores, cuius  ueneno  &c.Vitellij 
memori*  dicit  non  Vitellio, quia  tum  iafupplicium  dederat  Vitellius.utfitfenfus  foediore  fuiffe 
in  Vitellio  principe  ta  immanem  profufionem.cpin  Afprenatepriuato  ueneficium.  Cap.xv. 

Fungofum  atqj  omnium  ore  dilui  faciIe.)Legendum,omni  humore  dilui  facile. 

EX  LIBRO  TIGESIMOSEXTO,  Cap.  III 

QVem  M.Brutusin  iurgtjs  ob  id  Venerem  palarinaappelIauerat.)Quem  redundat.  Ante 
igfturartificescenfebimus.)MeIius,percenfebimus.  Cap.v.  Quod  Hipponax  indi 
gnatus, amaritudine  carminu  diftrinxit  eos  in  tantu, ut  credat  aliquos  ex  ijs  ad  laqueu  copulifle.) 
Melius, amaritudinem  carminu  diftrinxit  in  tantum, ut  credatur  aliquibus  adlaqueutn  eos  com/ 
pulifTe.Quemadmodu  em  gladium  diftringimuspetiturihoftem,ita  hic  Hipponax  metaphorice 
dicit  amaritudine  carminis,quae  illi  pro  telo  fuir,in  inimicos  diftrinxifle.  Cuius  opera  Atheni/ 

enfes  complura  in  adibus  facris  pofuere,preeclaracg  Veneris  imaginemextra  muros,  quaappel 
lat  Aphrodite  exopo!is.)Et  hic  uetus  ledio  eft  incorruptior.Cuius  funt  opera  Athenis  coplura 
in*dibus  facris, prxclaracp  Venus  extramuros,quaeappelIatAphrodite^ii«7itij.E{/««7rnr  lege/ 
dum  pro  exopolis,Paufanias  quoegin  Atticis  atteftat.  Proferemus  argumeto  paruo  &  ingenrj 
tantum.)  Argumenta  parua,non  argumeto  paruo.  Scopg  uero  laus  cum  his  certantis.Fecit  Ve 
nerem.)Legendu,Scopaelauscumhis  certat.Is  fecit  Venerem.  Et  quencuncg  alium  locum  no/ 
bihtant.)Scribo  dC  queeuneg  alium  locum  nobilitatura .  neqj  aliter  legi  comode  poteft.  Roma: 
quidem  magnitudo  operu  eft  iamoblitcrata  a  magnis  officioru  nrgoctorucg  accruis,qureomni.’s 
a  contemplatione  talium  abducunt.)  Aeque  fcedum  dC  hoc  mendum  fuftulimusexfide  ueterum 

codicum 


H  I  S  1%  AXR  QT  AT  LOJ*  E  S 

codicum  hoc  paifto.Rom^qaidem  magnitudo  operum  eam  obliterat, ac  magni  officiorum  negq 
ciorumcp  acerui  omnesac.t.a.Sincericasledionis  euidentius  in  contextu  apparebit.collatis  prae 
cedentibus  ac  fequentibus.  Ex  quibus  unus  Liberum  patrem  palla  uelatum  Veneris  praefert.) 
Vetufticodices  pro  Veneris  habent  humeris.  Hippiades  dC  Hermerotes  Taurifci.)  Vetusle/ 
<ftio  Hippiades  Stephani.Hermerotes  T aurifci.  Eodem  loco  Liber  pater  Eutychidis  manu  lau / 
datur.)Manu  fupereft,nec  habetur  in  probatae  fidei  exemplaribus.  Ex  quo  apparet  in  magni  ho 
noris  autoritate  habitum  Lyfiae  opus.)MeIius  uetus  fcrip  tura.Ex  honore  apparet  in-magna  auto 
ritateh. I.o.6^  fic  redtus  quadrabunt  quae  fequuntur.  Quarum  unam  amauit  eques  Ro.  Iunius 
Pifciculus.)  Scribendum, adamauit.  Alq  calciaret  foccos,&Tomnes  ex  uno  Iapfde.)Lego  ahj  cal 
cearent  foccis, omnes  ex  uno  Iapide.  Nec  minus  Sauronatqj  Batrachum  obliterari  conuenit.) 
Vox  hxc,minus,delenda  eft  ut  hoc  Iocoplane  fuperuacanea.  Cap.  vn.  Argumento  xvi  li> 
beris  circa  Iudentibus,per  quos  totidem  cubiti  fumm  i  incrementi  arguentes  annos  eius  intelligg 
tur.)Emendata  Ietftio.argumeto  Nili  xvi  liberis  circa  ludentibus,  per  quos  totidem  cubiti  fummt 
incrementi  augentis  fe  amnis  intelliguntur.  Nos  ampliores  triginta  uidimus  in  fcena,quam  Cal 
fiftus  Caefaris  Claudq  liberroru  potentiffimus  exxdificauerar.)Magis  placet  uetus  leclto :  N.a.t* 
u.incoenatione,quam  Califtus  Caefaris  Claudrj  libertorum  potentia  notus  exardificauerat. 

Cap.vm.  Ad  terenda  collyria  quadam  utilitate  naturae  alta  coueniens.)Lego,quadS  uti 
litate  naturali  conueniens  Cap.ix.  Hac  admiratione  opus  effedumeftyat  cum  op.id  ex. 
Cambyfes&rc.)ScribOiHacadmirationeoperis,nonopus.  Pedalibus Ipatrjs  ex  eodem  lapide.) 
Spatffs  redundat.  Pofteaegeftts  laterculis  alleuatanaue.)  Scribo  alfeuatasnaues.  Etalrjduo 
fimt  Alexandriaeadportum  in  Cxfaris  temp(o.)Lege,in  portu  ad  Caefaris  teropfu.  Cap.xr. 

T ertius  eft  in  Vaticano.)Recftius,Temus  Romae  in  Vaticano.Nam  fequeti  ueri  u  in  emen 
datis  codicibus  legiturifracftus  eft  in  moIitione:non,fra<ftus  in  molitudineeius.  Cap.xii 

Alt)  lateribus  e  luto  facftis  extrado  cotis  in  priuatas  domos  diftributo.)  Vera  leclto:  ait)  late 
ribus  e  luto  fadis  extrudos  pontes,perado  opere  in  priuatas  domos  diftributos.  Cap.xiii 

Refecit  unus  omnino  pauca  ibi  ex  monte  Phado  Thebis  rex.)Longe  aliter  legitur  in  manu 
/criptis  uoIumibustRefecit  unus  omnino  pauca  ibi  Circumon  fpado  Nedabis  regis.  Cap.xv 
Id  M.  Agrippa  fecit  in  aedilitate  poft  confulatu, per  meatus  corriuatis  fepte  amnibus,  curfu 
praecipiti  torrentia  modo  rapere  a  tcp  auferreomnia  coadis.Infuper  mole  imbrium  cocitati  uada 
aclittoraquatitint.)Melius  quadrat, mea  quidem  fentetia.uetus  ledio.a  M.  Agrippa  in  aedilitate 
poft  confulatu, per  meatus  corriuati  feptem  amnes,  curfuc^  praecipiti  torrentiu  modo  rapere  a  tcg 
auferreomnia  coadi.infuper  mole  imbrium  concitati  uada  ac  latera  quatiunt:&  reliqua.  Inenar 
rabili  profedoimpendio  hc  operariorum  multitudine.)EIegantius,8cT  operarum  multitudine. 

Cap.X  vi.  EtMagnefiacu  e  Macedonia  ei  c5termina.)Legendum,e  Magnefia  Macedo 

niaeco  termina.  Cap.xv  ir.  Etueftes  5 C  calciamenta  illita  mortuis  lapidea  fieri  .)Prodigiofa 
fanie  l«3to,&  a  uetere  muftu  degeneras, qug  fic  habet:  8C  ueftes  SC  calciameta  illata, omnia  lapidea 
fieri.  Cap.xxu.  GrxcielapideduroacfilicexquoOMdiusfilicexquato,  Cap.xxm 
Etctfternas  harena  pura  5C  afpera  qutncg  partt'bus.)In  antiquis  exeplaribus  eft.  Et  cifternas 
harenaepuraeafperaequincg partibus.  Cap.xxmi.  E  lapide fpecularffquama uitalem ha 
bente,)Legendum,fquamamue  talem  habente.  Quod  ma!thatur,oleo  perftciturante.)Perfriea 
tur  non  perficitur.  Cap.xxy  In  Italia  e  feftucis  cannea:  hoc  aperte  ex  nomine  ipfo  intelligt 
poteft,)Nihil fimileeftin uetuftis uoiumfntbus,ubific legi tur:tn Italia  ftftucis  pauita  :hoc  certe 
exn.i.i.p.  Pulfa  deindeex  humo  pauimetain  cameras  rranfiere,uc  pronum  uirium.  Et  hoc  certe 
inuetum  ab  Agrippa  in  thermis  quas  Romae  fecit.Figlinu  opus  encaufto  pinxit.)Et  hic  uetus  le/ 
dio  magis  arrtdet.Pulfa  deinde  ex  humo  pauimentain  cameras  tranfieree  uitro:nouftium  &  hoc 
inuenta.  Agrippa  certein  thermis  quas  Romg  feci t,fxg!inu  opus  encaufto  pinxit.  Cap.xxvi 

Sex  M.p.a  lictore  inter  Cumas  atcg  Lucrinu.  )a  prxpofitio  redundat, n5  otiofa  modofed  SC 
fenfum  uidas.  Fit  8C  intindturae  genere obfidianum, ad  efcaria  uafa  totu  rubens  uitrum, atcg  non 
transluces,haemattnon  appellatu. )Legi  debet:Fit  5C  tincfturg  genere  obfidianu  ad  efcaria  uafa,8£ 
totu  rubens  uitrumatqj  notransIucens.haematinonappellatu.Naalteru&neceflario  addendu, 
ctundiuerfagenerafintobfidtanu5£haematinon,hocrubes,illudueronigricas.  Cap.XXVU 
Repente  ia  foco  comparuifle  gentt3le.)Lege  addendojrepente  in  foco  eius  comp. 

EX  LIBRO  TRIGESIMO  SEPTIMO  Cap.  I 

7V /T  Vkum  enim  detraclum  erat  gemmae  dignitati  ,)Erat  redundat,  funt  enim  uerba  Ifmeniae 
1.V JLchoraulx.  Vc  ftbi  quocg  par  uideretur.)Legend5,ut  fic  quoc£  par  uideretur.  Sed  nulla 
peritia  eleclas, fed  fortequada.Hts  exeplis  initio  uoluminis  oblatis)  Lege  8C  diftingue  fic.fed  nui 
Ia  peritia  eledasrforte  quada  his  exemplis, &T  reliqua.  Hoc  in  Polycratis  gemtna,que  demoftra/ 
tur  illibata  intadac#  ab  Ifmeniae  aetate  poft  multos  annos, apparet  fcalpi  etia  fmaragdos  foiitos.) 
Melior  uetus  ledio.Polycratis  gemma  quae  dem5ftratur,illibata  intadaq?  eft.Ifmeniae  artate  mul 
tos  poft  annos, a.  f.  e.  f.f.  Quiqj  diui  Augufti  imaginem  fimilem  expretiit,qua  poftea  principes 
fignabant,)  Adde  nomen  artificis.-quiq;  d.  A.t.f  e.q,p.p.f,Dtofcorides,  Quidna  fuifte  acturum 

eum  fi 


ANNO  TAT  I  O  NEf 

eum  fi  Scipio  a  patre  eius  interemptus  eflet.)Fadurum  non  acturum.  Vitium  enim  eft  latinitati* 
hocloco.grauius  quam  prima  fronte  uidetur.  Cap.n.  Seueritate  uida  &  ueriore luxuria 
quam  triumpho.)  Antiqua  fcriptura:&  ueriore  luxuriat  triumpho.quafi  luxuria  tuttc  uerius  triu/ 
phauerit  quam  Pompeius.  Ni  uerius  fit  eum  deorum  oftentu  credi  oportere  ,)Redius  noftra 
exemplaria:  ni  uerius  irae  deorum  oftentu  credi  oporteret.  Qui  fceptra  perfonis  hiftrionu,&:  cu 
bicula  tiiatoria  unionibus  conftemebat.)Scribo  iuxta  fidem  ueterum  codicumiqui  fceptra, &  per 
fonas  hiftrionum,&  cubicula  uiatoria  unionibus  conftruebat.  Dum  Poppeanis  pr*Iudit.)No 
Poppeanis.fed  Pompeiano.f.theatro.ut  intelligamus  theatrum  hoc  tranftyberinu  Pompeianifu 
tffepraeludium.Nam  Nero  priufqua  probe  perfricuiftet  fronte  minoribus  fe  oftenuuit  theatri*, 
poftremo  in  Pomperj  theatro  in  confpedu  totius  populi  Ro.ineptire  non  erubuit.  Guttonibus 
Germani^  genti  accolis  aeftuarium  Mentonomon  nomine.ab  oceano  fpatio  ftadioru  fex  milio.) 
Sincera  ledio  antiquoruuoluminu  eft  h*c.  Guttonibus  Germani*  genti  accoli  aeftuariu  oceani 
Mentonomon  nomine.fpatio  ftadiorum  fex  miliu.  Centum  fereM .  p.  abeft  a  Carnunto  littus 
Pannoni*,quod  id  a  Germania  inuehitur.)In  emendatis  codicibu$Iegiturfic.D  c  fere M.p.a  Car 
nunto  Pannoniae  abeft  littus  id  Germaniae  ex  quo  inuehitur.  Cap.  lin.  Omnia  profedo 

muneris  talis  inuentio  hominis  eft.)Scribo,  Numinum  profedo  numeris  talis  inuentio  omnis  eft. 

Cap.v.  Quapropter  principatum  extfs  Aegyptrj  obtinent.)NifiIegas  Cyprrj,uteftinuetu 
ftis  exemplaribus, nec  praecedentia  quadrabunt, nec  fequentia.  Mox  iuxta  Carchedonein  qua 
legebatur  fmaragdites  didus  eft.) Lego, Mons  in  quo  legebatur  iuxta  Carchedone  fmaragdites 
didus  eft.  Cap.  vni*  Ergo  euntes  e  longinquo  inceflunt:  &  cum  toto  mufco excutiunt.) 
Pro  euntes  fcribo  tundis, ergo  fundis  elonginquo  inceflunt.  Hoc  uedigal  hoccp  geftamendiu/ 
tius  in  ceruice  gratiflfimum  norunt. )Diuites,no  diutius.  Quidam  idu  primo  cepere  praeclaras, 
multi  in  fecundo  nullas .)  Non  in  fecundo,fed  infedando.  Et  quidem  callaides  tali  fedura  for/ 
mantur.)Qualinam  fedurarNihil  enim  praeceflit  quo  referatur.  Incorruptiores  codices  habent: 
Etuenatus  quidecallaidis  talis.Seduraformantur.&c.Etuenatum  apte  nominat  propter  fundi 
tores,  Neqt  eft  mutabilior  alia  aut  inendacior  uitri.)Repofuimus  fincera  ledionem  hoc  modo. 
Necp  eft  imitabilior  alia  mendacio  uitri.  Et  ntlion,fuIgoris  fi  ante  habeas  breuis,&  cum  intueare 
fallacis.)  Antiqua  feriptura :  fiilgore  hebeti, aut  breui  &C  cum  intucari  fallaci.  Smaragdo  fimile 
indic*.Cyprrj  dicunt  glaucum  pinguemq;.)MeIius  quadrat  uetus  ledio,fiue  pr*cedentia  conii/ 
deres  fiue  fequentia.Eft  autem  hsec.ftnaragdo  fimilem  Indi.Cypros  duram  glaucoqj  pingui.Etfc 
quenti uerfu,pro  talis  8C  iafpis  eft. Scribo, T alis  dC  Cafpia  eft.  Cap.ix.  Qua:  ex  ijs fmara 

gdo  fimilis  eft,e  petra  per  tranfuerfum  linea  alba  praecingitur .)  Legendum,  fmaragdo  fimilis  eft, 
&£  per  tranfuerfum  &c.  Cap.x*  In  India  6 C  Perfidis  Acidi*  monte.)  Scribo,  &  Perfide  ac 
Ida  monte.  Ad  Dardanum  nunepagum  quondam  oppidum.)  Vetus  ledio,  Atarnenunc pago 
quondam  oppido.  Cap.xi.  Adunephros  eiufdem  Theudadylus  hic S>C a  Syris  colitur.) 
Quis  intelhgethxc^SinceralediorAdadunephroseiufdem  oculus  didtur.deus&hiccoliturSy 
ris.ac  fi  dicat, gemma  h*c  ab  alqs  Adadi  ren,ab  altjs  Adadi  oculus  nominatur.  Fuit  aute  Adadus 
unus  eprifeis  illis  Syrorum  regibus, cuius  eft  facra  Hebraeoru  hiftoria  meminit,  hunc  Syriobme 
ritaconfecratuin  ccelitu  numera  retu!erunc,diuinisq}  honoribus  ceu  peculiare  fu g  gentis  numen 
u(cg  ad  Pitntj  tempora  colere  perfeuerauerunr.  Cap.xm.  Gemniferi  amnes  funt,  Oaxis, 

Mater,  GangesOMalim  ueterem  ledionem,  Gemmiferi  amnes  funt  Acefines  dC  Ganges. 


FINIS. 


VINDEX  INO  PLINII 

SECVNDI  NATVRALEM  HISTORIAM  AD 

EXEMPLVM  10.  CAMERTIS,  MVTATIS 

ad  hanc  additionem  non  congruebant, 
nonnullis  etiam  adiedtis. 


ELENCHVS  IN  XXXVII 

PLINIANAE  HISTORIAE  LIBROS,  IN  QJ7  O  CVIVSVIS  ANIilAN- 
cis,plant£,aut  metallica  ipeciei  natura  ac  uires  medicas, 8C  fi  quid  praterea  co/ 
gnitu  utile  iucundumue,per  ordinem  alphabeti  notasqj  arithmeticas,pri/ 
rao  paginas  mox  uerfus  indicantes,facile  reperias. 


^^|BACVLI  quidpd/ 
gina  6$i.ucrfu  4 
'.Aldomcmduid  10  9 
|  4i 

Abdomini  futim  lege 
mterditia  14 9-9  er 
inde 

tbcllitt£,nunc  AueUana  252.11 
ibictis  confideratio  170,33  er  mi 
«hies  Cuchryn  pitlulam  gignit  269.34 
abietis  cortex  id  quem  ufum  i7°<  3 
abies  apti  nauigijs  ibidem 
abies  que  loci  amet  17J.21 
abieti  folii  non  decidunt  2744 
alietifoliapetiinum  modo  ibidem  49 
abietis  germinatio  qualis  27?.  41 
abietis  flores  quales  er  quando  femen  reddit 

276.25 

abietis  rami  quales  277.45 
abies  decijis  cacuminibus  moritur  ibide  43 
abies  palmaju/ue  genus  228.54 
abies  arborum  altifsima  er  antennis  utilis 
2745.54 

abietes  quibus  in  locis  optima  ibidem  14 
abietes  ubi  pefsim £  ibidem  1 5 
abies  ualide pondus  fuftinct  1S6.Z6 
abies  quibus  apta  operibus  ibidem  34 
abietis  umbra  noxia  fatis  omnibus  297.28 
abortus  cdufa,lucernarum  odor  110.3 
abortam  facietid  353.10  er  381.35  er  3  99-39 
r  CT399.15  er  457-4  er  448.14 er 4<SJ 
38  er  483.1«  er  491. 37  er  494-i°  er 

505.19  er550.11  er  577.27  er  555.48 
er  251.4  er  mif 
abortus  remedia  359.8 
abrodietus  quis  cognominatus  610,9 
thronis  famij  pitiura  6 22.8 
abrotoniherb£confideratio  391,11 
tbrotoni  genera,fexus,natura,medicin£ 


400.30  er  inde 

abrttonum  ubi  optimum  ibidem  31 
abfentum  fermones  durium  tinnitu  prafen/ 
tiuntur  500.3 

abfides  jleUarum  qu£  7.10,1 6  er  S.3.14 
15.15 

abfides  qu£  altifsima  breuifsima^  7.15CT 
inde 

abftnthij  herb£  confideratio ,  natura, gene/ 
:  raloca,ufus,mcdicina  488.34 
dbfinthiu  quod  medicin£  aptifsimu  219.25 
abfinthium  contra  uermes  hortorum  er  ole 


rum  351.11 

abfinthium  ia  facris  Romanorum  488.37’ 
abfintbij  medidn£  489.17  er  inde 
abfinthium  marinum  qude4s9.11.cr 


574.1? 

abjinthio  pontico  ucfcentid,fcUe  carent 
2o8.ll 

obfmthites  uinum  quomodo  conficitur  250 
15 

obfyrtus  Medea frater  ubi  interfetius  4 9 

27 

abfiinentie  exemplum  523.1  er  132.45  er 

135.2 

abfUnentia  optima  medicina  501.43 
er  inde 

acacia jfina  medicina  445.  i4 
acanthi  herba  deferiptio  410.40 
deanthi  fyina  mcdicin£  445,11 
dcanthic£  matiix  595.5 
acanthis  auis  generatio  185.59 
acanthis  auis  cui  inimica  1S9.45 
acapno  mellis  genus  194.39 
<ta<r»epifrtf578.35 
dr£or  255, 32 

Laurentia  Romuli  nutrix  314.24 
accendi  qua  arbor  nequit.us.13 
acciacibcUi  mirum  555.22 
accipitru  cofideratio,genera  crc.  172.7 
accipitrum  ubi  cum  hominibus  focietasibi/ 
dem  16 

accipitres  auium  non  edunt  corda  ibidem  2 i 
accipitres  ne  aues  capian  1 422. 1  o 
accipitrum  generi  contraria  508.34 
accipitres  quo  oculos  fuos  fanant  357.2S 
acenteta  quid  555.13 
aceratx  CocU£  qu£  542.19 
aceris  arboris  confideratio  er  eiufdem  gene 
ra  decem  273.33  er  in  de 
aceris  arboris  nobilitas  ibidem 
aceris  arboris  medicina  439.48 
derr  quando  germinet  275  53 
acer  quo  tempore  femen  efficit  275.20 
dcefis,ChryfocoUa  genus  588  35 
acetabuli  menfura  genus  403.8 
acetariaqua  er  unde  ditia  350.44 
deetz'  confideratio  251.47 
«jcrtiZ  cumcUe  mixtu,oxymel  fit  250. 44 
acetum  quomodo  ex  aqua  fiat  393-3  o 
aceti  natura  er  medicina  414-31  er  inde 
aceto  faxa  rumpi  ibidem  48 
aceti  ScyUini  natura  er  medicina  425-7 
er  inde 

aceti  fecis  natura  er  medicina  ibidem  35 
deeto  fdczfc  gummi  eluitur  435.3 0 
aceto  margaritas  refolui  153.14 
rfcrtt'  »i'f  i»  murenis  148.35 
achaiauinum  abortum  faciens  251.35 
rfcfcrfM  uitia, Romanos  corrupit  5  9  4«? 
achanon  hetba  qualis  4®5.33 


achantis  herba  qualis  4 58. 22 
achates  gemma  er  eius  nomina  555.34 
er  inde 

dehates  lapis  qualis  555.5 
achates  er  annulus  Pyrrhi  qualis  ibidem 
achates  politura  pinguefeit  559.1. 
achemenidon  herba  qualis  449,45 
defrete  cicadarum  genus  199.6 
achiUes  quo  Telephum  fanat  455.45  Cr 
510.5 

<zcfczfl«  ^zmw  rrpmt  herbam,  quaq;  udne/ 
ra  fanabat  465.45  er  457.2  er  inde 
achiUis  basia  ex  fraxino  242.14 
achiUis  fimulacru  5  03.28  er  535. 27.44 
achiUis  pitiura  6io-S 
achiUis  uirginis  habitu  occultati,  vliffcde/ 
prehcndcnte,pitiura  625.47 
ichiUca  herba  medicina  474.12  CT4SI.  12 
er  483.17 

achiUeos  herba  unde  ditia  455.4 6 
achiUeum  Jpongiarum  genus  166.4 
achcmenidis  herba  uis  470.46 
achormufcarumdeus  I77.I5 
acidula  pira  159.11 
acidula  aqua  553.17 
rfcz/zzzj  Sthenelus  quid  circa  uineas  245 
6.11 

acilius  M.conful  11.4  9  er  18.20 

5CZH05  forta  394.17 

acinorum  cofideratio  253.5.17 
dccipenferpifcis  i57 .5  er578.36 

dcceton  meUis  genus  194’U 

aconiti  quid  6i6. is 

aconiti  confideratio, natura,  effetiut  485.2 
er  ic  er  inde 

aconiti fumpti remedia  405.14  er  485-8 
er  41S.4  er  568.5  cr  515.18  er  539 
45 

aconiti  deferiptio  485*  28 
aconiti  nomina  plura  ibidem  30 
aconitum  unde  ditium  ibidem  33 
aconitu  patheras  perimit  138.15  er  485.17 
aconitum  cerberi ff  urnis  ortum  ibidem  6 
aconitum  quos  occidit  ibidem  9 
aeontia  cometis  genus  1 0.1 6 
acopis  gemma  555.5 
acopos  herba  qualis  487.15 
,rcorn<t  frer&<*394.47 
«corof  fcfrtrf  ijzm/z*  457.21 
«zcorz  fcfrfcif  medicina  471-45  CT  472.32  ff 
475.5.29  er  477.30  er  481.5  rt  4SM 
er  484.2 

der  agas  fculptor  594*8 
acrocorion,bulbi genus  5547 
«tm  tfgrzw  fccrfcz*  457.27 

4  1  4$f 


aHeherhdqtkdii  4So^7  -  -  ~ 

attce  herbe  defcriptio  488.1 « 
adreonis  cornua  fibulo fa  102.5 
odia  ccrafa  qualia  163.3  ° 
ddiont(iue  Arftion  herba  qualis  487-53 
aftius  Prifcus  piftor  <514.35 
«tcffiws  portd  fibijpfi  slatud  pofuit  595-3- 
dftij  Neuij  jlitua  ibidem  43.48 
dftus,terre /facium  quot  pedes  habet  fi4 
37 

dcultata  animalia  quos  non  feriat  381.11 
aculeatorum  iduum  remedia  ibidem  27  385 
34  er- 411.9  «27-  414-57  er  430.«  «7 435 
37.49  er  iw& 


INDICIS  PLINIANI 
adulterini filij  quomodo  deprehenduntur 
io7.7en7i.io- 

ddulteratio  odorum  quibus  jiat  modis  119 
48 

adulterio  quidam  nobilitati  funt  514-45 
adulterij  euitandi  exemplu  1i9.11  er  132-18 
en7i.io 

adulteros  fcemine  ne  diligant  S <5  9.44 
adunephros gemina  670.6 
adustionis  remediaz69.1z.z7  er  40  8.7 
Quere  Ambuflorum 
AE  D  £  S  »4  fccmw  conslruuntur  <549 
41 

congruendarum  leges  ibidem 


aculeorum  mfeftorumconfideratio  i9?.4J  edificia  Romeque nobilifsima  641.41 


er  inde 

aculeos  extrahentia  331.15  er  443  3° 
arfror  z«  g.  j« 
acus  pifcis  qualis  157.4« 
adamantis  lapidis  confideratio  «57.37 

dJdWdf  irrita  facit  «58.18 
«ffrfe  <&'#»«  «57.49 
[anguine  hirci  frangitur  i6i.itf.CT 
'  «58-9 

adamas  a  fculptorihus  expetitur  tf  58.15 
adamantis  genera  fex  «57.41 
adamantis  duritia  nulli  cedit  ibidem  47 
adamantis  magnitudo  657.45  er  «58.i 
adamantis  cum  magnete difeordia  «5g.itf 
adamante  fiulpuntur  gemme  omnes  6 71.13 
adamantis  herba  qualis  450.1 
adarcha  arundinis  aliquid  2  91.33 
adarcha  quid  57g.11 
adarcha  herba  er  eius  cfcftus  383*4 
addax  animaUoz.sz 
adelphides  palmarum  ffecies  132.30 
rcligiofus  er  in  nuptij  habitus  51  o 
44 

adipis  cohfider.ufus, medicine  ibidem 
adipem  minuentia  574.1  o 
adipe  que  animalia  pinguefiant  109.43 
•ddiantu  herba  er  ex  ea  medicine  40  9 .11 
adianto  herbe  eterna  filia  395*17 
aditiales  ccene  quales  519.58  er  174-14 
aiynamon  uinijiftitij  genus  149.45 
adipfatheon  arbor  445.31 
adipfos  palme  genus  utf.9 

<«#£>/«  fcwfo  <j«<e  405.41 
adonis  pifcis  157.49 
adonis  hortus  nobilis  550.4 
adonium  herba  qualis  3?U8 
adorationis  mos  500.9 
adoreum ,  ante  far  dicebatur  311.4 
adoreum  ubi  ferendum  318.1 
adorea  quid  er  unde  difta  3 1 5.  u 
adrachne  herba  159.1 
adrachne  arbor  qualis  ibidem  4  er  3x0.15 
'■adrachne  arbor  femper  frondens  174.5 
‘ddramytteum  oppidu  unguentis  dele  Elatum  Aegyptus  colocafiam  nobili/ 'simam  bebet 
118.15  394,5 

adrianauinaoptimaz46A5  Aegyptus  herbis  nobilis  453  -44 

aduenis  nocentia  animalia  151.4  AegypU  nitrym  quale  57*- 37 


ermde  per  totum 
edificium fine  ferreo  clauo  641.40 
edilitas  Cefaris  mira  585-6 
edemonem  libertu,Cefar  ulcifcitur  65*33 
Aegiminij  fenettus  111.13 
Aeginetafittor  «17.1 
egylops  herba  necans  hordeum  517.11 
egylops  glandis  genus  168.48  e?  169 
48 

tegylops  bulbi  genus  354-7 
egylopa  herba  er  eius  nominis  morbus 
466.14 

egylopis  morbi  remedia  375-4®  CT  3SS.19 
er  434-1«  er  4««-i4  er  494*5  er  535 
47  er  6i«.i7 

Aegyptus  accommodatifsima  unguentis 
151,1 

Aegyptus  qualis  Alexandri  tempore  254 
35 

Aegypti  uittd  qualia  147.13 
Aegypti  oliue  quales  155.15 
Aegypti  fidticium  oleum  156.4? 

Aegyptus  non  gerit  cerafos  103.19 
Aegypti  myrtus  odoratifsima  165.19 
Aegypti  arbores  ubi  nulle  filia  nunquam  di 
mittant.z74.io 

Aegyptus  eflibus  fertilis  fiugu  fit  191.49 
er  311.7 

Aegyptileguminadietertio  nafctmiur  518 
io 

Acgyptifrugescitomaturefcunt}iy.y 
Aegypti  amylum  510.5 6 
Aegyptus  fimilaginem  qualem  conficit 
311.6 

Aegypti  ob  Nili  incrementum  fertilitas 

528.18 

Aegyptum  fepte  diebus  <i  SiVflw  nauigatur 
.345-48 

Aegypti  linum  quale  546-47 

Aegyptus  nebulofa}i9.6 

Aegypti  flores  fine  odore  ibidem  er  3  91.13 


Aegypti  ouajine  incubitu  exc hiatur  ,84. 
Aegyptia  ficus  153.1«  cr  41  (j? 

Aegyptia  perficus  ibidem  48 
Aegyptia  prunus  154.17 
Aegyptia  fiina  23411(714 
Aegyptie  corone  385.49 
Aegyptiumcuminum  57  «.1« 

Aegyptij  unguentis  Adettati  219,15 
Aegypt  ie  mulieres  fiptem  uno  partu  pu 
riunt\oy„6 

Aegyptij  quo  corpora  defundomfemh 
171.15 

Aegyptus  quando  ficorum  copiam  babet 

175.41 

Aegypti  calami  quales  isi+i 
Aegyptij  omni  menfe  ferunt  301.29 
Aegyptij  cur  fingula  milia  annen  uixijfe 
prodantur  111.20 

Aegyptiorum facerdotum  linee  nefies  p* 
les  347.3 

Aegyptij  Raphanum  mire  celebrant 
er  355.11 

Aegyptij  ccpas,al!ium$  inter  deos  habent 
354-3® 

Aegyptij  non  edunt  brafsicmilo.i 
Aegyptij  medici  quales  466.19 
Aegyptie  ffiine  differentie&miicut 
445J4 

Aegyptie  liter  e  «59,1« 

Aegyptium  argentum  quale  591.1« 
Aegyptij  pifture  mentores  «1414 
Aegyptiorum  cr  Perfarum  prslimttf 
39 

Aegyptij  crocoildi  adipe  egretos  tmpat 
5°8.ii 

Aegyptij  nummis  uktm  ApimhmalSt 
14*4°  per  totum 
Aegyptij  cadauera  affiruont  207.20 
Aegyptij  queinuenemt  U54U%I54» 
42  er  126,11.13.50. 4$ 

Aegyptij  quibus  herbis  utantur  in  cilii 
393.48 

Aegyptiorum  quis  morbus  peculiaris  W 
4S 

Aegyptiorum  regum  hgetes  pecunia  «4* 
19  O"  inde 

Aegyptioru  annus  dierum  triginta  liW» 
Reliqua  quere  parte  fecunda 
egyrefacerdotis  in  uaticinio  mos  5111 
egifius  ab  Orcfie  perimitur  616. 45 
egythus  auis  cui  inimica  1g9.41.47 
<eg/f  Aefiulapij  filia  ibidem  1 6 
egocere  herbe  452.7 
egocepbalus  auis  qualis  109.11 
egophthalmos  gemma  670.9 
aegritudo  apud  quosnuUa  60.11 


Aegyptus  Aethiopiam  quondam  expugna/  elius  Gallus  primus  Arabiam  fubigit  Rc& 


uit  ioi,8  V  inde 
Aegyptus  frugum  fertilifsima  595.49 


»«89.4« 

elius  P.quo  anno  conful  318.15 
rf&KJ  fiylofiriptor  165.19 
Aelius  catus  conful  er  cius  parfania 
593-^0 

Acmilij  lepidi  interitus  114$ 


Atm&us  Lucius  cenfor  612.  if 
Aemilius  L  ,conful  quando  5i5-*& 

Aemilius  M.conful.  598.36 
Aelij  C.trib.pleb.ftatu4  ibidem  45 
Aelius  C.ftatua  er  aurea  corona  donatus 
ibidem  4« 

Aemilius  M.quado  conful  614.4 
emiliaBafilica  ibidem 
Aenea  nutrix  41.17 
Aenea  piftura  6z 0,7 
Aeolus  quis  116.31 
Aeoli  menta  ibidem 
equinoftialis  circulus  23.30 
eqmo&ij  ratio  er  quando  fiat  9. »8 
tquinoftiorum  'mitia  333.3  C r  335**3 
ts  ubi  primum  repertum  57.7  CT595-  44 
er  115.37 

esiSeruio  rege  primo  fignatum  584.11  er 
315-2- 

es  fignatum  nota  pecudum  ibidem 
es  coronarium  quod  er  quale  591.19  O* 

*  ««4-53 

ts  alienum  quod  er  unde  diftum  S9t-3o 
ts  alienum  ingens  645.7 
es  ubi  optimum  595.40 
tfs  Corinthium  quale  596.10  er  inde 
es  regulare  quod  604. 33 
pubi  nobile  ibidem  ej-mde 
ptrahentia  adfe  647.13  CT  657.19 
es  quo  eruginem  accipit  5  05.15 
p  iilmaffa  mergitur,dilatatum  fluitat 

50.16 

KctaUorum con fideratio  595*31.44 
eris  effigies  qua  apud  ueteres  515.1  er 

584.11 

eris  pactu  grauis  584-7 
<m  nota, lanus  geminus  ibidem  17 
eris  'mauratio  quomodo  568.1 
triseffofsio  593,36 
eris  prima  nobilitas  596.17 
eris  differentia  604.51  er  fnic  er  «04.45 
Vindc 

aris  feruandi  ratio  6  05. 5 
eris  mixtura  6  04.48 
erisufus  604.5 

eris  floris  con  fideratio  605.41  er  inde 
frisfqumma  qua  ibidem  44 
<m's  dita»  comitem  effe  miferiam  11 7.15 
/ss  eruginis  faciendi  ratio, ac  eius  ufus  606 
5  10  er  6o6.j<s  er  wrfe 
*m  metdSd  a  Cynir4  rcpert4  115*57 
m  conflare  er  temperare  4  quo  repertum 
ibidem  45 
eramititum  595*34 

erclimhni  ualuaq^  tcmploru  fiunt  59«*44 

<re  qua  fiunt  ibidem  34  er  inde 

ere  publice  conRitutione  incidunt  605.6 

erariumunde  595-35 

eraria  fabrica  a  quibus  reperta  U5-47 

oraria  officina  polline  utuntur  321.35 

erarij  tribuni  595. 55 

uroiies  gemma  659.46 

urizufagemma  663.17.31 


PARS  P  BL I  M  A  1 
<c/d/o»  accipitrum  genus  171.10 
Aefchines  quid  de  Demo  Rhene  116.31 
Aefchinis  exilium  ibidem  53 
A< {chylus  poeta  teRudinis  cafu  bnterijt  i7o 
45 

A  efculapius  de  uita  hominum  122.3 
Acfculapius  cur  fulmine  iftus  514*1  ® 
Aefculapius  Tyndaridam  reuocauitad  uita. 
ibidem  11 

Aefculapij  filia  plures  916.16 
A efctilapij  ades  habet  thcriacacompofitio 
nem  fculptam  385-i7 
Aefculapij  fimulacrum  601.38 CT6o3.2o 
Aefculapij  piftura  626. 15 
Aefculapij  ades  cur  extra  urbem  525.3 6 
Aefculapij  inuentum  544-15 
Aefculapij  er  Dw»<e  fimulacrum  635.11 
A efculapio  cur  dicatur  anguis  531. 5 
Aefculapij  anguis  Romam  adueftus  V  qua 
lis  fit  ibidem  6 

Aefopi  hiRrionis  patina  ingentis  preci j 
183.34 

Aefopi  filius  quis  weius  luxus  fibidem  38 
Aefopi  hiRrionis  luxus  628.45 
Aefopi  fibularu  philofophi  conferua  641.5 
aRatis  tempeRates  13.1  per  totum 
ajlates  ubi  bina  anno  uno  88.13 
afliui  flores  qui  3  91. 1 
ajlus  aquarum  taufe  27.39  per  totum  er 
28.13  per  totum 

atds  iti  rebus  differentia  caufa  277. 10 
atateslongifsima  quorundam  121.8,49 
atatis  humana  ratio  207.19 
Aethiopia  no  habet  ajiiuos  hymbres  301.30 
Aethiopia  miraculis  fcatet  107.36 
Aethiopia  quando  Romana  intrauere  arma 
1 101.3 

Aethiopia  arbores  136.55 
Aethiopia  gema  66i.iz  er  663.11  er  664 
29  er  668.5*i8.ner669.i5.35 
Reliqua  ad  hoc  quare  parte  fecunda 
Aethiopicum  Sifer  optimum  365.26 
Aethiopica  Una  ex  quibus  347.6 
Aethiopes  no  aliam  frugem  quam  milijhor/ 
deiefc  nouere  311.19 

Aethiopes  quomodo  aflantes  omnes  uidean/ 
tur  578*18 

Aethiops  Vulcani  filius  101.31 
Aethiopidis  herba  inuentio  484.45 
Aethiopidis  herba  uis  47°.45 
Aethiopidis  herba  deferiptio  485.40 
er  inde  er  456.7 

astitis  lapidis  cofideratio,natura,genera,l<f 
cus  647.14  er  inde 

aetitis  lapidis  m  medicinis  ufus  550*20  er 
I7M5 

actites  lapis  m  aquilarum  nidis  reperitur 
647.14  er  67  0.10(7- 550. 10  er  17**15 
aeris  clementi  confideratio  1.3  er  «.32 
pertotum 
aer  purus  ubi  9.48 
drr  mani  fimilis  35.11 
6W  m  ip/o  qua  fiunt  ibidem  35  - 


aer  fine  fapore,odore,fucco  264.5 
aerefolo  pafciturCbamaleon  140.15 
affeftuum  hominis  indici^maxime  m  oculis 
103.47 

afianius  C. conful  21.35 
afiica  quomodo  uina  condit  151.11 
afiica  ubi  fita,v'mca  uinearum  fitus  qudlit 
effe  debet  296.45 
d/ncd  aRibus  fertilis  191.49 
d/rie<i  inobferuatrix  aflrologia  331.36 
afiica  unius  diei  nauigatione  a  Roma 
34«*3 

dfncd  quomodo  elephantes  capit  150.16 
africa  femper  aliquid  noui  affert ,  prouerbiS 

152.17 

afiica ceruos  non  gignit  140.18 
afiicte  arbores  capitibus  15.r6.17.19 
li&ri  13 

africa  ficus  qualis  260.3g.45 

*/nc<e  cdmpKi  Bizantiu  fertilifsimHS 

191.41 

afiica  olea  maxime  fertiles  297.34 
afiica  olea  quem  locum  ament  301.9 
afiica  triticum  optimum  319.25 
d/rifte  drtw  ubi fertilif sima  330,8  V  inde 
afiic£  tubera  optima  345.38 
afiic£  fcorpiones, dirum  animal  68. 47 
afric£ animalia  qualia  v&9.25V'mde 
afric£  noftes  rofeida  19.17 
afiicam  prafatur  qui  in  Africa  aliquid  defli 
nat 500  5 

d/nat  tofd  /afcdtfd  115.7 

Reliqua  quare  parte  fecunda 
africus  uentus  quem  Graci  liba  dicunt  qua/ 
lis  15.2.7  er  543-5 

africus  uentus  fceminas  fuit  concipere 
343*« 

africani  cumini  natura  er  medicina  376.6 
africani  maternus  awus  M .  Valerius  165.35 
agamemnonis  piftura  620.8 
agamemnonis  Delphica  platanus  187.39 
agmeum  fungi  genus  259.^6 
agarici  herba  confideratio  462.35 
agarici  herba  medicina  471.19.24.17.44 
er  473-14  er  476.9.11.23  er  477.tr 

24  £?•  479.11.5  0.41. 49  er  480. 1  j.58 

er  481.49  er  483.5i.47 
agatarchi  piRura  626. 45 
agelades  Ratuarius  600.19 
ageldRus  quis  dicatur  U3.25 
agerati  deferiptio  485.46 
ager  quis  er  uti  optimus  191.10 
ager  qualis  effe  debeat  316.11  er  inde 
agri  colendi  ratio  ibidem  44  erwrfc 
agri  prius  culti  quam  uinea  ibidem  1 
agri  imperatorum  manibus  colebantur  51 5 
19 

agri  pinguis  figna  326.36  er  inde  pertotum 
agrum  male  colere  cenforium  probrum 
3*4-44 

agrum  optime  colere  no  expedit  517.11.15 

agrorum  limitatio  5 42.34 

agrarii  lex  a  quer  promulgata  149.34 

6  3  6gW/-; 


INDICIS  PLINIANI 

<g  mia  lex  qualis  er  d-quofubUUii7.il  aiacis  cruorc,biacyntbus  flos  natus  591.45 


agricohe  quo  die  nocetur  ad  munia  354*5X' 
agricola  non  affriciant  sleUas,  fed  figna  ha/ 
bentdlia  335 -3  9 

agricola  milites  fortifsimi  316.11 
agricolis  quidfcedifsimum  197.39 
agricolis  tcmpusuegetifsimum  354-31 
agriculture,oraculorum  ditia  317.14 
agricultura  laus  abunde  3 14.37  per  totum, 
O-31f  .il  per  totum 

agricultura  qua  fint  neceffaria3i6.i.u 

agricultura  coelestium  fcietia  ncceff uria  331 
36  0- inde 

agricultura  totius  breuis  replicatio  333*48 
per  totam 

agcfander  Statuarius  636  35 
dgyptillagemma  666.19 
aglaophon  pitior  619.3 
Aglaophotis  herba,  qualis  449.41 
aglaus  felix  ab  Apolline  iudicatus  110,4 6 
agnon  arbor  quatis  4.41.4 
agnos  catirandi tempus  14S.4 
agogequid  587.  S 
agonax  Zoroastris  praceptor  53S.H 
agonis  Tei j  Alexandri  prefetiiluxus  584 
4i 

Agoracridfculp toris  opera  634.31 
agriam* genus  4.2,1.11 
agrion  quid  G  racis  351.49 
agrios  Crethmos  herba  qualis  467.11 
Agrippa  M  Meto  pedes  fanat  415.1 
agrippa  M  temulentus  aliquando  153.31 
agrippa  ab  Augu fio  bello  Siculo  coronado 
natus  16-;.  33 

agrippa  Marcus  Pantbeum  adificat  5 96 

48  er  636.37.3  s 

agrippa  M.rufticitati  quam  delicijspro 
(ior  615,10 

agrippa  M.pi&uris  delectatus  ibide  m 
agrippa  M.  T herma  quales  ibidem  14 
er  6  01.37  er  651.4. 
agrippa  M.ingentia  opera  643,2.10  e? 
«44.38 

agrippa  aqua  duttus  556.9.10 
agrippa  Mnennij  paupertas  595.3 
agrippa  M.qualis  iio.n 
agrippa  quo  anno  mortuus  ibidem  17 
agrippa  unde  didi  ibidem  11  er  deinde 
agrippa  filia  qua  ibidem  15 
agrippina  Neronis  iwdfer  er  nas  maritus 
“1.37  er  2  gs.  10 

agrippina  uxor  Tyberium  boleto  perimit 
411.18 

agrippina  Claudi j  imperatoris  coniunx  ibi. 

cr  178.5  er  isi-31  er  631.41 
agrippina  Claudii  mirum  paludamentum 
585. 47 

Agrippina  quoties  peperit  m.17 
agrippina  Neronis  mater  111,57  ©igg.io 
Oinde 

agrippinadua  110,15 
arium  nardi ffrecics  110.43 
6gri««  /wri  genus  561.38 


46 

aiacis  piiluram  Ce  far  Veneri  dicat  615.10 
O  619.7  O  61o.Il  0-616.7 
ttigleuces  uinum  quod  148.9 
di^oi  herba  co fiderat  io  nomina  natura, ufus 
medicina  467.33  oinde 
aizoon  herba  ad  quid  327.19 
aizoifuccus  uermes  hortoru  uecut36i.  11 
d!£0i  fcerlxe  medicine  471.11  er  473-3» 

32  er  478.5«  ©■479.i6er4go.il 
28  er  491. 5.12.22  er  482.1.27  er 
484.17 

dlabandica  rofa  qualis  3$7.n 
alabandicus  lapis  qualis  639,9  er  inde 
aldbandici getrna  661.39 
dlabatirmn  aptifsimum  unguentis  feruandis 
230.25  er 638-48 

alabaflritis  lapidis  confideratio,ufus ,  locus, 
638.48  ©inde©  648.i8er659.17 
dabstiritis bonitas  uitiumfy  639.ioinde 
Aidbaftritcs  gemma  666,6 
diabete  pifces  70.5 

alarum  odoris  remedia  396.9  er  40.41  er 
inde  ile  452. 23©  563.46  ©<j3t.11 
alaternus  arbor  nullum  feme  aut  fiutiu fert 

276.31 

alaterni  arboris  folia  qualia  ibidem 

alauda  auis  101.48 

albe  ffrine  medicine  445.ro 

allane  ficus  unde  o  a  quo  161.41 

albanum  uinum  143.3«  er  246.17 

albicande  cutis  remedia  364.5 

albicerata  ficus  160. 51 

albinus  cenfor  quando  111.17 

albinus  rex  facrorum  207.27 

albini  Spurij  curulis  circa  Turium  hifiori i 

117.32 

dZ&oi»  hoc  non  er as,prouerbium  prologo  1 
libri  uerfu  25 

dl&ttco  herba  qualis  396.2 
albuelis  wm  143. 32 
albule  aque  quales  553. 22 
alcamenis  ftatuarij  opera  600.120  601 

32©  634.19.54 

alcamenis  o  Agor deriti certamen  534*55 
alce  fera  131.11 

alcee  herbe conflderatio  486.19  oinde 
alcee  herbe  medicine  473-33  ©  481.10.17 
©471.35 

alchidas  Rhodius  635.14 
alcibiadis  JlatuaRome  598.17 
Alcibiadis  jimulacbru  o  eius  mater  604.6 
alcibiades  gloria  in  bibendo  meruit  253-n 
alcibion  herba  qu*48$.6 
alcimachipitioris  opera  626,27 
alcinoihortus  nobilis  550.5 
alcisthene  pitirix  627.15 
alcippe  mulier  elephantem  peperit  109.1t 
dlcma pediculari  morbo  cofumptus  201,10 
alcmene  pitiura  619.16. 20 
d/rcem  excogitant  M.  Apicius 
157.51  •  • 


dt&oriav  ww.g 
dletiorolcphos  herba  que  482. 9 
alexpifeis  361.14 

alexan  der  ubi  equitatu  pene  orbitus  efl  119 
36 

alexander  contra  ludeos  227.16 
Alexander  primum  Darijcahris  expugna 
tis  capit  [crinium  unguentorum  2194 
alexander  in  Gedrofts  231.49 
alexander  Perfica  arbore  coronari uidom 
uoiuit  258.15 

alexander  hedera  exercitum  excplo  hccU 
coronat  176.45 

alexander  tintiis  uelis  naum  utebatur 
347.53 

alexander  magnus  apud  Priapum  oppilor 
52.27 

alexander  ubi  planiciem  intercidi iufsit  77 
53-37 

alexander  quofdam  uetuit  pifeibtis  nivere 
91:19 

alexander  ubi  mutiles  milites  reliquit  96,35 
alexan dder  magnus  quando  600.35 
alexander  magnusTkebas  rapit  601.27 
dZexrfn der  d  quo feruatus  601.13 
alex&der  magnus  Campafien  ami»  Aptlli 
dono  dedit  621.16 

alexander  a  quo  k  gemma  fatlpi  noluit  (ft 
190118-19 

alexander  uenenoobijt  652.10 
alexander  byfmachum  cum  leone  indidit 
«35-57 

alexander  quem  Neptuni  facerdotio  prefr/ 

rit  153.44 

alexander  magnus  Apellis  amicui,  a  90 
pingi  «o/ait  118.19  ©  6iui  er 
inde 

alexander  quibus  ufus  nauibus  117. 5 
alexander  quid  cum  fcrinioDarij  egerit 
116.17 

alexandrinauigatio  qualisu.i7 
alexandriapud  Arbelam  uiBoria.il,  43 
alexander  Homeri, Pindari,  ArijiottlisiM 
toru6.i<ipertotm 
alexandri  terminus  118.42 
alexandri  pedagogus  leonides  11111 
alexander  puer fine  parfmnia  aris  tbtra 
ingerit  ibidem 

alexddri  milites  palmis  Jirdgulati  252,49 
alexddri  milites  qd  de  indico  mari  24031 
alexander feipfum  uhicere  cofuetus  62U8 
alexandri  crudelitas  133,37 
alexandri  intemperantia  arguitur  245,4 
alexandri  atams  Perfeusfuit  258.15 
alexandri  milites  quid  de  Tylo  infula 
286.19 

alexandri  tepore  Greriafelicifsima  519.31 
axleandri  magni  apud  Tyrum  gcsla7P° 
alexandri  pictura  613.13 
alexandri  magni  cerui  cum  torquibus  aurk 
104, 11 

alexandri  equus  mirus  oin  ciusbticrm 
condita  urbs  145*53  ©  9  J 

dtxaniri 


d exiiutri  cUffis  Thynnorum  multitudine 
htfeftaU  151-35 

dcxandri  magni  fimuldcrum  601.4-z.4-6 
er  inde-,  60X.4.7  er  tf  oj.  10  er  6x2.3 
0~  inde 

dextndro  canes  dono  dati  quales  143.7 
dexandrunt  militia  fordidum  tedebat  uti / 
gucnti  iitf.20 

Reliqua  queere  parte  fecunda 
dexandriam  ex  Sicilia  feptcm  diebus  nauu 
gitur 3  45. 4  s 

ehxandriti*  laurus  qualis  X66. 4  er  434 

14 

dcxandrinx  uua  244,55 
dexandrtnapyra  25 9.8 
d exdndrina ficus  ido.21.18 
dcxandrinar  ueftes  quales  147.45 
dcxandrinus  panis  qualis  ?~76. 19 
dexipharmacon  unguentum  quod  399 
ix 

dexis  ftatuarius  s 00.3 1 
dge  herba  deferip  tio  4  g  g.xtf 
dge  herbae  conjideratio  ,  natura,  genera, 
ufus bonitas  571.17  er  156.49 
dge  herba  medicina  Z40. 15 
dgidenfe  Raphanum  quale  352-45 
dice  conjideratio,  er  bonitas  32.3.16 
alice genera  tria  ibidem  32 
alienis  magis  quam  noRris  utimur  5x6.1 
alienarum  rerum  hominibus  fumma  cupidi/ 
tas,  facietas  ficarum  2x4.2 
alimcn  uifei  genus  511.5 
edypon  herba  qualis  486.33 
alifma  herba  qualis  464.18 
alyffon  herba,  cr  eius  medicina  444.11 
alites  aues  qu<e  1-74,13 
aUij  conjideratio  355.11  er  inde 
allium  Aegypti f  pro  deo  colunt  554. 5® 
allium  cotium  utilius  crudo  $66.4.7 
allium  femine  etiam  prouenire  355*3« 
allium  quomodo  diutius  feruari  poteRibi/ 
dem  59.43 

allium  in  aruis /ponte  nafcens  ibidem  43 

allium  Magneti  contrarium  562-15 

allium,  crUeUeborum  contraria  457, 31 

allium  quae  animalia  fugiunt  53»-  33 

aUij  medicamenta  ruris  plura  355*22. 

aUij  medicinis  566.23  er  inde 

aUijuitia  567.11  er  i'»ife 

aUij  genera  ibidem  25 

aUij  fetor  quomodo  tollitur  ibide  53  er  inde 

aUijJatio,  cr  cura  ibidem  2 9  er  inde 

aUijs  decotiis  nullus  fetor  ibidem  34  er 

<I»j»  artor  nuUum  femen  ,  a#f  fiutiumfert 
176. 31 

alniarboris  utilitas  2g2.11 
alni  umbra  qualis  297.24 
dniaquofis  gaudent  275. 34 
dno  folia  craffiffima  274. 4  S 
«Io«  eo»  fideratio, natura,  ufus,  loca  485 
49  crittde 
aloe  'm  uino  24^*49 


PARS  PRIMA 
alopecis  rna  244.34  er  147. 23 

alopecias  pifiis  578.?« 
alopeconefus  op.ubi  Tubera  plura  349.5 
alopecuros  herba  qualis  395.2s.J0 
alopecia,  id  eft,  humani  capitis ,  barba $ 
morbi  medicine  365.45 er  268.13  er 
373.15  er  5824?  er  3S5*'o  er  397.59 
er  410.13  er  401.45  er  409.34  er 
427.34  er  430.25  er  433.17  er  4?« 
28.35.4  er 439. 10  er  443-29  er 
446.17  er  411.1  er  465.7  er  4«s 
45  er  426.46  er  57x21  cr«oxg  er 
61216  er  50  9. 17  5J3- 3  o.  35- 44* 

■  er  534. 13  er  inde  er  57S.J« 
alphioforum  uel  Alfioforumjd  cti,frigefcen 
tis  nature,remedia  574-x 
adpini  quomodo  uina  condunt  151.11 
atpiuin  fere  cuales  140.35.47 
alpium  arbores  optime  184  *3  er  171 
36 

alpcw  A  «mtal  exuperat  6?t,i  4 
Reliqua  quere  parte  fecunda 
alfines  herbe  cofideratio  4S6.J6 
alfiojis  que  profint  374.2  er  4i4-i4 
altam'  «enti  <jkz  14. 13 
altercangenum  herba  456. S 
alter  cum  herba  que  ibidem 
altheamalue genus  371.1x49  eri»* 
althce  herbe  medicine  47 6. 45  er  48? 
47  er  33X49 

aluearicrum  confidcratio  fitus ,  materia 
393-15 

al«f» ,  id  e& ,  AUium  /fonte  nafcens  $$$ 
44 

al«m  terta  483. 15  er  inde 
aluminis  confidentia,  g ener  a,  ufus  natur  a 
630.48  er  inde 
alumen  quid  ibidem  49 
alumen  ubi  prouenit  ibidem  er  inde 
alumen  quomodo  fiat  63x3 
aluminis  ufus  in  lanis ,  ibidem  1 
aluminis  Jfecies  due  ibidem  6 
aluminis  probatio  ibidem  7 
aluminis  effetius  ibidem  10.25 
alumen  aurum  purgat  ibidem  1 
alutatio  quid  586.18 
aluinis  uel  Aluis  morbo  utilia  402  41 
aiwum  turbantia  41 8. 1« 
alui  materia  qualis  208.29.39 
aluus  plurimum  negocij  exhibet  47?.  18 
aluam  laxantia  351.45 
Viae,  Venter 

alui  tumentis  remedii  365.14  CT  367.3? 
37.44 

aluum  firmantia ,  fiflentia $  ?«5. 51  er  ?«« 
27  er  3«8.4cr  ?«9.28  er  37M4  er 

379-5  er  382.1.14  CT383. 45  CT 584 
4?  er  397. 5  er  40  0.1X  cr  4  °  8.»  er 
4°9»33 er  41x13. 412. 14.414.30 
er  415. 29  er  416.  x  5.  n.  57. 47.  er 
417.  n.  13  er  420. 23. 39  er  422. 3  9 

45.  er  4  23.1 8  er  424.42  er  426.46 

er  428. 3  0  er  429 . 16. 35*  49  er  4*°- 


1.144"  cr  45*-  44  er  452’  $0.3$ 
er  435.30  er  434  28. 50  er  455. 42 
er 437. n  cr438.4Cr  459. n  cr 

440.35  er  44x11  cr  443.1  er  444 
10  er  445. 37  •  45.  45  e r  446. 12. 19 
er  448- 2  er  449. 34  er  451. 41  er 
475.24.3x37.40.49  er  4742.12.15 
17  er  476.44  er  477.4  er  478.4 
er  47x55  er  483-39  er  488. 2  er  21 
cr  490.33.49  er  491. 21  er  493.  *  -er 
494. 21. 15  er  574 . 29  er  616.  u  er 
6*0.29  er  5052  er  510.29  er  496.29 
al«i  doloris  remedia  442.42  er  45«.  40 
aluum  mollientia  purgantia^  393. 16.19 
er  564.42  er  369.  s  er  370. 27. 28  er 
377.JO  CT3S2.36  cr  383.15  CT  398-49 
e2r401.36.46er406.40  er 3«6. jg 
er  569.28  er  581.15  er  381.24  er  39« 
43er398.15er251.10  er ?57. 35 er. 

551.43  er  409.1.46  er  41+.30. 37  er . 
417. 1?.  45. 44  er  421. 2«.  ?«  er  429 
iser  457. 9  er428.1ser450.21er 
451.14  er 413.2. 4  er  19  er  'mde,  er 
435-  29. 30  er  434-17  er  437.30*3« 

41  er  458.17  er  459.4  er  440.9-20 
27.31  er  441.  is  er  442. 42  er  443 
15  er  444. 4.  e  er 445«  39  CT447 
27 er  448.7.58  er  456.39.40.4? 
er  457. 49  er 474*  21. 27. 3x  34  er 
43  er  475.21.43.«  4«6. 1X3435  er 
4Sx  1  er  488. 2. 32  er  48°.  x  14-  49 
er  491. 34  er  492.  >9-  41  er 494-  37 
er495. 5. 13. 25  er  571. 1  o  er  506. 2g 
31  er  574x2.tf.2r.  26  er  mde ,  er  5S8 
3  er  5  o  9.46  er  53x34  er  56x1 

amara  non  funt  eadem  omnibus  414. 17 
amaraci  conjideratio,  nomina,  fatio  3 9x2? 

cr  391.2 

amaracus  idem  quod  fampfucut  591.24©*. 

400. 44 

amaracus  ubi  optimus  ,vexeo  medicini 
400.44  eriwric 
amaraci  odor  quatis  $$9  .io 
amaracinum  unguentum  219.  i5 
amaracinum  oleum  ,  er  ex  eo  medicina 
400.48 

amaranthum  unde  ditium  390.6 
amaranthi  floris  conjideratio  ibidem  % 
amatorium ,  quere  amor 
amafis  regis  mirus  thorax  176.41 
amafis  egypti  rex  640. 30 
amazonum  prelij  celatura  i  quo  «?4 
41 

amazonum  fimulacra  m  Ephefie  diane  ttn 
pio  600.44  er  602.48 
awa^omrw  comulia  unde  3  ?.  46 
atxbraciote  uir.um  247.  ?i 
ambrofiaca  u «a  244.21 
ambrofieherbe  deferiptio  4*7*6  CT  489 
3« 

ambrofia  herba  qualis  459*  44  €7  467 
3« 

ambrofie  diuerfa  nomina  487.9 

a  4  icmtr* 


tmbrotom  herhe  odor  qualis  389.10 
ambugia,id  cR,  intubi  gcnm  368.31 
tmbuftorum  remedia  580. 47  er38i.  45 
er?85.  44  CT  3*8^5  CT4oi.  i7  er 
410.14  er  411.14  er  4x5. 4»  er  416 
15  er  417. 19  er  410  •  4  er  417. 17 
jt.  4«  er 450.45  er  4Ji*  5  er  4J4 
35. 5  9-41  er  455.W  er  458. 4  er  459 
37. +1  er  440.10  er  441.41. 45  er 
445.1  er  445.i  er  448. 37  er  449 
7  er  48UO  cr  487. 5. 55  er  488.1 

er  571. 15  er  589. 35  er  5  ji.  $6  er  <545 
35  er  647.11.s7  er  506. 19  cr  511. 4 
cr  5114  er  518.3.14  cr  553.19 

menti*  quo  iuuetur  575. 10 
merimnon  herba  467.35 
amerinapyra  159- 19 
amerine  arboris  medicine  441. 1 
Amerine  fcop e  quales  ibidem  5 6 
amethystis  gemmuqualis  664. 6  crinde 
amethijlus  color  589. 44 
amethyRi  color  qualis  164.31  crinio  CT 
389.44  er  660.  ii 
amethyRizontes  gemme  661.2,6 
amiapifeis  1564 

amianti  lapidis  conjideratio  647. 3J 
*»«•*  r«  inter  fe  2.73.11  er  359. 10  CT361 
■  i9erw£fff,er4o8.45er435.i6er 

•  imieer523.27erimiecr175.44 
cr  igo.  x8  er  596.14  er  deinde  er  117. 
3SC7  deinde  er  18944  pfr  totam 
Amicitie  fumme  exempla  plura  117.38  CT 
deinde  er  6*1.15 
amicitia  piftura  16 1.52.37 
amicitias  conciliantia  465.3 
amicitia  er  inimicitia  aquatilium  169.  44 
ertflffc 

amy  clanum  uinum  intercidite  446. 18 
Bebrycum  rex  ubi  interfeSus  187 
56 

amygdalarum  medicine.^!.  43  a- inde 
amygdalus  primo  floret  176.5 
amygdalus  facile  fruRumper  die  176,36.58 
er  39  0.7 

amygdalus  quando  ferenda  301.19 
amygdala  amara  quo  dulces  fiant  5x1.17 
amygdalorum  conjideratio  261.15 
amygdalina  qua  dicantur  15  8. 1 
amygdalinum  oleum  156. 15 
amygdalini  olei  natura ,  cr  ex  eo  medicina 

417. 2i  er  «iie 

tfnygdditaherba  queapjq.  41 
amylon,  er  ex  eo  medicina  416.37 
Wnylum  quomodo  fiat,  er  quid  fit  310.13 
amylum  ubi  optimum  ibidem  cr  inde 
amy  mones  mulieres  fculptura6q5.11 
amynaama  141.  4*  er  144. 19  er 
145.3 

1 mytemina  uua  144. 11 

arnmium  in  Tberiaca  385.  >9 

immi  Cumini  genus*  er  exeo  medicina 

396.16 

ammochryfus  gemma  570.14. 


I  HD  I  CIS  PtINiANI 

imomt  fruticis  conjideratio  111.8  er  <«ie 
amomis  herba  conjideratio  ibidem  14 
amomon  herba  471. 18 
ammonis  cornu  gemma  66g.  18 
ammonitrum  quid  651.31 
amorinuentionis  caufa  585.4® 
amorem  mitigantia,  toUentiaue  551.3  er 

55440 

amorem  concitantia  550.5 
amorem  inhibentia  ibidem  7 
amores  qua  herba  redeant  450. 30 
amabilis  qua  ratione  quis  fiat  4°5«i3 
amatoria diffoluentia  509.5 
amatorijs  efficacia  140. 44  er  5®7.i7  CT 

508.4  er  158.48  er355.9.  er  457.34 
er  4S9. 44  er  495. 58  er  5  01.  s  er 
551.ner135.25 

amoenitates  Rudiorum  querimus,  prologo 
libri  1  uerfu  51 

ampelitis  terra  medicina  651,6 
ampelodefmeherba  que 308. 18 
ampeloprafon  herba  ,0^  ex  ea  medicine 
447-4» 

ampcloleucautie  genus  411. 52 
ampelos  agria  herba  que  488.2* 
ampelos  agria  quid  411.23 
ampelos  herba  A  quo  reperta  456.6 
amphiaraus  quando ,  er  ubi  obierit  287 
38 

amphiftyones  quid  118.5  er  618. 49 
amphimalla  que,  er  quando  147.50 
amphimerinon  febris  genus,  er  ciufdem  ret 
medium  520.7 

amphion  Catuli  Q^interfcfior  652.34 
amphionpiftor  620.46 
Amphionis fimulacrum  636.17 
amphion  que  inuenerit  116. 3 1.35.34 
amphisbene  ferpentis  deferiptio  15  6. 55 
amphisbene  merfus  remedia  380.40  er 
548.18  er  55o.ii 
amphifrratiRatuarij  opera  636.30 
amphiteatrum  Rome  quale ,  cr  a  quo 
544-2. 

amphitane  gemma  666.14 
amphiteatrica  charta  unde  155.il. 
amphitus  CaRoris ,  crpoHucis  auriga  23 
i* 

amphore  mire  lentuli  638.41 
amphore  due  confccrate  618-35 
amplitudo  rerum  damno  interdum  cR  241 
15 

ampullacea  pyra  1  *  9. 11 
amuletum  herba  463.55 
amuletum,  remedij  genus  657. 1* 
amulius  pittoreiq.  .32 
amurce  oleiconfidcratio  157.6 
(JsiKrw  oliue  quid  154.45.er155.17 
amurca  femina  perfundenda  317.11 
amurce  in  arborum  medicaminibus  5i3.»7 
crinde 

amurce  medicine  42 6. 25  er  inie 
anabajis  herba  que  472.33  er  4*8. }I 
anagaUis  herba  474-  **  .  .  > 


andeampterotis  herba, 'qualis '450,19. 
anachites ,  id  esi,  Adamas  653.19 
<(»<tcreonf;j  portf  worx  no.  7 
anadyomene  uenus  a  quopifta  6n.3e.4j 
anaitidis  dee  templum  587.36 
anigaUidum  herbarum  medicine  47231 
Cr  476.19  er  477-28  er  480.7.14. 
er  474  28 

anagaUis  kerbe  cojiieratio  4««.n 
anagyros  herba  qualis  487.14 
anaglypha  que  5  93-9 
anagnia  capta  Romanus  populus  stipendio 
liberatur  59S.5 
dttanchitis  gemma  «70.52 
anapauomenos  ob  amorem  fratris  atomi 
611,37  cr  613.11 
anaphoreque  112.1 
anarrhinos  herba  qualis&d.M 
anataria  aquilarum  genus  170.40 
anatum  incubatio  mira  i85,i 
anatum  uolatus  qualis  i$o.  59 
<jho  fefe  purgant  138.21 
<w<tfex  ex  »«fx,  mox  aquatu  repe/ 

tuntitf.i 

anates  futura  prefagiunt  345.17 
dttdfrt  Pontice  uenenouiuunt  453.15 
dttdta»  i»  medicinis  ufiu  554.6  cr  535,141 
anaxagoras  quando,  cr  quid  al  eo  prtlii 
dum  13.54  cr  inie 
anaxagore  defolc  opinio  ibidem  59 
anaxanderpiftor  617.7 
anaxarchi  patientia,  conflantia $  n4.11 
anaxilaus  medicus  630.11 
Anaximander  primus  deccelofcripfitW 
Anaximander  quando  ibidem 
anaximander  terre  motum  predixitiw 
anaxipolispoete  carmen  149.H 
anaxilaus  feriptor  347.27 
anaximenes  gnomonices  menter  144 
anceipiftura  611.9 
ancora  nauis  a  quo  reperta  127.15 
anchufe  herbe  conjideratio,  mcimfy 
4°8.5-i9 

anchufa  herba  que  490,1 
anebufaherba  qualis  119. 

CT395.19 

ancone  uinum  quale  246.40 
tfncKf  Martius  rex  aqua  in  urbe  ducit  WJ 
ancus  rex  quod  falis  modia  populo  dedit 
5«o-37 

anci  Marcij  templum  14734 
andrachne  herba  239.3 
andrachne  agria  herba  467,45 
andreas  medicus  413.  is  cr  5S3*  22  C7 }79 
11 

androbijpiftori:  opera  6 16.13 
androbulus  fculptora  03.45 
androcydis  ad  Alexandrum  episloU  de  ni/ 

no  246.5 

androcy  des  medicus  cotra  ebrietatem  )irt 
androcydcs  pittor  619.14 
androdamas  gemmaundeditti  6si.io7 

647.12 


androgyni,  ideft ,  utriufefexut  hotntnes 

107.15  en  90.9 
andrcmcda  piftura  615.3  9 
andromeda  Cepheus  pater  ubi  regnauit 

IOI.IO 

andromeda  ubi  belua  obictta  7 9.  3  CT  152 

I<5 

iniromeda  liberta  iuli<e  Augufla  113.14 
androfacis  herba  confideratio  48*.  43 
androfemi  herba  confideratio  ibidem  4« 
androfamon  herba  qua  488.1 
anemones  herba 391* 41 CT595 1°  CT494. 
15 

anemones  herba  medicina  4.013  per  totum 
anemonaunde  ditia  ibidem  7 
anethum  culinis  er  medicis  nafcitur  3« 9. 10 
anethum  m  Tyriaca  385.19 
anethi  natura,  medicinaq;  579.3  CT  ' 

angerona  dea  hijioria  3  9 . 49 
dBgiBtf  remedia  363.  5  Cr  355. 4  42  er 
475.41  er  578.17  Cr  383. 50. 44  er 
39s.11  er  413.33  er  414-1  er  410.18 
er  415*  i8. 33  er  433. »  er  43?. 2.  13 
o-44<s*  «  er  451.4- 15  er  454. 43 
er  457. 8  er  47*.  12  er  484- 17  er 

489. 15  er  484.  49  CT  495. 47  CT 
-  501.1.4  er  5°6.i7  er  516.4  er  541 

9  er  568.  39  er  573.  33-35  CT 588. 34 
er  507.1 6 

anguillarum  confideratio  158.17  er  169 
ipertotufn 

anguillis  bina  pinna  ibidem  « 
anguilla  e  manu  uefcentes  555.56  cr  inde 
anguiRarttm ,  nullafexum  differentia  188.11 
anguillarum  tergore  pratextati  uerbera/ 
bantunw.36 

anguillarum  procreatio  157.14 
anguilla  mira  magnitudinis  151.31 
anguium  confideratio ,  natura ,  medicina 

531-1  er  er  541.19  er  545.17 

jugati  quando  fine  uencno  551. 1  ZTinde 
anguis  cur  Aefculapio  dicatus  ibidem  5 
<t»ga«  quando  membranam  exuunt  er  tjuo 
modo  ibidem  15  er  138 .9Cr  139. 19 
angues  ex  ffiina  hominis  gigni  i88.r 
«igaey  ubi  non  noceant  151.5 
4»gaii  pafciturmadibus  Roma  551.5 
anguium  genus  pulcherrimum  ibidem  S 
4«gat  infunt  multa  remedia  ibidem  4 
anguis  qua  herba  oculis  fuccurrat  138.11 
angues  er  muftela  crfues  difsident  189 
44 

.anguina  membrana  medicina  540,13 
anguinum  omm  quod  519.8  eriwde 
anguini  cucumeris  confideratio  553 ,5  per 
totum 

anhelatorum  remedia  413.53 
anicetum,ideft,Anifum  578.  n 
animal  nuUo  cibo  uiuens  509. 7 
ttfliwil  clarifsime  omnium  ceunens  ibid.  18 
per  diemt&tum  uiuens  1 0I.3S 
«iwdl  quis  primus  occidit  117.15 
ofiimal  arens  fexuum  differentia  18S11 


PARS  PRIMA 

Vlnde 

animali  quolibet  ubi  uefcantur^ijo 
animalium  nullus  odoratus  nifipanther£ 
389.17 

animalium  feritas  quo  mitigatur  450.18 
animalia  quam  materiam  no  attingant  171 

13.51  er  173. 8- 31  cr  is*. i6  er  313 
31  er  311.13  er  315.31  er  417. 19  cr 
45i.i4 

animalium  folertia  131.17  per  totum  er  i78 
4°  er  373.17 

animaliafdpientifsima  qua  415-  8 
animalia  omnia  nofcunt  fibi  falutarid  pra/ 
ter  hominem  4S5.15 
animalia  deus  cur  fecerit 497.33 
animalium  peregrinorum  in  medicina  ufus 
506.11  per  totum 

animalium  pauidifimum  omnium  508.32 
animalium  fere  omnium  in  medicinis  ufus 
511.1  j  per  totum  cr  559-36  per  totum 
animalium  inimicitia, amicitia'^  131.1t  per 
fotam,  er  ig  0.18  er  189*34  pfr  totum 
animalium  miracula  55:.  49  per  totum 
animalium  terrefbrium  confideratio,  libro 
8  per  totum 

animalium  anima  index  135. 9 
animalia  uifu  homines  necantia  135. 47 
CT  inde 

animalia  qua$  commoda ,  aducrfacfc  natur 
r a  norunt  157.10 
animalium  pronotiica  138.15 
animalia  futura  prafagietia  345. 13  CT  i»ie 
er  141.7  cr  13S.15 
animalium  prodigia  143.30 
animalia  qua  uitiima  aptiffima  146.11 
erirnic 

animalia  qua  fabri ficijs  apta  ihidm  4  6 
animalium  qua  Stulti ff ima  148.9 
er  149.1 

animalidfemifera  qua  ibidem  16  per  totum 
animalia  media  inter  placida,  fcra$  1 5  0.13 
er  191. 41 

animalia  qua  quibus  in  locis  non  fint  150 
J4 

animalia  aduenis  nocetia  indigenis  innoxia 
151-4  &  inde 

animalia  qua  minima  151.16.10 
animalia  maris  cur  maxima  ibidem  io  per 
totum  &  151. 4«  ptr  totum 
animalia  putrefktiione  genita  167.17  er 
mde ,  er  Igs.io  per  totum 
animalia  qua  nihil  difeunt  igi.14  per  totu 
animalia  gulacarcere  coercere  capit  133 

31 

animalia  in  pedes  nafei  contra  naturam  184 
14  er  110.11 

animalium  diuerfus  coeundi  modus  186. 18 
crmde 

animalia  qua  finguios  gignunt  ibidem  38 
animalia  cacos  fatus  pavientia  ibidem  4 6 
animalium  uaria  generatio  i87. 19  perto/ 
tum 

animalium  in  utero  [itus  ibidem  per  totum 


animalium  atius  131 i7  per  totum  caput, 
cr  156. 48  er  137. 14  cr  inde  cr  138 
46.en39.53  C141. 17  er  141.5 cr 
inie  er  145. 1  er  inie  er  148. 19  cr 
mir  er  149. 1  er  195. 1 6  er  160. 49 
CTtMtir  er  161. 14  er  165. 17 per  toti* 
155.35  per  totam  er  179. 11  Cr  J55. 13 
per  lotam 

animalium  quorundam  Roliditas  170.15  CT 
I4S-9 

animalium  fenfusns.io  per  totum,  er  189 
34.  er 

animalia  terra  uiuentia  189-7  et  witfe 
animalia  in  igne  uiuentia  101.56 
animalium  quorundam  cibus  cr  potus  i$9 
16  per  fotam 

animalia  ubi  tota  ajlate  non  bibunt  ibid.  15 
animalia  qua  diffident  conueniuntefc  inter 
fe  ibidem  34.  per  totum 
animalium  fomni  deferiptio  1 9  o.u  per  fo/ 
tam  capat 

animalia  quibus  cibi  exitus  non  eft  101, 18 
per  totum 

animalium  membrorum  omnium  dcfcriptfo 
ioi.44  per  totum 

animalium  in  pilis  differentia  111.3  perto/ 
tum 

animalium  per  mammas  differentia  ibidem 
24  per  totum 

animalia  omnia  a  dextris  partibus  incedunt 
(iniflris  incubant  113.14 
animalium  ex  membris  medicina  497.41 
per  totum 

animalia  perfediora  caleris  mundi  parti/ 
bus  105.15 

animalia  cateracur  mfuo genere  fimdii 
111. 1 

anima  carcns,nihU  uiuit  216.33 
anima  pojt  mortem  confideratio  fecundum 
Vlynium  114.47  ptr  totum 
animam  cum  corpore  interire  fecundum 
Vlynium  ibidem  per  totum 
animas  humanas  partem  coeli  fecudum  Hip/ 
parcbum  11,20 

animas  quorundam  relitio  corpore  erra ffe 
diu  113.  ii  crmde 

animantia  catera,homine  feliciora,  ac  eorS 
cura  qualis  3. 19  cr  prologo  libri7 
per  totum 

animi  impetus  cibo  mollitu*  414.10 
animi  tristitia  quomodo  tollitur  457.3* 
animi  pitiura  a  quo  primum  611.30 
animi  maxima  indicia  in  oculis  205. 47  & 
mde 

animus  in  oculis  inhabitat  204.1 
animus  in  corde  10-7.9 
animi  fubtilitas  m  fanguine  211.3 
animi  foUicidUdo  quo  propitiatur  500.* 
animos  mitigantia  414.14  er  inde 
anificonfideratio,riatura >  ufus ,  medicina 

378.4 

anifum  ubi  laudatiffimum  ibidem  12 
anifm  in  Tyri«*385.i9 

anifo 


anifo  panis  conditur.  378-7  - 
anitianapyraz^fi 
anitian x  lapidicin x  649.13 
«nitwt  Q,.  efdiiiV  c«mlw  581.19 
anncus  Serenus  fungis  peremptus  411,40 
anniam  Roflius  ingenti  emit  precio  ng 
34 

anmlal  Alpeis  exuperat  633.14  Vide  H  an/ 
nibal 

annius  L.confuln.iz 
annij  Elocami  libertus  91.7 
annij  facialis  tiatua  598.33 
annonx  caritas  unde  #7.19 
annorum  differenti x  apud  uarios  izu  ig 
&itfce 

anni  diem  primum  letis  precationibus  inui/ 
cemfiutium  ominamur  499.4} 
anniobferuatio,ratio$  4.11  er  inde,  er 

uiig  erimfe 

annus  ex  quot  diebusconjlet  531.4S 
anni  intercalares  ibidem 
anni  partes  quatuor,  er  earum  initia  355.8 
Vinde 

annorum  effetius  449.4 
annulorum  conpderatio  580. 17CT  inde 
per  totum 

annulus  a  quo  repertus  fuerit  ignoratur 
ibidem 

annulus  cur  finitira  manu  getiatur  ibid .  31 
annulus  antea  ungulum  dicebatur  ibid. 40 
annulus  ingentis  precij  660.13 
annuli ferrei  ufus  5so.t9.56  er  651.41 
annuliin  quibus  digitis  getiabantur  581.8 
annuli  ex  perfonarum  conditione  diffindi 
581.51  er  inde 

annulis  quidam  ucnena  eludunt  ibidem  i7 
annulis  qui  literas pgnant  581.4  g 
annulorum  gemmat  uari at  ibidem  4 9  £5* 
inde 

annulorum  autoritati  forma  quando  confli 
tuta  581.48 

annulorum  Romanorum  tria  modia  581 
4-1 

annulos  maior  pars  gentium  non  habet  ibi / 
dem  47 

anonymos  arbor  158.45 
anonymos  herba  qualis  417.10 
anonis  herbae  dsferiptio  ibidem  1  o 
anferum  conpderatio  175.3  per  totum,  er 
185-5?  eri««fe 

anferes  quo  fefe  purgant  138, 11 
anferum  cura  ob  capitolium  defenfum  175.3 
er  519-?  o 

anferibus,  cibaria  ccnfores  locant  i75*4- 
anferis  cum  puero,  puettafy  amor  ibidem  5 
er  wrfff 

anferum  iecoris  bonitas  ibidem  8 
in  germania  optimi  ibid.  i7 
anferum  abfceffus  176.5 
anferum  udantium  figura  ibidem  6 
anferum  pullis  urtica  mortifera  185. 38. 4o 
anferum  ingens  auiditas  ibidem  3  8 
anfcresftsturaprxfagmtw.z+ 


INDICIS  PLIN-IAN 

anferis  adipis  medicinae  363.41  er  365 
4? 

dnfern  gjwm  herbam  expauefcant  391.31 
anferum  ouorum  utilitates  519.11 
«nfr  r«  5«o  maxime  oegrotan  t  tempore  ibid. 

19 

anferum  propter  Gallos  pulfos  aRomanis 
honor  ibidem  io  er  175.3 
anferum  in  medicinis  ufus  519.  io  er  wiie 
5?5-34  CT  534- 1  er  535»  48  er  55  «-36.4 
544-4« 

antaci,  er  Herculis  certamen  ubi  64.36 
antachates  gemma  665.37 
antandri  balnee  1*6.31 
antandriop.portentum  inVlatano  178.46 
antelucanis  quid  agendum  554.14 
antenna  nauium  ex  abiete  184.6 
antenna  nauis  repertor  u7.ii 
anterotes  gemma  664.19 
anthalium  hala  er  riw  a/iw  594.10 
anthali  herba  medicina  401.1 
anthedon  Meflilorum  genus  2.61.46 
anthemis  herba  395.1 9.36  rt  477. 13 
anthera  medicamentum  441.47 
anther icon  herba  41 0.1 
anthermus  fcalptor  634.9 
ar.theus  flatuarius  600,40 
antheus  medicus  498.17 
anthia  pifcisconfideratio  169.15  prr  fotum 
anthiUs  herba  qua  47 6. 48 
antbyUion  herba  cius  medicina  ibidem 
47 

anthytion  herba  q-oi.z 
anthologicon  libri  386.45 
anthracitis  lapis  qualis  647.10  CT  661.49 
er  inifr,  er  670.15 
anthrifeum  herba  er  411.16 
antropographus  quis  ditius  6145 
antropophagi  qui}erubiioz.z4  106 
4i-45 

anthusauis  isu6 
anticcUium  herba  401.3 
anticyricon  quid  416.19 
antidoti  campo  fitio  44  o.  35  er  4  9  5.13 
antidoti  Mithridatis  campo  fitio  433.11 
antidotum  A'  itbridaticum  453.14  er  516 
*4 

antidotum  mgredientia  433.11  er  434-  40 
er  458. 46  er  471.  45  er  496.17 
er  568,9er59o.47er7i6.2oer5o.9 

20  er5i6. 14  er 555.^7  er  569. 19  er 
574- 16 

antidoti  pitioris  praceptor  ac  opera  615 
5® 

antigenes  T1foVfB.2g1.45 
antigonus  feriptor  619.42 
antigonus  ad  quid  ufus  papyro  135. 1 
antigonus  flatuarius  605.36 
antigoni  regis  pitiura  611.42  er  ezi.i  o 
er  6ii.  24 

antyUides  ad  quid  484*3 
antimachus fculptor  630.47 
atttiochus  rex  cuifimilis  «*.* 


t 

antiochi  uxor  ibidem  5 
antiochi  regis  dux  quis  87.ie  er  Sg.is 
antiocho  perempto  q uidatium  m.i 
antiochus  quo  ufus  contra  ucncu  385,11 
antiochus  quintus  regum  96.41 
antiochi  getia  in  India  88.16 
antiochia  lilium  588.? 
antiochus  rex  a  quo,  cr  $«o  precio  ftu/ 
tus  514.31 

antiochi  regis  Elephantes  n9.11 
antiochi  regis  interitus  1444 
antiochus  rex  quoto  urbis  anno  tritius  i]a 
45 

antiochi  mater  Apamia  96, 7 
antiochus  ab  Otiauio ,  antequam  c irculm 
egrederetur  refponderecogitur  538,» 
Windc 

antiochus  T  heombreto  feruatus  11 8.8 
antiochus  feruus  quidam  631,31 
antipater  fculptor,  cius  opera  594:1 

antipater  poeta,  ac  cius  morbus  113.1} 
antipates  gemma  666. 13 
antipathia  quid  567.17  er  658.7 
antipathia  id  eti  ferri  temperatura  609 
44 

antiphiluspitior  614.7er6i6.i8 
antipodum  coflderatio  10.31  per  totum,  ff 
u.yjzrvnde  er  90.41 
antiquorum  ufus  in  uino  148.42  pertetm 
antiquorum  mira  diligetia  419.43^451 

36  er  i»ie,  er  484-35 
antirrhinon  herba  qualis  464.44  ©,4$5 

3* 

antifeorodon  AUij  genus  355.17 
antijpodij  conpderatio  608.15 
antiftius  Caius  quado  confut  581.49 
antobalus  pitior  6i7.ii 
antoniamDruji  nunquam  ffntiffc  113.51 
antonix  Drufl  erga  murenam  amer  ut 
3i 

antonius  M.patrem  interfecit  153.34 
antonius  M.librum  edidit  defla  ebrietate 
ibidem  cr  inde 

antonius  M.  per  temulentiam  plurima  cibi 
mala  intulit  ibidem  56 
antonius  M, [anguine ciuium  ebrius,  Hile» 
?S 

antonius  M  uelo  purpureo  ufus 347.3* 
antonius  M.  <fcB<m'o  /oram  mi/a/f  531 
11 

antonius  M.  Nonium  fenatorem cur  preferi 
pfit  660.16 

antonius  M.  quando  confli  130.1  cr?i6.i? 
er  12. 19 

antonius  M.iugo  primus  leones  flbiiiit  1$ 

37 

<*»to«f/  Ai.  f«m  Cleopatra  epulx  fertililfl 
mx\6).<i&mde 

antonij  Ai.  de  pueris  fimilibuscmptiskiHo/ 
ria  iiu  6 

antonij  M ,  nauis  Acciaco  bello  Echeneide 
pifticulo  retentaeti  555. 13 
antpnijM.beUo  quxfigpafqtiait.l  •  • 

ar.to 


fiitonif  M»  quii  er gd  Cleopatram  in  ceva 
uencnum  timentis  bisbria  jg 6.5« 
tftonif  M.  luxus  584.3S  &  660,19 
attonij  m. ferius, atty luxuria 660,19 
mtonius  Caiusitt  confutatu  Ciceronis  coi/ 
lega  149.17 

istonius  Sopus,er  eius  luxus  584-41 
mtonius  Mufa  Augurii  medicus  52-4*38  CT 
549-10 

tntonij  CdBorisUus,  erhiftorid  453,33 
sntonij  Caijludi  5*5-  9 
intondes  piftor  613.  47 
intibis  in  argento  ab  Aegyptijs  pingitur 
591-115 

enulire  color  6i7. 17. 5S 
epimw  Antiochi  mater  96.7 
ipamenum  uinum  147.1« 
iparfiiusuentusi 5.4 
((pirise  herba, qualis  487- 1? 
ipite  herba  395.2° 
ipathes  qui  dicantur  iis. 18 
apeliotes  uen  tus  i$.i 

apeliotem  id  esi  Subfolanum  qu<e  ffettarc 
debent  343.8 

<pfHei  pi#or  gao  afas  colore  617. 9  er 

(S18.1 

tpcUesntdgflo  precio  didicit  610.30 
epriZes  quando ,  ZT eius  excellentia  ibidem 
58  er  inde  [ape 

ipellesquid  erga  Protogenem  egerit,  ibi/ 
dem  48  er  inde  er  611.31 
ipeUes  die  quolibet  lineam  faltem  ducebat 
6 II.14 

«prZZes  expofitis  pifturis,  vitia  qua  notarett 
turm  eifdem  auf evitabat  ibidem  1« 
tptUes  pinxit  qua  pingi  non  poffunt  611 
15 

tptUes  er  in  amulis  benignus  <511.51 
ipellis  praeceptor  quis  6ii.  13  er  6a4 
48 

tptUis  nuUa  vn  tcftorijs  piSura  6 14 17 
opellis  ajlus,  prologo  10  o 
dpeSis  «0«  aenere  inexpleta  6ii.  1  er 
6i7-4 

tptUi  tantum  permiffum  Alexandrum  pin/ 
gere  «it.ii  er  inde  er  ng.19 
tpeUi  Cmpaffe  Alexandri  amica  dono  da/ 

tetfii.16 

ipminus  mons  Cotinum  arborem  habet 
175.10- ' 

tptnninus  mons  optimas  habet  arbores 
184.14 

Rikqua  quare  parte  fecunda . 
aper  hedera  feipfum  curat  137.8 
tper  a  quo  in  epulis  folidus  pofitus  14 9 
'5 

spris  indicis  dentes  cubitales  ibidem  13 
apri  in  medicinis  ufus  516.41  drsi7.i6  O" 

517.17.17.54  er  510.19 

opriubinon  fmti$uut 
opriubimuti  115.1 
«perfer*  114  4« 
sprisfel  non  effe  xo  8.1 


f  A  R  S  P  R  I  M  A 
apri  contra  ferpentes  511.15  er  inde 
apro  fua  urina  grauiffima  eft  517.11 
aprorum  fapor  commendatur  164.48 
apes  quos  flores  non  attingunt  15  9«  48  er 
175.51  er59i.i5  er  inde 
apum  confideratio  plena  capite  quinto  er 
fiquentibus  libri  undecimi 
apes  quos  non  pungant  571.5° 
apes  quibus  herbis  delegentur  591. 1 8  per 
totum 

dpespracipui  quajlus  ibidem 
apes  olea  flores  non  attingunt  ibidem  15 
apes  legrotr,  «pii&as  iuuentur  ibidem  16 
apes  defugiant  193.19.36  er  399*32. 
apes  gao  jlore  maxime  gaudent  399-51 
apes  Propolin  ex  quo  faciunt  440.6 
apes  Crabrones^  quos  non  feriunt  500 

48 

«pes  quo  fugantur  505 11 
apes  ne  quempiam  attingant  tfi.x 
apesfparfa  quomodo  in  aluearia  rcuertan / 
tur  ibidem  6 

apes  prccipue  inter  infera  191.37 
apes  hominum  caufa  genita  ibidem 
apes  rempublicam  con filia ,  duces ,  mores  $ 
habent  ibidem  40  er  inde 
apes fanguinem  habent  ibidem  45 
apes  quando  conduntur  ibidem  47  per 
totum 

apes  unde  melliginem  fumant  19 1. 5 
apes  nullis  floribus  nocent  ibidem  14 
apes  quot  diebus  operantur  ibidem  15 
apes  prediuinant  futura  ibidem  33 
apes  extra  imitantur  ibidem  31  eri93«7 
apes  qu£  oderunt  194  55 
apes  quomodo  foetus  progenerent  ibidem 
40  er  inde 

apes  <jaof  dte&tw  peragunt  fatus  195. 8 
apum  morfus remedia  5«4*45  CT599-  5? 
CT575-18 

apam  cibus, cum  mei  deficit  595.15 
4paw  exercitia  ,  opcra$  191.5  9  ©"inde 
er  191.1  er  inde 

apaw  operis  uocobula  191. 10  per  totum 
apum  amatores  ibidem  17  per  tofam 
dpum in  opere,  ratio»  cur aefr  ibidem  15 per 
totum 

apumprudentiaibid.  per  totum 
apum  reges ,  imperatores %  195. 17  er  195 
ncrinde 

apum  ccUa  omnes  [exanguia  195.19 
apum  fomnut  quando  194-19 
apum  coitus  uifus  e&  nunquam  ibid. 4* 
apam  incubatio ,  foetus q;  primus  ibidem 

49 

apam  abortus  quis  195.10 
apam  miram  39i.ig 
apifcas  gui  nocui  uermes393.it 
apes  furto  detraft*  male  frufiificant  55« 
35 

apum  regis  deferiptio  195.11.10 
apum  oftentum  ibidem  51 
apum  uua  dependens  ibidem 


apes morcVlaloftis  infantis  ibii.  33 
apes  fine  rege  effe  non  poffunt  ibtdear 5?- 
apum  inter  [e  pugna  ibidem  4-9  &■  mde 
apum  genera  plura  1 96.1  er  inde 
apesnftica,  urbana^  ibidem 
apes  qu<e  optima  ibidem  3 
apes  ubi  alba  ibidem  5 
apibus  cur  datus  aculeus  ibidem  7  & 
mde 

apum  inimica  ibidem  io.z«  er  inde  er  59* 

25 

apum  morbi  196.19.t6  per  totum 
apes  defundas,  alia  fepeliunt  ibidem  10 
dpum  continendarum  ratio  ibidem  41  per 
totum 

apibus  auditum  tneffe  ibidem 
apes  aris  tinnitu  gaudent  ibidem 
apum  qua  uita-longifsima  ibidem  44 
apes  qua  arte  reuiuifeant  ibidem  45  er 
inde 

apes  quomodo  reparentur  ibidem  ,  Vht/ 
de 

apes  iuuencorum  corpore  reparantur  ibide 
i7 

apes ’ nullum  cadaver  attingunt  197,9 
apum  lingua  qualis  106.15 
apex  quibus  ineit  animalibus  101.4«  CT 
inde 

aphace  herba  qualis  594.  i7. 18  er  595* 
15.41  er  4S8-1 
dphyepifeis  561.15  eT  578.5« 
aphytacores  arbores  656,14 
aphro des  herba  495.10 
apbrodifiace  gemma  666.17 
dphrodip.us  (latuarius  636.37 
aphrodite  Venus  appellata  «54.51 
aphroti  herba  qua  579-49 
aphronitri  confideratio  565. 4 
aphroriitrwn  quid  651.14 
apiaria  quam  partem  ffcdare  delent  545 
15 

apiaflri  arboris  deferiptio  er  medicina 
571.8 

apiajlrum  ubi  uenenatum  ibidem 

apidflrum  herba  390.30 

apiafiro  herba.  Apes  celerantur  591.19 

apiat<e  menfre  Cilrc*  157.« 

apica  quid  14.8.6 

apicij  aUiixara  557. «  er  157  5° 

apicij  Marci  'muentum  149.«  er  i57.5° 

igi.45 

dpUafcude  aiirum  $86.13 
dpiofifebas  herba  qua  475 .4« 
apyrina  pudica  qualia  4*9  J4 
apyrinon  punici  mali  Jpecies  15S.  i7  5^ 
419.14 

apyron  unguentum  quale  591. 48 
apyron  quid  630.6 
apyroti,gemma  661.11 
apis  bouis  confideratio  146,  50  per  fdi 
tum 

apis  bos  pro  deo  ab  Aegyptijs  colitur  ibi* 
dem 

apis  boj, 


apis  Uniis  delubra  ibidem  35 

apis  bos,rcfi>onfapriuatis  dat  ibidem  4« 

apis  bouis  natalis  fefla  ibidem  43 

apifios  gemma  666x1 

apij  herb£  conjideratio  &  medicina  359. 

»<s  erinde, er  371.40.per  totum 
apij  mirum  ibidem 
apium  tardifsime  nafcitur366.7 
apij  femine  uitium  conficiunt  150.15 
apijs  ufus,zr natura  361,4. 
apij  f atio, cura,ufus  erc359.i«  crinde 
apij  corona ,  coronantur  uiftores  Nc mee 
ibidem  ig 

apiffummaufioritas  571.44 
apij f^xuum differentia  ibidem  45 
apij  ufus  in  cibis  nefas  ibidem  47 
apium  mcnfis  feralibus  defunftorum  dica/ 
tum  ibidem 

apij  nocumenta  ibidem 
apium  cur  non  inter  nefaRos  frutices  571.1 
apium  in  Tyriaca  385.19 
aplyjueSpongiarum  genus  166.15 
apocyni frutex  qualis  444,15 
apocynon  quid  570.4 
apoium  auium  confidendo  is°.  47  per 
totum  er  113.4 8 

apodis  auis  in  medicinis  ufus  543*3  8 
apographon  piftura  «15.11 
apoledus  pifeis  579. 9 
apoUinaris  herba  que  456.8  er  4*»-1? 
apoUinaris  herbe  medicine  481*45 
apoUinis  fimulacrumab  Antonio  Hphefijs 
fublatum ,  er  tfb  AuguRo  reftitutum 
tf  01.18 

apoUinis  fimulacrum  6 01*  17.15.59.45  er 
tf  05.17  er  6545  er  tf3tf.io«M 
apoUini  laurus  facra  117.7 
apoUini  grata  laurus  z«tf.i5 
apoUinis  templum  Vtice  ex  qua  materia 
»85*45 

apoUinis  cum  marfiacertamen  137.89 
apoUini  Hyacinthus  dileftus  391.4-5 
apoUinis  er  Neptuni  fimulacrum  635.13 
apoUinis  or  Diane  fimulacrum  636.13 
apoUo  Archilochi  poete  mterf calores  ar- 
guit  ntf,i4 

apoUinis  Delphici  cortine  597*  5 
rfpoZZo  Deiiuj  ubi  precipue  colitur  tf  0.19 
apoUinem  Capitolinu  LucuUus  M»  unde 
Romam  aduexit  ibidem  41 
apoUinis  Palatini  templum  597*« 
apoUinis  Citharcdi ,  ferpentem <£  perimen/ 
tis  fimulacrum  tf  oi.itf 
apoUinis  marmoreum  fimulacrum  a  quo 
634-5 

apoUinis  Palatina  edes  ikid.19  er  tf  53*  35 
apoUinis  filia  Phoemonoe  170.40 
apoUinis  filius  Arabus  115.45 
apoUinis  coloffus  unde  Lucullo  translatus 
Romam  599.51 

apoUinis  palatini  fimulacrum  <135.15 
apoUinis  fons,  er  i»  eo  mirum  566.59 
apoUinis  oraculo,  Socrates  pr elatus  cun/ 


INDICIS  PLINIANI 
6is  117.11.5t 

apoUinis  oraculum  110. 44  per  fotum 
tfpoHo  Eboreuj  ubi  114.  n 
apoUoniatarum  pix  fbjjilis  171.1 
«potio  Dinutf  qui  5tftf.4o 
apoUodorus  medicus  quid  de  uino  14-7.19 
apoUodorus  fculptor  tf  05,15 
apoUodorus  piftor  quando  «19.5.15 
apoUodori  medici  duo  364.17 
apoUodori  'm  grdmatica  exceUentia  118.4 
apoUonides  gemmaPum  fculptor  tf  55.u 
apoUonij  pittoris  opera  6  J6 .18 
apoUophanes  medicus  409.5 
apojlematum  remedia  54».  3*.  46  er  5«4 
»4 

apofeopenon  quid  tfi6.11 
A.  Pojlumius  diftator  quid  apud  RegiUum 
lacum  585,50 
apothece  uinarie  149.17 
apoxyomenos  quid  601.40 
appendix  fyitta  qualis  445-57 
appendices  quid  ibidem  38 
appetetiam  cibis  377.7  er  578*10  er4®° 
11  er  418.  itf  er  41  o,  44  er  413.1  er 
451.44  er 445*5  er 449*»© 
appetentia  ciborii  querefiingmt  41450 
appianaBrafsicatf7.)9 
appiana  Cotonea  158.31 
appiane  uue  unde  143.1  er  14  S.5 
appianum  coloris  genus  tf  ig. 3« .44 
tfppitf  d^u<e  cur  dide  tf  4456 
tfppius  vanius  conful  i4»-38 
tfppiui  Cldud,  C<eci  «cpoi  ^utfndo  confut 
»54*11 

tfppio»  Cymbalum  mundi  appellatus  pro/ 
logo  95 

appion  grammaticus  611.36  er  «59*36 
appluda  quid  311.  itf 
aproniaherba  veius  medicine  411  .tf 
apronianaccrafa  qualia  itf 3.19 
apronius  Lucius  109.49 
aproxis  herba  qualis  449.54 
aprugni  quid  149.15 
apua  pifeis  i 61.15 
apuleiaM.  Lepidi  uxor  117.47 
apulie  Atabulus  uentus  contrarius  310. 15 
apufeorus  magus  538.14 
tfgutf  <juo  mox  refrigeratur,  nec  f  eruet  po/ 
ftea  570.1 « 

tf^utf  quo  feruertuideatur  ibidem  4 
aque  proprietates  19.19 
<igu«m  rotundam effe  io.36  crinde 
aquarum  motus  caufam ,  lunam  effe  17.39 
per  totum 

aquarum  miracula  30.  i6per  totum  CT55» 
1$  per  totum 

aque  colores  mutantes  z  9, 48  er  inde >  er 
553.13  er  inde 
tf  $utf  inebrians  ubi  3  0.4 
tf  <ju<e  pote  perimentes  ubi  ibidem  7 
tf^Utfm  exuentre  pellentia  4°°*  13 
aque  potus  fduberrimus  151.45 
aque  potu  eunda  utuntur  animalia  preter 


hominem  ibidem 

aque  nullus  fapor,fuccut$,aut  odor  «4,1 
tf  5««  drbo  w  odere  173.31 

tfcjurfi  que  arbores  ament  ibidem  34 
tf  5«  tf  fu ffofsa  qua  ligna  diu  durent  186.3 
&■  inde,  &  31  ibidem 
aqua  que  ligna  cito  manefcrniiiim  7 
tf^utf  quomodo  ex  uino  extrahi  pojfit  ii; 
38 

aquarum  differentia  magna  330.1 « 
aquarum  futurorum  prtfagia  345-57 
inde 

aquas  omnes ,  non  omnibus  licet  libere  53» 
38 

4  g#<r  5»«  optime  ad  fata  irrigandi  3&14 
er  inde 

aque  in  falubrespotu  quo  purgantur  375 
11 

aqua  quomodo addenfetur,  attyMefut 
381  er  kde 

aqua  mire  nature  h  quafcilicct  tMmt 
gitur71.31.31  er  95-Jo  er554.17.9- 
mde 

aqua  pluuia  tantuutetes  101.nerio3.1tf 
aqua  pondus  fu (linens  omne  55.309554 
17  er  'vade 

aquam,  quam  reges  Partbonmhhntft 

ii 

aquis  herba  nafcens  Sion  dicitur  411$ 
aque  amare  quomodo  dulces  fiat  435 

i« 

aqua  quo  glacietur  44547 C44W 
aque  mulfe  conjideratio  ermedmt  414 

IO 

aqua  dentes  decidere  faciens  454*4i 
aque  inueniendefignum  471.4 
aqua,  que  accenduntur  646,41^(61.) 
er  588,46 

aquarum  impetus  quofifiiturw ■$ 
aquarum  uis  maxima  551.10  (fikde 
aquarum  beneficia  ibidem  17  9  iude 
aquarum  diferentie ,  diuerfitatei $•  pirt 
ibidem  34  per  totum 
aque  hominibus  fdubresibii)ScM( 
aque  calide,  balneis^  apte  Hidenftff 
inde 

aquarum  medicine  ibidem  pertotm 
aqueuiniufum  adimentes,  qtttfyAriM 
tem  m  ducunt  555. 47  V  kde 
aque  queutilifisimeStf.  4  uwdc 
aquarum  lenitas  ibidem  7Ckde 
aque  que  falubres ,  uel  contra  ibidem  4 
per  totum 

aquarum  toto  orbe falubenirnaqu  556.4 
aquauirgoRomeibidemio  eris  it 
aquas  querendi  ratio  ibidem  14  9 kde 
aquarum  fubterranearumfignaibidemS 
aquarum  nafcentmm,  autdefieienm  tcW 
pws  357 -Sper  totum 
aqua  quando  dulcior  ibidem  11  crinit 
aque  tales ,  quales  terre  per  quas  fimk 
ibidem  13 

aquarum  mira  mutatio  ibidem  15  pertett * 
tfJMfl* 


tiuirum  calidarum  «fwi  ©  medicine  ibide 
49  er  inde 

qu*  marine  'm  medicinis  ufus  559.5 
Vinde 

tpeduflus  cofiieratio  id  idq j  ir.slrument* 
557.4o  cr  inde 

iqueduttusRomeh  quo  6 44.45 
tqu irum  dufius  ex  quibus  lignis  286.31 
aquatica  quecunq;  fiigidifsima  185.17 
iquiticim  quomodo  latine  dicatur  248 

14 

quaticcrum  fruticum  er  calamorum  confi t 
deratio  180.39  per  tofuw 
aquatilium  confideratio  libro  9  per  totum 
aquatilium  tegmenta  plura  itf.to  &indc 
aquatilium  fenfut  i«5.n 
aquatilia  inter  initia  uifu  carent  i«8.3 
aquatiliu  inimicitia  er  amicitia  169,44 
er ittar 

aquatilia  pauca  pulmonem  habent  207.3« 

quikges  qui  471. 4 

aquatilium  medicine  32  Jifcro  per  totum 
aquifolij  arboris  Bacce  163.13  ©  273.19 
aquifolio  arbori  non  decidunt  folia  274.5 
aquifolio  folia  aculeata  ibid.  47  er  275.1 
aquifolius  quando  germinet  275-34 
aquifolie  arboris  medicine  445.47 
aquifolia  arbor  que  490,20 
aquilarum  consideratio,  natura,  genera  ca/ 
pitef  cr  duobus  fequentibus  libri  10 
aquile  mirum  166.17 

aquilaru  nidis  aetites  lapis  repentur  i7w5 
cr  <547,14 

aquilas  non  parere  fine  aetite  lapide  64.7 
2  6 

aquila  pullos  ad  contuedum  folem  cogit  in 
9  er  535.5« 

aquile  in  medicinis  ufus  ibidem  37 
aquile  foetus  fuos  non  alunt, fed  fugant  170 
37  ©“171.18 

aquile  quo  ingenio  tefiudines  frangunt  i7o 
42 

aquile  ubi  nidificant,  quotue  oui  pariant 
171*17 

aquilarum  penne,  mixtas  reliquarum  auiu 
pennas  deuorant  ibid.  2g 
aquila  non  fulminatur  ideo  I  ouis  armiger 
creditaefi  ig.i6  er  171.29 
aquila  in  Romanis  legionibus  171.3* 
pe r  totum 

aquilarum  prelia  cum  quibus  ibidem  3  6 
aquilarum  cum  dracone  pugna  ibijs 
aquile  cum  uirgine  mirum  ibidem  41 
per  totum 

aquila  iouifacraibidem  44 
aquilarum  oua  que  auis  frangat  i73-34 
aquila  'm  R  hodo  nulla  i77.il 
aquilarum  incubatio,  quot#  pariat  iS5  44 
CTinde 

aquila  cr  olor 'mimici  189.36 
aquile  pifces  158.4 

aquile  figni  ortus  35«*.9  cr  357*21  ©5?* 
24 


PARS  PRIMA 
aquile  figni  occafus  14«. 49  er  334-17 
aquilij  C. equitis  Romani  ac  iuriftcriti  do/ 
mus  189.1« 

aquilij  ducis  capti,aurum  m  os  Mithridates 
infudit  584-54 

aquilo  uentus  interdumEtefias  uocatur 
343.2 

aquilo  fdlubris  291.13  er  15.4« 
aquilo  uentus  15.4.43.46.49 
aquilone  flante  que  agenda  cr  que  »0.342. 
45  er  inde 

aquilone  que  gaudent  i90.1v  342.44 
Vimde 

aquilonem  uites  v  arbores ftcftare  debent 
291.9  er  345-4 

arabiam  Romanorum  quis  primus  fubegit 
89.4«  er  101.3  er  221.38 
dralid  Alexandro  uitta  222.22 
arabia  felix  cur  diftd  214.20  per  totum 
arabie  peculiaria  123.49 
arabia  [itibus  caret  149.14 
arabie gemme  661.10.12  er ««1.5  ©««3 
14  V  664.49  V  666.17.19  v  669. 33 
V  67o.4i 

Reliqua  quere  parte  fecunda 
arabicd  reflua  qualis  151.35 
arabica  gemma  qualis666.is 
arabice  arbores  cx  quibus  nefies  fiunt 
210,19 

arabice jfine  medicine  445.8 
arabicus  adamas  «57*45 
arabicum  linum  ex  quibus  347 .6 
arabici  maris  fertilitas  lapidum  214.27 
arabice  alites  que  666.20 
arabus  lapis  qualis  6 47.41 
arabus  Babylonis  v  A  poUinis  filius  125 
43 

tracidnaherba  394.13 
aracoshetla  ibidem 
arachnes  mulieris  inuenta  115.42 
araneorum  cofideratio,natura, genera  197 
43  per  totum 

araneorum  m  texendis  telis  fertilitas  ibidem 
49  Vimde 

araneus  uermis  infejlus  oliuis,  uitibusq ; 
510.15 

aranei  mufcarij  m  medicinis  ufus  536.2«  v 
557-8 

araneus  ediam  ruinas  prefentit  158.29 
aranei  mures  ubi  uenenati  15  o.45 
araneus  ferpentibus  'mimicus  189-49 
araneorum  pedes  quales  214.4 
araneorum  telemirum  artificium  198 
V'mde 

araneorum  cum  lacertis  pugna  ibidem  16 
araneorum  futuri  precognitio  161.18 
aranearum  partus  qualis  ibidem  2  o 
araneus  Lycus  541-4S-  V  547-4 
araneus  Phalangius  parentes  confumit 
198.23 

araneus  pe fiiferum  animal  166. 44 
araneorum  morfus  remedia  366.31  V  37o 
I  ©372,1«  ©373.28  ©  377.17.44  Cr 


581.13 ©397-7  ©??9.i 34  ©4oi.? 
Cr 409.51©  432..2-CT 434-i©  441 
14  v 442-«  ©  44«i«  ©5«S.i9  © 
569.1«  ©«75-39 
araneus  pifeis  578-37  ©  166.44 
arandi  tempus  quod  291.3 6  v  indev  354 
47  ©528.45  per  totum 
arandi  difciplina  518.15  ©  inde  per  totum 
arandum  quantum  unopare  boum  die  una 
339-ir 

arandus  quoties  ager  /if  318.47  vinde 
arare  minus  quam  ucrrereciforia  cafligatio 
516-38 

arationis  mfirumenta  plura  318.33 
aratormeuruus  arare  debet  129.17. 
aratoris  prouerbium  ibidem 
aratrare  v  artare  quid  ibidem  33 
aratrum  a  quo  repertum  n«.io 
arbela  celebris  Aexandri  uifioria  H.49 
arbores  pifces  151.48  ©57S-3o 
arborum  cultura  a  quo  reperta  116.9 
arborum  ramis  antea  coronabatur  mfacris 
385.45 

arbores  inter fe  amice  373.11 
arbores  fummum  munus  homini  datum  olim 
creditum  116.  $7 

arborum  ufus  uarius  ibidem  38.47  V  wde 
per  totum 

arbores  numinum  templa  ibidem  47  © 
217.7 

arbores  numinibus  dicate  216.48 
arbores  deorum  fimulacra  ibidem 
arbores  primum  hominum  dlimentuibidem 
38  ©217.3 

arleruinum  portat  217.11 
arborum  abortus  quomodo  ibidem  43 
arborum  pumiliones  quomodo  ibid.  44 
arborum  magnitudo  mira  118,12.51  ©354 
20  ©  267.15  vindc,v  17W3  £>«“ 
totum 

arbores  Indice  quales  21g.11  ©  107.38 
arbor  que  incendi  nequit  2ig.23 
arbores  lanifice  ubi  210.13 
arboribus  filia  ubi  non  decidunt  ibid. 14  © 

174.11 

arboribus  fexum  ineffe  131.13  ©  27«.47 
arbores  aufficate  238.45] 
arbor  pe  fiem  denuntians  ©  animalibus  le/ 
talis  ibidem  47 

arbores  ne$  aqua,ne$  igne  corruptibiles 

239.1 

arbores  m  mari  140.13  ©  de mde 
arbores  indociles  que  dicantur  241.« 
arborum  liquores  quiprecipui  253.4« 
arborum  frugiferarum  natura  254.5 
per  totum 

arborum  frufius  uix  numerari  peffunt 

157.17 

arbores  parue  pofi  autumnum  fimo  conte/ 
guntur  v  quare  I60. 41 
arborum  fucci  confideratio  i«4.8 
per  totum 

arbores  pomifer  e  quales  U6.4t 

b  arboribus 


INDICIS  PLTNIANI 

atrioribus  fine ,  Qualis  effiet  hominis  uita  ibi/  arbores  robuRa  cr  deteriores  quibus  locis 
dem  49  ibidem  n 

arbores  ubi  nuUai67.i  arbores  quas  &  cur  teredines  non  attingat 

arborum  fertilitas  ferealternat  atfg.Jo  186.13  crinde 

arbores  boletos  ferentes  169.58  arborum  centra ,  id  esi  durities  clauo  fimilis 

arbores  panos  ferentes  ibidem  48  mimica  ferris  i  84.10 

arborum  quarum  Jint  in  ufu  cortices  17  0.8  dr&or  amplifsima  ubi  uifa  ibidem  1$ 
per  totum  ■  arbores  friffia,graucs,lenes  ibidem  46  er 

arbores  cur  4  natura  genita  171.15  inde 

arborum  tuber  ibidem  perinde  arbores  non  fluitantes  in  aquis  ibi.4-7 

arbores  quos Jitus  crloca  ament  17J.J8  arbores  duriores  cr  earum  ufus  185-4 

per  totum  arbores  calidifsima  cr  ex  quibus  ignis  excu 

arborum  diuifio  per  genera  ibidem  40  tiatur  ibidem  13 

per  totum  arbores  ficcav  earum  ufus  ibidem  n 

arbores  quarum  folia  decidant, cr  quarti  no  arbores  rnoUes  fragilesc^  ibidem  15 
ibidetk-cr  46  ibid.per  totum  arbores  cariem  uel  uetuRatemnon  fentietes 

arbores  fclueRres  urbanae/-  ibid,  41  ibidem  18  .winde 

arbores  urbana  cur  dria  ibidem  43  arbores  atema  qua  putentur  ibid. 30 

arbor  non  geminans  ante  mediam  aftatem  arbores  'mfefiatium  genera  quatuor  z76,i} 
174.8  per  totum 

arboribus  nullis  ubi  nunquam  decidunt  folia  arbor  arbore  integitur  luxus  caufa  187.14 
ibidem  11  arborum  atates  er  qua  arbores  minime  du/ 

Arborum  foliorum  natura  tempus  creabis  rent  ibid,  14  per  totum 

per  totum  arborum  quarundamuitaimmcnfa  ibidem 

arbsrum  coceptus, partus, educatio  i7SM  mde 

Crinde  arborum  miraculum  ibi,  40  cr  311.44  cr 

arborum  gaudium  flos  efl  ibidem  11  inde  er  15.34 

arbores  quadam  non  florent  ibid.il  arborum  uitabreuifsima  188.3 

arbores  cite  tardeffr  germinantes  ibidem  13  arbores  qua  in  terra  gigni  non  poffunt 

per  totum  ibidem  15 

arbores  quo  tempore frufius  ferant  i76.io  arborum  pretia  mirabilia  189.34 
Crinde  arborum  leges  ibidem  }9 

etborcsfemperfruftum  habentes  ibidem  15  arbores  quodccelum  naturaliter  affettent 
arbores  qua  nullum  femen  aut  frudum  fer  ut  19  o.  1  per  totum 

ibidem  30  arborum fituscr  quas  inoras  frefiare  de/ 

arbores  qua  er  quare  infelices  dicantur  ibi ,  bent  ibidem  41 
51  e' 441-43  arborum  cum  coelo  cr  terra  focietas  191.5 

arbores  qua  religione  damnata  17 6,11  per  totum 

arbores  noueUa  quamdiu frudum  nonferut  arbores  quibus  modis  proueniunt  194*  J® 
ibidem  35  arbores  quibus  modis  ferantur  ibidem 

arbores  qua  facillime  frudum  perdant  per  totum 

ibidem  arbores  qualiter  difronendafinti96.tj  cr 

arbores  infruduofe  interdum  loci  uitio  mde 

ibidem  45  arborum  fer oles  qualiter  facienda  ibid.19 

arborum  ramiuarij  178.14  arborum  tranferendarumconfideratio  ibid. 

arbores  bifera,triferaq;  177.8  per  totum  1  per  totum 
cr  53  0.14  arbores  qua  atate  trans fereda  ibi.$6 

'arborum  partes  uaria  frudum  gerunt  arbores  translata  eundem  que  ante  habebat 
i77.i<s  (itum  feruent  ibi.  58 

arbores  qua  maturius  ferant  ibidem  iS  arborum  qua  umbra  noxia  cr  qua  utiles 
arboris  corticis  cofideratio  178.14  197.16 

per  totum  arborumpUntandarumratioibid.il 

arborum  radicum  confidendo  ibi.19  per  totum 

arbores  prodigiofa  ibtd.4.0  per  totum  arborum  inter  fc  diflantid  atq;  interuaRa  ibi 

arbores  coUapfas  fua  fronte  refurrexiffie  dem  per  totum 

ibidem  arbores  qua  tarde  qua%  celeriter  crefcant 

arbores  quibus  nafcantur  modis  ibid,47  CT  ibidem  41  per  totum 

194.50  arborum  fationis  confideratio  198,16  per 

arborum  partes  fimiles  'partibus  animalium  totum 
181-48  crinde  er  3  09.14  arbor  una  in  alia  ibidem  ig 

arborum  cadendarum  tempus  183.17  arborum  inoculatio  quomodo  reperta  ibi/ 
crinde  dem  11 

arborum  altifsima  larix, abies %  194.5  trlerum  infrio  quomodo  reperta  ibid.  15 


arbor  omni  genere  pomerii  onufta  $cc.r? 
arborum  ferendarum  tempora  tria  301.31 
arbores  quafocietate  gaudent  ibid. 47 
crkde 

arborum  morbi^o^.e  er  'mde 
arbores  quibus  cr  quando  profunt/ripn 
ibid.9  ©-190.4.30 
arbores  hominibus  fimiles  309-15  Cr  iflae 
arbores  que  uermibus  infriantur  ibi 
dem  15 

arboribus  infcRa  310.11  ernr« 
arbores  quibus  cortex  detraftus  mriatir 
Cr  qua  non  ibidem  34 
arborum  ultima  uenena  5n.11 
arborum  prodigia  ibidem  14  per  totwn  p 
15.54 

arbores  frcciem  mutantes  fefefy  in  dks  un 
tentes  311.17 

arbores  loqrnta  interdum  ibidem  14 
arbores  in  Ratuis  aris,  uel  in  alijs  nati  pro/ 
digij  loco  ibidem  17 
arborum  morbi  remedia  ibi.}7  per  tota  p 
511,11  er  'mde 

arbores  fzeriles  quomodo  iuMttintfrutii 
ferant  ibidem  11 

arborum  medicamenta  313.«  pertottm 
arbores  religiofe  qualiter  fucddipojfm 
ibidem  3« 

arbores  ubi  sub  femictm  530.10  pittie 
arbores  quo  cadenda  tempore 341,45 
arborum  mira  dtitudo  103.19  cr  107,31 
arbores  potum  ferentes  103,13 
ar horum  utilius  419.31  er  'mde 
arborum  fruftus}prims  cibus  bowmifi/ 
dem  34 

arborum  cr  ad  arbores  attinentiS  ntiicitta 
418.39  per  totum 
arborum  urbanarum  medicina  libro t} 
per  totum 

arborum  f ylueftrium  medicina  Bro  14 
per  totum 

arbores  quomodo  difficilius  cadantur  titt 
riuscfc  arefeant  435,11 
arbu  Rorum  confideratio  cr  torti  ratio  }o7 
17  per  totum 

arbuftum  qualiter  difrenendunt  i?6.?.i4 
arbuRorum  putatio  quando  cr  qualiter 

307.14 

arbufHs  conuenientes  arbores  ibidm  u 
Crinde 

arbutus  id  eR  unedo  arbor  163.16  cr 
45J-J4 

arca  uua  freciesi^x./s 
arcadianon  gignit  thymum  391.1 
arcadia  uinum  mirum  151.3 
arcadum  anni  trimeRres  m.19 
Reliqua  quare  parte  fecunda 
archelaus  Cappadocia  rex  «5«.4? 
archelaus  circa  agros  colendos  intentu 

515.41 

Archelai  priura  61110 
Arche  flas  prior  617.% 
tr ohe f laus  prior  Luculli fmdm  « ; 

iff 


ser«4*4? 

ircbefila^jlatuarij  opera  636.48  Cindc 
trcbcfit*  finudacrum  6}6,i5 
arcbezofiis  quid  421.35 
ircbczojlis  herba  que  qualis#  479.55  CT 
484-18 

irchibcUion  herba  que  4  o  S.  i9 
ircbibius  fcriptor  339.1  1 
archigalli  pidura  6Z  0.1 
archilccbi  poete  interfedores  ApoUo  ir / 
pitius*? 4 

arcbimcdislaus interitus#  ug.14 
irchitcfti  materie  idonee  186.25  er  i»<ie 
ardos  perfonata  herba  que  462.41  er 
465-19 

arftionherbd  qualis  487.31 
artio  bgrba  453.19 
arduri  exortus  15.51 

trfturioccdfus  quando  336.7.1°  er  337.25 
(7341.2  er  146.49 
arduti  exortu  tempefiates  fieri  538.6 
dftrurifydus  procellofum  13.14 
ardurum  herbaqualis  487-31 
arcus  ccelejlis  conjideratio  18.45  per  totum 
ircus  ccelejlis  circa  folem  uifus  aliquando 

ircus  coele  siis  quando  ali  quid  portendit  V 
quando  notn8A5  per  totum 
qcus  ccelejlis  quid  ibidem  46 
ircus  ccelejlis  quando  fiat  er  quando  non 
ibidem  49  eriftde 

ircus  coelebis  ubiquotidie  apparet  19.1S 
irucxlesli  tada  terra  halitum  mirum  emit/, 
tit  191-33 

arcus  ccelejlis  duplex,pluuiamfignat  344 
3i 

ircus  codeStis  mirum  116.4« 
ircus  ccelejlis  uis  445.54 

(jno  utimur  a  quo  repertus  126.15 
4re»i  ex  genitalibus  camelorum  ubi  214.17 
irJetii  jernper  loca  30.5  6  per  totam  er  31.6 
per  totum 

ifiea  auis  futura  prefagit  345 .25 
ardeolarum  cojideratio  185.4157  wicfe ,  er 

sj89,4o  er  203.18  er  i»ie 
ardeolarum  quando  optimum  augurium 
103.19 

irdeole  amice  comici  190.4 
ardeola  auis  mmedicinis  ufus  551.18 
driicej  piiSor  61419 
ere<e  dijfio jitio.  qualiter  339-15 
ireemefsium  amurca  fubiguntur  157-4 
anilius  pidor  6Z4.Z9 
ireopagitarum  fculptura  504.36 
arcfconexfceminainas  109.10 
<tre/c«/ff  malier  i«  «irem  aer/d  ifcziem 
arctij  oppidi  uua  qualis  144-6 
tretiauafa  628.31 
areum  oleum  ad  quid  448  A4 
arganthonij  regis  fenedus  121.11.1t 
argathylis  auis  qualis  179.9 
argentatis  morbi  remedia  535-39 
«rgpw  morbiremcdia 379.45 


PARS  ’  PRIfl  A  ' "  ’ 
argemon  Minerue  herba  451.16 
argemone  herba  401.9 
argemonie  berbe  conjideratio  462.5« 
Zrinde 

argemonie  herbe  medicine  471.13  er  476 
15  er  477.54  er  478.31  er  479*34  er 
48I.J3  er 481.44  CT  483-  6 
argmos  gemma  674.48 
argenti  conjideratio  589.3  Vinde 
argentum  a  quo  repertum  primo  125.47 
argenti  copia  ubi  89. 13  er  9°.7  er  589-7 
er  91.31 

argentum  quando  primum  fignatum  Rome 
684.13.22 

argento  'a  quo  er  quando  es  immixtum 
ibidem  24 

argentum  ubi  maxime  reperitur  589.7 
&■  inde 

argentum  a  quo  habendumhibiium  184.57 
argentum  femperin  auro  reperm.587.i5 
/argentum  quod  optimum  $89.5  e?  inde 
argento  nigre  fiunt  linee  ibidem 
ar genti jpume  conjideratio  590.1  er  incie 
argentum  quomodo  inauretur  591.39 
argenti  differenti*  due  ibidem  47 
argenti  bonitas  ibidem  4  8 
argenti  probatio  ibidem 
argentum  Aegyptium  quale  591-16 
argentum  m  quibus  ornamentis  594*1® 
per  totum 

argenti  ccelandi  ars  ibidem  15 
argentum  quid  610.56 
argentum  in  [e  trahentia  677.13 
argentum  celatum  iquoRome  653.57 
argenti uiui cojideratio  589.19  C 7  inde 
argentumuimm  omniu  reru  uenenu  ibidem 
argentaria  Creta  quatis  i93-t5  er  632.29 
argenteacorona  a  quo  primum  58 6.6 
argenteus  nummus  quddo  Rome  5  84- 17 
argentei  denarijnota  que  ibidem  i7  er  inde 
argentcorii  uaforu luxuria  593-7  Z?  inde 
argentei  mulierum  ledi  ibidem  27 
argentee  lances  ceutum  librarum  ibidem  31- 
argentearu Jlatuarum  ufus  594.13  per  tot» 
argentei  cur  rus  ibidem  15 
argentee  feminarum  compedes  ibidem 
argentofumaurum  quale  588-4° 
argyUe  albe  conjideratio  291.1  per  totum 
argyUauina  condit  Grecia  151.22 
argyUa  terra  uineis  utilifsima  291.21 
argyUa  cx  qua  imagines  fiunt  6z-j.  4  9 
argyritis  quid  59o.i  er  t»ie 
argyrodamas  gemma  666.11  er  667.46 
drgius  Statuarius  600.31 
argonauis  ex  eone  arbore  fida  238.49 
argonaute  in  Italia  46.37 
argonautarumfimulacrum  603.14 
argonautarum  pidura  625.18 
argonautarulapis  Cizici  rclidus  642.34 
ariaines  pidura  522.3  a 
arianagenstvmea  lachrymarumffiiM 

«9.34 

drianis  herba  qualis  45o-4 


nricie  uitismaximd  i4t.s  "  * 

aricinauddes  358.10 
driend  pomum  218.42 
aries  quomodo  fccminasuel  mares  generet 
147.5 

arietis  ferocia  quo  cohibetur  ibidem  5  1 

arietis  cornua  defijfa,aftaragum  gignunt 

359.1 

arietis  mirum  551.7 
arietis  m  medicinis  ufus  545*8.18  CT 
546.13 

arieti  naturale  agnas  fijlidire  147.4 
arietum  optimorum  firma  ibidem  8 
aries  machinabeUicaiz6.zi 
arietis  pifeis  cojideratio  151.13  CT  165.58 
per  totum  cr  178-3* 
arinca  frumenti  genus  in  Gallia  311.5 
drzrtcd  er  ex  ei  medicine  415.18 
drio»  cytharedusd  Delphino  preuedus 

154.1 

aris  herbe  deferiptio  c?  ex  ea  medicine 
449-5 

arijlaltea  malue  genus  38r.it 
arijlandri  de  ojlentis  liber  31213 
arijiaretepidrix  617.15 
arijleus  primus  mei  eum  uino  mifcuit  Z45 
18 

arijiei  anima  uifa  125.23 

arijlida  berba  quatis  492.34 

arijlides  Statuarius  60  0.31 

arifiidis  flatuarij  opera  6  02.33 

arijlidis  pidoris  opera  612.29  er  623.38 

arijlidis  iris imperfeda  627.3 

arifiidis  inuentum  624.45 

ariStidis  preceptor  620.25 

ariflidir  tabula  ingenti  empta  precio  118,22- 

6l5.tl 

ariSlippus  Philocharis filius  615.36 
arijlippi  pidoris  opera  623.46 
ariStcbulus  pidor  627.7 
ariSloeles  pidor  615.59 
ariftoclides  pidor  626.18 
ariSlodemusfldtuarius6  03.48 
ariflo  demus  pidor  623.30 
arijlogeton  medicus  487. 12 
ariflogiton  tyrannicida  114.11  er  597.19 

er  602.24.35 

arijlogitoni  flatua  pofita  597.10  er  602. 
24-55 

drifloldus  pidbr  616.12 
anjlolochie  herbe  conjideratio  46i.41.43 
er46i.11 

ari jlotocbi*  herbe  *tas  497.11 
ariflolochi*  berbe  medicine  472.1 8.14  CT 
473.8  er  476.15  er  479. 25  o-  480.6 
er  48M.49  er  483.  is 
ariStomachus  apum  amator  1 92.28 
ariflomacbus  fcriptor  239.42  er  251.21 
arijiomenis  fortitudo  207.21 
ariflomenis  cor  birfutum  ibidem 
ariflonfeulptor  594*34  CT6o3.4i 
arijldnidas  Statuarius  609.2 
ariflonidcs  pidor  o  27,7 

b  2  AH 


driftophanes  poeta  388.13 
ariftophanes  Euripidi  quidoUjcit  4«»i5 
ariftophanis  grammatici  mica  119.14 
arifiophon  A nchalo  ab  apro  mlttcratur 

6l6.ll 

arijiotcUs  laus  er  eius  quinquaginta  de  ani/ 
malibus  libri  131.50  er  vndc 
ttriftotclem  imitatus  Plinius  ibidem 
driftotelis  patria  ab  Alexandro  reflituta 
116.1 3 

arijloteles  confcius  Alexandri  mortis  551,11 
arijloteles  uirmirafubtilitatis  541.48 
driftotelis  mater  613.14 
driftotelis  heres  613.32 
dri&otelis  filia  514.31 
driftratuhyrannus  613.3« 
drmenica  pruna  qua  157.45 
armeniaca  arbor  quando  floret  17  6.6 
armenium  color  615.48  er  «7.50 
armilla  quibus  dabantur  585.18 
armiUa  fceminarum  ibidem  44 
amo  g£  color  quis  615.45 
amon,id  est  Amoratia  herba  351-49 
armoratia  cofideratio  ibidem  er  inde 
armorati e  medicina  364.12 
armorum  crepitus  quando,e calo  auditus 

15.19 

armorum  plurium  genera, ac  e orundereper 
tores  116.15  er  inde 
aromatites  uinum  150.18 
aromatites  germa  666.17 
aronbulbi genus  554.10 
aros  herba  er  eius  medicine  448.14  er  vn/ 
de  er  141.11 

anetina  uafa  qualia  61 8. 3 1 
arrogantia  exemplum  6io,$cr  inde 
arrugia  quid  586.50  er  5g7.11 
<tr/r«  m<t»<intgor«  femen  446.31 
arfenogonon  herba  qualis  484.15.15 
arfinoe  P  tolomei  uxor  639.37  er  661. 4« 
arfinoe  regina  qua  6 09.35  er  inde  er  639 
57 

arte  immortalitatem  efficiunt  14-1.13 
artes  unde  liberales  difta  ibidem  19 
artes,defidia  perdidit  615.1S 
artiumlaus  crinuentio  quomodo  141,25 
*trfi«m  inuentores  dij  habiti  295.4  ®.4i 
<trfi«m  «»<!  medicina  imperatoribus  imperat 
435.38 

«rfi'5  plurimaru  excedentia  nS.i  per  totum 
Crziper  totum  ibidem 
artificum  mira  opera  118.11  per  fotam  er 

600.19  per  fotam 

artemifia  uxor  Maufoli  regis  459*38  ©* 
«35-47  ermcfe 

artemifiaherba qualis  459-38.39 
artemifia  herba  medicina  454.48  er  471 
19.31.35  er  476.34  er  483-15.47 
artemon  medicus  498.15 
artemon  pi£tor  616.14 
artemon  fuppofititius  Antiochus  m.i 
artemonis  fimulacrum  601.10  ©■  656.37 
«rfe«'<e  confideratio  1 06*53  er  wide  er  n» 


I  N  D  t  C  I  $  P  L  I  K’I  A  N  ] 
1  g.io  er  m*  «7109-17 
arteriarum  morbi  remedium  363.5  er  3*5.35 
er 3««.i5  er  374*46  er 377.31  «7381 
13  er  406.38  er  413.11  er  415.31  et  4*6 
36  er  411.7  er  431.11  er  496.10 
arteriaca  medicamentum  431.S 
articularis  morbi  remedia  414.37  er  4i3 
44  <7  419. 45  «7  41 19  «7  416.19  «7 
417.1«  er  434-36  er  437.15-30  et  441 
1 8  er  445.25.44  er  448. 59  C7  452.H 
15  «7457.48  er  461.9  er478.47.49 
er  4-8i.ii  er5io.io  er  5*9.17  er  545 
ii  er  549.13  er  596.1  er  574-u  er  «30 
40  er  369.15  CT  378. 44  er  399-36  er 
400.10  CT4o6.35 
articulorum  confideratio  110.1« 
articulorum  remedia  37i-9  er  384.43  C7 

479.1 

artopta  panis  genus  323.11 
artrar e  quid 319.33 

arua  alternis  annis  ceffare  cupiunt ,  quod  fi 
ruris ffiacia  non  patiantur ,  quid  agedum 

53o.t 

arua  fertilifsima  ubi  ibidem  8  per  totum 
*ruis,8ipula  mcenfa  'm  eis  mireprofunt 
339.46 

aruorum  ftcrcorandoru  ratio  330.11  perto. 
aruales  facerdotes  e  Romulo  initituti  314 

15 

amernorumfldtua  «00.14 
aruifium  uinum,id  e fi  Chium  147.17 
arula  quidi96.11 
aruncus  caprarum  quid  i48.3« 
arundinum  confideratio  igo .  59  per  totum 
er3°i.t7eriK£fe 

arundinum  ufus  tiarius  280.40  vinde 
arundines  in  delicijs  grata  ibidem 
arundinibus  domus  u  bi  teguntur  ibidem  4i 
arundines  India  maxima  iSui  er  107.40 
arundinum  infexu  di  ferentia  281,12 
arundines  nauigiorum  uicrn  prafiant  1 07 
40  er  181.13 

arundinis  natura  er  medicina  443-1* 
amndines  quando  ferenda  343,29 
arundinum  radix  qualis  281.15  er  302.28 
arundinum  genera  plura  281.20  er  443.21 
arundinum  ufus  ad  uineas  maxime  2S2.5 
er  301.36 

amndines  in  bumidis  agris  ferenda  282.5 
Vinde 

arundo  apta  ligaminibus  ibidem  11 
arundinum  cadendarum  tempus  302,3« 
arundo  contraria  filici  317.48 
amndinis  fiirps  quo  ex  corpore  trahitur 
441-13 

arundo  odorata  ubi  ibidem  24. 
arundinis  Cypria  medicina  ibidem  29 
arundo  extr adoriam  uim  habet  ibidem  5 o 
amndines  quduis  in  palude  non  tamen  fine 
hymbre  adolefcunt  i5«-39 
arundines  ubi  maxima  107.40  er  181.11 
amndineti  cofideratio  301,17  €7  inde 
arundinis  filia  longa  174-48 _ 


arufpicium  a  quo  mentum  ti6.it 
afaren  herba  que  er  unde  didi  388 
28.29 

afarum  herba  nardi  uim  halet  itf.} 
afari  medicina  398.14 
afarotd  quid  650.51 
afbedinum  linum  347.17 
dfbcftos  gemma  666.1$ 
dfcdabotcs  color  531.35 
afcalia  herba  395.11 
afcaloniarum  cofideratio  354.37 
dfcalonid  cape  unde  di  fta  ibidemp 
afcalonid  quando  ferenda  355.7 
afeia  a  quo  reperta  116.4 
dfria,id  eft  loca  umbra  carentia  23.39 
dfcyroides  herba  qualis  487.47 
dfcyron  herba  qua  ibidem  er  485.4« 
afclepks  herba  qualis  487.4° 
dfclepiadis  laus, excellentia,  interitus 
11 8.!o 

dfclepiadis  medici  atas,afafy  470.il 
per  totum 

dfclep  io  donis  fculptor  503,45 
afclepiodoruspidor  510.47 
afclepiodori  opera  523.17 
afclepionis, Panacia  patris  inultm  455,38 
afeonius  Vedianus  121.58 
afdmbolis  clypeus  qualis  514.9 
afeUorum  pifeium  confideratio, 
ra  157.10  er  57548 
afcUi  quando  latent  155.45 
dfeUi  fieUa  quales  344.29 
afia  quo  anno  i  Romanis  uiSa  130.45  7 
597-1 

afiapicem  habet  optimamiW&W 

afia  frutices  qualesi3$.i4 

afia  refinam  habet  251.37 

afia  hedera  179*4$ 

afia  calami i$o. 43 

afia  fxlices  quales  282.1 6 

«/?«  jfren/i  tempus  318.11 

afia  e  geni  fta  lina  ficit  347.5 

afia  deuifta  luxuriam  mifitin  Itia  59J.4* 

er  599. u 

afia  duodecim  urbes  qtiado  terrmttl  Ktf 

A25.40 

afiaticiperjicdi$7.3S 
afiatica  creta  616. 37 

Reliqua  quare  parte  fecunda 
dfylaherbd  qualis 455.19 
dfilus  vermis  199.43  er  «u 
afili  quo  fugantur  555.10 
rf/inmi  Pollio  conful  quando  582,49 
afinius  Pollio  Cl.Cafaris  procurator 
«38.32 

afinius  Pollio  primus  bibliothecam  HMt 
dicauit  613.37  V  n7.4 

VideVoUio 

afinius  Gallus  conful  592.37 
afinius  Celer  157.32 
afinio  Pollioni  Plancus  quid  rtftonitrit 
prologo  120 

1  afinomm  cofideratio  144,46 per  tote* 

&!  ^ 


ifim&giktisprecif  ibid.  €T  I4-?-1? 
ijtHi  sii  optimi  ibidem  4  3 
cfim  nature  frigide  ibid.  49 
tfiini  ubi  non  generantur  ibidem 
(jbus  inter  pilos  babentia,tantum  pediculis 
imunis  £01.12. 

(mus  ubi  cornutus  102.27 
(fimum  dentes  quales  2,06.4. 

(fatus  Indicus  qualis  115.35 
tjinifyluejlres  ubi  1 39.5 

ifiniulmiffure  tepore  quid  dctndu  371.41 
(finis  ferule  gratifsime.  455*15 
(fini  rabie  inflammantur  451. 42. 

(fati  crepitus  quo  faciunt  494.2  5 
fioram  partus  145,1  er  w<fe 
(fini  quid  timeant  ibidem  7 
(finorumpuUorumm epulis ufus  ibidis 
(fimus  ferus  131.10 

(finoinuiiunfto  Afri  arant  292.42 
i finusBaccho  curaffignatur  455.14 
ejinorum  corpore  fcarabeos  gigni  19  6. 4$ 
(fini  quot  annis  uiuant  145*5 
i finis  cor  maximum  107.15 
(fini fd non  habent  log.i 
dJiBW  crexeo  medicine  51S.18.41  CT  $16.9 
«7519.58  er  Micfe 

(fininum  lac  efftcacifsimum  509.41 
'  (fimi laftis  remedia  5i5*i  Cf  inde  er  5i5 
25.er517.i8  er  518. 10  er  ^io.i, 16.19 
0-378.40 

(jhunaoffa  contra  uenena  dantur  515-« 
tftni  urina  ad  quid  pro  fit  515*42  er  518.49 
519-48 

(fimni  renes  ue fice  medentur  518.23.5* 
(fininifmmedicine  155-44  er  5*9 .11 
tfmini  pulli [anguis  er  fimus  quibus  pro  fit 
619/4  9Crmde 

ifinine  carnes  phthifeis  medentur  520.11 

ijininapeUisimpauidos  infantes  jacit  523.6 

ifinine  mamme  afoetu  dolent  2,11.34 

afinarum  lac  quale  212.3  er  inde 

(fini  quo  fterilefcat  505.31 

ijinarum  lac  quale  111.3 

tfininum  lacin  arcbanis  610.20 

(fininaprunaque  257.45 

(finifcamai44.34 

(fion  no  ftue  genus  535.12 

(fio  anis  qualis  176,17 

(fius  Quintus  144.46 

(fius  lapis  quatis  645.46 

afmsticis utilia  382.6  er  472.16 

(fopodorus  Statuarius  6  o  o  .31 

(ffilathum  ffiine  genus  4  45. 19 

affhdatbo  oleum  faciunt  256.42 

afipalatbos  arbor  116.39 

iffiragicbfderatio  358. 25  C7  iwcfe 

affardgusfyluejlris  qui  corruda  dicitur  ibi. 

17.49  <0371.30  0181.7 
tfrarago  uinumconfdunt  250.13 
iffaragus  fyluefler  558.27. 4  9 
(fparagus  trium  librarum  350.17 
(fj>aragorumfatio,cura  tzrc.ibi. 29  crinde 
(^tragum  ex  arietis  cornibus  nafei  359.» 


PARS  PRIMA 
affar agus  Gallicus  quis  394.1 
affar  agi  ffine  ibidem  16 
affar  agor um  medicina  37i.li 
aff  haltion  qu.idt90.ys 
affbaltitis  lacus  de  bitumine  mirum  111.8 
Quare  alia  parte  fecunda 
affhodelus  herba  409.47  er396.ier»M(fc 
affbodeli  herba  medicine  499*47  er  inde 
per  totum  CT 482-44 
affbodeli  radix  119.16 
affides  ferpentes  quo  mitigantur  399*27 
affides  ferpentes  quo  fopiantur  401.41 
affidisferpentis  deferiptio  136,38 
ajfidis  cum  ichneumone  pugna  ibidem  47 
affides  quomodo  fugantur  442.43 
a  fidis  mirum  190.7 
affidum  ueneno  contraria  378*45 
affidum  morfus  remedia  418.11  rt  414*45 
er  448. 14  o-  5  044  er  529.4*  er  53° 
6,13  CT  568.26 
affilas  gemma  666.  ig 
afflcnum  herba  qualis  847.36 
affabinus  deus  225.1 
afsiduitas  omnis  fifiiium  parit  22417 
fffrrw  malus  qualis  11  g.  1 
affyrias  literas  femperfuiffc  125 .21 
Reliqua  quere  parte  fecunda 
afsis  nummi  confderatio  5 84*7.22  er  «rei 
cancrorum  ge/j«i  160.43 
<*/}<£  «r&ii  uafa  fuerint  629,31 
afaphis  agria  me  genus  411.11 
aferberba  qualis  487*45 
<*/Jer  terra  ^«a/ii  631.43 
aferia  gemma  66s.i  er  inde 
aferia  ardeolarum  genus  185*42 
afleriaee  medicamentum  quale  280.4 
afiericum  herba  qualis  407.23 
aflerionuermis  552.16 
afylis  laftuee  genus  357.4 
«f/frlo»  fmdacrum  601.24 
dfypalefcemina  6is.  21 
afragali  herbe  deferiptio  473-54 
afragali  herbe  medicine  421.12  cr  482 
38.45 

aftrigalizontes  fimulacra  6  01.8 
ajbrapes  piftura  611.24 
afrapie  gemme  67o.2i 
affingentia  415.47 
afrios  gemma  665.6 
afroites  gemma  6  65.1  o 
afroholosgemma<S6S.u 
afrologie  inuentor  quis  116.19 
'afrologie  feftequatuor  331.17  er  WJ& 
afrologie  utilitas  35*7.31  eriucte 
afrologorum  inter  fe  iifeordantia  331.25 
afrologie  excellentia  112.3 
afirologorum  inconstantia  122.8  er  i«<ie 
a f  rorum  fcientia  occultifsima  551.48 
Winde 

a  f  rorum  obferuandomm  triplex  ratio  iji 
45  er 

6/1«  bob  cogunt  hominum  mores  111.19 
Vindc 


afris  euentus  affignantur^Gr  nafcendi  leges 
3.11  cr  121.45  per  t  otum 
aflurcones  equi  quales  144.42 
afus  animalium  exempla  165.17  per  totum 
er  165.33  per  totum  er  566.13  per  totum 
Vide  Animalium  a  fius 
afus  Clcopatre  386.56  er  £b& 
atabulus  uentus  Apulie  contrarius 
310.25 

tftigCS  6«/i  182.45 
atdante  piftura  614.17 
ateramnum  herba  ubi  fabam  necat  317.13 
atenus  Lafceo  pretorius  614.43 
athamantis  furor  609.1 
athamas  medicus  384.ii 
atbanati  fortitudo  113.45 
atftara  medicamentum  415.1S 
atheneus  Statuarius  600.41 
athenis  ingens  f  piorum  copia  599.19 
affre#*  <7«o  unguento  deleftati f  229.18 
athenienfum  infuslum  prelium  ubi  crquo 
omine  281.59 

athenienfum  corone  oleeufus  255.41 
athenienfum  poena  cicuta  inuifa  466.46 
athenienfum  contra  Perfas  prelij  piftura 

61S.34 

athenienfum  (hemonis  piftura  619.45 
athenienfes  iuuenes  coronati  comeffabant 
acfapientum  conuentus  frequentabant 
586.10 

athenienfum  naufragium  6.7 
athenienfum  ad  Romanos  legati  116.42 
athenienfum  armamentariu  quale  112.17 
Reliqua  quere  parte  fecunda 
athenionispiftoris  opera  625.45 
athenodorus  Statuarius  600.31  er  656.35 
athlete  quo  cibo  pafcebantur  430. 38.39 
athleta  cibos  ambulatione  perficiunt  116.17 
atlantis  montis  arbores  quales  236.3 1 
atlai  f  heram  primus  reperit  3.4-5  er 
126.29 

Reliqua  quere  parte  fecunda 
atizoes  gemma  666.22 
atraftylis  herba  594.22.47  er  401*47 
dtrefici  ffecies  260.38 
atramentum  color  616.3  er  617. 1 15 
atramentum  omnefiole  perficitur  61743 
atriplex  herba  er  eius  fatio  360.22 
atriplii  is  herbe  femen  quale  361.21 
atriplicis  herbe  uitia  381.5 
atriplicis  natura  er  medicine  ibident 
atrophaque4i8.11 
attagenes  ubi  non  fnt  151.* 
attalus  medicus  575.23 
attalusdefcorpione  quid  500,3 
attalus  circa  agros  colendos  quid  315.42 
attalus  centum  talentis  Ari  fidis  tabulam  IU 
citatus  cf  118.12 
aftali  regii  inuentum  147.43 
attali  regis  domus  ex  qua  materia  629.  41 
attaft  aduerfus  G  alios  prelia  6  03.35 
attali  mors  quando  594.3 
attalus  fex  milibus  fejtertiu  pifturam  emit 
b  5  6« 


* trifiophdnet  poeta  388.13 
ariflopbanes  Euripidi  quid  obijcit  4n*i$ 
arifiophanis  grammatici  amica  n  9.14 
arijiophon  Anchalo  ab  apro  mlttcratur 

6Z6.11 

arijlotelis  laus  er  eius  quinquaginta  dc  ani/ 
malibus  libri  131.50  er  inde 
ariflotelem  imitatus  Plinius  ibidem 
arijlotelis  patria  ab  Alexandro  reftituta 
115.13 

arifloteles  confcius  Alexandri  mortis  55*.»» 
arijloteles  uir  mirafubtilitatis  542.48 
arijlotelis  mater  523.14 
arijlotelis  heres  513.32 
ari&otclis filia  S  24.31 
arijlraturtyrannus  5 23.35 
armenica  pruna  qua  257 .45 
armeniaca  arbor  quando  floret  276.5 
armenium  color  615,43  er  517.50 
armiUa  quibus  dabantur  585.18 
armilla  fceminarum  ibidem  44 
armo  ga  color  quis  515.45 
armon,id  esi  Armor atia  herba  351-49 
armor  atia  cojideratio  ibidem  v  inde 
armor  ati£  medicina  364.13 
armorum  crepitus  quando ,e calo  auditus 

18.29 

armorum  plurium  genera,ac  eorundereper 
t  ores  116.15  ZTinde 
aromatites  uinum  250.13 
aromatites  gemma  666X7 
aronbulbi genus  554.10 
aro*  herba  er  e/«s  medicina  448.14  er  w/ 
dcer141.11 

anetina  uafa  qualia  613. 32 
arrogantia  exemplum  620,3  er  inde 
arrugia  quid  586.50  er  587.« 

<tr/rn  «(tfjdrdgone  jemen  446.32 
arfenogonon  herba  qualis  484.15.15 
arfinoePtolomei  uxor  639.37  er  66246 
arfinoc  regina  qua  609.35  crinde  er  639 
57 

arte  immortalitatem  efficiunt  241.13 
artei  ««dc  liberales  difta  ibidem  29 
artes,dejidia  perdidit  615.1S 
artiumlaus  erinuentio  quomodo  141.13 
<trt/«m  inuentores  dij  habiti  295.4  °.4i 
artiam  «na  medicinaimperatoribusimperat 
435.38 

arti'5  plurimam  excellentia  1 18.2  per  totam 
Crzzper  totam  ibidem 
artificum  mira  opera  118.22  per  totum  er 
600.19  per  totum 

artemijia  uxor  Maufoli  regis  459*38  O* 
635.47  er  i«de 

artemijia  herba  qualis  459-38.39 
artemijia  herba  medicina  464,48  CT  47i 
29.52.35  er  476.34  er  483-iJ»47 
artemon  medicus  498.15 
artemon  piftor  626.14 
artmon  fuppofititius  Antiochus  m.i 
artemonis  fimulacrum  601.10  er  656.57 
artetae  confideratio  1 0  6.53  er  wde  er  11» 


iHBtClS'  PtilHAHl 

1g.10ermdeer209.27  ''  aru fi  ictum  l  quo  inventum  ii6.ig 

arteriarum  morbi  remedium  363.5  er  3*5.35  afaren  herba  qua  er  unde  difta  38* 
C73**.i5  CT 374*4tfCT 377.51  CT 38i  28.19 

13  er406.3ger413.ner  4i5.3*rt4I6  afarum  herba  nardi  uim  habet  Mr,} 

36  er  421.7  er  431.11  er  49*.i°  afari  medicina  }9g,Z4 

arteriaca  medicamentum  431.8  ajarota  quid  650.31 

articularis  morbi  remedia  414.37  er  4iS  afiefUnum  linum  347.17 
44  er  419. 45  er  411.9  er  416.29  er  ajbcjios gemma  666.18 
417.16  er  434-3*  er  437.15.30  et  442  afesdabotes  color  531.35 
1ger445.15.44er44s.59er451.11  afcalia  herba  395-n 
15  er  457.48  er  4*1-9  er  478.47.49  afcaloniarum  cojideratio  364.37 
er  4Si.11  er  510.10  er  5'9.17  er  545  afcalonia  coepe  unde  difta  ibidemp 
ii  er  549.18  er59*«ier  574.ii  CT63o  afcalonia  quando  ferenda  355.7 
40  er  369.15  er  378. 44  er  399-3*  er  afiia  a  quo  reperta  116.4 
400.10  er  406.35  dfciajdefllocaumbracarentiiiw 

articulorum  confideratio  210.16  afcyroides  herba  qualis  487.47 

articulorum  remedia  37i»9  er  384. 43  er  afcyronherba  qua  ibidem  Z?4t64( 

479.1  afclepias  herba  qualis  4874° 

artopta  panis  genus  313.11  afclepiadis  laus,exceUentia,interitus 

artrarequii^A 3  ng.to 

arua  alternis  annis  ceflarc  cupiunt ,  quod  fi  afclepiadis  medici  atas,eftuf$  4?o.ii 
uro  ffiacia  non  patiantur ,  quid  agedum  per  totum 

530.1  afdepiodorus  fculptor  6  03.45 

aruafertilifsima  ubiibidem  8  per  totum  afdepiodorus  piftor  620.47 

aruisyftipulamcenfa  'meis  mire  profunt  afclepioaori  opera  623.27 

33  9. 4 6  afclepionis, Panacia  patris  inultm  455,38 

aruorum jlercorandoru ratio  330.11  prr  fo.  afeonius  Pedianus  1:1.38 
araa/ci  facerdotes  e  Romulo  inslituti 314  afdrubalis  clypeus  qualis  614.9 

15  afellorum  pifeium  con fidcratioMM,$u 

aruernorum  flatua  600.14  «157.10  er  575«;8 

aruifium  uir, uni, id  ejl  Chium  147.17  a/rSi  quando  latent  156.46 

arula quidz96.11  afeUi  ftefla  quales  34 4**9 

aruncus  caprarum  quid  i48.3i  ajw  <jko  anno  i  Romanisuiflaile.yS' 

arundinum  confideratio  180.5 9  per  totam  597>i 
er  301.17  er  i«de  afia  picem  habet  optimamMi&fyi 

arundinum  ufusuarius  180.40  ermde  a/i<e  frutices  quales  138.14 

arundines  in  delicijs  grata  ibidem  afia  refinam  habet  151.37 

arundinibus  domus  ubi  teguntur  ibidem  4i  afi<e  tadera  179.4? 
arundines  India  maxima  281.11  er  107.40  */*«  «fami  280.45 
arundinum  infexu  differentia  181,12  afiafalices  quales  i8i.i 6 

arundines  nauigiorumuicemprajiant  107  afia  ferendi  tempus  518.0 
40  eri8u3  afia  e  genifta  lina  facit  347.5 

arundinis  natura  er  medicina  443.21  afia  deuifta  luxuriam  mifitin  Italia  593*48 
arundines  quando  ferenda  343.29  er  599*n 

arundinum  radix  qualis  281.15  er3o2.2g  afia  duodecim  urbes  quadotcrrtVlMM1 

arundinum  genera  plura  2g1.10er443.il  /«25,40 

arundinum  ufus  ad  uineas  maxime  232.5  afiotica  perfica  257.38 

er  302,36  afiaticacreta6i6,yj 

arundines  in  bumidis  agris  ferenda  232,5  Reliqua  quare  parte  fecundi 

er  i«de  afrZa  herba  qualis  466.19 

arundo  aptaligaminibus  ibidemzz  afilus utrmis  1 9 9.43 er 2021 

arundinum  cadendarum  tempus  301.3  6  ajili  quo  fugantur  566.10 

arando  contraria  filici  317.48  afinius  Pollio  conful  quando  581.49 

arundinis  flirps  quo  ex  corpore  trahitur  afinius  Pollio  Cl.  Cajaris  procuretur 
441-23  «38.32 

arundo  odorataubi  ibidem  afinius  Pollio  primus  bibliothecam  M* 

arundinis  Cypria  medicina  ibidem  29  dicawit  613.37  0*117.4 

arando  extra  ftoriam  uim  halet  ibidem 50  VidePoUto 

arundines  quduis  in  palude  non  tamen  fine  afinius  Gallus  conful  591.J7 

hymbreadolefcunt  156-39  afinius  Celer  157.31 

arundines  ubi  maxima  107.40  er  181.11  afinio  PoHioniPlancus  quid  reffonierit 

arundineti  cojideratio  301,17  er  mde  prologo  12  o 

arundinis  filia  longa  274-48.  -  afinonmcoJUeraffo  144,4«  tttlottnr 


ifittus  ingdttisprecif  ibid.  CT 1-45.15 
ijlni  ubi  optimi  ibidem  4  3 
ifinus  natur*  fiigid*  ibid.  4-9 
ijitii  ubi  non  generantur  ibidem 
ifinus  inter  pilos  habentid,tantum  pediculis 
immunis  201.12. 

Ritius  ubi  cornutus  zoz.zv 
tjinorum  dentes  quales  zos .4. 

(finus  indiciis  qualis  215.3« 

(fini  fyluejlres  ubi  »394 

(finis  admiffur*  tepore  quid  dandu.  374.41 

(finis  f erui*  gratifsim*.  455*2-5 

c fini  rabie  inflammantur  4<si.  44 

ifini  crepitus  quo  faciunt  4-94.2.6 

ifinorum  partus  145*2-  er  t«cfe 

rfjzni  5«ici  timeant  ibidem  7 

(finorum  pullorum  in  epulis  ufus  ibid.  1 5 

ifinus  ferus  154.10 

ffino  anui iurtdo  A fri arant  494.44 
ifinus  B  accfco  c«r  afjignatur  455*  2.4 
(finorum  corpore  fcarabeos  gigni  196.48 
<j«ot  annis  uiuant  145*5 
(finis  cor  maximum  407.15 
(finifel  non  habent  ios.2 
tf/jRKi  er  ex  eo  mediem*  515.1S.41  CT  516.9 
©•519.58  er  rorfe 

tfininum  lac  efficacifsimunt  509. 42 
tfinini  lattis  remedia  515,4  er  i»<fc  er  5i5 
45.Gr 517.48  er  51S.  10  er  610,2.1«»  19 
C7 378*4° 

(finina  offa  contra  uenena  dantur  515.6 
tfiniurinaad  quidprofit  515*41  er  518.49 
519.4S 

ijinini renes  uefic*  medentur  51S.43.56 
(fininifeui medicin *  I55-4-4-  er  519 .44 
afinini  pulli  [anguis  er  fimus  quibus  pro  fit 

619.49  Gr  inde 

afinine  carnes  phthificis  medentur  540.41 

i finina  pellis  impauidos  infantes  facit  523.6 

ifinin*mamm*  afaetu  dolent  411.34 

ifinarum  lac  quale  414.3  cr  inde 

tfina  quo  flerilefcat  5°5*3* 

ifinarum  lac  quale  414.3 

tfininum  lac  in  archanis  6 10.40 

(finina pruna  qu*  457.45 

<j/i«i/ea  44434 

(fionnoftu* genus  555-14 

tfio  auis  qualis  i76.x7 

afius  Quintus  144.46 

(fius  lapis  quatis  645.46 

afmaticis  utilia  3S4.6  er  474.46 

(fopodorus  fcatuarius  600.31 

affdatbum ffain*  genus  445.4 9 

(ffdatho  oleum  faciunt  456.44 

tffalatbos  arbor  446.39 

(faaragi cofideratio^qs.  45  er  mefe 

(ffaragus  fylueflris  qui  corruda  dicitur  ibi. 

27.49  er  371.5°  er 484.7 

(fparago  uinum  conficiunt  45  0.15 
afaaragus  fyluejler  358.47.4  9 
(fparagits  trium  librarum  350.47 
ifaaragorutn  fatio^cura  tcrcjbi.z?  crittdc 
tragum  ex  arietis  comibus  nafii  35?.* 


PARS  PRIMA 
afparagus  Gallicus  quis  394*2 
ajfaragi  jfine  ibidem  16 
afa tragorum  medicine  37i.2t 
affhdtion  quid  39  0.33 
affbaltitis lacus  debitumine mirum  m.8 
Quere  alia  parte  fecunda 
affhodelus  herba  409.47  C739<s-iCT 
affbodeli  herba  medicine  4 9  9.47  <7  inde 
per  totum  cr  482.44 
affhodeli  radix  119.16 
affides  ferpentes  quo  mitigantur  399*27 
affides  ferpentes  quo  fopiantur  402.42 
affidisferpentis  deferiptio  136.38 
affidis  cum  ichneumone  pugna  ibidem  47 
affides  quomodo fugantur  444.43 
affidis  mirum  19  0.7 
affidum  ueneno  contraria  378*45 
affidum  morfus  remedia  418.21  et  444.45 
cr  448. 14  cr  504.4  er  529.4«  cr  53° 

6*23  er  568.26 
affilas  gemma  666. ig 
afflentem  herba  qualis  847.3« 
affabitttts  deus  445.4 
afsiduitas  omnis fiflidiumparit  42417 
dffyria  malus  qualis  41 8,1 
affyrias  literis  femperfuiffe  145.41 
Reliqua  quere  parte  fecunda 
afsis  nummi  confideratio  5 84.7.24  cr  cire* 
tfjkfci  cancrorum  genus  160.43 
rfjhe  qudiauafa  fuerint  629.32 

djldphis  agria  me  genus  421.12 
dflerbcrbx  qualis  487-45 
d fler  terra  qualis  631.43 
afleria  gemma  665.4  cr  inde 
afleria  ardeolarum  genus  185*42 
afleriace  medicamentum  quale  4go,4 
ajiericum  herba  qualis  407.43 
aflerion  uermis  554.16 
afbylis  laftuce  genus  357.4 
ajlylon  fimulacrum  6  01.44 
afiypale  fccmina  646.42 
aflragali  herbe  deferiptio  473-54 
aflragali  herbe  medicine  481.22  cr  484 
38.45 

dslragalizontes  finudacra  6  oi.g 
dflrapes  piftura  622.44 
afirapi*  gemme  670.21 
dflringentia  425-47 
aflrios  gemma  665.6 
afiroites  gemma  665.10 
aflrobolos  gemma  665.11 
afirologie  inuentor  quis  116.49 
afirologie fefte  quatuor  332.17  CT  i«ir 
aflrologie  utilitas  357.51  cr  «nie 
aflrologorum  inter  fe  difeordantia  332.45 
afbrologie  excellentia  118.3 
dflrologorum  inconstantia  144,8  er  j«<ie 
aflrorum  [cientia  occultifsima  551.48 
Grtnde 

aflrorum  obferuandorum  triplex  ratio  352 
45  er 

<t/£r<*  «0«  cogunt  hominum  mores  »2.1® 

C Tinde 


dflris  euentus  affignanttir}cr  nafcendileges 
3.11  cr  121.45  per  totam 
dflurconcs  equi  quales  14442 
afius  animalium  exempla  165.17  prr  totam 
er  165.33  per  totum  cr  566.1}  per  totum 
Vide  Animalium  astus 
afius  Clcopatre  386.36  er  inie 
dtabulus  uentus  Apulie  contrarius 
310.45 

tffcige»  «wis  184.45 
atalantepiftura  614.47 
ateramnum  herba  ubi  fabam  necat  527.13 
dferiat  Lateo  pretorius  614.43 
atbamantis  furor  609.4 
athamas  medicus  384.12 
atbanati  fortitudo  11345 
atiwra  medicamentum  415.18 
atheneus  Statuarius  600.41 
dtbenis  ingens  [piorum  copia  599.19 
4tfce««  <jao  unguento  delettate  449.18 
dthcmenfium  infauflum  prelium  ubi  cr  flwo 
omine  281.39 

aihenienftum  corone  olee  ufus  4554» 
dthenienfium  poena  cicuta  inuifa  466.4« 
atbenicnfium  contra  Perfas  prelij  pifturd 

61S.34 

dthenienfium  demonis  pifturd  619. 45 
athenienfes  iuuenes  coronati  comeffabant 
acfapientum  conuentus  frequentabant 
5S6.10 

dthenienfium  naufragium  6.7 
dthenienfium  ad  Romanos  legati  116.42 
dthenienfium  armamentariu  quale  118.17 
Reliqua  quere  parte  fecunda 
dthenionis  piftoris  opera  645.45 
athenodorus  Statuarius  600.31  er  656.35 
athletae  quo  cibo  pafcebantur  430. 38.39 
athleta  cibos  ambulatione  perficiunt  216.17 
atlantis  montis  arbores  qudes  436.32 
utiat  ff  heram  primus  reperti  345  CT 
116.29 

Reliqua  quere  parte  fecunda 
dtizoes  gemma  666.11 
atraSlylis  herba  394.24.47  cr  401.47 
dtrefici Jfecies  z6o.j$ 
atramentum  color  61 6.3  cr  617 1 15 
atramentum  omnefole  perficitur  617.13 
atriplex  herba  cr  eius  fatio  360.11 
atriplicis  herbe  femen  quale  361.11 
atriplicis  herbe  utiia  381,5 
atriplicis  natura  cr  medicine  ibidem 
atrophaque4i8.il 
attagenes  ubi  non  fint  151,1 
attalus  medicus  575.23 
a tta lus  defeorpione  quid  5°  0,3 
attdus  circa  agros  colendos  quid  315.44 
atfaiat  centum  talentis  Ariflidis  tabulam  Iti 
citatus  eft  118.12 
attdi  regis  inuentum  1474? 
dttali  regis  domus  ex  qua  materia  649.41 
attuli  aduerfus  Gallos  pretia  603.35 
attdi  mors  quando  5945 
attdus  fex  mitibus  feflcrt  iu  pifturam  emit 

b  5  «» 


I  K  D  I  C  hS  ,  PLINIANI 


«15.110*  «ti.41  0iig.n 
dttalicaueRis  «44.5 
Attalica  uejlcs  'a  quo  Romam  aduefla  147 
45  0  «55-37 

attehbi  locuftarum  genus  552.45 
atticum  thymum  quale  390.49 
attici  liber  de  uiris  iHufhribus  «13.40 
Attilius  regulus  bis  conful  de  agro  316.16 
attilij  reguli  confulatus  117.43 
attity'  regni»  eum  ferpente  pugna  131.49 
Attius  Padi  pifeis  qualis  155  •  ?i 
Attilus  captus  no  nijiboum  iugis  extrahitur 
ibidem  51 

Attinea  arbor  ulmi  genus  173.11.15' 
cttttKM  arbor  nullum  femen  aut  [rudium  fert 
i76.3\ 

Attinia  uitibus  minus  apta  307.11 
avaritie  caufa  artes  coluntur 
141.11 

auaritie  mala  ibidem 
auaritie  uis  51.48  0*  «33.«  per  totum 
auaritie  redargutio  57 9.39  per  totum 
335.14  0  5S4-?°  er  591.3?  0 

49  ibidem 

auaritie  origo  584.50 
au  arinam  feqrnta  ejl  auri  fames  ibidem  3* 
auaritie caufa  que  funt  533««  per  totHtti 
auaritie  exemplum  130.11 
auaritia  ad  ima  penetrat .  79.47 
audacia  exemplum  i57-i4  0i««.n 
audacia  fignum  in  oculis  105.47 
auditus  mirabile  exemplum  114.15 
auditum  quid  obtundat  443.54 
auditus  cui  negatur tncgaturzjfcrmonis 
ufus  188.13 

auellane  Iuli  inutiles  i77.?7 
avellanarum  nucum  confideratio  itfi.n 
auellana  Graea  quo  ferende  tepore  301.45 
aueUana  nucis  natura  er  medicine  433- 14 
d«f#i  Gmm  cni  »on  cdiit  /cwrs  3i«.i4 
auena  frumenti  primum  uitium  ibidem  37 
auena  Germani  pro  pulte  uefcuntur  ibid.38 
auena  jfonte  proueniens  0  ea  tanf«  uefcen/ 
tes  101.3«  er  «1.8 
duene  cibus  quibus  utilis  4i«.4o 
««ense  panii  utilifsimus  ibidem  41 
«««Hi  uiuentes  «i.g  0- 181.3« 
auentinus  mons  in  quem  plebs  Romana  fe- 
eefsittfo.32. 

aufeia  aqua  ubi  55«.« 

aufidius  cn.tribunus  plebis  154.34 

aufdij  Q. interitus  114.14 

aufidius  Marcus  Lurco  quis  \74.i6 

au  f  dius  Marcus  quis  «14.11 

aufidius feriptor  84.35 

auge  Dmetrij  ferua  «52.37 

a«g«*  rex, fimi  ufus  repertor  193.39 

augentia  corpus  423-17  cr  413.11  CT  43? 

15  CT  438-38  Crii«.u 

augites  gemma  666. 24 
auguria  a,  quibus  reperta  zrcur  cdrid  appel 
lata  i2fi  .17 

iuguriaouorm  isi.43  per  foftiw 


augurium  quando  optimum  1 03.28 
auguriorum  materia  15 «.30  0,Ml<fe  0 
49S-37pertoftf« 
augurum  collegium  Rome  138.30 
«Kg«r«  plwrei  171.48  CT  171.3.5  0173-38 
per  totum 

augurum  difciplina  qualis  499.21 
auguriorum  qua  aues  dpt<e  172.7 
auguslus  imperator  centra  Aethiopes  1 01.3 
augujii  apudaflium  uifloria  108.1S 
jfofjia  404.38 

auguRus  decurias  qualiter  ordinat  581.37 
augufto  argentea  flatua  tribute  594.11 
augujii  fomnium  601.1« 
augujii  forum  cr  in  eo  piflura  «15.15 
auguRi  imperatoris  templum  ibidem  3« 
augujlus  hiacynthi  pueri  piflura  dele  flatus 
«15-35 

augujii  pater  quis  636.18 
auguRi  marmor  «38.1  o  cr  deinde 
auguRi forum  quale  «42.49 
duguRi  imagines  in  cocordie  teplo  «51.40 
augujlus  qua  gemma  fignabat  «53.2tf.30 
augufto  facrificanti  replicata  iocinera  funt 
207.44  zrinde 

augujii  imperatoris  templum  fiflum  a  coitu 
ge  225.20 

augujii  charta  que  155.11.18 
augujii  manu  feriptus  liber  Plynij  temptre 
extabat  ibidem  4« 
augujii  de  calceo  augurium  3.1« 
augujlus  militari  feditione  prope  affliRus 
ibidem  17 

augujlus  contra  Antonium  apud  Aflium 
5«s.i3 , 

auguRi  filius  quis  166.7  0  98-47  0 
11. 2g 

augujii  tempore  cometes  uifus  qui  0  coli 
eum  iufsit  11.5 

augujlo  principatum  ineunte  queRellauie 
fa  ibidem  44 

augujii  aujficijs  que  maria  nauigata  11.17 
augujii  principatu  fitmes  ingens  109.4 
augujlus  neptis  fue  nepotem  uidit  «1.2  9 
augujii  duodecimus  confulatus  ibidem  34 
augujlus  V  irgilij  carmina  cremari  vetuit 
117.1 

augujii  imperatoris  geRa  compedio  110.14 
per  totum 

augujii  aduerfa  plura  ibidem  0  inde 
augujii  uotiui  ludi  quando  celebrati  111.35 
augujii  in  radendo  confuctuda  117.1« 
augujlus  quod  uinucunflis  pretulit  i4«.if 
augujii  liber  tus, uini  optimus  cenfor  147.U 
augujlo  laurus  e  coelo  mijfa  2«5.49 
auguRi  tempore  mirum  delaurp,aquildt 
ga.Uinai66.x7 

augujii  uxoris  de  lauro  mirum  ibidem 
augujii  uxoris  Siculum  bellum  267.33 
augujlus  ciuicam  coronam  ab  humano  gene 
re  accepit  ibidem  57 

auguRus  quid  erga  Neapolitanos  cum  A  U/ 
ca  315.5« 


augujlus  Colonia  Capusadeducitibii.fi 
augujlus  eruo  legumine  curatus  31547 
augujii  epijlole  ibidem 
augujii  undecimus  coitfuUtusitfjx 
auguRus  lafluca  in  agritudine  fenutus 
357-« 

auguRi  medicus  Mufa ibidem  7  Cr  4*0,5 
auguRi  error  34.34 
augujii  1  talia  defcriptio,ac  in  Miniatu 
giones  diuifio  3745 
auguRi  trophaum  in  Alpibus  47-3« 
augujlo  Alpini fubaiii  ibidem 
augujii  filia  luxuris3S6.n 
augujii  ex  pifce  angurium  I5«.?0 
augujii  oculi  quales  104.40 
dugujla  laurus  itfs.45 
aviaria  Turdorum  apud  veteres  293.41 
auiaria  quis  primus  inRituit  183.31 
additote,  in  cibis  jacientis  377.7 C?  3784« 
Vide  Appetentia 
auiola  quidam  in  rogo  reuixit  113.1« 
suium  confideratio  libro  10  per  totum 
aulanius  Euander  jlatuarius  636.9 
aues  pifla  utta  decepta  «19.16  cr  init 
aues  ne  milium  psnicumue  tangant  317.51 
aues  quomodo  manu  capi pcjfunttfM 
aues  ubi  cum  hominibus  pugnant  85.10  0* 
iotf.580 177.8  018U9.I8 
aues  curfum  nsuium  dirigentes  91.4 
aues  uiUstica  quo  tuta  fiant  41211 
aues  ne  firanguhntur  451.17 
aues  animalium  minima  151.17.1» 
aues  no  fle  lucentes  185-39 
aues  nouafibulofeq  183.5  per  tottm 
aues  quo  ordine  ex  ouo  generentur  i$4.i7 
aues  omnes  in  pedes  nafcuntur  ibidem  14 
'aues  quot  diebus  i8c*&e#tig544CrWj 
aues  qua  animal  pariunt  18«. 8  pertom 
aues  plerat £  cur  oculos  appetant  104.15 
aues  omnes  prater  ueffertihonem  ieniits 
carent  205,30 
aues  qua  fine  pedibus  115.48 
aues  qua  0  quandoloquacioresity 
aues  uncos  habentes  ac  noflum  qtuktiTj 
10  0134.10  per  totum 
aues  incognita  173.55  per  totum 
aues  i  cauda  de  ouo  exientes  cr  quare 
ibidem  39 

aues  aufpcijs  apta  ibidem  4 6 
aues  qua  in  canis  prohibita  150.18 
aues  geminos finus  habentes  208.41 
aues  qua  quibus  in  locis  nonjint i7V9 
aues  colores  mutantes  ac  in  alias  iterfe 
ibidem  55 

aues  dentata  1 82.13 
auis  quaomniu  maxima  17  0. 8  ©■  175.18 
suis  quefok  a  fuo  genere  interimitur  171 
19 

ornum  cantus  quo  ccmptfcipofsit  «i4>43 
auium  diuerfaru  in  medicinis  ufus  540,1« 
Auiumrex  137.11 

mum  multarum  nomina  natura  f  HM* 


Anium  [emones  quomodo  inteUigi  peffmt 

er  185.14 

tuium  generatio  185.40.  per  totum 
1 luium  oui  qualia,  ibidem  per  totum 
tuium  coitus  quilis. ibidem  46  er  inde 
mjm  generationis  incubitus ,  coitus,  tem/ 
pus  184,?  per  totum 
uiim  quod  membrum  primum  gignitur 
ibidem  18 

dum  conceptus ,  vfcetmm  munerus  is$ 

16  per  totum 

mm  pedum  differenti*  215.41  per  totum 
t^im  ungues  quales,  ibdem  45  er  inde 
tuium  digestio  per  generi  171.47  per 
totum 

tuium  mufficataru  confidentia  173.1.17 
per  totum 

iuiumex  bis  qu*  uncos  ungues  non  bibent 
hirundo  fola  carne  uefeitur  176.57 
tuium  temporis  differentia  magna  i77.  i 
per  totum 

tues  que  perennes, qu*  femeRres  ibidem 
tuium  mira  i76.  5  per  totum  er  iS 1,11 
per  totum 

iniit  cantus  qui  fuauiffims  >77.3 9  27  inde 
tuium  genitur*  quando  178.11 
tuium  ingenii  ibidem  31.40  er  inde  per 
totum  er  171.  h 

mmuolitus  inceffuscfc  180.31  per  totum 
mmloquentium  conflderatio  181.14  per 
totum  er  38  ibidem  per  totum 
tuium  lequentium  lingua  qualis  ibidem  3  o 
tuium  potus  i8i.i7  per  totum 
tuleticon  calami  genus  1g1.13.37 
tulos  pifeis  579.1 5  er  574.44 
aurata  pifeis  578.3*  er  156.46 
(MftfiC pifeis  medicine  569.17 
aureliusL.conful  quando  585.15 
auricularum  conjideratio  ioj.  11 
auricularum  indicia  115.57 
auricularum  remedia  571. 8  er  377.5  er 
51440 

aures  animalium  animi  index  1 33.1  o 
aures  iumentorum  indicia  103.  17.  er  inde 
auris  memori* locus  Z15.19 
auris  dextra  Hcmefi  facra  ibidem  20 
aurem  tangentes  atteramur  ibidem  19 
aurium  animalium  deferiptio  105. 8  er  inde 
aurium  mulierum  omamentaibidem  9 
aurib.  uniones  gestantur  1 6i.  15  er  163,  15 
(ttri&as  homines  corpora  tota  integentes 
,<uo  eriog.38 

auribus  ubi  quadrupedes  omnes  carent 
101,6 

auribus  lignum  fonans  445.  i3 
aurtm. animalia  ingredienda  quoextrdhun 
tur  501.15  er  53^.40 
aurium  fordes  medentur  morfui  hominis 
.501.36 

«kW&hs  contraria  439.41  er  443.54 
«ri«M  medicin*  365. 37  er  364.  39*  566 
• ,  11. 44  er  359. 15  er  375.  4«  er  575. 6 
C7  376.30  er  >77. 18  0-178.J7  CTJ79 


PARS  PRIP  A 

15 er  jgo.  46er  597.16  er 598. 7  er 

599.40  er  401- 41  er  40  6. 7er4n.5 
er  414. 5. 14  er  416. 15. 16  er  411-19 
er  415. 10, 19  er  416. 16. 41  er  417. 
50.37  er  418. 3. 13  er  419- 16.13  er  431 

37.49  er  433.19.48  er  434.11  er  456. 

15  er  437-44  er  439.13  er44°-i-47 
er  443-4  er  4+6-10  er  448-31. 4*  er 

467.49  er  inde  per  totum  er  473-47 
er  479 . 18  CT  486.41  et  487.  JI  et  48  9 
11  er5°4-  45  er  509.31  er  514-49  er 
540.14  er  569,7.5i  er  571. 18.11,15  er 
i«<ie  er  63r.is.  51  er  657.11 

aurium  medicina  multiplex  514, 15  er  inde 
er  536.35  er 

Auriti  furdaru  mcdicin*.36z,i$.  er  456.39 
aurium  uermiculos  necatia  374. 57  C7  584 

15.41  er  417.41  er  504.6 

auribus  ambuRis  quid  projit  417.  i7  er 
455.15 

aures  purulentas  fanantia  454. 39  er  437 

16. 41  er  439. 5  er  441  -  31  er  445 
49  er 446. 46  er 49  4*  3 9  er  563. 16 

568. 41  er  607.15 

aurium  grauitatem  emendantia  37i.  4  er 

373.13  er  4o[*i4  er  417.15  er  514-  41 

er  606^  er  607. 40 
aurium  fonitumfecbuttia  565.41  er  36g»  18 

376.14  er  457.57  er  507.6 
auribus  infantium  medicina  371.33 
durui»  (jKi  hominum  foli  oderunt  96.1t 
aurum  quo  politur  647.37  er  667.31 
aurum  ubi  d  formicis  eruitur  cu  Roditur  $ 

100,44  er  666.10 

aurum  quo  confumitttr,  ac  eius  uenenum 

531.4 0  er  inde 

aurum  implexum  crinibus  521.  s 
aurum  exiguum  apud  Romanos  ibidem  9 
auru  mulieres  pedibus  ge Rabat  583. 41.47 
aurum  cuius  mos  miffum  584.51  er  inde 
aurum  habere  Spartacus  uetuit  ibidem  37 
aurum  igne  pro  jicit  585.31  er  vnds 
aurum  cur  tanti  precij  ibidem  33  er  inde 
aurum  tribus  modis  inueniri  589.1 1  er  inde 
aurum  fluminum  optimum  ibidem  it 
aurum  quibus  in  locis  repentur  ibidem  io 
per  totum 

aurum  quanto  labore  effoditur  ibidem  18 
er  deinde  per  totum 
aurum  quo  conglutinatur  588. 43  er 
inde 

aurum  quod  optimum  589**7 
aurum  argento  uiuo  purgatur  ibidem  19 
er  inde 

aurum  quo  ligno  inducitur  616.15 
aurum  alumine  purgari  65 i.t 
aurum  ueRibus  intexere  a  quibus  147-45 
auri  ingens  copiaubi  75.10  er  89.13  er  9® 
6er  91. 31  er  ioi.  41  er  101.41  er  585 
£.591.18  per  totum 
auri  conflaturam  quis  reperit  H5-4? 
auri  facra  fames ,  quid  mali  hominibus  affea 
m5$o.  io  inde 


auri  ufus  qualis  585-38  er  inde 
auriabufus  584-58 
auri  igne  nihii  deperit  58  5.5 o 
auri  bonitas  quo  cognofcitur  ibidem  51  er 
vade 

auri  percufjto  inbra&eas  fubtiliffimds  ibiS 
dem  37  er  inde 

auri  proprietates  ibidem  30  er  inde 
auri  naturalis  inuentio  ibidem  43 
auri  purgatio  6  07.14 
aurojignare  literas  quando  repertum 
581.6 

auro repenfum caput  584*31 
auro  cuilibet,  argentum  ineffe  587.15 
aureum  delubrum  tibi  6  61.47 
aureus  nummus  quando  Kom*  pneuffus 
584-16 

aurea  corona  fepiem  pondo  585.ii 
aurearum  B raftearum  differenti*  ibidem 
57  er  inde 

aurea  jhtiua  prima  qu *  597.14*4* 
aurei  currus  594.15 
aure*  compedes  ibidem  \6 
aurea  felis  ubi  pro  deo  colitur  109.56 
aurea  corona  qu*  403.48  et  167.31 
aureum  poculum  quid  apud  medicos 
444->”7 

aurichalci  conflderatio  595-45 
auripigmentum  quid  587.14  €7616.10* 
6x7.44 

aufticia  i  que  reperta  it6,ig 
auliciorum  materia  150.15  er  173. 1 7 
aujter  uentus  qualis  341. 15  Cr  inde  er  i?.s 
3i.4i.44.46 

auRriuenti  quibus  nccenti.90.5  Crinde 

er  341^ 

<<tt/lro  «fwto  r#p«  /irn*  «h'  14,11 
auftrinusuertex  11.49 
autolyci flmulacrum  603.15 
autopyrosquid  416.45 
autoriim  nomina  non  fupprimenda  prolof 
gogo 

dator  granis  fflf*  rei ,  tapfum  fidei  parit  ht 
gentem  65.38 

autores  in  dubijs  citandi  106.19  er49S-4 
autores  m  eadem  fetentia  f*pe  diffident 
35i.i5 

autorem  quem  fequi  debemus  31.41 
autoritas  mquofummxu7*i5 
autumnus  an  ferettus  futurus  fit  344. 14 
autumni  initium  quando  537*4 9  Crinde 
cr  338.  t  o  er  34°.  3*  er  iikJp 
auxiliares  milites  torquibus  aureis  donabas 
tur  585.17 

axinomantia  magic* fpecits  646,44 
axinfera  S.iutf 

axungi*  conflderatio,  ufus  189.5® 
er  inde 

Abi*  uinum  quale  147»* 

B ABILLi  V  S  prefeRut 
Romanus  345.49 
Babylonis  fpina  qualis  139 

i* 

6  4  fofrjrfc 


babylonispalitt4l94.il 
babylonis  fertilitas  327.40.'©  31  8.1? 
babyionij  quomodo  fegetes  curet,  ©  carum 
fertilitas  32.74° 

babyionij  de  terrtmotu  quid  14*16 
babyionij  fyderum  obferudtiotiis  repertores 

115-19 

babylonica  terra  no  gignit  herbas  317, 44 
babylonictuefles  quales  147.44 
Reliqua  qutre  parte  fecunda 
baccalia  laurus  1155.47 
baccar,  ©  ex  eo  unguentum  38  8.  12 
baccar  rufticum  quid  ibidem  16. 17 
baccaris  medicinae  59S.17.479.J6 
baccaris  &  ejt,nardus  rujlicus  aio.  44 
baccaru,  ©  pomoru  natura  eadl  264. 20 
baccarum  confideratio  253. 5.11 .  24.© 
164.  i? 

bocchus  ubi  educatus  224.JJ 
bacchus  primo  coronam  hederae  Jibiimpo/ 
fuit  167.40 

bacchus  qdiu  ante  A lexandru  magnu  8S.iJ 
Iacchus  cur  exfceminc  Iouis  natus  creditur 
90.J1 

bacchus, Cantaris  ufus  594-9 
bacchus  a  Mercurio  nutritus  60349 
bacchus  cu  elephantis  triuphu  ducit  128. 20 
bacchus  que  reperit  115. 18 
bicchi comites  qui  6J5.4i.©m<fe 
bocchi  templum  mSamo  1J4.7 
bocchi  T  hyrfos,galeas,fcuta ,  bedera  ornat 
279. 46 

bocchi  facrO  cum  hedera  ibidem 
bocchi  patrio  que  52. 52 
bacchiJZyfa  nutrix  ubi /ep«It4  72.48 
bocchi  fimdacrurn  «02.20.  ©  «5J.  10. 41 
©«56.19 

bocchi  mira  piftura  «15.12.  ©  620.  j.  3«.  © 
«24,9.©  622.57 .  ©  615.54 
boccho  Afinus  cur  affignatur  43 5*  14 
boccho  ferule  facre  ibidem  23 
bdccharum  effigies  fculpte  594*5® 
bocchica  hedera  28  o  .7 
bocchi  pifces  157. 1® 
bafiris  genero  tritici  ingentia  510.9 
baculus  rujiicoru  qualis  effe  debet  441 . 16 
bagoi,id  ejl,Spodones  232. 14 
baianafbffo  0  Nerone  fatta  264. 19 
laiane  aque  quales  551. 39 
balaninu  oleu  quale  229.25.26.©  427. 41 
balanus  pifcis  578. 37 
balani  arbores 232 .42 
balani  Sardiani  quid  261.42 
balanitis  caflanee  genus  ibidem  44 
balanita  gemma  666.30 
balatum  pecori  quid  concitat  376.29 
balaufxine  uefles  unde  didit  235.21 
balauflium  puniri  mali  flos,  ibidem 
lalaufiium  quid  43  9.45 
balbus  L.conful  26.13 
Balbus  Cornelius  quis,  zreius  confutatus 
119*21 

balbus  Cornelius  Garamantes [upat  «s  ♦  14 


INDICIS  PLINIANI 


balearica  uina  147.10 
balenarum  pifdu  con  fideratio,naturo ,  mar 
gnitudo,locaiSu3o.  4 6.  ©inde,  ©152 
20.  ©  inde 

MentJ  bronchie  non  funt  i53*5 
i><tlen<e  piZo  ucftiuntur  i55**5 
balena  pifcis  57$.ii 
balent  m  medicinis  ufus  57 6.1 
balenarum  cu  Orcis  pugna  151.11*  Cr  i»<& 
balenarum  ora  in  frontibus  ibidem  37 
balent  fummaaqua  annatantes  infublime 
nimbos  efflant,ibidem 
balent  qualiter  jf  irent  153.« 
balent  cum  mufculo  amicitia  i«9.49 
balent  mufculus  pifcis  iter  dirigit  ibidem 
e?  inde 

bdlincium  mulfi  genus  247. 47 
bolis  herba  qualis  454  *7 
baUifia  a  quo  reperta  126. 2  o 
ZwUofii  fcert<e  confideratio  4  89  •  31 
balnearum  plurium  confideratio  551*  54 
per  tofnm  ,©  557.4  9- Cr  inde 
balnearum  tflus  quo  arcetur  556-46 
balnearum  plurium  ufus,  ©  medirint  quan 
do  53749.0- inde 

balnearum  penjilium  ufus  quando  268 .  ij 
balnearum  damnatio  52,7 

fcdlnei  Agrippa  57°. 644-43 

balfami  Confideratio  216. 46 
balfamum  uni  terrorum  ludet  conceffum 
ibidem  © 279.3 

tdlfcmi  olei  noturo  ©  medirint  25  6. 42 
©418.1 

bdlfampdes  arbor  215.32 
balux  quid  587.4 
bronchus  pifcis  578.37 
branchi  pifcis  medirint  572. 19 
bannanica  uua  244. 11 
baptts  gemma  666.33 

barba  ne  nafcatur  quomodo  4oi.j2,©54i 
43-577*36 

forti  Iouis  arboris  genus  273.33 
barbata  Aquilarum  genus  171.14 
barbari  fodem  fbrmt  gratia  pingunt  4°5 
15. per  totum 
barbaricapyra  259.12 
barbarica  quid  388.24 
laroptenus  gemma  666. 37 
bafdltes  marmor  65  8. 54 
bafanites  lapis  648  *  14 
bafilicon  nucis  genus  262. 15 
Ba filicum  qutre  Ocimum 
baflica  uua  243. 24 
bafilifci  ferpentis  deferiptio  135-48 
bafilifci  uifu  uifanecant  53° •  14 
Bdffus  Licanius  quis  46  9.5  S 
fotif  terfo  qualis  3 9 4-t. er  401 46 
batis  herbt  medirint  4  01.46 
batis  pifcis  578. 37 
batis  pifcis  medirint  572.18 
fotos  Qynos  4rtor  44« .  25 
batrachus  pifcis  578. 57 
batrachifiatuarij  opera  «37. 3 


batrachion  herba  qut 494-^-G-  4«8,J8 
batrachij  herbt  medirint  483,59 
batrachita  gemma  66«.  52 
fotti  /wwtacTHm  «02.59.©  604,17 
battiades  qui  «27.39 
BEATISSIMI  quii Bijsiudieati U» 
44.per  totum,©  w.i.prr  tot»» 
lebius  Mxonful  136.3 
bebij  Pamphili  interitus  114.16,19 
bechion  herba  qut  472.« 
tedis  flatuariu:  601.7.39 
bedeUium  arbor  219.41 
belgarum  ex  calamis  ufus  280.4*.  ©281.9 
beUonttdes  614.1 
beUiinuentor  as  72. 2 
bellicorum  inslrumentorum  mentores 
126.13.©  inde 

bellorum  expertes  homines  69.18 
belont  pifces  578.17 
belont  partus  167. 46 
belus  rexfy  der alis  fdentismentorw 
©666.35 

beli  oculus  gemma  666. 34.©  667.35 
tel#*  WiWBie  maximt  151.52,40.  eri Ws 
©  152. 3  per  totum 
belut  marint  m  terra  fe  pafcentes  151.43 
beneficium  deus  fecundum  Bmocritfo,  U 
beneficiorum  gr aritudo  315.17. 19 
berenices  crinis  ftcUa  12. 33 
berenict  regint  lapis  6  6t.  45 
beryllorum  lapidum  confideratio  659,39 
bcryrium  uinumi47. 11 
berytiauua  quomodo  [eruetur  :o6. 12 
tero /i  afirologi  laus  ftatua$  ng.3 
befiit  hominibus  interdum  prudentiom 
66 0.21 

befiit  quo  fugantur  50«.  15 
befiit  qualiter  hominem  fugiant  550.49 
befiit  ne  noceant  464. 55 
tc&4s  euocantia  668.39 
bcfiiolt  corpori  knafcentes  quomodo  at/ 
centur  37 1-  45 

bett  confideratio, genera, natufaQ-ctfl 
25.  ©  inde 

tet<e  genera, natura, medicmt36M  Jff 

lotum 

te  t4  fylueflris  ,&exea  medirint  Bidem  t? 
tet<e  non  toti  jinad  nafei  356.10 

fote  fdrio,cura,ufus  ©e.  357.16.  e?  inde 
tct<e  fblij  uini  fapor  reftituitur  ibid.  3« 
trte  jemen  tjiwZe  5«i,  20 
bettaqut  falft  profunt,ibidcm  2;.©  ifflff 
betam  appofitam  no  degufla  jfe  religio  ql 
357.JO 

beterrarum  uina  246.4« 
betiea  regio  tritici  fertiliffima  512, 7 
tefic<e  oleum  <j«dZe  254.37 
btrict  olea  maxima  297. 34 
fotie*  uberrimas  meffes  inter  oleas  metit 
ibidem  37 

Reliqua  qutre  parte  fecunda 
betonict  mira  her.confidcrario  460.41.  (f 
462.19 

8;fcfS/ 


Iclcnict  mira uis  contra ferpentcs  462.20 
Sterna  contra  bcfliarummorfus  46  4. 55 
Ictonicteontrdmdd  medicamenti  ibicL  40 
tetanice  medicina  471.  41.  er  472«  15  17 
15. 19.44.  CT47J.?.7.i5.i9-e?-474 
iJ.CT 476.  4.11. 10.ZJ.15.  27  478-48 
er479.11.21.31.54.4S.  er  480. 4.9.12 
33.CT  4g1.44.48.er  485.5-16.  CT  484 
iJ 

Mi  gemine  661.1} 

htuk  arbor  qualis}quemqs  locum  amet 
17116 

Utxkiptifcuth  155.19 
htulUuirge  magijlratuii  fiunt  z7} . 27 
ktddigamimbus  apta  igr.n 
B I AE  O  N  uinum ,  oreius  feptem  genera 
147.54  per  totum 

litonmum  er  exeo  medicine  414. 17 
l&aiii  caufa  que  fiant  151.48 
Ubtniiaufa  quedam  prefumuntur  ibidem 
libenii  gratia  niues3cr  glacies  [eruant 
550.19 

blatio  quidd  gloriam  querunt  15  J.  10.  er 
55S.S.O“  inde 

libere  quedam  ne  mors  incidat ,  cogunt 

151.49 

libere  mte  cibum  quando  injlitutum  ibidem 
CT15J.1 9 

Ifaf  homines  non pticntes  413.1? 
libliotheca  que  m  orbe  nobilifsima  n7.  3 
©"613.59 

libliotheca  Rome  a  quo  dicata  6i}.}7 
bibliothece  plures  ubi  ibidem 
miictbecis  imagines  iUu ftrium  uirorum  po 
nebantur  ibidem  34 

libliotheca  VoUionis  Aftnij  B.ome  117 

4V  ■ 

lifere  arbores  177. 8.  per  totum,  er  33  o 
l4 

ligas  quis  primus  iunxit  iz  6. 14 
lige  in  nummis  fignate  584 11 
ligati  nummi  ibidem 
hilis  morbus  undezoS.9 
lilem  augentia  414.6 

Wis remedia }6 4.16.  er  J69.11.l8.  £7573 
4.  er  383 . 17 .  er  397  .ij.er  401.3«.  er 
4oi.n.er  406.11.er  4  08.9 .35»  er  411 
15.27  4i6.17.er  4i8.i8.er  452-4  o.er 
438.io.cr  440.15.  cr  447.28.  er  456 
44cr  457. 48.  er  471. 32.  er  473. 6 
er  47415.11.17.34j7»  59.45.  er  475 
-ii.  31. er  476. 3.  er  487.i.  er  4S8.2 
48.  Cr 49i.  1«.  35-  27  493-9.27  495.1} 
©~497.3.er  55s.15.er  574. « 
limammie  me  quales  24442 
Urenti  quis  primus  ufus  eji  127. 1 
te/hVe  quales  131 . 8 
hifontisferein  medicinis  ufus  515.  ro 
byfsinumlinum,  z?eius  mgensprecium 
547.29 

byfsini  tingendi  ratio  165.6 per  totum 
lythiniafungos  uenales  mittit  411.4« 
Reliqua  quere  parte  fecunda 


PARS  P  R  I  M  A 
bituminis  confideratio  30. 23  er  inde 
bitumen  calcis  ufum  prebet  ibidem  4 6 
bitumen  ad  lucernarum  lumina  ibidem  }o 
bitumen  ludee  quale  5  05.26. er  112.7 
bituminis  fons  ubi  100. 59 
bituminis  probatio  650.31  er  i«ie 
bituminis  effeCtus, ac  uis,ibidem  34.  zrrnde, 
bitumine  fatue  tinguntur  ibidem  4 6 
bitumine  ferrum  claui$  tinguntur  ibidem 
47 

bitumen  quibus  in  locis  prouenit  ibidem  14 

titari  animalia  551. 46 

byzantij  Africe  campus  fertilifsimus  291 

4i.er  322.3 

BLA  p  SIGONIA  ipam  morti# 
196.26 

blattaria  herba  qualis  463.9 
tliffiC  ^Ki  irtr conueniant  omnes  37 6 . 49 
tiifte  quomodo  contrahuntur  465 . 9 
t/itkr  uermis  confidcratio,natura,genera 
537.  i4.eri«ir,er  598.5S 
tlilfce  t«  medicinis  ufus  537.14  •  CT  inde 
llecbnon  herba  491.16 
blechnon  quid  ?7. 3  o 
tlifi  natura ,  uitia ,  medicine ,  ccnuitia 
3848 

BOA  /erpr«$  undediSca  131.4 
toi  morbus  unde  diftus  115. 39 
boa  morbus  er  eius  curatio  400 ,jo 
toi  morbus  quis  480.11.er521.39 
boe  ferpentcs  i}i.z 
boarium  forum  599. 4 
toirio  i«/5ro  ftatua fuit  Herculis  ibidem} 
boario  in  foro  mirum  498.49 
boarium  forum  Rome  aboue  ereo  diftum 
596.30 

bocchus  hifloricits  285-  46 
torcti  regii  feuitia  ii  9. 3° 
boeticorum  aduerfus  Lacedemonios  uitfo/ 
m  17444 

boetus fculptor 5 94.29.  CT603.57 
bolbiton  quid  520.51 
bolenie  gemma  666.41 
boletinatura,  uenenum^  412, 17 
boleti  arboris  1 69. 38 

toleti  ueneni  remedia  Q uerefungoru  uene 
ni  remedia 

boletus  unde  uenenum  trahit  412. 29 
boletorum  etas  dierum  feptem  ibidem  34 
bolides  coeli  faces  11.31 
lolite  radix  que  401.38 
tomtix  Coi  ^Kilii  197.31  per  tofum 
bombycinum  uemiium  confideratio,  ibidem 
■23.  ert««ie 

bombicina  ueflis  a  qua  reperta  ibidem  13 
Vmde  ■ 

bombycine  arundines  281.41 
bombylis uermis  qualis  197.27 
toni  prefentia  multos  perdunt  119.2 
bona,malisparianon  funt  ibidem  4 
bonafusferai}z.i6 

Bononieflums  Rhenus  Calamis  abundat 
281.8 


lootesecclifignm  f}.}7 
bopyrus  pifeis  579 . 20 
torrtt  «cnfo  flante  quid  agendum,  CT  i  J«o 
caucndum  142.44,  wmdt 
boreas  uentus  15.4 
tor«  gemma  665.32 
borfy cites  gemma  670.30 
loflrychites  gemma  666. 38 
botanifmon  quid}z$.z6 
botryitescadmie  genus  695.16 
botryon  medicamentum  5°i«5 
botrypes  gemma  666. 37 
botrys  herba  que  487.9-27  489.55»  CT 
45944 

botrytes  gemma  777.38 
to«w  confideratio,natura,diuetf.cis ,  pre/ 
cium  145*49  per  totum 
bouis  capiti  mirum  lapillum  meffe  551.10 
tcam  honor  apud  tirrer«3i449 
to«f»  effigies  in  ere  habebatur  315.2 
to««  araturi  quomodo  iungendi 519. 7 
boues  quas  herbas  maxime  expetunt  }}o 
18 

boues  futura  prefagiunt  J45«  27 
boum  fimum  utile  aluearijs  593.1g.21 
to«w  fcabies  quomodo  curetur  402, 45 
toum  medicine  449-14 
towrn  ror««i  quomodo  curantur  10*.  1? 
bobus  bis  mutantur  dentes  106.5 
boues  grauide  ubi  ferant  partum  109 .35 
boum  uenenum  411. 2 
towm  morti  remedia  365.31.er 444»  47 
er  552.5 

bouislac  5Kife509.44.er  510,12.15, 27* 

513.12 

tcuei  <|H<r  119.34 

boues  indici  quales  135.24  }i.39.  er  14? 

4* 

boues  retro  pafcentes  146 . 3 
boum  etas  ibidem  4 
boues  quo  p ia guefcunt  ibidem  $ 
boum  domitura  ibidem  11 
boum  apud  prifeos  cura  ibidem  1 } 
boues  occidere  a  prifeis  prohibitum  iti/ 
dem 

bouem  locutum  aliquando  ibidem  i7 
bouis  apis  confideratio  ibidem  Jo.  per  W/ 
tum 

bouem  quis  primus  occidit  127. 1$ 
toKe  irire  i  5K0125.1  o 

tutu;  5«<e  folia  utilia  275  •  8.  Cr  4T&*7 
er  427.10 

toiiii  m  medicinis  ufus  515. €7516. 9  *  ©■ 
5i7.i*.er  5I9-12.CT55M® 
boues  pifces  158.4 
tox  pifeis  17837 
BRABILA  que  489*37 
brachiorum  con fideratio  212.4  a 
brance  GaUiefir  319.19 
branchie  quibus  pifeibus  'mfunt  152  i  41.  O* 
153.5.  er  157.42 

braffica  corrumpitur  in  dolio  uini  ftpor 
3573« 

Briffic* 


INDIGIS  PLINIANI 

br affice  confideratio, im>gcnetd&c,ibi>  brutis  tempus  pariendifiatutum  109.28 
dem  38.  V  inde  Brutus  L.Conful  primus  643.38 

braffica  toto  feritur, ac  metitur  anno  ibidem  brutus  L .  apud  Delphos  terram  exofcula/ 
40  tur  ex  oraculi  rcffonfo  166.17 

braffice  translatio,  ibidem  41  brutus  L.pubUmeruit  libertatem,  ibidem 

brajficecyme  que, quales'^  ibidem  42  bruti epiflole ex  auro  553.40 

braffice  genera  plura  334.1.0- inde  bruti  Philipenjis  ergapueruamor  603.30 
braffica  m  rapamuertitur  3 6  0.49  bruti  er  c rajjl  oratoris  iurgia  <535.5 9. er 

bra ffice  laus  V  de  eafcriptores  plures ,  ac  inde 
ex  ea  medicini 9.5.PW  totum  bruti  CaUaici  templum  635-5° 

br affice  jfecies  tres  ibidem  6  bruto  qui  reges  expulit  nuda  decreta  jlatua 

braffica  mimica  uino  uitibusq ;  ibidem  191?  598.19 

J7o.li  BVBALI  animalia  135. 9 

braftctufus  ibidem  zt.  er  inde  bulbatio  quid  609.33 

braffice ffirpis  ufus  370.4  bubonion  herba  que  4S7. 45 

braffice nocumenta  ibidem7  bubonis auis  confideratio  173.1® 

braffica  ubi  non  editur  ibidem  8  bubonis  m  medicinis  ufus  551.43.©  «ir,  et 

brajficce  fytuefiris  medicine,  ibidem  9  556.8.©  542.47.  er  574.2 

braffice  uires  mire  ibidem  13. er  inde  ii  bubonum  aures  quales  203.1 6 

braffica  marina  qualis  ibidem  27  bubonis  cordis  mirum  531.45 

braffica  er  uitis inimice, ibidem  20  bubule  Cunile  her.medicine 462. 14 

braffice,er  Cyclaminum  inimice  ibidem  bubalo  qualis  pulmo  209.3 
brathy,id  efl,  Sabina  herba  444.35  bubule  carnes  quomodo  fucHe  percoquun/ 

brechmafis  quidzi9,7  tur  451.18 

breuis  nite  homines  102.23  bubulum  femurherba  que  491. 4i 

breuitdtcuite  nihil  melius  U2.37.©  inde  bubulum  fel  quid  219.26 

bryafrutex  23S.37  bubule  Ungue  herbe  ufus  299.25 

brianca  arbor  que  er  eius  ufus  441.45.  er  bucardia gemma  666. 39 
inde  bucca  quid  in  homine  io  5.2 

bryaxis  flatuarius  5 99  •  47.  er  602. 38, er  buccinum  purpuraru genus  164.3.©-  «ide 
655.10.45  bucephalos  Alexandri  Magni  equus  143. 33 

bryonie  herbe  defcriptio  er  medicine  421  ©-90.23 

44.©- 422.5  bucere  herbe  452-7 

bryon  ex  quo  oleum  fit  in  unguentoru  uftt  buceros,id  eji,focnumgrecum  359-8 

220.25  bucolicon  herba  que  433.41 

bryon  er  ex  eo  medicine  457. 4«  buccintates  me  quales  244 . 17 

bryon  herba  qualis  489.38  luglcffosjd  efl, lingua  bouis  her.  46 0.26 

britannia  quam  terram  amat  292. 47.©  bugloffi  medicine  47  9.46 

293.4.17  -  bukpathon  herba  er  exeamedicine  582 

britannie  quo  digito  geHat  annulo s  5  82 1  o  25 

britanni glafio  fuas  coiuges  pmgut  403. 28  bularchi piftoris  mira  tabula  118.24.  et  6 is 
britannie  eledrum  655-44  33 

britannia  magica,  exercere  confueta  539-4  bulbine  herbe  defcriptio ,© cx  ea  medici/ 
britittkaberb a  qualis  454. 45.  er  4 <5 2.13  «£371.18 

britannice  herbe  inuentio  484-  44  bulbine  bulbi  genus  354-7 

bromos-filiginis  genus  321.48  bulborum  medicine  371.1.  er  inde 

bromos  herba  que  et  ex  ea  medicine  419.9  lulborumfyluejlrium  confideratio  592  39 
bronciundedi(lizo‘>.5  bulborum  fylucflrium  medicine  571. 14 

brontia  gemma  666.40.©  669. 7.8  '  bulborum  confidcratio,er  genera  plura 

brontis  fibri  piftura  6  22.24  553-45  crinde 

brumale  tempus  quale  15.36  bulborum  floris  medicine  371.1 6. 

brumalis  circulus  22.28  bulborueffofsio  er  maturitas  quXdo  554.» 

brumales  dies,hy  eme  futura  oftendut  334-  3  bulbus  V  omitorius  cur  371.20 

initium  quando  533.S  «°«  »«/*  cx  femine  proueu.it ,  er  ubi 

brumetpeq.dagricole  facere  debet  334*8  ffionte  354.14 

brufcum  Tuber  272.43  bulbi  genus  ex  quo  mapalia,  erueres  fiunt 

bruta  arbor  224.2  248.24 

tr«fw  p/x  optima  257. 1  buleuterion  quid  642.39 

pix  que  271. 27  fcaHa  «tare*  c#i  primum  donata  580. 57 

/»«t  quibus  cor  durum  riget  2o7.iJ  taEa  aurcacui  dabatur,ibidcm  2 
brutorum  arma  314.4  bumafli  ma  qualis  244.30 

brutorum  animalium  remedia  37  4*  24  bumelia  fraxinus  272*17 

bunion  mpi  genus  36 


bup  alus  fatigor  634.9 
bupetijquUerundediftiW.i 
buphthalmos  herba  460.31.  er  46755 
buplcurum  herba  que  48 9. 41 
bupleuron  herba  410  45 
bupreftis  herbe  confideratio  c?  medicine 
ibidem  49 

bupreflis  uemisqualis  ©  uniedida^o 

42.43 

buprestis  remedia  422.  18 .  ©  415 . 21. 7 
427.6.34.©-  5°4-49-©  5i°.i4>©5tt 
39.©  540-44 
bu felini  herbe  medicineYfa.io 
buteones  aues  21425 
fcaffo  accipitris  genus ,  ©  familia  abeou. 

gnominata  172.9.©  183.7 
buthyrei  flatuarij  opera  6  03. 12 
£«fyri  cob  fideratio, ufus, medicine  Jie.5s 
©  wafc  ©  512.  ibper  totum 
butyri  natura  510. 42 
&af>ri  ejfeto  ibidem  43 
butyrum  unde  diclum  ibidem  36 
butyrum  quomodo  fiat  ibidem 
butyrum  quid  212.14 
butyrum  olei  uim  habere  ibidem  is 
taxa;  afct  plurima  273.6 
taxi  arboris  confideratio, Vgeneratrk 
ibidem  1 

6ax«j  montes  amat  ibidem  19 
luxo  non  decidunt  folia  274.6 
buxo  filia  qualia  z73.6 
buxi  femen  Cartbegon  dicitur  277.3? 
£>«x«y  grauifsima,crjpifsifsm  arborm 
284-4* 

&HXKJ  «OB  /fflftY  »£■<$  Ui 

28.30 

VRAE  fintismirm 
medicine 

cacalie  herbe  ufus  465,16.  ©472* 
cachla  herba  4*0.33 
cachrys  quii  47  6. 40 
cachrys  piUula  in  medicina  169.34 
cacoethe  morbi  remedii  423.14. 7  4!5 
48.©  442. 4o.  ©482,42.7  49*- 4 
©521.35.©  549-13.©  57«.  47 
cacoethe  morbus  416,15,©  417.48 
ca(losherbd39i-7.$ 
cadauera  qualiter  in  aquis  fefe habent  30 

18.©  115,17 

cadauera  ubi  medicata  afseruantur  207 , 1» 
cadytas  herba  in  Syria  qualis  288.  i7 
cadmia  quid  393.40 
eadmiemddicine  603,2  per  totutn 
cadmie  genera  ibidem  10 
cadmie  fidende  ratio  ibidem  9,&vait 
cadmia  ubi  optima  ibidem  11 
cadmie  effectus  qui, ibidem  19 
cadmus  folute  orationis  huentor71.ii 
©  114.40. 41 

cadmus  in  grecia  quas  literas  attulit  125. 15 
rrfdBBtf  5«<e  reperit  ibid.39.4W  «4  41 


Cdmt  pdtridTT.  io 

admipifturaz^.*? 

ctducem  cur  cum  ferpente  519-  »9 

edura  populi  ex  lino  ueta  tcxitfrt  545.1  - 

acissucntus  15.9.41 

ayccs  alites  573. 15 

cteius  quo  totii  poteft  i38.5.er'io  4.17.  CT 
isi^ 

ucititc quidum  pofllongum tempus  Hiera 
£1:04,17»  erircdc 
tecilii  C  dia  que  147.55 
mlimhftuce  genus  557.5 
aciliau  cerafa  qualia  163.3  o 
utilius  VLCdfumij  bejli<e  hoflts  485»  5 
cecilius  C.conful  n.  14 
«di/  T  .fortitudo  115.35 
ctcubi  uini  genero Jitas  146- 17 
cecubum  uinum  quale  411, 45 
Mifflie  ^K4«<io  arbores  i8i.45.pw  tot« 
cr  183.13  per  totum 
cedenda  materia  tempus  341. 45 
drJo  ro  3  °5*i  Cr  circ* 

educis  utilia ,  quare  Coeliacorum  remedia 
cektores imaginum  clari recenfentur  600 
19  per  totum 

celature  mirabiles  describuntur  594 11  er 
inde 

celius  Tubero  a  rogo  reuixit  113. 18 
Celius  [enator  141.35 
celius  hiarem  519.1 
Celius  Rujfus  orator  111.11 
celum  nullo  modo  quit fletti  179.  9 
ulimfideratio,magnitudo,etemitas,co f 
tincntia,menfura  ere,  1.7.  per  totum 
celi  firmato  globatam  e[fe  ibidem  15  .per 
totum 

alorum  motus  qualis  ibid&.  per  totum 
alorum  ob  motum  fonitus  concentus^  ibi, 
34 .&mde 

alum  a  quo  primu  deferiptu  5.45»  Ctr  inde 
celo  animalium  omniu,  'm  preffas  effigies ,  1, 
li.&inde 

celo  rerum  omnium  feminaineffe ,  ibid.+o 
alum  unie  diftum  ibid.45 
alo  que  nobifeum  focietas  3.  j5 
celinoticiam  quis  primo  habuit  ibid.tf 
ali figna  duodecim  a  quoprimuibi.  44 
celifices  quales  11.17 
celicobrcs  ibidem  35 .  pertotum 
ceii flecies  fanguinei  coloris  uifa  10.14 
celi  flamma  11.43. 

ali  corona  circa  Solem  er  Lunam  quando 
ibidem  ZX  .ibidem 
celi  repentini  circuli  11.1 
ctliojientum  ibid.ig.per  totum 
celi  [cintilla  quando  cadere  uifa  ibidem 
celum  pro  aere  ibidem  31 
celi  in  terris  influxus  13.15.cr  inde.  &  14. 
16.  pertotum  \ 

ali  animalium  effigies  quot  habeat  13. 34 
celum  m  partes  federim  diuiditur  17.44 
celum  arierefepe  uifum  18.51 
ali  proprietas  'm  locis  19.17  per  totum 


PARS  PRIMA 
celo  omnis  infirmitas  accidit  177-35 
celi  natura  ad  arbores  190.1  per  totum 
celti  quodarbu&d foedare  debeant  ibid.cpz 
celi  ad  arbores  focietas  19  o.  5  per  totum 
celum  terre  parere  quidam  cogut  ibidem 
celo  conflat  operis  facultas  191.39 
celo  maxime  agricultura  conflare  331 . 4 1 
celi  cum  terra  focietas  337.31 
celum foedare  quomodo  indudi  homines. 
419.35 

celi  uiolentia  quo  tollitur  505.11 
celum  que  aues  crebro  afficiunt  174.55 
celeftis  iniurie  duo  genera  338. 3 
celeftium  obferuationes  a  quibus  5.43  per 
totum 

celefliu  corporis  motus  cur  diffimiles  7.4 
celefhbus  natura  eterna  3. 38 
celesliu  ad  terram  potentia ,  ibidem  39 
celcftiu  dijlatia no  uefliganda  lo.i.er  inde 
celeftium  cognitio  obfcuriffima  331.48.  £r 
inde 

celeftium  cognitio  ex  multis  haberi  poteft 
337,io.erw:<fe 

cefaris  riuile  beUum,que  prodigia  precejje 
runt  511.15,19 

cefar  quo  anno  cenfor  13  0.45 
ceferis  lulij  de  uino  fententia  145.57 
cefar  L.cenfor  quando,  cr  quid  cenfuit 
149.11 

cefaris  lulij  munus  gladiatorium  151.18 
cefaris  dotnus  laurum  habuit  155. 57 
cefaris  uiUa  ubi  155.50  ' 

cefar  ex  qua  lauro  triumphare  felitus ,  er 
cur  ibidem}! 

cefaris  firum  R  orne  1S7-35  *er  347-3  9 
cefar  annit  ad  Solis  curfum  redegit  311.18 
cefaris  fydus  quando  oriatur,  er  occidat 
354-I5.C rinde 

cefar  Idus  Martias  ferales  fibi  annotauit 
ibidem  15 

cefar  forum  R  ome  totum  texit  ,ac  fueram  ui 
am,er  eius  gladiatorium  munus  347 .39 
cefaris  carmen  de  olere  358.13.cr  inde 
cefar  lapfana  apud  Dyrrachium  uixit 
ibidem  14 

cefar  didator  Pelopottnefum  infulam  tenta 
uit  efficere  51.3 

cefar  Ttolemeum  perimit  55.31 
cefar  Aedemone  libertum  uicifcitur  ibid.  35 
cefar  C.  Triarium  ubifuperat  81. 41 
cefar  Caius  Au g. filius  9  8.45.  er  n.  ig 
er  m.43.  cr  555. 7 
cefaris  exercitus  m  pharfalia  famem  fenjit 
47i.i 

cefaris  edilitas,&  ingentes  diuitie  585-« 
cefar  c.  erarium fooliatibid.is 
cefaris  lorica  cui  dicata  597*19 
cefar  Aiacem  cr  Medeam  Veneri  dicat 
515.19.er  118.13 

cefaris  lulij  teplu  er  curia  6iq .  17.511. 45 
cefaris  domus  mcenfa  511.11 
cefaris  flatue  marmoree  539.31 
cefaris  in  Alexandri i  templum  538.39 


cefar  circum  maximum  extruit  541 . 4  5 

er  54.314 

cefaris  aquedudus  ibid.6^.  44 
cefar  ubi  Pompeium  uicit  546.8 
cefar  fex  dadylothecas  Veneri  genitrici 
confecrat6S}.}4- 
cefaris  didatoris foedacula  130.9 
cefaris  tertius  confulatus  ibid.  15 
cefaris  didatoris  mirus  equus  145.59 
cefaris  thorax  ex  margaritis  dicatus  Venef 
ri  i5i, 41 

ce faris  pifeine  168. 5.er  188.30 
cefaris  triumphalis  cane  i5g.  17 
ce  fari  facrificanti  bis  m  extis  defuit  cor 
107.18 

cefar  inimicorum  liter  as  nec  leda.  concre/ 
mdbat  11 5.1 

cefar  Ciceronis  hoflis  115.15 
cefaris  pater  qua  morte  extindus  114. 10 
cefaris  ex  uehiculo  cafiis ,  er  eius  ne  iterum 
caderet  incantatio  499. 40 
cefaris  uiUispifces  manu  hominis  uefcuntur 
556.55 

cefaris  ciuilibcUo  cometes  uifus  10.45.er 
inde 

cefaris  anima  in  deorum  numero  recepte 
ibid.11.11 

cefaris  crinita  fleUa  quando  uifa  ibidem 
ce  fare  occifo  anno  toto  fol  palluit  ir.  J 
cefaris  thronos  fleUa  n .  34 
cefar  unde  didus  110.13 
cefaris  gefta  omnia  breui  compen  dio  114 
36.pw  totum  er  115.15 
cefaris  ingeniti  omnium  capax  n 4. 38 
cefar  fimulfciibere,legerc,  didare,  audire 
folitus  ibid.59 

cefar  quaternas  ,feptenas$  epiftolas  fitnul 
didebat  ibid  A  o 

cefar  Jignis  coUaiis  quinquagies  dimicauit 
ibidem  41 

cefaris  ductu  quot  hominum  milia  occift 
ibidem  43 

ce  fari  fuit  clementia  peculiaris  ibid .  4* 
cefaris  magnanimitas  ibidem  47 
cefenes  unde  didi  115.13 
cefonia  C.lmp.uxono9  ♦  35 
caiaCecitia  que  147. 
caie  ueftalis  jlatua  59  8.14 
caius  Valerius  conful  549.  i3 
caius  Cenfius  pretor  149.17 
C  Portius  conful  18.  w 
caius  Africanus  conful  11 . 55 
caius  ltnp.  obelifeum  in  circo  Vaticano  fla / 
tuit  184-55 

caij  principis  luxus  in  unguentis  230. 39 
caij  luxus  m  edificijs  543.55 
caij  principis  mirum  dePlatano  n7 . 3* 
caius  imp .  P eloponnefum  infulam  tentav.il 
efficere  51.5 

caius  Cefar  Augufti filius  98.4« 

Qi&ere  Cefar  Caius 

cms  princeps  decuria  quinta  adierit  583.  s 
aijprinripis  ludi  585-9 

Caius 


e  alus  pm  ceps  auri  auidi fimus  587.tr 
c aiut  princeps  fuper  omnia  muliebria  foccu 
los  induebat  e  margaritis.6q4.1t 
caij  imperatoris  matrona  161.43 
caijimp.oculi  quales  104 , 4t 
caij  imp.gladiatores  quales, ibidem  45 
caio  Imp.  immolanti  iecur  defuit  in  extis 

107.41 

caij  lmp.confulatus,cr  interitus  ibidem 
caij  Oratij filia  Sedigite  appellate  111.33 
caij  imp.nauis ,  Echeneide  pifce  retenta ,  er 
eiufdem  Caij  in  urbe  interitus  555.  16 
cadus  princeps  quando  interfcftut  io? .  45 
caij  Imp.uxor  109.36. 
caij  Imp  mater  110.15 
eoius  Tmp'.generis  humani  fax. ibidem  16 
cataces  piftor  614.6 
calais  gemma  666. 41.45 
calamidis  ftatuarij  opera  600.15.cr  602.50 
cr  656.19 

calamites  gemma  666.45 
calamite  rana  genus  576.15.  CT  578.7 
CT  57i-4° 

calamochnus  quid  578.11 
calamus  odoratus  ii6.u.er235.i 
calami  oleum  156.41 
calami  m  medicinis  ufus  578.14 
c<tI<two  kW  fvlianon  decidunt  174*7 
calamorum  aquaticorum  confidcratio  igo 
*9.per  totum 

calamorum  Aegyptiorum  ufus  ibidem  41 
calamorum  come  pro  pluma ,  ibidem  47 
calamis  orientis  populi  bella  conjiciunt , 
ibidem  49 

calamorum  armis  que  gentes  uifte  181. 6 
edamus  italiefagittis  apti  fimus  ibidem 
7.17 

edamorum  differende  plures,  er  qui  apti 
fiftulis  ibidem  10.  er  rade 
calathiana  uiola  qualis  388.19 
c contra  "Lucanos  45-44 
calciamenta  quibus  uertantur  in  lapides 
645*4» 

calciantesfe  quidam  repente  mortui  114*  9 
calcifraga  herba  que  491.14 
calcotihenes  imaginum  fiftor  6  28. 6 
calculi  co/ideratio  259.29 
cdculorum  cruciatus  afrerrimus  453. 8 
calculorum  remedia  364.19.  er  371.  2.7.  er 
372.7»n.  er  378.14.  erj8i.  44.er3gi 
48-^385 . 4°*er  384*52*3^*  cr  397.3* 
er598.12.er40!,  43.er  402.11.20.  er 

405.46, er 4°^*  2*43- €7408.343«. 

er409,g.3o.er4i!.i4*J»*47.  er4»8 

2.  er  435*1.42-  er  455.3.  er  45«.  34*27 

444 , 19 .  e?-  445. 41 .  er  4.46 .10.20 

er  451 . 40 .  er  476 .  ii .  2  4,32.35.  er 


IHDICIS  PLINIANI 

cdlcna  uiria  i4«-34  «fx  accenditur  588.4«.  cr  649.5» 

cdlenusuatcsar99.ii  calcis  confidcratio  649.54. cr  ir.de 

caligo  unde  caufetur  13.4  o  calcis  cr  arena  mixtura  ibidem  3* 

caligines  oculorum  quo  tollantur  373.37  calx  quibus  utilis  193-2« 
calippus  feriptor  340.44  calcc  uiua  condiunt  Afn25r.1t.cr  «4?, 7 

calypfo  piftrix  625.39.er  617.15  fd/ce  ubi  agros  fertiles  reddunt  293. 24 

calijli  liberti  Cefaris  fcena  636.3.  er  rade  «Iw  in  medicina  magnus  ufus  650. 13, cr 

caUarias  pifeis  578.38.CT  157.10  ifidc 

wDrf/fj fldtuarius  6  03.41  calcis  natura  qualis  ibidem 

calle  herbee  deferiptio  489.46  calci  oleum  folum  mifcetur  435.29 

mSmj  A thenienfis  59 0.36  cambyfes rex obelifeo pepercit,  qui  urbi  n! 

caUiclcs  fldtuarius  694.3  pepercerat  659.15 

caiicles  piftor  624.6  camelopardalis  animal  quando  pritnuRe/ 

caUicrates  flatuarius  637.12.  er  114*»»  »55.8 

calliblepharis  utilia  632.8.CT  5»44  camelorum  confidcratio  134.4«-  C kde 

calliblephara  428.27  er  205.30 

calliblepharum  unguentum  397.28  camelorum  ufus  m  prelijs,  ibidem  4 9 

caUicidherbdqualis4.4-9.z9  cameli  partium  in  medicinis  ufus  5o6,i6CT 

caHigonon  herba  494-55  rade 

caUimachus  piftor  6  04.21  C4»d« g«ot  6»»/;  HWrfBt  135,4 

cdUimachus  medicus  3S6.33  cameli  menfibus  ferant  uterum  187 

caUimachus  dux  61S.37  11 

cdHram  lapis 647.34  camclildc  quale  m.45.  cr5°9-4» 

caUion  herba  que  401.19  camelinum  lac  dulciffimm  509.41 

caHionymus  pifeis  578.42  camelorum  cum  equis  inimicitia  135.1 

taUionymi  pifeis  medicine  57i-  31*  cr  57i  camelos  neajili,  idcfl, Tabani  leiant  5« 
19  10 

cdlijlhenes  hitioricus  636.3  o  «nir/i  fel  non  halent  ieg.i 

calijlratus  flatuarius  6  00.40  comere  quando  primum  6513.(7  kdt 

caUitiruthie  ficus  quales  160.16  «««•<  4  $ho  primum pifte  615,4 

«Hi/btf  fertrai  diti  fimus  69i.56.cr  638  camerina  poma  258.35 

45  camillus  quo  die  Veios  cepit. 46, 24 

caUitricha  herba  465.8  camiUus  aurum  loui  Capitolino  donat 5» 

caUitricbes  fere  quales  14-9. 44.  11 

caUitrichon  herba  qualis 477*9  camillus  minio  illitus  triump biuitqpjo 

caHitricbon  herba  cr  cx  ea  medicine  409  camillo  quid  crimini  Caruilius  obieritis 
*5  4 

eaUitrix  herba  qualis  4  82. 4«  camilli  domus  qualis  ibidem 

caUixenus flatuarius  600 41  camilli  ftatua 598.4 

caUon  flatuarius  ibidem  19  cammaron  herba  unde  28.3 

callorum  corporis  remedia  40  0.19.  cr  415  cammarus  pifeis  578.4? 

45*  er  4itf.4-6.er  440.41.  er  445  * 57  camcenarum edes  597.51 
er  5t7.35*C75s7.49-Cr6io.i7.cr  «o7  campar.ie  catiance  162.48 
1 9  campanie  uitium  magnitudo  141.48 

calor  olei caufa  eti  255.2  campanie  rna  qualis  2441.Gr  247. » 

calorem  inducentia flcientiafe  427 .18. 43.  campanie  cerafa  265.32 
er  43»  *  4  ♦  er  453  •  J5.er  44°  *  5i-er  campanie  filigo  321.3 .  er  «de 

480.5  campanie  ex  milio  ufus  512.25 

calorem  fedantia,toUcntia$  575.1?-  rt  424  campanie  campus  laudati  fimus  W.if 
5»  campanie  fertilitas  322.3  6.  per  totum,  9 

calphumius Betiia aconito  uxores  peremit  37.1g.er39.19.cr2g1.35 

485-4  campanie  terrapuUaz^zo 

calphumij  flamme  in  Sicilia  getia,  cr  qua  campana  rofa  383.9.1430 
corona  donatus  4°4*i5  Reliqua  quere  parte  fecundi 

calphumij  anulus  58»-44  campaffie  Alexandri  amica  Apelli  dati 

caltha  uiole  genus  588. 19  <21.16 

quadam  animalium  naturaliter  20 1  canabis  co fideratio ,  cr  medicine  ex  (iM 


477.5.11.13.  i6.er 487. 1j.er491.i8  38  4o 

er  493. 15  .  er  495. 42.45 .  er  567.12  caluitium  homini  proprium  ibidem 40  cannabis  ubi  primum  nata, ibidem 

er  574. 5  o.  er  646. 46.  er  657. 3 1,  er  cdmts  orator  595.11  cannabis  genituram  uirorum  extinguit, 

669.45.er  6  07.28.  er  518. 17.  er  52  8. 9  calwus  ordior  quonofturnam  pollutionem  ibidem 

er  544  6a1.13.i7.er  553.33  fuflulit  612.25  cannabis  aquam  coagulat, ibidem 42 

cdcidis  notare  diem  ug.48  cannabis, natura, ufus, fatio , emdfk 

cmtf 


«muttis  ingens  magnitudo,  ibidem  41  er 
!5i.i 

untchus (latuarius  60 0.55  er  602.43 
ctruchi  jidtudrij  opera  637.  2 
{(Utditium,  uel  Canalienfe  aurum  quod 

5gS.2o 

canaria  herba  que  541.2?  CT  461.20 
canirij  Augujlij  fejia  315*12 
cancamum  arbor  225.39 
cancbrys  rofmarini  femen  444.26  er 
in  ie 

ctnchrys  genera  ptura.ibidem  33 
cancrorum  confideratio  160.40  per  totum 
cancris  uita  longa,ibidem  44 
cancris  omnibus  odoni  pedes, ibidem  45 
cancrorum  f aerrimae  a,  maribus  differentia, 
ibidem 

cancrorum  mltituio,ibidemy 
cancris  retrorfum  incejfus  161.1 
cancrorum  coitus  167.14 
cancrorum  oculi  quales  204,30 
cancri  tergora  exuunt  16  0.55 
cancrorum  gener aribidem  44  er  578.43 
cancrorum  inter  fe  pugne  161.2 
cancri  contra  ferpentum  idus  medentur,  ibi 
<f«»3eri38.4 

f4»cros  i»  fcorpiones  tranffigurari  161.4. 
cancrorum  m  medicinis  ufus  575.44  er 
576.9,12. 15, 14,40.45  er  577. 1 0.16 
er  570.11  er  572.2«  er  57?  22.27 
mcrioculiad  quidutiles  572.8 
efflue  regnw  K&i  regnauit  101.2« 
caniaules  rex  i«ge»fi  precio  pidurd  merca 
tus  eji  118.14 

ctndaules  quando  obijt  6is.i« 
candaulis  regis  prelium  618.24 
candelabrorum  confideratio  596,34  per 
totum 

candelabrorum  pretia,Hfidem  37 
«rtic<e  genus  594*3? 

canities  homini,  er  equo  tantum  conuenit. 
202,40 

ani 'a  quo  inficiuntur  356,18 
cani  a  pueritia  ubi  i  o  6.48 
caniciesprcepofteraiog.30 
canicula  fieUa  procyon  Graece  dicitur 
357.13 

caniculae jleUe  exortu  quae  m  terris  fiant 
13.16  er  15.27  er  251.11 
canis [teUae  ortu  uind  mutantur  251.11 
canis  jleUe  ortu, findenda  ligna  245.40 
canis  jleUae  occafus  quando  335» 25. 26  er 
558.55 

canis  figni  exortus  357-*8  er  15.16 
canis  figni  exortu  quac%  immutantur  537 
20  er  156.48 

canis  figni  ueneratio  337.21 
canicularum  pifeium  confideratio  i66.\"1 
per  totum 

caniculae  pifces  578.54 
canicularum  pifeium  ingens  copia  ubi  140 
50  er  i66,i7 

canicularum  cu  natantibus  dimicatio  1 66, 


PARS  PRIMA 
17  ^  inde 

e  anicula  pauent  hominem  aeque  ac  terrent 
ibidem  13 

caniculae  pifeis  medicinae  572.29 
canum  pifeium  generatio  1&7. 14 
canis  lingua  herba  qualis  46o.i8 
canum  deferiptio  natura ,  er  erga  dominos 
fides  142.22  per  totum ,  er  1 86. 47  er 
inde 

canes  homini  inter  omnia  fideliffimi. 

141.22 

canis  cum  elephato  pugna  143. 1?  &  inde 
canes  pro  dominis  pugnant  aliquando .  ibi/ 
dem  25 

canum  miracula  plura,  ibidem  per  totum 
canum  in  bellis  ufus  ubi,ibidem  27  er  inde 
canes  foli  dominos  nouere,ibidem  43 
canes  foli  nomina  nofcunt  fua,ibidem  44 
canum  foeuitia  quo  mitigaturjbidem  4  6 

er  570.5 

canes  ex  tigribus  concipiunt  143.2 
canes  e  lupis  concipcre,ibidem.4 
canes  dono  Alexandro  dati  quales  fuerint* 
ibidem  7 

canum  partus, & generatio,  ibidem  17  er 
inde 

canunt  rabies  quando  pefltfera.ibid. 25 
canem  loeu  tum  aliquando,  ibidem  3 o 
canes  Meli t ei  quales  49.55 
canes  qua  loca  non  intrant  98. 24  er 

177.32 

canes  ubi  pro  regibus  habentur  102.10 
canum  magnorum  copia  ubi  105.28 
canes  indici  ceteris  grandiores  1 07.37 
canes  quafdam  edes  non  ingrediuntur 
i77.Ji 

canum  genera  plura  186.47  er  inde 
canum  gcneratio.ibidem 
canum  prodigia  187.3 
canes  quandiu  uiuantibidem  6 
canes  quibus  infeflenturioi.il 
canes  degeneres  fub  Aluum  caudas  rcfle/ 
dunt  214.36 

canum  impetus  quo  cohibetur  570.5 
canes  quando  maxime  in  rabiem  aguntur. 
13.19 

canis  mordens  lapidem,  P rouerbiu  553.43 
canis  morfus  remedium  quomodo  repertu 
454-2 3 

cd»e  morfus ,  que  pauet, ibidem 
canes  qua  herba  fefe  purgant. 461.20 
crfnii  malignitas, er  inuiaia.ibidcm  22 
canibus  ne  cauda  crtfcat  143.30 
canes  quos  non  latrent  464. 37  er  507. 

i?  er  553.26  er  551.48 
canis  dente  lefus,  uulnera  agr attat  tmlnera 
ti  500.44 

canis  mira  piftura  623.3 
canes  quo  rabidi  fiant  111.6 
canes  ne  rabidi  fiant  505, 5  er  553. 52  er 
143.50  er  444.13 
canum  fcabiei  remedia  521.39 
canum  annua  apud  Romanos  fupplicia.  . 


529-5+ 

in  ri&Hm  ufus,ibidem36 
canis  in  placandis  numinibus  pro  loflia  m 
molabatur,ibidem 
canes  fugantia  533.2  6  er  545*4« 
c<t«M  ^«o  cito  necentur  370.19  er  371*  »7 

er  444.24  er  407.40 

canibus  maxime  inimicum  5  89. 17 
canis  urina  in  ceff  ite  perfufa  herba  ibi  na/ 
ta  ad  quid  utilis  451. 4. 
cswmm  uermes,id  cfl,  Ricini  quo  necentur 
4°7.4  « 

canis  mirum  fimulacrum  599.23 
canis  in  medicinis  ufus  529. 59  er  533. 22 
eri«cie,er  539.45  er  541-45  r7  544» 
24  er  545.59  er  547. 4«  er  550.38  er 
457.42 

«jmj  rabidi  morfus  remedia  143  24. 27 
er  365.22  er  365.39  ct  366.55  er  570. 1? 
er  371.2  er  372.15  er  375-  29  er  583. 23 
CT584-  35CT399.  ?•  37  er  406. 24  er 
412, 49  er  413. 25  er  420.  n  er  424. 
37  er 425.40  er  4?o.  27  er  431. 21  er 
432. 48  er  455-15-  23  er  440. 21  er 
447. 44  er  454-  25  er  4«4-  3?  er 
499.35  er  498. 27  er  5«.  40  er  5°4» 
i6er505.58er507.43  er 512. 41  er 
527. 15  er  5??-  21  er  inde,  er  5  69-  5?  er 
570.16.26  er  574. 14-31  CT589.55  CT 
61 0.3 

canephorus  ubi  635.25 
c4«i»4  cdpifct  habentes  homines  102.25 
canifiij  uelocitas  113,49 
cannenfis  clades  Romanorum  i6i.6 
canon  fimulachrum  201.5 
canopus  Menelai  gubernator  78.47 
canopus  fydus  quale  11.31  er  inde 
catabrica  herbaunde  460.46  er  462.22 
cantharias  gemma67o.it 
cantharidum  uermium  confideratio  532. 

48  er  inde  - 

cantharides  Catoni  obiede  funi  quod  eas 
ueniidiffet  535-14 
cantharides  quo  fugantur  50  5.13 
cantharides  ex  qua  gignantur  materia. 
201.28 

cantharidum  in  medicinis  ufus  534*54  er 
545.5 

cantharidum  ucneni  remedia  101.  29  er 
?8i.  9  er  375. 1 8  er  422. 16  er  425. 21 
er  427.6.34  er  516. 14  er  513.  i?- er 
531.25 

canthariteuinum  247.24 
cantharolethrus  uernis  19  9,41 
cantharus  flatuarius  603.41 
cantharus  pifeis  578.42 
cantherium  lapathum  herba  382.9 
cantharis  Bacchus ,  &  Marius  C.ufifunt 
594-9 

cantharis  uermis  frumenta  ero  dens 
526-48 

capanei  ducis  pidara  626.49 
capeUe  coeleft is figni  ortus  quando  335-25 

c  CT34o 


1  N  D  't  C  I  s  ■  P.r  I  Kl  A  N  I 

Cr  540.45  capitolini  Iouis  edes  ex  quo  Acrej96.1i: 

capillata  deae  ard  quare  dicatur  X87-5o  capitulum  4-79.15 

capillus  uirginum  ucflalium  quo  dcfcrcbd /  capnias  grmwrf  <563,46  7-664.39 
tur. ibidem  5 1  crfpmar  w«<e <$»«/«  144.17 

capillus  ubi  probro  exifii matur  85-5*  capnites  gemma  666. 44 

capillorum  confideratio  zoz.  35  crinde  capnitis  Cadmis  genus  605.15 
per  totum  capnij  kerbe  medicine  472.51 

capillis  qu<e  gens  careat.ibidem  5 «  capnoj  fe-rfc*  qlis  467.  16.18  er  474*58 

capillorum  defluuium  quibus  ineft.  ibid.59  capnumargos argyUe  genus  195  9 
capillus  puerorum  primus  contra  podagri  cappadoces  qua  herba  coronantur  4S7*io 
5  o  1.5  8  cr  inefe  cappadocie  oleum  quale  156.47 

capillus  uirorii  cotra  canis  morfus  501.40  Reliqua  quare  parte  fecunda 

capilli  mulieris  quibus  utiles  504. 5  ©  cr  capparis  herba  conjideratio  55  9-  44 

*«ie  ... _  CT inde 

capiUi  n?  cdncfcant  55 o*4*  capparis  excellentia  uli.ibidem  4 9 

capillorum  animalia  ,  perimentia  65i.34er  capparis  fruticis  conjideratio  159.32  cr 

558.3?  cr  563.2-5  164.41 

capiUhquo  crijfii  fiant  4°9-  4  CT  -4*°.*4  capparis flomacho  inutilis 367-35 
er  5Ji*49  er  5o<s.z8C?*  437-45  capparis  natura,  er  medicina  tiut.ibidem 

cdpiUum  ad  lunae  dies  contrectari  500.Z4  14  crinde 

capiUi  quando  tondendi  Z84.4  cdpra  olea  inimica  157.14 

capiUi  quo  uario  colore  inficiuntur  566.18  caprarum  conjideratio, natura,generatio 
er  381.14  cr  4-09- 14  er  45Z.  3  er  459*  148.13  per  totum 

14.  er  440.  z?  er  444.  n  er  445.  iz  capra  pinguedine  flerilefcunt,ibidsm  i4 
er  446.Z8  er  484.  4  er  63Z.S  ensi,  capra  quaternos  adunt,ibidcm  15 
41  capre  adhuc  Udantes generant,ibidem  15 

capillos  denigrantia  41S.  *9  er  4x8. 35  CT  c apr e pariunt odonis  annis Sbidemii 
454.z9.46  er  4-56.18.37  er 441-43  capris  cornuanon  omnibus,  winbis  indi/ 
er  484-.  Z5  er  4?9- 11  cr  534*  3*  er  eia  annorum. ibi  dem  14 

571.Z5  capris  mutilis  laftis  maior  ubertas.ibid.15 

capillus  quo  rujfatur  Z6Z.  17  er  415*  41  caprarum [oiertia.ibidem  19 

er  4ZT.46  caprarum  gener  ojkatis  fignum,  ibidem  i? 

capillum  fiauum  quid  faciat  484.  21  er  caprae  auribus Jfiirxnt,  non  naribus  ibid.15 

z4.1T  capras  febri  nunquam  carere jbidem  1 6  er 

capillorum  color  unde  2. 4~i7  er  mifc  5«-.i9 

capiUi  ne  cadant  9uel  defluant  364-34  CT  capra  noHu  ut  inter  diu  cernunt  148.17  et 
369.47er409.z5er434.35er  435.  514.15  «T 204.17 

43  er  465. 9  er  4-73. 46  er  486.16  cr  caprarum  morfus  exitialis  arbori  148.3? 
496.46  er  5oo.Z4er  511.1«  er  515. 19  capracur Minertia immolatur,ibidem 34 
er  514.46  er5?4.z"7  er  141.4  caprarum  genera  plura  149.50  er  j»ic 

capillos  nutrientria  4«.  zz  er  4x7. 18  er  capra  maleficum  frondibus  animal  quid  er/ 

433. 16  er 4.48.  «er 465. ? er  49«.  gaLadanum 223.16 
46  evtptttf  ocimum  afpemari  372.23.29 

capijirari  quid$z?.?  caprarumbaiatus  quo  concitatur  375.2  9 

capito  Oppius  quis  nz.i  capra  quo  necatur 443-44 

capitolium  obfeffum  a,  Gallis  feruatur  4  AI*  caprarum  cornu  ferpentes  fugantur 
.  lio  Capitolino  115.4S  512.26  erinir 

capitolium  cura  Anferum  de f en  fu  m  i75  3  capra  curnonlippiant,  ibidem  514.1 
er  519.30.54  caprarum m  medicinis ufus  jiz.iz  crinde 

capitolij  ornamentum  <5  s^.zz- crinde  per  totum 

capitolium  X  Vitellianis  mcenfum  5 9  9.17  caprinus  Cafeus  in  medicinis,  ibidem  18  er 
capitolium  quando  mcenfum  6 14*  10  er  46  cr  520  56.53 

Z3«.i'7  caprinus  [anguis  in  medieina5i).)°  £T 

capitolij  mira  adificia  643.8  5i°*34 

capitolij  aedium  columnae  unde  637.1?  caprinum  fel in  medicina  514.17 

capitolij  dedicatio  X  quo  347.38  capra  fel  non  habent  fecundum  quofdam 

capitolinee  adis  incendium  5S1.2.1  iog.z 

capitolinus  Manlius  quoties  corona  dona/  caprinum  feuum  in  medicina.  5*8-5  0* 

Z68.IO  510.14 

capitolinus  Manlius  regnum  affodiat  caprinum  caput  in  medicina  518-8 

115.49  caprini feUis  cinis  calculos  expellit,  cr  ca/ 

capitolmi  Manlij fortitudo, ac  gefta  115.4S  prarum  fimus.ibidem  2  6 

crinde  caprarum  fimus  in  medicina,  ibidem,  g* 


#9.16 

caprarum  urina  in  medicina  519.3 
caprinum  cornu  ttuhtis  utile  521.41 
caprinu  lac  flomacho  utile  509.4)  er  510, 

i  er  518.4 

caprinum  iccur  quibus  profit  148,28 
caprarienfe  plumbi  genus  611. 11 
caprea  fera  uencnouiuiti$9-i 
caprea  ubi  non  fint  151.1 
eaprificidis  dies  Vulcano  ftcer  194.19 
caprificationis  arborum  confidendo  :6,  ti 
per  totum 

caprifici  arboris  confideratio.  ilidm  jw 
totum 

caprificus  nunquam  floret  175.15 
caprificus  ubi  trifera  177.8 
caprifici  quibus  infefientur  )\i.n 
caprifici  qui  laudantur,  ibidem  34 
caprifici  natura,  er  ex  eo  medicine  431.11 
crinde 

caprificus  taurorum  ferociam  mitigat, 
ibidem  52 

caprimulgi  aues  quales  181,4  per  totm 
cap  rimulgi  noftu  mi  fu  res. ibidem 
caprimulgi  mterdiu  uifu  carent,  ilidm 
cap  fis  que  apta  materia  187.2 
capua  unguentis  dekciata  119.14 
capuam  a  quo  colonia  ducta 323,57 
capuli,  id efl, gladiorum  ntmlrii  Aon, 
cr  argento  ornantur  53419 
caput  hominis  mentum  in  Tarpiio  lc!i/ 
bro  499.11 

capitis  animalium  confideratio  101,44 
crinde 

capitum  animalium  A  pices,  ibidem  45 
capitibus  que  animalia  carent  103.3157 
69.19 

capitum  offium  di  ferentia  101.41 
capita  pifeium  confiderata-ibident  31 
capita  hominum  in  coelo  uifa  11.19 
capita  precifa repfi fie  aliquando  108.15 
capitis  iudicium  ubi  primum  aStm iiiwj 
capitibus  carentes  homines  69,19 
capitis  dolor  qualis  455.9 
capita  aperiri  affieftu  magfftrdw  curi» jH 
tutum  503.28 

capitis  dolorem  fidentia  38447  7 
398.1 

capiti  contraria  417.  2«  &  41S.  i«  7 
410,58.  47  er  4n.  17 a 4^.38  <7 
433.  n.  Z4er  45«.  48er45«.iU57 
462.58  er  510-14 

capitis  doloris  remedia  566.1?  Cr?«8.i7 
50  er569.11. 37*.  32  Cr 573.  «.ii?87 
574*5?  er 375.4*  5*  i7.i?.  40  7  377* 
44  Cr  378- 14. 2«  er 37? 24  738«. 
19  er?s?.is.?5  0-397.17  7598.9.« 
er399.4o  er 401,11  er 4 09.1.3?  7 
4x2.49  er  415. 36. 40  er4I9.44  7 
410.11.11  er  421.18  er  41«.  447 
4i7.1j.15.29. 37.47  er  4284  7  431 
42. 49  27452.45  CT 433- 597434- 
S.26  cr  455.5  er  456.  ?«  7437.39  7 
43* 


PARS  TRIMA 


4$g.  i  er  439.  i<s  er  441-  »7  er  442. 
15.24  er  445- 10  er 447 . 24  er  450. 
47  er  451. 2?.  47  er  4^5. 12. 51. 5*  er 
457.47  er  486.i7  er 490.37  et 491 
4«  er  495-j  er  496. 12  er  501. 28  er 
505.9.48 er506.i6.4j er 508.48  er 
51J.45  0-527. 18C75J4.59  er  569.7 
er  61  «„40  er  658.25  er  664.48 
upitis  ulcerum  remedia  566. 56  er  368.21. . 
23  0370.46  er 377«  29  er  381.29  er 
59g.i6.4ger417.44er427.45  er 

437.16  er  444. 6  er  449. 21  er  463. 
15  o  515-37.4®  er  56S.30  er  569.9  et 

.-571.14  er  607.15  0648.4 

«piri  purgantia36S.il  O 397.53  O 399. 

.  5  er 421 .11 0442.12.30  0465.43 
er466.17O607.34 
«piris  ardore!  refrigerantia  363.42  : 

aputfiafoledoleat ,  quid  imponendum 
436.36 

«piris  uulneribus  quid  medetur  438. 43 
O  465.41 

capitis  dolorem  ex  ebrietate  fedantia 

441.1 6 

«piris  ojjk  jrada  extrahentia  465.30,41 
«rdii  cancrorum  genus  i6o.43 
urbafa  ubi  reperta  546-35 
«rtiJ fma  uela  347.5  8 
exrbilius  Poflio  155,7 
arhones  faciendi  ratio  168.49  O  m<fe 
carbonibus  apta  materiaJbidem 
carbonis  natura,& «is  588.48 
carbonis  'm  medicinis  ufus  652.19  O  inde 
carbo  Cneus  conful.ni.z6  er  122.11 
«rio  L.cwfB  Pompeio  conful.+o.zz 
carboni  Tm.cflentum  150.18 
carbunculi  morbi  defcriptio  469.36  er 
wiie 

cirbuncnlm  Narbonenfis  peculiare  malum 

ibidem 

carbunculus  morbus  quando  primum  'm  Ita 
liam  uenit.ibidem 

carbunculorum  gemmarum  confideratio , 
genera  erc.66i.zo  e?  inde 
carbunculi  gemmee  ubi  687 
carbunculi  unde  difti  661.20 
carbunculi  frugum  morbi  remedium 
337.3  o  - 

carbunculi  uitibus  unde  accidant,  ibide  40 
carbunculus  quidin  floribus  effe  dicatur, 
ibidem  28 

carbunculi  wuitibus  noceant,  ibid.  er  inde 
0359.18 

carbunculus  terree  genus  291.3 6 
carbunculatio  qualis  morbus  509.28  O 
337.28 

carbunculorum  remedia  573. 15  O  574. 
14  er  379.46  o  380. 46  er  413. 24 
o  421. 90426.40.46  er  428.45 
er  43o.  48  O  433 . 28  O  459.-5  O 
444«  40445.35  0480. 9  O  652» 
18  0  5  21.35  O  548. 3  O  577/2  C P 
418.10 


carchedonij  gemmee  661.22 
carcinetron  herba  49  4.54 
careinitas  gemma  670.8 
carcinoma,  id  ejl,  cancer  morbus  quo  tdtt/ 
tum  fanari  potefi  36  9.17  0373.ii 
carcinomatis  morbi  remedia  599. 43  o 

406.25  er  418.43  O  43°.  49  O 439. 
38  er 441. 37  0448.37  O  451.24 
er  452.27  O  483-5  0491-44  O 

495.36  o  501. 230502.5  0527.5? 

0574. '3  0576,43 

cardamomi  confideratio  221.16 
cardamomi  medicina,  ibidem 
cardamomi  oleum  256.42 
cardiacorum  remedium  368.45  O  369. 

38  0374.5  O 42414  0434*25  O 
445.8  O5o7.i7 

cardifce  gemma  667.29 
cardo  temporum  quadripartita  di&nfiio 
333-3 

cardueles  imperata  faciunt  isi.i  4 
carduelis  auis  confideratio.  ibidem  er 
inde 

carduus  herba  qualis  394.27.41 
canriri  in  cibis,  o  ingens  precium  359.3 
carduorum  fatio ,  cultura,ufus.  zrc.ibi/ 
dem  6 

carduoruntmedicinee  585.5 
carduorum  fyluejlrium  genera  duo.  ibi/ 
dem  6 

carduus  frugibus  inimicus  327.4 
carduis  uefei  plebeis  non  licet  350.28 
caryatidum  pmulachrum  655,17 
caryatides  fratuarius  635.38 
carice  ficus  253.4  O  261.40 
«ries  £jK<e  arbores  non fentiant  285*  28  o 
292,16 

cariem  impedientia  257.4 
carynum  oleum  quid  427.3 6  O  256.34 
c4r>te  herba  que 475.25 
caryon  nucis  genusunde  262.16 
caryopum,idefr,nucis  fuccus  228.37 
cariofa  terra  pefsima  191.14. 
cariotarum  medicine  428.25 
caryota  ubi  264.38 
caritatem  annona  inferentia  337. 29 
carmanides  pifior  627. 8 
carminaincantantium  an  aliquid ualcant 
4-9S.57  per  totum 

carmmataliauim  habere ,  ibidem  per  to / 
tum 

caminahac  contra  morbos  500,31  er 

504.26 

camina  contra  grandines  500.31 
carmen  heroicum  a  quo  repertum  126,3  8 
carneadis  eloquentia,  O  quidergaeundem 

a#K«Rom<eii6.43 

carneades  zenonis  libris  reffonfurus  Helle 
borumfump  fit  4.57.J6 
caro  quo  ajlate  incorrupta f eruetur 

581.3 

caro  quo  tenerior  in  coquendo  fiat  3 94* 

39  043MS 


«ro  o/siBas  recedens ,  quibus  iuuetur  ' 
415.  27  O  4i6. 24  o  426.  44  o 
451.25 

crfrftis  defeftus  remedia  426.35 
camehumann  uefcentes  101.16 
Quare  Humana  came 
carnes  Bubula  quomodo  facile  pereo  quan/ 
tur  431.18 

carnes  fuauiores  facientia  444.4 
«rues  (Jko  abfumantur  in  ollis  458.15 
carnes  cum  coquuntur  conglutinantia 
488.150492.39 
carnes  alentia 

carpathij  maris  Echini  quales  570.32 
carpheotum  thuris  genus  222.11 
carphos,id  efr,fxnum  Gracum  452.7 
carpinus  arbor  172.41 
carpinus,montcs  amat.z73.zo.zq 
carpino  nuptiales  faces  faciunt. ibidem  29 
carpophylon  taurigenus  166.4 
carruca  ex  argento  593.12 
carthago  uitta  quantum,  er  cjaici  Romanis 
foluere  codfta  534»  43  O  inde 
carthago  cum  deleta  fuit  quantum  argen / 
tum  habuit  q93.1t 

carthago  quando  capta  244. 45  0260 
45  Winde 

carthago  quot  annis  Roma  amula. 

161.5 

carthago  fici  argumento  deleta  z6  0.4-7 
carthaginem  quis  primus  irrupit  nq.6 
no.14 

carthaginenfebcUum  tertiu  quomodo  fumt 
piumz6i.i 

carthaginenfium  cotra  Romanos  uiftoria, 
ibidem  6 

carthaginenfium  in  Sicilia  uiftorum  piftu/ 
ra6iq.i.s 

carthaginenfes  Herculi  humana  hofiia  facii 
ficabant  656.40 

carthanis  Hiffaniarofa  quales  q%7.z6 
carthegon  buxi  femen  177.59 
cartilaginei pifces  158. 43  0210.9  O 
inde 

cartbildgo  rupta  non  folidefcit  110.11 
caruilius  Samnites  fuperat  599.49 
caruilij  poUionis  repertum  5  93-28 
caruilius  Sp,  quafior  contra  CamiUum 
596.49 

caruilius  Sp.louem  in  Capitolio  fecit 
599-49 

cafeorum  confideratio,diuerfitasi £  212.5 
er  17 .ibidem  per  totum 
cafeorum  genera,  ufus,bonitas,medicin<e 
510.27  er  inde 

cafeumferuandi  ratio  448.45 
cafeus  ne  corrumpatur, aut  ne  a  muribus  at 
tingatur  qqi.3S 

cafei  ubi  optimi  ziz.17  per  totum 
cafie  fruticis  confideratio  22434  O 
225.12 

cafiain  Septentrione uiuit  179.9 
cafiaapes  delcftari  392.10 

c  »  «/» 


caflgnetis heri  i  qualis  450.17 
caffander  Gallos  obfidet$$7.iS 
caffandrus  rex  «i  3.40 
caffandr e  piftura.6  1  fi.  4« 
cafsiteron,id  e  fi,  candidum  plumbum 
(SI0.zj.55 

cafsius  ionginus  eonful.io9.1g 
cafsius  orator  111.15 
cafsius  S euerus  6tg  48 
cafsius  Varmenfis  555.29 
cafsius  hemina  duftor  uetuftifsimut 
2*5-49 

cafsius  SyUanus  600.1$ 
cafsius  Spurius  regni  affeftator  a  patre  pe/ 
rimitur  597.11  er  598.59 
cafsius  S yllanus  6 00.15 
cafsij  C.cenfura,vi»  ea  prodigium 

511.JZ 

capitatis  exemplum  72.  38  er  117.  34  per 
totum  er  «5.  5  er  145. 4  er  211. 55  er 
441-4  er  459.4« 

cafiitatem  fcruantia  441.4  er  459-4« 
cafior  Romanorum  uiftorie  rnncius 
114.1« 

cdftoris  aurigequi  gj.ztf 
cdfiorum  <edes  R om£  598.4 
cdfioris  piftura  ubi  6 15.17 
cafioris  er  Pollucis  piftura  6iz.i  o 
caftoris  er  Pollucis  fimdacrum  fi  03. 12 
cafior  cur  a  nautis  inuocatur  12.29 
cafiores  fieUe  quales,  ibidem  z}.per 
totum 

cafior  medicus  J77.uerj8j.2o 
cafiores  pifces  567-35  CT  t»<ie 
cafiores  an  tefiiculos fibi  amputent.ibidem 

V  inde,  V  139.9 

cafioreafid  e  fi, librorum  tefies  quoferuen / 
tur  optime $67.39  er  568.9 
caftorca  qua  567.35  er  inde,  er  139.10 
caftoreorum  medicina  $67. 43  CT  57i.?o 

er  577  23.26.44  er  57*  31  er  574.21 

cafirata  frumenti  genus  321.24 
cafiratio  quibus  facienda  diebus 
341.41 

cafirorum  uaUiis  ex  cefiitib.6i9.z6 
catagrapha  'a  qua  inucnta  «18.32 
catagufe  finutlacrum  fi  02.20 
catanance  herba  qua  489.43 
edtaplafmatum,  id  e  fi  emplafiri  genus,retne 
dia 41 9. 12 

catapulta  'a  quo  menta  116.19 
catarafteaues  182.1? 

«fi  corculi  difti  117.20 
caticnus  P.quidergaphilotimum  ferum 
«7-48 

catilina  ciccronis  ingenium  fugit  117.14 
catiline  prodigia  17. 7 
catilin e  proditus  quis  nfi.2 
catinius  Labeo  trib.  pleb.quid  erga  Metel/ 
lum  120.5  „22. 
catoblepas  fera  155.45 
catochites  gemma  666.4-6 
catopyrites  gemma, ibidem  47 


IN.  DICIS  plfnia: 

cato  primus ,  quoties  accufatus  caufam  di/ 
xit,v  abfolutus  fjt.115.32 
«tonis  priiwj'  /das.  iiwfcfli  29-per  totum 
er  244.40 

cato  primus soptimus  orator,optimus  impe/ 
rator,optimus  j enator  115.1 9 
catonis  primi  triumphus >  cenfura,fcientia 
244.40 

e<lto  primus  quando  mortuus. ibidem  45 
catonis  de  uitibus ,  wussfa  fententia 
244-47 

C4fo  eodem  uino  ufus  quo  remiges 
249.1 

catonis  ex  Rifiania  triumphus, ibidem 
cato  de  uitio  condendo  25z.1i 
catonis  de  oliua  precepta  255. 43  per  totu 
er  i$6.i  per  totum 
cato  de  amurca  quiii$7.6  per  totum 
cato  nii  de  Prunis  fyluefiribus  locutus 

258.9 

cato  de  ficis  ferendis  160.36 
cato,fici  argumento  ufus  in  delenda  Cartha 
gme,ibidem  47 

cato  Carthaginis  inimicus,ibidem 
cato  de  Myrti  generibus  255.14.i9 
cato  de  lauro. ibidem  58 
cato  decupreffo  279.23.33 
cato  fummus  in  omni  ufu  283-4« 
cato  de  terrae  uitijs  atque  optimo  agro 
292.14.20 

cato  deplantandis  arboribus,  acfcrolibus 
faciendis  295.27 

catonis  precepta  de  injitione  arborum 
29  9- 17 

cato  deuite  inferenda  ibidem  3$ 
cato  de  olearum  fatione  300.59  er 
inde 

catonis  de  agricultura  praecepta  3ifi.1i 
per  totum 

catonis  praecepta  ubi  unumquodq >•  frumen/ 
tum  fit  ferendum  3z7.47 
catonieprecepta  de  arandi  tempore  32S 
45  Vmde 

catonis  Cenforij  cenfura  347*4? 
cato  de B  rafsica  357.38  er  3 69.$ 
cato  Vtice  fe  perimit  fifi.48 
catonis  M.laus  453.5 
cato  M. de  herbis  Jbidem 
cato  quiderga  Zenonis  fiatuam 
«04.2« 

cato  contra  Graecos  525.21  vinde 
cato  contra  medicos ,  ibidem  1$  er 
inde 

cato  quando  obijt,  er  eius  aetas,ibidem  29 
catoni  cantharides  obieftaefunt  quod  eas 
uendidiffet  533.14 

cato  Cenforiusoftuagefimo  anno  filium  ge/ 
nuit  111.41 

catonis  duplex  propago, ibidem  42 
cato  ccitforius  quid  delegatione  Athcnien/ 
fium  116.42 

cato  Graecorum  hofiis, ibidem  45  er  525. 
iz  vinde 


N  I 

cato  Vticenps  protlepos  Catonis  primi 
116.4« 

cato  Vticenfis  Gr acorum  amictu, ibidem 
cato  ambitus  bofUs,dc  repulfis  gaudens, 
prologo.  1.55 

catonem  rem  improbam  nemo  audet  petere, 
ibidem  36 

cati,catoncs,er  corculi  qui  difti «7^® 
catus  A  elius  conful,  er  eius  parjlmm 

573-20 

cotidiana  Mincruacurdifta6otf 
catulitio  quid  i7$-’6 
catulus  Q^conful.174.42 
catulus  Qj,.  conful  quando  63739  Vinde 
er  «43.2« 

Qu.qui  Cimbros  uicit  Veius  noli/ 
lis  domus  129.1$ 

catulus  Qu.Capitolium  dedicat,  Veiusitt/ 
uentum  347.38 

catulus  Luftadus  Mineruefimulacm 
dicat  6  03.6 

catulus  tegulas  Capitolif  murat 
585.14 

catullus  Veronenfis  poeta  contra  qm 
«37.3« 

catuBus  poeta  quid  erga  firumatn  M in» 
«s  0.17 

catuli  incantationes  4  9  9. 31 
cauatica  coclea  541.15  er  14214 
caucalis  herba  3  9415 
cauchorum  uita  167.33  vinde 
caucon  herba  47155 
caudarum  animalium  confideratio  214,25 
per  totum 

caudarum  animalium  dtuerfitasMempet 
totum 

cauda  quibus  amputate  renafcuntur 
ibidem  31 

cande  preter  hominem,  ac  Simias  mi/ 
busfere  infunt  animalibus jbidm 
19 

cauda  uiUofaubi  in  homine 
198-37 

cauda  animalium ,  animi  index 
135-n 

caulias  quid.349.zs 
caulina  uina  147.4 
caulis  leguminum  qualis 318.4«  ST 
inde 

caulis  herbarum  differentis 
356.41 

caulis  pro  Brafsica,  ibidem  42 
caule  recifo  que  regerminent 
35«.27 

caulodis  Brafsice  genus369.9 
caunee  pomorum  genus  161,41 
caupona  pifcis  166.37 
caufe  rerum  omnium,aferrinon  pojfist 
10.11 

crf»/ie  quorundam  nofcinonpoffunt 
17.9  vinde 

CE  A feu  Coauefiis qualis  197*28 r 
ii, ibidem  per  totm 

teehai 


ttctnna  pater,  opioperijt  17  6. 58  v 
579.1 9 

cedrdaon  oleum  25«.?4 
ccirelates  cedri  femen.1ft.11 
ctdrelatem  uccant  cedrum  magnum 
455.45 

cedri  ufus  infacris  ng.49 

etdrut  minor, ty  cius  genera  155.7 

cedri  maioris  genera,  ibidem  9 

cedro  cur fimulachra  dearunt  fiant,  ibi.11 

cedrus  libros  a  tineis  conferuat  236. 9 

cedrus  picem  fundit  151.5? 

cedrus  montes  amat  z7i>t 9  er  179.12 

cedro  folia  non  decidunt  174.4 

cedri  foliacapiHita.ibidem  46  er 

175.1 

cedrus  quo  tempore  femen  gerat  176,15 
cedri  ubi  optimte  284. 16 
cedri  oleo  perunftanon  fentiunt  cariem* 
cuttineam.ibidem  17 
cedri  ufus  ad  tlaffesin  agypto  ,fyria$ 
ibidem  41 

c edrusnon  tenet  clauum  i85.io 
cedrus  non  fentit  cariem,  neq;  uetufiatcm 
ibidem  18 

cedri  magne  natura, &"  medicine 
45«-45 

eedriapicis  genus.ibidem  45 
cedrium  quid,&  quomodo  Jiat  271.25’ 
cedrides, id  eji,  cedri  fiuftus,  ad  quid  utilis 
4>7.>o 

cedrine  menfe  nobilifsima  255.5$ 
ctlebethras  rex  93-H 
celeres  equites  a  Romulo  injlituti 
5«5.io 

celetizontes  pueri  6 02.47  er  60}.« 
celetum  tefiudinis  genus  155.1 
ccUauiitiria  quales  ejje  debeant  252.  12 
pertotum 

teUaria  agris  maiora  6 45.36 
celia  potus  genus  419.18 
celocem  muem  Rhodii  muenerunt 

117.9 

celtis  arbor,id  eftjotos  237.55 
cementa  qua  ratione componan.6 49.4I 
cemosherba  489.4« 
tenebrantis  ftatuarius  604.5 
cenchris  ferpentis  morfus  remedium 
}85.t« 

cenchridis  accipitris, in  medicinis  ufus 

555.10 

cenchrites  gemma  670.15 
cenchron  Adamantis  genus  658.1 
cenfius  C.prator  249.27 
cenforiusPifo  kiftoricusii7.n 
cenforia  notatur,qui  quinque  pondo  argett 
tipofsidet  595.15» 

cenforum  officium  circa  <J  tui  314-45  C* 
315.38 

mfuSenator  quando  legi  coeptus 
241.25 

«it/ttf  moribus,  er  uirtutibus  mimicus 

ibidem 


PARS  J-.Ria  A 
<•«/«  magifiratus  omnis  exornatus 
ibidem 

centaretus  quis  144.? 
centaure a  herba  confideratio  459. 3  er 
452. 16 

centaurij  herbee  atas  497.21 
centaurium  maius  er  minus  48$.  21.12 
centaurij  medicina  471. 41  er  472. 16.25 
er  47?.  9  er 474- 11  er  478*48  er 
479.25  er  489.  $8  er  481.47  er48i. 
15.er485.i1.22 
centaurion  herba  unde 455-4  9 
centaurion  lepton  herba  459.12. 16 
centaurium  herba  contra  quae  464.39  CP 

455.4« 

centaurorum  firmlacrum  «$4*4$  CT 
656.15 

centifolia  rofia  $87.15.18 
centipedes  pifces  165.$$ 
centipelliones  quid  512.14 
centum  capitae  herbae  deferiptio,  CT  «  ei 
medicina,  405.20  per  lotam 
centunculum  herba  qualis  448.1 
centunculi  herbae  medicinae.ibidem 
centurionum  infigne,  uitis  erat  241.3$ 
centuripir.um crocum  quale 588.34 
ceparum  colores  plures  354.41 
cepas  Aegyptij  pro  deo  colunt-ibidem  Jo 
caepe  genera  plura.ibidcm  er  41 
cepii  omnibus  odor  lachrymofus .  ibidem 

$1 

ceparum  fapores  uarij. ibidem  4$ 
caeparum  bonitas,ibidem  47 
e<epe  <jko  tempore  ferantur,ibidem  45 
caepe  ubi  optimae  [eruentur  355-3 
evepe  qualiter  feri  ctebent,ibidem  4 
caeparum  femen  quando  colligi  debeti 
ibidem  7 

caepe  quomodo  diutius  feruari  poffunt 
ibidem  39 

caepas  fyluefires  tion  effe.  365.56 
caeparum  remedia.ibidem  $7 
<-<e  pe  fomnum  faciunt.ilidem  38 
caeparum  nocumenta.ibidem  48 
catpis  nuces  aduerfantur  435.1$ 
cephenes  Apum  genus  195.5 
cepheus  Andromedae  pater  ubi  regnauerit 
101.10 

cephis  flatuarius  6  04.$ 
cephifiodotus  flatuarius  500.33.38 
cephifodori  duo  605.43 
cephifodorus  flatuarius  "Praxitelis  filiui 
«$5.i8  er«°24i 
cephifodorus  pidor  619.$ 
cephus  animal  quale  155.1$ 
cepto  jc»pfor$S7.i8 
cepionis  er  Drufi  inimicitia  quando  fgi* 

41  er  512.4 

ctpionides  gemmae  667.17 
cepites  gemma  666. 48 
cepocapites  gemma.ibidem 
cera  quomodo  fiat  f9h}o  CTiftde 
cera  qua  optim, ibidem  }$  er  init1 


«n<  quomodo  alba  fiat.ibidem  41.42 
cene  ufus  ad  qtad.ibidem  44 
ceras  ex  quibus  floribus  apes  confingunt 
102.21 

eer<e  imagines  a  quo  reperta  627-4$ 
cera  pingere  confuetudo  6:4.44 
cerachates  gemma  665.$6 
ceramicos  locus  619.6  er  654.49 
ceramites  gemma  666.49 
cera  Amaltheas,  librorum  titulus.  Prolo/ 
g 089. 

cerafies,idcfi ,  uermes  ficus  in fefiantet 
$09.15 

cerafles  ne  noceant  364.24 
cerafiis  ferpentis  deferiptio  136.55 ; 
ceraflis  cornua  quadrigemina,  ibidem 
erioi.ig 

ceraflis  fcorpionibus  aduerfatur  $64.24 
ceraflis  ferpentis  morfus  remedia  Y76.ii 
er  459.2  er  551.35  er5«8-5  er  569.$® 
cerafus  peregrina  arbor  n7-48 
ceraforum  confideratio  263,17  per 
totum 

ceraforum  Paccat. ibidem  2? 
cerafi  quando,cr  unde  primum  in  Italiam 
'ibidem  27 

cerafi  ubi  non  proueniunt.ibidem  29 
ceraforum  nomina  plura.ibidem  17  per 
totum 

cerafus  in  lauro  inferitur,ibidem  34 
cerafi  fuccus  qualis  16 4,10 
cerafa  quibus  confient, ibidem  15 
cerafus  qua  loca  amet  i7J-2$ 
ierafis  ramimira  magnitudinis  278.12 
cerafi  in  fitio  quomodo  fiat  299-1$ 
cerafi  quomodo pracoces fiant  W.x 
ceratia  herba  medicina  474.15 
cerarias  comeris  genus  10.51 
ceratitis  herba  qua  37 9.41 
ceratitis  medicina,  ibidem 
ceraunia  gemma  665,9.12  er  inde,n? 
669.7 

ceraunia  filiqua  253.40  per  fotam 
ceraunij  montes  ubi  Myrtus  primum  uif* 
265.1 

ceraunium  genus  Tuberis  348-47 
ceraunobolon  quid  6  22.24 
cerberum  Hercules  ubi  extraxit  abinferit 
485.6 

Cerberi fiumis  aconitum  ortnmSbidem 
cercopitheci  fera  deferiptio  135.2$ 
cercuron  Cyprij  muenerunt  U7-9 
cerebri  confideratio  102. 45  er  «itf 
cerebrum  quibus  in  fit, ibidem 
cerebrum  hominis  portione  maximum  hu* 
midifsimumey ,  ibidem  47 
cerefcn'  materia  qualis ,  ibidem  47  er 
inde 

cerebrum  fenfuum  arx  203.3 
cerebrum  uenarum  terminus,  ibidem 
cerebro  propriajbidem,crinde 
cerebrum  mentis  regimen, ibidem  4 
cerebrum  fomni  caufafibidem  5 

c  $  eere&nr 


cerebro  arentia  non  dormiunt, ibidem  6  - 
cerebrum  fecundo  loco  firmatur  in  corpore 
io7.5 

cerebri  medicine  440,11  er  441.14 
cercpbyUonkerba,®eitis  natura 
3<so.ij 

ceres  que  prima  reperit  115.1 9 
ceres  cur  dea  iudicata,ibidem  10 
cereris  edes  R ome  ubi,  er  a  quo  exculta 
61  8.1 

cereris  facra  a  caflis  folum  441.4 
cereris  fimdacrum  ex  peculio  C afsij  Sp, 
failumRomeS97.il 
cereris  fimdacrum  6  o4,i4  er  635.1« 
ceria  popas  genus  419.  is 
cerini  geftime  «59.45 
cerinthe  herba  qualis  11 8.13 
cerinthe  Apes  dde(Lntur,ibidera 
cerinthum  quid  191.16 
cerion  quid  563.8 
cerion  libri  titulus. Vrologo  88 
cerites  gemma  667.1 
cerojirata  cornua  zoi.n 
crrafc/  pigmenti  conjideratio  594. 45 
595-7 


INDICIS  PLINIAN 
.  cemos  A/ficrf  non'  gignit. ibidem  18 
cerui  ferpentes  mandunt  511. 8  er  140. 8 
ceruiubinonfintiqo.j7.  49  eri5i.icr 

140.15 

.  cerui  ubi  fifsis  auribus  150.38 
,  ceruorum  coitus  qualis  186.36 
cerue pariture  quo  pacantur  365,30 
cerui  Cicurati  raro  concipiunt  1S7.15 
ceruorum  cornua  qualia  2.01.7.13.3° 
ceruorum  capiti, uermiculiinfunt  103. 5 
cernor#»  anima  ferpentes  urit  H5-49 
cerui  qua  herba  ferpentibus  rejijlunt 
411,10 

ceruorum  etas  difccrni  non  poieji  139*42 
ceraii  cor  maximum  107.15 
ceruo  feleffe  in  caudaMdem  5 
cerni  «W  quaterni  renes  10  9.16 
.  certiorum ,® ferpentum  ir.imicitie  ijg.i  o 
eri8S.38er5!i8 

ceruorum  tum  ferpente  pugna  140.8 
-  ceruino  fanguine  contrahi  ferpentes 

511.1 5 

cer«»z  coniMf  oaore  ferp.  fugantur  1 88.18 
s  ceruini  cornus  in  medicinis  ufus  5:3.47. 
48  er  515.1.43  cr  5:7. 15  er  518.10. 13 


calco  flhenesfiatturitis  604,3 
cdlcoflhenes  imaginum  fiftor  6i%, « 
chaldeorum  doftrina  95.1  0.11 
chdldeorum  gemme  669.13 
chameafte  herbe  medicine  $%o.\9 
cbameatte  Sambuci  genus  44.0.19 
cbamecifsi  herbe  deferiptio,  ®exnm 
dicine  447:34 

chameciffos  arbor ,  ®  ex  ea  medicine 
445*5’ 

chameciffos  hedereffecks  280,28 
chameciffos  herba  463.41 
chamedaphnes  mediem  401, 40  per 
totum 

chamedaphnes  herhe  deferiptio,  ®  astici 
ne  ex  ea  447 .13 
chamedaphne  laurus  166.3 
chamedapne  herba  qu.ei91.lo 
chamelea  herba  qualis  460.11 
chamelee  herbe  deferiptio, er  medicine 
447.17 

cbameleuces  herbe  deferiptio,®  exim/ 
dicine,ibidem  37 
chameleuee  herba  que  471,6 
chamemilon  herba  403.19 


ceruleus  fins  R  ome  644.46 
cerri  glans  qualis  168.38  er  169.13 
cernis  arfccr  46g.14.31 
certaminum  facrorum  u:tiores,coronaban/ 
tur  167.41 

certaminum  facrorum  corotte  358.11 
certi  nihil  effe,eertifsimum  ejl  3.18 
ceruarij  lupi  quales  13 6.  ig 
ceruarium  uenenum  quid  493.31 
ceruifia  quan  do ,  a  quibus,  o- ex  qua  mate/ 
m  153.4° 

ceruifia  qua  arte  uetufiatem  ferat ,  ibidem 

41 

ceruifia  mera  non  diluta  bibitur .  ik/aV» 
44 

cerui  fiam  uti  uinum  inebriare  hominesi  4, 
n.45 

ceruifia  potus  genus  419.18 
cerui fie  ufus  ubi,  er  ex  ea  medicine 
ibidem  19 

ceruix  que  corporis  pars  106.3  s 
ceruicis  defcriptioMdem  er  inde' 
ceruicis  remedii  385.  47  CT  4°5-  3*  er 
412.10  er  471. 34  er  5°3-33  er  5^.12- 
er  518.13  er  573.51 

ceruorum  confideratio  159.13  per  fotu» 
cerui  canibus  urgentibus  ab  hominem  ultro 
confugiunt,ibiiem 
cerui  egroti  quofeiuuant  138.1,10 
ceruorum  conceptus  quando  139.1 5 
cerue  qua  herba  fe  poft  partum  purgant 
ibidem  is 

cerui  quid  agant  depofitis  cornibus. ibidem 
41  er  inde 

ceruorum  cornua  ad  quid  utilia,ibid.^6 
cerua  Sertori)  qualis  140.7 
ceruorum  uita  longa  140.11.er  iii.ii 
cerui  febres  non  fentmtHo.it 


er  510.59 

ccruinus  pulmo  in  medicina  516.19  er  510. 
18 

cemtms  f anguis  aluum  fijlit  517.15 
ceruorum  coagulum  mtejlinis  utile  518.3 
ceramus  fimus  in  medicina  510.30 
cerue  cum  fenferint  fcgrauidas  lapillum 
deuorant  511,49 

cem  diftamum  herbam  monjlrarunt  pri/ 
«ww  138,1  er  461.25 

cerajjrf eoior  616,135  er  617.44  er 

inefe 

cefelij  iuris  periti  preceptor  141.34 
cefenatia  uina  146. 42 
ceftius  C.conful  i$'-3 
ceftij  C.  Corinthium  fignum  6 c  0.13 
cejiros  fcer&a  <j«dZw  46  0.41 
cethegus  conful  quando  236.3 
cetkegi  menfa  nobilis  136.37 
cetipifeis  magnitudo  5  6  6. 8 
CHALASTRICVH  nitri  geim 
562.30 

chalafiricum  nitrum  uice falis  553.  is 
chalazias  gemma  670.18 
chalceos  herldJ64-.&.i 
chalceti  herbe  medicine  473-1- 
chalcanti  eris  confideratio  6  07.  ner 
iutZe 

chalcides  ferpentes  56  S.  5 
chalcidica  ficus  quales  260.14,35 
cbalci  pondus  403.3 
cfcaZcis  pifeis  578.38 
chalcis  ter  anno  parit  167.29 
chalcitis  lapidis  confideratio  595, 44  er 
606,42  er  inde,®  67  o, 3  o 
chalcitis  aluminis  jfeties  ejus 
chalcophonos gemma  667 .6 
chdcofmaragdosgemma^.jQ 


chamemili  medicine.ibidem  35 
chamemyrfine  herba  255.31 
chamemyrfine  quid,  er  c.r  eamiiem 
434-48 

chamemyrfine  olei  natura,®-  exeomiid 
417.35 

chame peuces  herbe  deferiptio ,  &  «di/ 

«««417.39 

chemepitys  herbe  medicina  438,8 
chamefyces  herbe  deferiptio,®  mi te 

ex  ea  447.51 

chamaceraji  confideratio  zSj.J6 
chamecypariffos  herba,®  exeameim 
447.4o 

chamedrys  herbe  deferiptio,® ex mil 
cine. ibidem  H®  inde 
chamedropis  herbe  deferiptio,  ®mHcv  ’ 
ne  ex  ea, ibidem 
chameleafiutex  238.30 
chamelea  arbor,®  ex  ea fafticm  okti 
156.19 

chameleon  herba  unde  didi  4°7.'3« 
chameleon  herba  que  394.43  er 
5^8.44 

chameleonis  herbe  confideratio,  gitora, 
medicine  407.31  per  totum 
chameleonis  herbe  etas  497.« 
chameleonis  oculi  quales  10430 
c hameleoni  pulmo  maxima  204,40 
chameleontisfere  confideratio  ®  exeant 
dicine  508. 29 

chameleontis  fere  miracukibidem  ff 
inde 

chameleontis  beflie  uenenum  15S.1? 
chameleontis  animalis  deferiptio  i4  ;.:? 
®inde 

chameleon  folo  aere  pafcitur.ibiiem  i 5 
chameleon  multicolor  M,is  ®f»W 
cbMt 


PARS  PRIMA' 


ckwtleontisoua  qualia  183-4? 
chmeleos  pifcis  578-45 
chmepitys  herba  401.4 
Amtpitys  herba  479-49  CT  477.2 
cbanarops  herba  47?,  15  er  4s*-5 
chitrMerum fimulacrum  655.1+ 
cbmtracbea  pifcis  578-43 
cbmezdos  herba  463.11 
chatue-elon  herba  qualis  491. 15 
chanapifces  uuluas  habent  168.1 
cbtmnepijcis  379.1Z 
chracia  arundinis  genus  181,55 
ibiracias  titbymali genus  475.11  CT 
4Si.4i 

cbcrn  fiatuarius  599.40  er  600,4 
diritatis  exempla  154.26  £9"  171.net  171 
16  er  i«cie  er  i73-  6  er  1 96.20  ct  197.14 
e- iniie  er  $66. 1 4  er  inde 
thiritoblepharon  frutex  240, 44 
(baritum  fimulacrum  656.11 
cbamide  ingens  memoria  114.28 
ibamis  medicus  qualis  525.6  er  52.6.14 
cbironea  fcrobes  17.6 
chartarum  consideratio  154.51  er  135.10 
per  totum  o  4%  ibidem  per  totum 
chartarii  ufus  maxime  ntceffarius  134.51 
charta  quando  reperta  ibidem  er  25 6. 1  g 
rfcatf  quomodo  ex  papyro  praparentur 
135-5^ 

cbartdru  genera  plura}  er  quomodo  fiant 
ibidem  10  fer  feotuw 

rftfrfct  religwfis  uoluminihus  apta  ibid.u 
charta  Augufii  cur  ditta  ibidem  er  2  8 
ckrte  Boni  i»  quibus  ibdem  27 

rBarre  glutinum  quale  ejje  debetibidem39 
er  52!. 3.5  er  415.45 
chartarum  ferina,  er  ex  eis  medicine 
415.45 

chartaria  officina  polline  utuntur  311.36 
cbafma  quid  n.33 
chaus  animal  quale  135.11 
chelidonia ficus  16  0.53 
chelidonia  berb£  medicina  471.18  CT  48i 
ner  48319  er  461.19 
chelidonia  oculis  utilis  465.48 
chelidonia  uifui  faluberrima  I3S-5 
chelidoniam  herbam  hirundines  inuenere 
461.13  er  138-5 


ehij  infula  uua  quales  143-7 
rfcioj  iii/aLt  optimu  amylum  habet  310.31 
cbium uinum  quale  247.17  cr  149.18 
ebium  oppidum  obfcjjhm  glandibus  durauit 
168,11 

Reliqua  quare  parte  fecunda 
chydaas  quid  dicant  150.3 
chiliodynama  herba  458-47 
chilon  philofophus  gaudio  obijt  117.16  er 
114.5 

ebibitis  laus,auttoritas,  ditta, mors  117.13 . 

per  totum 

chiragra  morbi  remedia  510.1  er  45i*i5 
chirocineta  Democriti  liber  449.41 
ebiren  Herculis  fagittis  uulneratus  er  <|B* 
fanatut  herba  459.3 
chironis  parentes  er  eius  iiiuenta  U5*44 
chironis  fimulacrum  635.44 
chircneon  herba  455*46 
chironis  herba  centaurion  ibidem  4 9 
chironis  medicina  Troianis  temporibus 
538.il 

chironia  herba  436.6  cr  461.14  . 

chironia  herba  er  medicina  ex  ea  411.5  et 
481-10  . 

chironia  Pyxacanthos  ffeina  446.40 
ckironium  pyxacanihum  quid  119.18 
thironium  Panaces  herba  genus  455.4 6 
er  453.4 

chironium  contra  cicutam  4*5-4 
chloclia  uirginis  statua  qualis  59S»iS.?i 
chlodia  ttatua  quare  pofita  ibidem 
chlorei  auis  cum  como  inimicitia  189.3* 
cblarion  duis  17&.17 
chlorites  gemma  667.14 
choaffe  ites  gemma  667.16 
cholanquid  659.16 

cholera  remedia  368.4.371-35  er  418.41 
cr  445-45  er  44*.i*  er  49441 
chondris  herba  461.50 
chcndris  herba  medicina  473.4 9 
chortinon  oleum  156. 45 
efreni i  uentus  qualis  er  bockbj  345. 

16  QK-ere  Conii 
chrefiBa  ftatuarij  opera  600.46 
chrefton,id e tt cichorium  herba  568.33 
chry  falis  uermis  qualis  101*5.1 9 
chryfanthemi  herba  medicina  477.1? 


chryfocoUa  m  ffettaculis  ufus  588.14 
chryfocoUa  genera  tria  ibidem  2  6 
chryfocoUa  herbacea  ibidem  27 
chry  focoUa  medicina  ibidem  51 
chryfocomes  herba  medicina  39 9. 19 
cbyfccome flos  qualis  500.15 
chry  fodis  ferpentibus  contraria  405.14 
chryfogonus  SyUaferuus  652.5 6 
chryfolachanum  herba  qua  490,19 
chry felampis gemma  667.16 
chryfolettrum  quid  657.1°  er  66434 
chryfolitus  gemma  66419.30  er67°.i* 
chryfomela  cotonea  poma  156.13 
chryfopis  gemma  667. i7 
cbryfoprafius  gemma  659,44  CT  9*i.  49 
er  665.17  er  670.17  .4 

chryfopteros  Topazij  genus  661,49 
chryfothales  herba  4*7.57 
chryfos  pifcis  579.11 
chromboripifces  578.38 
chromis  pifcis  156.34  er  579.14 
cyamea,idett  fabaria  gemma  670.17 
cyamon  herba  594*4 

cyaneus  color  664.4  er  630,21  er  410.11 
cyanus  gemma  663. 47 
cyani  flores  390. 7  er  591 8 
cyathus  pondus  quale  403. 8 
cjyBc/e  ^ho  anno  Romam aduetta.31q.io 
cybeles  in  leone  [edentis  pittura  613.3$ 
cybcles  [acer dotes  quo  uirilitatem  amputat 
629.1 

cybeles Jfiecus  mirus  27.9 
oWf  i  Claudia  indutta  Romam  117.3  6 
^«z<Z  155*49  er  578. 40  er  579- 17 
oinde 

cylij  pifcis  medicina  569,35 
cybiorum  medicina  572.21  er  754*5 
cifcay  fimplrxutilifsimus  216.12 
cibi  qui auidiores  108.40 
ciborum  luxuria  multiplex  350,14 
cibi  quorundam  miri  i67.11 
cibo  quod  animal  nunquam  uefeitur  140.15. 
ci&oi  alios, alia  appetunt  188-43  CT  inde 
cibos  udrie  ab  animalibus  peti ibid.oinde 
cibo  ultra  undecimum  die  pleroffr  caruiffe, 
ZI6.Z3 

ciborum  appetentia  quomodo  fiat.  Quare 
Appetentia  in  cibis 


chelidonia  collyria  quare  46 1.20 
chelidonid.i.zephyrus  uentus  15.25 
chelidonia  gemma  667.7  er  670.14 
chdidonij  lapilli  209.5 
chelonia  gemma.  66 7. 9 
theionitides  gemma  ibidem  11 
thcnalopeces  aues  175.24 
chenomychon  herba  391.31 
chenopodis  herba  192.21 
cheramides  gemma  666.41 
cherias  medicus  385.11 
r  /wra‘5  statuarius  er  ri«i  epent  601. 47 
chernites  lapis  645.45 
cherfuia  genus  tettudinum  155-4 
t&fcc  terre  miicina  631.1 


chryfermus  medicus  410.17 
chryfippca  herba  medicina  477.41 
chryfippi  garrulitas  514.3  ° 
chryfippi  medici,laus,atas$  470*1  o 
chryfippi  deBrafsica  Uber  369.3 
chryfites  lapis  648.14  er  669.22 
chryfitis  quid  590.1.4 
chryfitisflos39o.iq. 
cbryfoberyUi  gemma  659.41 
chry focarpumhadera  fi  edes  28  o.  9 
chryfocoUa  confideratio  5SS.7  per  tofam 
chryfocoUa  unde  dittaqso.6  er  58S.56 
chryfocoUa  ubi  optima  588*8  Oinde 
chry  fo  cola  quid  ibidem  12.  er  615.48  er 
666.25 


cibis  interdum  uitantur  morbi  408.43 
cito  homo  maxime  perit  473- 10 
ciborum  temperantia  utilifsima  503.13 
ci&am  fomno  concoquere,corpulentiaprot 
dett,non  uiribws  216.16 
rifci  ambulatione  perficiuntur  ibidem  17 
cibi priuilegio  uincuntur  ibidem 
cicadarucofidcratio  199,3  er  in<Zf,  er  199 
19  per  totum  0-1061$  . 
cicadarum  in  medicinis  ufus  544.11 
cicadarum  cantus  quando  acerrimus 
4U.39 

cicada  qua  muta,quaq ■  canunt  199.5  CT 
inde 

cicadis  uefientes  homines  ibidem  7 


s  4 


cicada 


e ieida  ore  &  excrementorum  foramine  ca/ 
rent  ibidem  11.15 

cicada  ubi  non  proueniat  199.10  per  totum 
cicada  ubi  muta,cr  ubi  canora  ibidem  zz 
cicadas  oculis  carere  103.50 
cicatrici  quibus  color  redit  5«4-35  er  37i 
4«  er  418.31  er  44i*5*er  447.33  er 
483-8  er  494-8.17  CT  504.5er5n.15 

<3-511.41  er  5*7.17  er5fis%3ser588 

35er73Mter<549.3 
cicatricum  ulcera  quid  tollat 577.4©  er 
494-18 

cicatrices  oculorum  tollentia  588*35 
cicatricum  remedia  3  67.3*  er  374-  * 9  CT 

375. 3.6  er  410.16  er  411. 10.41  er 
437.ia*er  506. 47  er  514.19  er6u.11 
C rinde 

cicatrices  reducunt  570.16  er  416.37  er 

418.31  er  433.6  er  43*.  14  er  689*47 
er6o5.ioer65o.i5 

e>c<f  quid  c  palma  pittum  131.38 
ciceris  confidcratio,  er  ex  eo  medicina 
4*7-41 

cicer  quando  feritur  314.3* 
ciceris  diffcrentia,natura  Wc. ibidem 
eicer  in  religionis  ufu  ibidem  34 
ciceri tantum,nuUabefiiola  'm  horreis  mna 
fcuntur.i4.14. 

cicer  ucrmibtis  inimicum  56U1 
ciceris  radix  qualis  318.18 
cicercula  deferiptio  31414 
cicerculam  quid  616.8 
cicero  quando  conftd.164, 41 
ciceronis  academia  ubi.  551.48 
cicero  extra  omnem  ingenij  deam  prolo/ 
go  17 

ciceronis  laus  ingens  117. 9  CT,  inde 

553.6 

ciceronis aHa  117.9  eri»de 

ciceronis  uxor  centumdefeptem  uixit  annis 

111.31 

cicero  fatetur  femper  quos  fequatur  autores 
prologo  84 

ciceronis  libri  de  officijs,  quales  ibidem  8  5 
cicero  de  unguentis  13  0.35  CT  191.18 
ciceronis  manu  feriptus  liber  Plini]  tempo / 
reextabat  135-47 

ciceronis  cedrina  menfa  nobiles  136.34.er 
137.19 

cicerone  potatorem  maximum,  TergiUa  ar/ 
guit  i53.3i.34 

cicero  lux  do  Urinarum  261,18 
cicerones  unde  didi  314.41 
ciceronis  uerfus  de  lentifco  333.37 
ciceronis  Tufculana  uiUa  cuius  404.31 
CTinde 

ciceronis  fiiif  confutatus  ilid.  33 
ciceronis  hostis  C afar  didator  ii7.  *6  CT 
inde 

cicero equeflre  nomen  flabiliuit  5S5-*5 
CT  inde 

ciceronis  confutatus  ibidem 
ciceronis  diftm  de  Sphinge  600.10 


INDIC!*  PLINIANI 
cicero  Verri  Jimulacrum  Cupidinis  obicit 

635.11 

ciceronis  ficetum  didum  657.18 
ciceronis  confutatus epciuscoHega  i49-*4 

27  er  164.41 

ciceroniana  aqua, mUacfc  551.45 
cichorium  herba  qua  357.14 
eichorion  herba  qualiter  frondet  395-31 
cichorium  quod  er  intubum  erraticum 
594.9 

cichorium  CT  eius  vfus  ibidem  CT  3«  8.51  CT 
inde 

cichramus  auis  que  176.11  er  inde 
cicindela  uermes  nodu  lucentes  335-35 
4i.4i 

cicini  olei  natura  er  medicina  4-z7.il  er 
inde 

eicis  arboris  fadicitim  oleum  256. 1  o 
cyelaminiherbaconfideratio  390.13 
cyclaminum  brafsica  inimteu  435.10 
cyclaminosherba  qua  463.31.5s.41  CT 
464.33  er465.i8.*5  er  466.« 
cyclamini  herba  medicina  474 . 15  er 
477.18  er  478 19  er  480.10.40  er 
48i.’i.i9  er  4Si.  31  er  473.4  er  484 

11.11 

cyclonis flatuarius  600.47 
cyclopispidura  6 20.18 
cyclopes  populi  106.54 
cyclopum  reperta  315.41.47  er  H6.3 
ciconiarum  confidcratio  165.43  er  inde 
ciconia  unde  ad  nos  ueniant,ignoratur  ibi / 
de»  44 

ciconia  a&atis  aduen-a  ibidem  46 
ciconia  ceu  lege  pradida  die  recedunt  ibi/ 
dem  48 

ciconiarum  defeendentim  agmen  nemo  ui/ 
dit  ibidem 

ciconias  non  uenirefed  ucntffe  cernimus  ili/ 
dem  49 

ciconia  nouifsime  uenientem  lacerant 
176.3 

ciconijs  non  ineffe  linguas  ibidem  4 
ciconia  ferpentum  exitium 'ibidem  4 
ciconias  occidi  jfe  ubi  capitale  ibidem  5 
ciconia  nidos  eofdcm  repetunt  ibidem  9 
ciconia  ubi  non  funt  i77-3  o 
ciconia  quomodo  cum  ferpentibut  dimicat 
137.7 

ciconiarum  uentriculus  in  medicina  534-6 
er  548.11 

cicuta  herba  con fideratio,  ufus  C rex  ea  me/ 
dicina  466.45 
cicutaubiuis  maxima  467.11 
cicuta  homini  ucnenum  246.5 
cicuta  fumpta,  bibere  cogit  f  mentem 
i5*.49 

cicutam  prafumunt  qui  multum  bibere  cu/ 
piunt  ibidem  48 
cicuta  ruta  contraria  373.2 3 
cicuta  contrarium  406.10 
cicuta  inuift  Atbcnienfium  poena  466.45 
C ?mde 


cicuta  herba  medicina  411.19  er  413.:« 
er  437.38  er  4«5.j  er  4s?.io  er  490 
48  er  51°.«  er  5*3-3 
ricatrf  pro  fit  478.3®  CT  480,11,34 

er  481.11.45  er  481.37  er  505.1 
e>  dici  piflor  er  nas  opn-4  ibidem 
cydippes  pidura  613.13 
cydonea  poma  que  157.26 
cygni  auis  in  medicinis  ufus  544.16.51 
Qa<ere  Olorum  confidentia 
cilicia  laHucan7.il 
cilicum  irinum  optimum  389.5* 
cilicum  crocum  optimum  388-33 
cylindrilapides  660.1  er  663.19 
cylifei  tragoedi  pidura  613.15 
cilium  quid  104.47 
cimbam  nauem  quis  repent  117.9 
cymbia  uafa  ex  qua  materia  «63.19 
cimbri  k  quibus  uifti  189.15 
cimbricis  bellis  portentum  i78>4* 
cymbrica  uiftoria  114.1« 
cymbrica  pugna  ululatus  470.4 ; 
cima  in  Brafsicis  que  zjemmufvs]')l,$ 
erindc,crV7o.i 

cimicis  animalis  wf  medicinis  ufus  530. 5 
cimices  necantia  491. 39  er  57«.  }7  C 
577.44 

cymindis  accipitrum  genus  171.1t 
cymini  confideratio, natur a,fatie  CTC.J59 
35  er  in* 

cyminum  condimentum fkftiiij  Udem 
cyminum  fylueHre,fiueruslicum  ibidem  )7 
cyminum  Homachi  dolorem  expellit 
ibidem  58 

cyminum  ubi  optimum  ibidem 
cymini  medicina  473.6 
cymini  radix  er  eius  herba  degeneratio 

3«o,49 

cymini  morbus  fcabies  361.2 
cimmerius  Boffihom  laurum  non  nutri 

279**4 

cimmerius  Bofthorm  quibus  arboribus ib» 
det  ibidem 

cimolia  creta  6i6.i7  er  «31.6.11  er 
cimolia  terra  ucsles  tinguntur  651,18  8* 
inde 

cimolia  terra  ufus  ibidem 
cimolia  terra  medicina  651.6,11 
rimo»  piHor  618.3* 
cinnabaris  color  615.48 
cinadipifces  !7S.^z 
cinamomi  confidcratio  214.31 
cinnamomum  idem#  cinnamm  ibidem! 
cinamomum  ubi coUigiturMyiUjlt? 
279*5 

cinamomum  quo  deuehitur  100,15 
cinnamomi  duo  genera  915.** 
cinamomi  corona  a  quo  primum  ibidat 
cinamologus  auis  179.15 
cinamum  quomodo  enidis  decutiunt  ibi/ 
dem  14 

cinami  oleum  zi6. 43 

ernare  cerm  ttenmtis  pMis 


fit.ltf.lo 

cincinnatus  arans  didator  fidus  515.34 
cynedia  gemma  666. 49 
cynte  legati  ingens  memoria  114 .Z6 
cynet  Pyrrhi  legati  in  uitem  ficetum  didit 
141.« 

cynegirus  dux  618.37 
cinerea  ma  qualis  244.34 
cyusrbores  220.20 
cinis  in  medicinalibus  551.10 
cinis  immobilis  uento  31.18 
cinis  ficus  medicina  4Ji*l 
cineris  ufus  293. 13  per  totum 
cineres  loco  fimi  ubi  ibidem  er  315.7 
cineribus  femina  antefttionem  afcergend*  ' 
317.10 

cymas  tegularum  inuentor  115. 36 
cynirafenedus  121.15 

annabaris  pigmenti  conjideratio  59  °*44 
©•  mJe 

cimioris  in  unguentis  219.12 
cynocephalia  herba  539.30 
cynocephali  fera  natura  149.43 
cynogloffos  herba  qua  4 5  °,zg 
cynoides  herba  qualis  46534 
cynomyois  herba  qualis  ibidem  35 
cynomorion  herba,  er  ex  «  medicina 
419.13 

cyncpsherbd};j.z$ 
cynopuspifeis  578-47 
cynorhodos  flos  588.2 
cynorboios,id  eft  rofa  fylue&ris  ad  quid 
454-19  CT  145.28  per  tofMf» 

cynorhodos  ad  canis  morfus  464-34  er  - ' 
145.17  per  totum 

cynofboton  arbor,  &  ex  eo  medicina  446 
i ivmde 

cynojbdosfrutex  quid  i39-?S 
cyr.ofdexia  pifeis  578. 47 
cynoforchis  herba  490.11 
cynoffojlos  arbor  er  eius  medicina  446.13 
crinde 

cynofuraoua  qua  186.5 

cynozolon  herba  qua  407.47 

cypmfsias  herba  qua  475-4® 

cyperos  quid  396.37.41 

cypirus  arbor  omnium  ocyfsima  297.45 

cypirus herba  qua  595-46  er  396.13.32 

•  Vinde 

cippi  Romani  cornua  fibulofa  effe  201.5  • 
cyprinus  pifeis  156.48 
cyprinus  fexies  anno  parit  167.29 
cyprinum  oleum  256,35 
cyprinum  unguentum  219.16.33 
cyprij  unguentis  deledati  ibidem  14  - 
cypria  ficus  133.35  er  250.5 
cypria  uites  maxima  342  44 
cyprium  uinum  147.22 
cyprii  reJi?M  optima  251.35 
cyprialaurus  265.42 
cypri famfucus  uel  amaracus  optimus 
400.45 

cypm  herba  c?  ex  ca  ele»  ad  g 4  4*7.4*- 


pars  prim-* 
c?pn<e  arundinis  medicina.44?>l9 
cyprium  quid  6 31. 14 
cyprus  arbor  126.35 

Reliqua  quare  parte  fecunda 
cypfeUus  tyrannus  614.24 
cypfeli  aues  180.47 
circ^  fcerixt  qualis  490.3 
circe  herbarum  perita  453-44 
cirm  agri  quales  ibidem  41 
*Circeienfis  ager  magnas  laducas  habet 

357.33 

circeium,id esi  mandragora  466,29 
circes  odoramenta  237.21 
circcnfcs  ludos,myrto  coronati /pedabant 

265.34 

circenfibus  ludis,circus  quo  flemitur 
64S.40 

circius  uentus  uti  utilis,  er  contra.  191.2 
circius  uentus  ubi  uiolentus  ibidem  3 
circius  uentus  qualis  15.14 
circos  gemma  667.3 
circos  accipitrum  genus  172.7. 
circi  Maximi  Roma  deferiptio  742.4  6 
cyrenaica  prouincia  Mify  habet  348. 46 
cyrenaica  prouincia  Bafilifcum  ferpentem 
gignit  135.48 

cyrenaica  regionis  Lxfferpitium  279.40 
cyrene  oppidum  quando  conditum  549.1 
cyrenaica  arbores  23S.12 
cyrenis  rofa  atque  unguentum  3%7,z6 
cyrenis  crocum  quale  55  s.31 
Reliqua  quare  parte  fecunda 
cyrus  quando  regnare  in  Verjis  coepit 
633-48 

cyripost  uittam  Afiam  ingentes  ditiitie 
384.46 

c>n  ingeris  memoria  114.25 
cirri  auium  deferiptio  201.47  e?  inde 
cirfion  herba  qualis  490.7 
dfalpina  umeafertilifsima  290.49 
cifibilites  mulfi  genus  247-47 
cyffanthemos  herba  463.38 
cyffanthemi  herba  medicina  472.25  er 
4S3.35'  er  484-12  er  476.15 
cifsites  gemma  667.6  er  670.16 
ciffos  arbor  er  ex  ea  medicina  443-5 
ciffos  hadera  fpecics  ibizr  180,27 
ciftarum  materia  qua  185.20 
cideoltthi lapides  quales  646.46 
ci&ernaruin  congruendarum  ratio  649, 
ciflernarum  aqua  qualis  535-6  eyrinde 
cidhos  arbor  er  e/ns  natura,genera,medici 
na  441.48  erinde 

cithara  creius  cordaru  repertores  126.34 

citharus  pifeis  578.58 

cythcris  mima  133.40 

cittraj  medicus  564.27 

cytinus.i.primus  Punici  mali  flos  42935 

cytifi  fruticis  conjideratio  239.42 

cytifi  filia  qualia  175**7 

cytifi  color  z84- 49 

cytifus  herba  uel  legumen  316.19 

cytifo  herba  apesddeftantur  591.20 


«tori  «offtrV  5«x;«  273.6 
«tr<<  pulueris  iadum,prouerbiufn  626 . 28 
«tr«  quomodo  ferantur  295.S 
citreorum  odor,crfapor  qualis  264.15 
citreorum  malorum  medicina  429.10 
citreum  oleum  quale  427.3 6 
citrus  arbor  d  Gracis  medica  dicitur  251.19^ 
er  inde 

citri  ufus  infactis  zz$  48 
citrinum  oleum  256.35 
ciuem  feruare  melius  quam  hoflem  occidere 
268.4 

riwew  feruantis  priuilegia  ibidem  8 
ciuium  firtium  qua  dona  maxima  apud  uete 
res  51429  ; 

o'«i7e  fceHwm  P  ompeij  magni  o  flento  pradi/ 
dum  30,25.39 

ciuica  corona  conjideratio  267. 29  p  tota 
ciuica  corona  qua  403.48 
««Me**  corona  cui  dabatur  404.5 
duitatem  regiam  Aegypiij  inucncrunt 
116.11 

duitatem  popularem  Attici inunerunt 
ibidem 

duitates  ab  animatibus  deleta  138.36 
cyzicena  terra  qualis  6z9.1t 
cyziceni  unguentis  deledati  aliquando 

229.25 

cyzrit  objidionem  quod  prodigium  pracefs 
fit  jii.  is 

clamatoria  auis  173.52 
clarigare  quid  403,44 
clafiis  prima  Roma  5S4.I5 
Claudiana  jlruthia  258.31.52 
claudia  pudicitia  induda  in  urbem  Cybele 
117.36 

claudius  imperator  in  Sicttm  oppidum  uete/ 
vanos  mifit  48.57 
claudif  imperatoris  colonia  ibid.  46 
claudij  imperatoris  e  Britannia  triumphus 
er  «ms  infigr.is  nauis  45.40 
claudij  imperatoris  m  Africa  bellum  66.31 
er  66.27 

claudij  imperatoris  oculi  quales  204.41 
claudij  imperatoris  deBritannia  triumphus 
Creius  ludi  5  85.10 

imperatoris  aquadudus  644.4 
claudius  imp.fmaragdos  induebat  er  fardaf 
nic  as  650.34 

claudius  im.quid  cum  orca  pifce  151.50 
claudius  imp.fcaro  pifce  deledatus  157.12 
claudius  imp.quando  cenfor  i7 °-33 
claudij  imp.Meffalina  uxor  185.23 
claudij  principatu  lapides  pingere  inustum 
e  fl  613.4 

claudij  principis  inflitutio  584.1 
claudij  prin.cofulatu  plures  foles  uifi  12.10 
rfdii/  Cafaris  historia  224.4 
claudij  charta  235-35 
claudij  Cafaris  ludi  144.11  V  5 85.10 
claudius  Appius  quando  conful  613.4$ 
claudius  Appius  primus  clypeos  infacro  di 
ceurit  ibidem 

claudij 


claudij  pulchri  fccena  qualis  $15.9 
claudij  Pulchri  adilitas  130,1 
claudij  ifidori  te&amentum  592.38 
claudij  Agrippina  uxor  631.41  er  1S251 
er178.5cr4n.i8 
claudij  Ubertus  potentifsimus  638.45 
claudij  imperatoris  ferui  tres  ditifsimi 
591.3$ 

claudius  pifcem  080  milibus  nummum  mer/ 
catus  157.33 

claudio  immolanti, in  extis  iecur  defuit 

107.44 

clauicuheuitium  qua  410.8 
clauisvnuentor  11$.  $ 
clauorum  pedum  remedia  397.4* 

Qgers  Pedum  clauorum 
clau[aomnia,cuius  taftu  aperiuntur 

470.45 

clauus,ide&  morbus  arborum  509.34 
cidaitf  idtus  £tt  H ojlilio  rege  repertus 
i«4-.57 

clauorum  remedia  437.31  er  440.41  CT 
479.$  er  501.15  er  5*1.20  er  5*9.  23 
CT5<Si.9 

clazomenium  «m«wi47.*9 
cleantes  piftura  inuentor  6i4 
clearchi  pr£cipitatio  4  pdt  re  5o  9.1 
cleeporus  medicus  449.33.40  er  411.5 
ciemd  fccr&4  494.34 
clematitis  herba  455-47 
clematis  h£der£  genus  443. 14 
clematis  herba  qualis  448.1.11 
clementia  dea  1.15 

clementi£  exemplum  118,45  per  totum  &• 

133.3.44  er  114.4$ 

cleomenis fimulacrum  $5$.i5 
cleon  jlatuarius  $04.5 
cleonicion  herba  447.4$ 
cleopatra  capta  Romam  ducitur  103.19 
cleopatra  uniones ,  4C  c«w  Antonio  epuUt 
ibidem  5  winde 

cleopatra  hijioria  de  caena  vrueneno  erga 
M.  Antonium  385.3«  Zrinde 
cleopatra  a&us  ibi  dem,  Z?  inde 
cleophantus  medicus  448.30  er  47o,iget 
355.5 

cleophantus  pifior  614.22 
cleoftratus  primus  de  fignis  coeli  3.44 
clerus  cera  portio  195.9  CT  I9$.i6 
clepas  statuarius  $03.41 
clepdes  piftorf  ifi.31 
clefippusfuUo  595.37 

clidiumquid  15544 

cliduchijlatua  ptnulachrumqi  $oia 
cliduehi  pmulachrum  6  05.8 
climattera  leges  111.7 
clymenus  rex  459»i5 
clymenos  herba  unde  di fta  ibidem 
clymeni  herba  medicina  475.19 
clinice  medicina  514.17  er  458.10 
clinopodij  herba  deferiptio  447.4$ 
clypeus  ardens  quando  m  coelo  uifus  *2,i$ 
clypetmfacro  dicabantur  «13.48 


ND ICIS  PLINIANI 
clypciundedifti  $14« 
ciypei  ex  4«ro  i&iiem  8 
clypeia  quibus  inuentiv.6.i+ 
clypeus  Hafdrubalis  $14.9 
cly&erinuentum  ibidis  157.48 
clytarcbus  quando  fuerit  102.41 
clytcmne&ra  pittura  $2$ 
ci>li  Alexandri  amici  piftur a  522.7 
clitorius ftatuarius  $ 00.32 
cliuinaauis  175.51  • 

cloacarum  Roma  deferiptio  543. 9 
OfeUifeneftus  111.32 
clodialex  584**4 
clodiana  uafa  593.8 

eiodiaf  Aefopi piius, V  eius  luxus  153.11 
clodij  Aefopi  precio  fa  patina  1S3.54 
clodij  Seruij  dolor. 455.14 
clodij  interitus  edidum6oS-49 
clodij  P. domus  qualis,  ac  eiusinteritm 
545.5 

clofterfufos  inuenit  H5-4* 
cluacina  Venus  ubi  Roma  255-5 
cluere  quid  ibidem 
clupea  pifeis  155.1$ 
clufina  uua  quales  144,11 
cnecinum  oleum  155.49 
cneoron  herbae?  corona  ex  ea  390*29.59 
cneoron,pue  cne&ron  quid  23S.1 
cneus  Domitius  quid  de  muliere  ebria 
248.47 

cnou  Terentius  feriba  quis  155.1 
cwcom  fcrr&ct  er  «»j  ufus  394.19 
cnicam  frerfcd  qa<tiij  401.47 
cnide  pifeis  578.42 
cnidij  oleum  quale  417.39 
cnidos  fccr&4394-45-45 
co4»w4  quomodo  praeton5o.it 
coauafa qualia  528.37 
cod  bombyx  qualis  197.31  per  totum 
coa  uepis. Quare  Cea 
coaguli  lafiis  materia  181.45  er  211.9 
coagulumlaftis  quando uenenum  5.3,4 
coajpites  gemma  $$7.1$ 
cobaris  prafefti  opere,  Euphrates  fluuius 
deduftus  94.43 
cobio  pifeis  578.38 
coJiob  fcerfcd  475.44 
cocci'  fccr&<e  cofideratio ,  natura ,  medicina 
4  9  0.47 

cocci  tingendi  ratio  155.5  per  totum 
cocco  imperatorum  paludamenta  tinguntur 
405.32 

coccum  quid165.11.1z 
coccus  arboris  quid  259.41 
coccineus  color  549.43  er  401 19 
coccycis  auis  conpderatio  172.25  per  totis 
cocles  Oratius.  Quare  Oratius 
coclites  unde  didi  2  o  4. 15 
coclearum  conpderatio  145-  iJ  exinde  er 
15I.I2  per  fotow 
coclea  qua  optima  54i.i3 
cochlea  in  feequoru  capita  habent  151.18 
cochlearum  dentes  205*32 


cochlearum  differentia  plures  158.34. 
per  totum 

cochea  altiles  ibidem  58 
cochlea  quando  nafcantur  157.41 
cochlearum  uiuaria  158.34?«"  tctitra 
coclea  quam  herbam  perfeqmntur  410.4 
cochleis  cur  datur  cornua  102.17  et  103.30 
cochlearum  in  medicinis  ufus  512.13  ©•  534 
59  er  555. 9  CT537.J  er540.n-K.39  e? 
541-3.4  er  541. 9.21.  is  er  545-14.17 
er  545.13  cr  550.1.48  er  isde«57* 
22  «ade  er  575.3 

cochlytcs  gemma  570.40 
cocolobis  ««4243.28 
coftiua  caftanea  252.47 
cocorai»  pulchre  notatus  157^5 
cocis  fuis  Parthi  mores  dederunt  185.30 
coci' fumme  quibufdm  grati  157.35 
coci  quando  non  erantin  feruitijsfedtxfin 
ceGo  conducebantur  313.14 
cedimini  herba  conpderatio  391.37 
corie  S>«4  iancaw  odoratum  bibet 397,4 
coeliace  qua  $79.17 
coeliacorum  remedia  357.48  er369<3>7 
372.3$  er 374-44  CT  378.1229  0-381 
11  er  383-45  er  399-37  er  4=8.20 
4*8.41  er  410.11.48  er  411.1  ©■  418 
41  er  419.3.14  er  4524  er  454314 
435.11  er  441.49  er 443-48  ff  445 
45  er  445.46  er  445-49  er 474-7 
14  er  495. 40  er  495. 1«  er  5045«  e? 
510.33  er  517.14.41  er  528,1541« 
543-54  er  553.48 
corio»  $«iii  595.15 
ccelum.Quare  Calum 
cana  lautifsima  165.4  er  i«4e 
ccenarumlex  5 «7. 5 
canarum  fumma  lautifsima  628,40 
■canarum  cenforia  leges  533,24  0-149.8« 
150.27  er  183,21 
coeundo  qua  cohareant  186.32 
coggygria  arbor  239.6 
cogitatio  quid fidat  H5-47 
cogitationum  uelocitas  ibidem 
cognomina  prima  undefumpta  314,41 
coito*  concitantia  187.34  er  400,410- 

447.45  per  toto» 
coito  primo, morbi  multi  folmntur  5«.5 
coitus  animalium  differentia  i8$.iScii»ifc 
coitus  aduerfus  quibufdamc&ibiim 
coire  non  potentium  remedia  40  0.41 
Vindc 

coitus  quando  rtmifsus  4u.39.40 
coito  feptuageno  quo  libido  duret  478.1* 
colchicon  uenenum  510.15 
coicfci  i»  Italia  46.46 

Reliqua  quare  parte  fecunda 
tolera  remedia. Y  ide  Cholera 
coUycia  conchiliorum genus  573-6 
collyrium  medicamentum 398,44«* 
428-17 

colicorum  remedia  364.30 
colymbades  ad  quid  utiles  426.2  0 

ofc&x 


foStSbnm  remedia  41?*10  &  41^.42 
w  417.14  er  4^.40  er  4.17.45  er 
4<u9.48  er  431.18  er  434*3«  er 
435  is  er  437.  u .  49  er  438 13 .  er 

439.10.40  er  440.10,45  er  441-1  er 
443.31  er  444.10.38  er  445 » 13.41 
cr  44«.  39  er  448. 4°  er  45u  9  er 

455. 40  er  431.20  cr  481.10  er  48« 

40  er  489. 40  er  490. is  er  494*22- 
cr  496.1.14. 19 
coEina  tribus  Roma  315.8 
(oiide,ucl  coUcftitiejd  ejl  fulci  maiores  iit 
agris  319.11 

coUidefcriptio  io6. 3S  winde 
nlocsjiaberba  qua  394-4 
ciUmfae  medicina  401.49 
colocynthis ,  id  esi  cucurbita  genus  Veius 
medicina  353.18 
eoiori  quid  103.49 

colonus  bonus  maxime  laudabatur  134-4  5 
Cinde 

colopbonia  re fina  qualis  151.3  6 
Colophonius  Diony fio  dorus  62,7.9 
colcjiicon  601.3 

coloris  ccnfideratio,nomina, genera, ufus 
«15,47  per  totum 

eoior  quilibet  quid  amet,quidue  refutet  617 
Winde 

colores  predpui  tres  3S9.42  er  inde 
colores  animalium  mutantia  140.i6.32 
54  er  555^  56  V  inde 
coi orum  naturales  quidam, fattirij  altj  615 
47  per  totum 

coloribus  quatuor  ufi  ueteres  61 7.43 
colorem  inducentia  reducentia cfi  367.5. 10 
©■371.5  CT371.  5  C7398*  <5  er  409. 19 
er  411.1  v  418,15.11.31  er  411.1  er 
415.10  er  4t7j8.11  er  451. 44  er 
445.5  er  475.43  er  47941  er  55o,t  o 
er  515.15  per  totum  fere 
colos  quid  616.33.44 
tolofsi shtue  quales  599.35 
colofsi  mira  magnitudo  ibid.  57 
cololforum  plurium  defcriptio  ibidem  35 
Winde 

c objlra,colojlratiq^  infantes  qui  509.59  er 
inde 

eoMratio  quid  111.5 
colotes  piftor  6ig.n 
colotos  color  531*35 
colotusuermis  159.4 
coluber  in  aqua  uiuens  ad  quid  570.9 
columbarum  confideratio  179.43 
columbarum  pudicitia  ibidem 
columba  quo  fefe purgant  13g.1t 
columba  quot  annis  uiuant  180.8 
columbarum  gloria  in  quo  ibidem  iz 
columba  ne  fedes  mutent  ibidem  zi 
columba  interdum  internuntie  epifaolas  fer 
rendo  fuere  ibidem  34 
columbarum  ingens  precium  ibidem  »8 
columba  ubi  optima  ibidem  19 

quoties  anno  pariant  184, « 


'  P  A  R  S  P  R  I  M  X 

columbis  cibus  quis  gratifsimus  316.1® 
columbis  qua  herba  familiaris  464.36 
columbis  grati  fimum  femen  475-57 
columbarum  in  medicinis  ufus  531-43 
columbarum  fimus  m  medicina  535*47  cr 
535-8 

columbarum  fimus  optimus  195*44 
columba  fefe  ofculantur  ante  coitumsquotcfc 
oua  pariant  165.16 
columba  pauonibus  amica  1 90,3 
columbarum  foetus  quid  necet  166.8 
columbina  creta  195.11 
columbina  uua  244.14 
colum  morbus  470.3 
coli  morbi  remedia  >71.25  er  371.3«  er 
37  6  .ii  er  435.2  er  51 0.15  er  543. 4* 

48 

columellares  dentes  quales  zo6.z 
columnarii  confideratio  650.1  &ind< e,v 
«53*27 

comagena  gaUa  optima  43  6.11 
comagenum  medicamen  175.11  er  «19.i1 
Vinde 

comagine  herba  qualis  519.25 
comaron  unedonis  ffecies  263.16 
combreti  herba  confideratio, natur  a,  medi/ 
cina  388.2«  er  59S.23 
combu&orum  remedia  363-44  CT  417.8 
Vir.de 

Quare  Ambu&orum  remedia 
come  herba  394.16  er  49747 
cometarum  cojideratio}natura,genera  Vc. 
ro.z4  per  totum 

cometa  Grace,Ldtme  Criiiite  ibidem 
cometes  quid  portendant  ibidem  4» 
cometes  ubi  colitur  11.5 
cometarum  materia  qua  ibidem  16 
comitialem  morbum,  quem  caducum  noftra 
tes uocantjnduceniia  37i-49 
comitialem  morbum  preter  kominemfiole 
coturnices  feniiunt  176.52 
comitialis  morbus  quos  non  corripit  378*33 
Vinde 

comitialis  morbus  quo  deprehenditur 
139*46 

comitialem  morbum  habentes  apertis  etiam 
oculis  nihil  cernunt  204.6 
comitialis  morbi  clausis  ferreus  abfolutoriu 

503.42 

comitiales  morbi  calua  interfecti  quomodo 
curati  498*16 

comitialis  morbi  remeatam  139*18  er  inde 
er28s.ner365.s  er3«7.7  er 369.39 
er 374-1  er  575*21  er  377.11  er  330.1 
3oer38i.44  CT5Si.35.37  er3S5.3Cr 
598.ii  er  400.15  er  401.7  er  405.27 
er  413.55  er4i6.11  er  417.45  er  4x1 
42-  er425.11  er  430.40  er  432-47 
er  435-43  er  436.56  er  437.17.40  et 
440-3  er  457.38  Cr  458.27  V  4-68 
i9  er  479.33  er  487.14  er  492.41 
er  498.10  er 501. 9*14  er  501.1,7  er 
505.42  er  506,18.33,17,19  er-507.18 


0-508.16  et  510.9  er  519*  3^.44  6"  52? 
11  er  541.16  er  545.15  cr  567.49  er 
568.31.35.40  er  «50.12*43  er  «47.4® 
CT  667.10 

comitia  quando  habere  non  licebat  315.9  CT 
inde 

comitior  ii  Romanoru  confuetudo  5S2.46 
comitij  Romani  mirum  z6i.iz 
compitalia  fefta  d  quo  er  primum  in 

ftituta  «52.25 

complexu  fata  necantes  htrbeyz7,9  er 
inde 

conceptus  iuudtia  365.11  cr  411.2«  er  484 

15  er  362.44 

conceptionis  tempus  in  fatis  275.  iX 
conceptus  er  generationis  hominum  confit 
deratio  iio.i  er  111.17 
conceptum  quefignafequantur  109. 4t 
per  totum 

concipere  foemina  qua  ratione  poffit  49  a 
26  er  «67.49  er  669.25  er3  76.23 
concipere  etiam  muitas  cogentia  551.28 
concharum  confideratio  161.17 
conchee  populatio  morum  ibidem  27 
concha  uefeimur  er  ueslimur  ibicL}S 
conche  origo  ibidem  42 
concharum  partus  margaritec  ibidem  44 
conche  filicum  duricia  teguntur  155.11  er 

concharum  abortus  162.1 
concha  comprimit  fe  manum  uidens ,  eamefc 
preueniens  abfeindit  ibidem  10 
conchee  comitantur  marinis  canibus ,  duces 
habent  ut  apes  ibidem  12.13 
conche  coluntur  apud  Gny diam  Venerent 
i5  9-« 

conchas  fulgure  minui  161.48 
conche  Arabice  quales  162.33  vinde 
concharum  genera  plura  578.45  er 

164.5 

conche  maris  tempeStatem  pre dicunt 
345J5 

conche  pifces,lune  uarietate  mriantur 
15.29  er  28.39 

concharum  confideratio ,  genera,  u arietas 
Crc.i6i.17  er  &  161.3Z  per  totum 

concha  pifeis  quando  canens  uifa  152.4  er 
inde 

concharum  luxus  161.28  per  totum 
conchiUij  color$S  9  4  6 
(onchliorum  copia  uc  i  3  0.40 
conchihorum  medicine  572.11  er 
573-4 

conchilia  luna  augeri  18.39 
conchilia  m  canis  prohibita  150.27  ptf 
totum 

conchiliorum  luxus  161,31  cr  inde 
concinnari  verbum  apud  Catonem  252,1* 
condonantibus  utile  663.44 
concofiioni  utilia  565.31  er 377.6  er  4» 

16  er  415.18  er  415.15  er  479.20  er 
43<s*25  er  489*3  CT  49<**37  €T  £0.3  eT 
inde 

concof 


concordia  dea  t,x  5 
concordia  pibura  6x6. $6 
concordia  domcfiicarum  qua  ratione  habe / 
ri  pofsit  $  o7. 16 

concordia  ades  Roma  A  quo  58M5  ereoi 

3  9  er  603.S.11  er  604,9-15  er  619.35* 
651.41  er  «555*5 
concubinus  quis  146.14 
condilomatis  utilia  410,4  er  416,43  er . 

44.6.19 

condilomatum  yidefi  tuberculorum  ex  in/  , 
flammatione  nafcentium ,  remedia  599.10 
er  405.44  er  415  -44  er  420.4  er 
416.6.45  er  417.17.33.46  er  419.1 
er  4?r.46  er- 4  33-7  et  434:58  er  444 
27er446.io  er  477.18  er  4*6.13 
er  489-54  er  517.37  er  518.24  er 

544.19  er  575.»  er  6io.11  er  611.40 
er  6u. 55 

condrytlon,fiue  condriHe  herba  qualis 

411.9 

condryUaherba  3 94.15 er 395.41 
condurdi  herba  medicina  471.5 6 
confiteri  fcelusnoxij  quomodo  cogantur 

449.47  er  531-45 

conger  pifcis  156.44 
conger  pifcis  longus  158.8 
congris  pinna  bina  ibidem  11 
congerlocuflamlacerat  169.46 
conger  murena  inuice  mimici  169.45  *- 
con1adesfcriptorx5t.ii 
conitus  pibor  616.28 
cosj^if  &erfc<e  conpderatio,genera,fexus 
ufus  391.6 

coniza  in  coronis  ufus  ibidem 
conyz*herbd39o>}o 
conizaherbaapes  delebantur  592.10 
coniza  herba  medicina  484.2 
conniuere  quibus  animalibus  coueniat  104 
44Crimfe 
Et  quibus  non  203,45 
cono»  feriptor  340.44 
conopas  nanus  113.3 
confeminia  ima  144-6 
confenfus  gentium  plures  117.17.23 
confentia  urbis  uina  246.49 
confentini  agri  malus  trifera  177.13 
conpdiaSeruilij  M.filia  curatio  459.31 
co« Jiliginis  herba  medicina  471.4 1 
confynge  Nicomedis  regis  uxor  A  cane  per 
empta  142.55 
confligo  herba  qua  461.3 
conflantia  exempla  113.15  per  fctK  w 
conbitutiones  publica  are  incidutu  r  6  o  5, 6 
confuetudinis  uis  113.20  Vtnde 
conful  Romanorum  quis  primus  extemoru 
119.22  , 

confulatus  Latio  quot^  negatus  ibidem  23 
confules  purpura  utebantur  163. 41 
ccnfulcintraturo  domum  quampiam  fores  a 
libore  percutiebantur  116.41 
confules  primi  Romani  qui  643.38 
confules  Romanorum,  quorum  habet  Vly/ 


I  N  D  fC  IS  PLINIANI 
nius  mentionem  5-44  er  io.46  er  11.48 
ern.1.8.12.14^6.10  er  18,5.11.15,30 

er  n.35  er  25.1  er  15.19  er  26.13  er 
40.12  er  47.46  er  65.46  er  109.18 
erin.io.34.44.45  er  114. 2  er  115.10 
er  117.43  er  119-21  er  1 21.34.56  er  m 
11ern4.11.i8  er  115.20 er  127.38.42 
44  er  130.1.2.15  er  134.36.37  er  14* 
10  er  142.38  er  149.27  er  150.27  er 

160.1  er  164.42  er  170.31.32  er  173-25 
18  er  174-48  er  182.3  er  183.14  er 

107.1  er  210.40  er  113.22  er  130.48 
er  136.3  er 245.36  er  249.12  eri54 

11.15  er  258.21  er  267.49  er  iss.io  er 
316.16.59  er  517.11  er  3i*.J5  er  346.4 

cr  347.42  er  349.13  er  359.19*404 
19.36.38  er  525-18  er  555.49  er  581 
11.12.29.35  er  582.49  er  583.32  er  584 

13  er  585.15  er  592.37  er  593-2.20  er 
597.39.er  598.36  er  600.4  er  608 
49  er  613, 49  er  614.45.49  er  615.5 
er  in* ,  er  618.47  er  637.39,45  er 
643.26.38CT653.44 

conterraneucabrenfcucrlum  prologo  1.6 
contrabionum  membrorum  remedia  375.23 
er-4o9,6  er  415.52  er  410.10 
contraria  inter  fe  375.21  er  435*i6  er  i»* 
ccntuforum  remedia  406.48  er  431.1  er 
444.5  er  462.10  er  496.7  er  517.6 
conuerfio  rerum  in  alias  140. 13  per  totum 
tr  645.40  er  in* 
conuiuarum  confuetudo  500,11.12 
conuiua  plures  fungis  perempti  412.40 
conuolmlus  flos  qualis  187-47 
conmlforum  remedia  365-i7  er  568.1  er 
369.48  er  37i.ii  er  374. 49  er  376 

34  er  377.16  er  379.7  er  3*2-5  er  583 

14  er  384. 31  er 398. 10  er  400.55  er 

407.15  er410.31.44er4n.8er  431 
3  er  457-  n- 14  er  443-  25  er  444  31 
er  447. 18. 4S  er  462.10  er  4S1.47 
er  486.33  er  48  8.11  «T492.3S- er  496 
7.54  er  651.16 

copid  rerum  quid  mali  afferat  6is,  4. 
coponius  Quintus  cur  damnatus  628.38 
coponius  Statuarius  637.2 
coquinaria  uafa  ex  argento  593.11 
cor  primum  in  omni  animali  gignitur  184 
18  er  207.3  er  inde 
cordis  conpderatio  io7.3er  inde 
cor  nouifsime  moritur  ibidem  6 
cor  per  fingulos  annos  augeriin  homine  ■ 
ibidem  17 

cor  aliquando  in  hoflijs  defui ffe  ibidem  28 
er  in* 

cordis  bubonis  mirum  531.45 
cor  cdni»«  habentem  fugiunt  canes  5*3.2  6 
cordis  talpe  mirum  539  38  er  in* 
cor  animi  c?  fanguinis  fedes  107.9  er  in* 
cor  paruum  audacia  flgnum  ibidem  14 
cor  maximum  habentia  ibidem  15 
cor  <f«picx  in  perdicibus  ubi  ibidem  16 
corhirfutum  habcntes,firtifsimi  funtibi/ 


demxo&inde 

cor  qudo  in  extis  affici  coeptum  ibidem  13 
cor  an  fitnccejfariumuiuentibtu  ibidem  30 
cor  in  quibus  cremarinon  poteil ibidem 31 
cordi  proficua  165.19  er  378.24  er  405 
25  er  411.13  er  468.15  er  472-5° 

corculi  qui  dibi  d  Romanis  117.20 
coracini  pifces  70.5  er  156.41.43  CT570 
23  er  in* 

coracini  pifcis  in  medicinis  ufus  577.1-4  CT 
570.24 

coracinus  ubi  optimus  i57-4o 
coracini  marini  578.35 
coraliticus  lapis  qualis  659.7 
coraUij  con fideratio,  natura, precimfiu, 
locajbonitas  $67.9  W  inde  v  646.22  c 
inde  er  668.5 

coraUij  ge&amen  'religio fum  567.19 
corallium  ubiprouenit  646.12  er  ia* 
coraUij  ufus  mediem  ibidem 16 crWt 
er  567.22 

coraUij  effebus  646.16 
cor aUis  gemma  667-4 
coraUoachates  gemma  665.58  cr  667.5 
corfcnlo  Domitius  contra  Amem  8416 
er  86.9 

corbulo  dux  13.2 
corbulo  conful  109.35 
corchorus  herba  59416  cr  466,12 
corchori  natura  er  mediem  4044 
cor  ditia  pifces  578.41  er  155.42 
cordum  M  esi fccmdamm  foenm  356.41 
cordi  animalia  qua  147.1 
cordubenfeas  596.1 
corelij  equitis  Romani  castanea  infido 
300.15 

coreHiana  cafiar.ra  ibidem,  erM-tf 
corfidius  funerelocato  rtuixit  113.35.35 
coriacepa  herba  qualis  449-19 
coriandri  natura  er  medicina  380.3;  CT 
inde 

coriandri  fatio  560.22 
coriandri  femen  quale  361.10 
condf  pijcij  57S.39 
corylantia  quid  204.7 
conbas  piber  617.$ 
corici montis  crocum  qualeWft 
corion  herba  qualis  477 
corylus  arbor  qua  loca  amet  173.24 
cor>Jo  nuptiales  peespeiunt  ibidem  50 
corymbi  hedera  foemina  uel  eius  acini 
280,5 

corymbi  quid $60.44 
corymbia  herba  ibidem 
corymborum  hadera  medicina  44 
ccrymbica  coronabo, $7 
corymbita  herba  qua  475.42 
corinthas  herba  qualis  44941 
corinthus  quado  a  Romanis  capta  24445 
er  596.15 

corinthus  bncenfa  596.11 
corinthia  uafa  qualia  ibidem  10 
corinthia  figna  qua  600,19 

eoridntt 


ctrinthm  Mummius  diruit.596. 43,er 
617.J7 

corinthium  es  qu4U.596.cr  inde 
corinthij  unguentis  deleftab4ntur.it9.it. 
cor\ohnapyra.i59M 
corion  herba  que. 477*?  er  484*JJ  er 
48i»  u 

coris  herba. 4-77. 5  CT  4S  °.i7 
corythia  conchiiiorum  gcnus.573.6 
corijin  medicinis  ufus.519^6  er  545.28 
condii  fexagefimofccundo  anno  genuit. 

m.44 , 

corndk  Grachorum  matris  Statua  59%  41 
condii  Gracchoru  mater  qualis  in.44  er 
ui.itfer117.45  erinie 
condius  Bocchus  655. 45 
conelius  Cn.  quo  anno  conful  136.5 
condias  V.conful  136.3 
cornelij  Balbi  theatrum  638-44 
condius  Balbus  quis,  cr  cius  confutatus 
n9.11 

condius  Balbus  Garamantes  fuperat 
63. 14 

condius  M.conful  170.31 
condius  Orfitus  conful  12.10 
conelius  Nepos  quando  obierit  164,38 
condius  Tacitus  eques  Romanus  Belgice 
procurator,  er  eius  filius  115,10 
condius  editus  orator  122,22 
cornelij  GdUi  interitus  114. 26 
conelius  Vinus  piftor  614,35 
condius  C ojfus  conful  a  quo  feruatus. 
itf7*48 

conelius  Ruffus  dormiens  excecatus 
111.1 6 

conelius  Cethegus  conful  rutatum  mustum 
dedit  559. 19 

conelius  Nepos  Padi  accola  46.55 
conelius  merenda  corona  donatus  585.31 
cornicis  conjlder atio, aftus  173.5 
cornix  inter  inaufeicatas  aues  ibidem  4 
conix  mire  loquacitatis  181. 4 
conicis  cum  noftua  inimicitia  109.37 
cornix  Ardeola:  amica  190.4 
conicis  in  medicinis  «/»«534.45  er  535 
,4  er 547*38 

cornix  futura  p  refugit  345*i3 
cornices  uite  longiffime  121.10 
cornum  animalium  confideratio  1 01.5 
crmdc 

cornuum  animalium  diuerfitas  ibidem  6 
crinde 

cornuum  animalium  ufus  ibidem  9  er  inde 
comibus  carentia  ibidem  51 
cornua  pro  manibus  ad  fcabendum  corpus 
ibidem  17 

comaboum  quomodo  curantur  ibidem  25 
cornua  quomodo  cera  fleftantur  ibidem 
14  cinde 

corna  ceruorum  cuti  enafeuntur  ibidem  }o 
comuaceruorum  cr  eorum  ufus  139.41 
(7  inde 

munitum  afino  indico  101,17 


PARS  PRIMA 
cornua  bina  que  habeant  ibidem  1 8 
cornigera  animalia  que  feuo  pinguefiat# 
109.41 

cornua,  animalium  tingi  folita  187*1 6 
cornei  homines  quales  113.33 
cornuti  Manli]  morbus  qualis  469.31 
cornucopie,  librorum  infiriptiones  prolo/ 
go  1.89 

corni  arboris  confideratio  165.59  eri76 
17  CTinde 

cornus  arbor  apes  perimit  592.25 
corni  bacce  263.22 
comifuccus  qualis  264. 10 
cornus  arbor  montes  amat  275. 20.  ii.14 
cornus  primo  Fauonio  germinat  275*31 
cornus  nuUam  babetmeduUi  276.9 
cornus  friffiffima  arborum  285*5 
corni  ligni  ufus  ad  quid  ibidem 
corni  arboris  medicine  455. 33 
corolla  er  coroUarij  unde  difti  5  86. 1.3 
corolla  argentea  a  quo  primum  ibidem  7 
coroUe  Hetrufie  quales  ibidem  8 
corollarium  LoUie  Vauline  163.11 
corona  a  ftri  exortus  quando  540.4  6 
corone  aftri  exortu  que  fiant  ibidem 
corona  quando  occidit  337.16 
corona  ciuica  qui  donati  257. 2 9  per  totum 
coronarum  militarium  ffecies  plures  ibidem 
corona  non  nifi  deo  olim  dabatur  ibidem  38 
corona  Bacchus  primus  ufus  ex  hedera  ibi. 
corone  ufus  apud  ueteres  385»4  o 
corone  ufus  infueris  ibidem  14,44 
coronarum  denominatio  ibidem  42  &inde 
corona  ex  odoratis  floribus  a  quo  primum, 
ibidem  45 

corone  Aegyptie  arifi  hybeme  386.1 
coronarum  lex  duodecim  tabularum  ibid.it 
coronas  mortuis  imponebant  ibidem  14.28 
coronis  feueritas  feruata  ibidem.  1 6  er  inde 
corone  deorum,larium,  manium  Jcpulchro 
rumq;  ibidem  27 

corone  pa  ftilis  er  futilis  honor  ibidem  19 
er  inde 

corone  rofarie  gratia  ibidem  30 
corone  ab  indis  petite  ibidem  31 
corona  ex  nardo  laudatiffima  ibidem 
coronarum  firiptores  ibidem  53*  41»  43 
corone  que  capiti  noceant  ibidem  34 
coronas  bibendiufus  ibidem  38 
coronas  fcriberefiiuolum  effe  ibidem  45 
coronarum  honor,  genera ,  materia  39  0.20 
corone  que  principatum  obtinent  ibid.  25 
corone  nominibus  Grecis  nucupate  ibi.ts 
coronarum  plurium  rtomina  ufus%  4  03.31 
per  totum 

coronarum  materia  234. 13  er  244. 31  er 
257.14  er  158.16  er2«S5.3o.eri«dc4I 
er  16-].  19  pertotum ,  er  272. 31  er  280 
zerxss.i  er  314. 14  per  totum,er359 
28  er  375  *  11  er  385. 35  er  libro  21  capi/ 
tibus  2.3.4 .9  pertotum,  er  390.6  cr  39* 
10  er  inde,  er  39%'  41  er  401.15.46  er 
4  02,17  er  4°3»  47  er  inde,  er  408*31 


er  443  8  er  445.10  er  451.23  er  487 
10  er  491.48  er  604.34  er  650.25  er 

651. 4  9 

coronamenta  in  borris  ferenda  385- 17 
coronarium  es  quale  591.19  er  6 04.33 
coroneola  rofa  387. 25 
coronopos  herba  395. 18 
coronopus  herba  er  ex  ea  medicine  S04.  2 
corpus  augentia  210. 21  er  413. 17  er  418 
22  er  438. 3  9  er  433- 15 
corpus  obftupejicientia  638. 29  er  429-43 
corporum  infignia  113. 13 
corporis  totius  hiftoria  201.44  per  totum 
corporis  magnitudo  unde  accidit  14.2  o 
corpora  fignantes  notis  populi  82.46 
corpora  cremare  quando  cccptum.Rome 
124.41 

Corporis  nitor  quo  fiat  410.37 
corpora  defunftorum  incorrupta  confer/ 
uans  43 6. 48 

corpora  tota  tingentes  homines  101,47 
corporis  humani  magnitudinis  confideratio. 
X12.41  er  inde 

corpus  quadragintafex  cubitorum  inuen/ 
tum  ibidem  44 

corporis  totius  morborum  remedia  465.6 
er  inde 

corpora  defunftorum  quibus  lapidibus  cito 
abfumuntur  645.38  per  totum 
corpori  infixa  extrahentia  398. 4  er  400 
40  er  405.28.  €7-407,4 
Q uere  Infixa  corpori 
corpulentia  quibus  augetur  minuitur %  21 6 
21  pertotum 

corruda  unde  affaragi  fiunt  282.7 
corruda,id  eft,  afraragus  fylucftris  371,50 
er  358.27-4° 

corrugi  unde  difti  486. 46 
corfi  a  quo  Romanorum  pnmum  uifti,  er 
de  eis  primus  triumphus  265.34 
cor  fica  laurum  non  habuit  2  66. 11 
corficabuxo  abundat.  275-7 
corficum  mei  cur  inuifum.ibident 
corficacera  qualis. 395.36 
Reliqua  quere  parte  fecunda 
corfoides  gemma.666.5 
corticum  arborum  confideratio  Crdiffereft 
tie.2  78.i4  per  totum,er  510.34 
cortices  qui  detrafti  necent  arbores.310. 54 
cortices  que  arbores  mittant.ibidem 
corticum  arborum  uf us. 270. pertotum. 
cortina  caldarij  genus.  271,27  Cr  627.27 
cortine  tripodum.597.4- 
cortina  quid.6i7.i6 

coruncanius  legatus  perimitur  Creius  fla/ 
tua.598.8 

corus  «fWfKi.15.3-33.43.44 
corus  uentus  qualis  cr  quibus  nocuus.  34$ 
16  cr  inde 

coruus  quo  tempore  morbis  afficitur 
529.29 

coruus  quo  fefe purgat. 138.13 
conorum  uita  hnga,ni.ii 

4 


c  oruofuat 


certiorum  coti ijidcntio,ridtird, &c.rfj& 
er  imde,cr  131.38  per  totum 
corui  er  clor<e  nuis  inimicitiis 8 >.3«. 44 
corui  foetus  fuosfugant.i  73.9 
cora'  ore  concipere  i  quibufdam  creditu 
ibidem  15 

cornorum  ouum  contra  grauidas  focminas. 
ibidem  14 

eoruorum  duguria,dufi>iciaq;.ilidem  16 
coruorum  'mteUigentia.igi.Jg  per  totum 
corui  imperdtores  nominatim  falutantes 
ibidem  42 

cora'  exequie  cclebrate.ibidem  46 
coruoru  incubatio,  quotq ;  pariant.  185.49 
cor»?  aquatici  natura  calucnt.i  oi.5S 
corui  fui*ra  prafagiunt.545.19 
coruus  pifeis. 57  S.3S 
cojfi  uermes  in  medicinis. 548.48 
coffiuermesex  ligno  gignuntur. 101.7 
coff  uermes  in  cibo.5  o9.iz 
coffus  Cornelius  conful  a  quoferuatus, 
167.49 

coffini  Romani  hifioria.53J-49  C r  inde 
costarum  confideratio. 1  09.14  crinde 
cofie  homini  tantum  oftone, ibidem 
cofiarumfiaHarttmremedia.510. 4 
cofii arboris  confideratio. 210.28 
co/fo  dijs  fupplicant.4i5.$ 
coticula  lapidis  confideratio.  5  91.42 
cotyledon  herba  qualis.  467 . 18  er  46  s.2 
cotiledonis  herba  medicina  471.10  er 

47tf.$  1  cr  477.19  C7  479.6  er  430. 
i4-i7.er48u 

cotinus  arbor  qualis  er  ubi.i75.ii 
cotis  agricolarum  confideratio. 336. 31,  er 
inde,  er  6  48.37  er  f»rfe 
cofei  wjitk  Cypri  quales.6  38 15 
cot«  Armenia,  ibidem  16 
cotium  genera  plurd.642. 47 
cotw  kW  optima. ibidem 
cotonei  mali  cofideratio.  157.15  per  totum 
Cf  159-31  per  totum 

cotoneorum  pomorum  fapor  er  odor  qui/ 
lis.164.16 

cotonei  ferendi  tempus.30j.41 
cotoneorum  natura  er  medicina  ex  eis 
41 8. 41  er  inde 

cotonea  poma  in  cubilibus  falutatorijs  fer f 
nabantur. 157 .51 

cotonea  quomodo  condiantur  feruenturefc 

159.31  er  412.41  er  inde 
cotonea  herba.  473.10 
cottana,id  ejl,carica.i 35.5  er  161.40 
coturnicis  auis  confideratio. 176.14 
coturnices  cur  damnata  menfis. ibidem  31 
coturnices  comitiali  morbo  infeflantur.ibid. 
coturnicibus  uenenum  pro  cibo  gratiffiniu. 

176.31  er  in  de,  er  189*1 
eoum  uinum  in  Italia  fieri.  147.41 
coxa  doloris  remedia.56j.35 
coxendicum  morbi  remedia.  57  o.  4  er  373 

i6.er58i.40  er  383-3  er  399-4  er  4°° 
i  o.  er  413. 35  2?  4J7. 9  CT4i8.  i9  er 


INDICIS  PLINIANI 
4n.14.er445.4-er  46i.g.er  487. 

46  er  491.13 

CRABRONVM  uermium  confident 
tio.  197.1  er  inde 

crabronum  iclus  qualis.ibidem  to,er  inde 
crabronum iHus  rcmedia.j64.43  er  inde 
er  561.37 

crabrones  quos  non  feriunt.500.4s 
crabrones  equorum  corpore  nafci.196.4g 
cracca  frumenti  genus  columbis  grati ffima 
316.10 

crambe  braffica  genus.369. 9 
crapula  ne  accidat  qua  arte.151.41 
crapula  unde  difta.415.43 
crapulam  inhibentia  toUentiaq;.  3 69. 50  er 
373.44  er  598.10.4-1  CT599.6  er 405. 
jo  er  441.38  er  479-3° 
craffiuenium  aceris  arboris  genus.  171.58 
craffi  Romani  auus  nunquam  rifit.v3.15 
craffus  diues  primus  coronas  ex  argento  re 
perit. 3S6. 7 

craffi  in  Parthos  tendentis  omen  malum. 

161.41 

craffus  contra  fugit  iuos,CT  Spartacum  er 
cius  ouatio.j65.51 

craffus  apud  Carras  peremptus. 7 4.1% 
craffum  O  rodes  ubi  fuperat.  87-4 
craffi  oratoris  fcypki  quales.5 93  45 
craffi  oratoris  diuitiejbidcm  er  inde 
craffus  nobilis  orator  veius  nobilis  do - 
mw.i89.13.31 

craffi  oratoris  aerea  triclinia  v  eius  heres, 
597.3 

craffi  oratoris  piilura.615.15 
craffi  L.oratoriscolumne  quales. 633.39 
craffus  Licinius  quo  anno  cenfor.150.46 
craffi  Licinij  ctque  .551.44 
crajfusLicinius  conful.  109.17 
craffi  L.er  Domitij  Aenobarbi  inimicitia 
289.18.10 

Craffus  L.quando  cenforMdem 
craffus  L.quando  conful.552. 4 9  er  171.18 
craffi  M.prodigium  ac  interitus  eyeius  mi r 
lites.  iS-33 

craffi.  M  laured.i65.5s 
craffus. L.orator  quando.i6g.11 
craffus  M.conful  aurum  ex  capitolio  rapit. 
<81.  IX 

craffus  M.quem effe  diuitem  dieebdt.59i.31 
crateogonon  herba  qualis.490.11.19 
crategis  herba  qualis.47S.19 

cratda  hcrba.560.1 

cratcuas  medicus  567.38 

crdteuds  feriptor  410.  $s 

craterus  Alexandri  magni  dux.n3.19 

craterites  gemma.667.4 

craterus  fiatuarius.6j6.36 

cratinus  piHor.616.54  er  617.14 

credulitatis  pifturd.  6i6.n 

credulitas  Graea.  136.10 

creditur  optime  experimentis.z9i.1S 

cremare  corpora  quando  coeptum  Romae, 

114.41 


eremutius  feriptor  VJ6.JJ 
crepis  herba  395.10 
crepitus  afini  quo  fidunt  494.U 
crefihe  fatuari]  opera  6 01.40 
crete  tam  confideratio ,  generi  cc.sji 
31  Cr  inde 

creta  terra  apta  uineis  19U1 
creta  cimolid  632.11  crkdc  616.17 
creta  crctria  6\6. 1.32.39 
creta  felinujia  617.17 
creta  anularia  ibidem 
creta  argentaria  193.15  er  «31.19 
crete  que  genus  terre  eft,  genera  pkrt 
63 i.ii  er  inde 

crete  terre  ufus  in  uiclorid  ibidem  50 
creta  tragion  gignit  contra  fagittanm 
iftus  253. 31 

crete  cupreffus  plurima  179.33 
crete  montes  I da,cr  quos  Albos  uocffl 
ibidem  56 

creta  terra  feruorum  pedes  dealbantur 
63130 

creienfes  in  bellis  calamis  utuntur  281.6 
10.17 

cretenfis  calamus  quatis  181.17 
cretenfes  quo  uefam  tingunt  478.4« 
cretica  terra  qualis  395-35 
creticum  amylum  320,56 
creticum  fifercptimum  365-16 
creticum  Heracleum  optimum  377, 14 
creticum  anifurn  optimum  37S.13 
crcticacera  qualis  595.35 
cretica  cupreffus  que  444-37 
Reliqua  qtiere  parte  fecunda 
crethmos  herba  qualis  484.5 
crethmos  agrios  herba  que  46T.neT 
477-  49 

crethmi  herbe  medicine  ibidem 
cribrorum  instrumentorum  confidenti» 

515.14 

crinite  faUejdcH,  cometes  10.1401$ 
crinon, id  eft, rubens  lilium  Ji  8.1 
crijfia  omnia  fragilia  155.1 6 
criffiniu  Hylarius  ingentem  poBerorm 
numerum  po&fe  reliquit  m.35 
criffius  Paffienus  bis  conful  qualis  iSS.  1» 
crijfius  Vibius  conful  prologo  3+64 
cryfaUios  herba  qualis  495.3 5 
cryfaUi  gemme  confideratio,  naturs^jk 
loca  654.59  cr  inde 
cryfiaUum  quid  ibidem  41  CTinde 
cryfiaUus  mire  magnitudinis  655.6 
cryfaUo  contraria  655.10  v  inde 
cryfaUina  uafa  580.15 
crifiaherba  que 458.9 
crifias  galearum  quis  reperit  n6.is"^- 
crifarum  auium  deferiptio  101,49  Vixit 
critias  fatuarius  60  0.1$ 
critololus  Philippi  Maced.cecitatem  dede 
curat  ng.  9 

criton  feriptor  34° -45 
crocatlis  gemma  667.18 
crocia  gemma  67  o,ig 


trtdxttt 


crocinum  unguentum  ibidem  er  1i9.14.j1 
crocinum  collyrium  195. 4+ 
crocis  herba  qualis  450. 17 
crocoddea  quid  509.1  j  er  inrfe 
crocodilion  herba,  qualis  4  90.  20 
crocodili  defcriptio  ij7. 5  CT  inde 
crocodili  ubi  er  quas  fabas  timent  j14.11  . 
crocodili  ubi  gignuntur  6  5. 15. 18 
crocodili  humani  corporis  auidiffimi  90.9 
«roccdilis  Tentirita  populi  terrori  funt 
U7.15  er  500.41 
croroiili  marini 578.  J5 
crocodilorum  genera  duo  er  eorum  in  met 
dicinis ufus  508.6  er  inde,er  578  8 
crocodilos  uenantes  quo  utantur  474.11 
er  570.9 

croco diUi  quibus  non  noceant  57o  10 
crocodiUorum  magnitudo,partus$  157.5 
crocodili  ichneumone  perimuntur  ibidem  ij 
crocodilorum  cum  delphinis  inimicitia  pa/ 

g  i&tcfcm  17 

crocodili  quado  Romam  aduedi  ibidem  4  o 
crocodilorummirum  146.44 
crocodilus  tantum  maxillas  fuperioresmo/ 

«rUo5.io 

crocodilorum  morfus  remedia  41  g.  7  er 
415.40  er  474.  n  er  56o.  ji  er57° 
9  er  561.15  er  561. 16 
crocomagma  unguentum  398.44 
croci conjideratio,natura,  genera  jgg.jo 
crocumcum  dulci  non  foluitur  398.36 
frofl'  medicina  ibidem  jg  er  inde 
crocus  quo  optime  feructur  ibidem  37 
crocum  quod  peffimum  j8g.J6 
croci  ufus  nunquam  in  coronis  ibidem  41 
croci  h/Jk  in  uino  theatri  ibidem  41 
croci jlorumlaus  ibidem  47 
crocum  ubi  optimum  ibidem  J3  er  inde 
croci  adulteratio  ibidem  34 
croci  probatio  an  bonum  fit  ibid.  tfcrinde 
crocum  quod  optimum  ibidem  3« 
crocum  quando  er  ubi  odoratius  389.4.5 
creram  prius  floret,  quam  frondeat  ibidem 
croci  corona  5  98. 41 

crocum  optimum  quo  no fcitur  ibidem  46 
croci  imenis  fabula  180.34 
crocutaferadefcriptio  135.14  er  139-1 
croefi  filius  femeflris  loquutus.i  i5.g 
crcefi  regnum  quo  prodigio  concidit  ibidem 
croeji  auri  copia  $84.46  er  591*48 
ero:/:  doma*  ex  quamateria  6 19.41 
cronius  gemmarum  fculptor  653-n 
crotalia  qua  161.16 
croton  arbor  156.10  er  174.16.30 
cruciatus  afferrimi  qui  455.8 
crudaria  argentiuena  589-15 
crudelitatis  exemplum  54.30  er  55.7  O* 
539.1  er  inde,  er  4 9  8. 17  er  inde 
crudelitatis  pidura  616.11. 
crudelitatis  remedia  373-4°  er  379.5  0* 
380.15  er  471. 38  CT  479.19 
cruraanimalium  qualia  113.  n.11 
n*r4  er  <£  fcii  cognomina  ibidem  17 


PARS  PRIMA 
cruribus  utilia  645.47  er  474-  9, 
cruduminapyra  158.49 
crucibus  corpora  def undor  u  affixa  643.10 
CTESIBII  inuentum  iig.16 
c  tefidemus  pidor  6z4.11  er  616.30 
ctejilai  jiatuarij  opera  6  oi.  48 
ctefilochi  pidoris  opera  6i6.z8 
cteflphon  architedon  641.19 
ctejiphon  Ephefia  Diana  adem  adifleat 
ibidem  erng.16 

CVBITVS  qualiter  habendus  50Z.49 
cubitorum  odonum  homines  ioi,  49 
cucubalum  herba  qualis  490.34 
cuculi  auis  confideratio  171*1 6  per  totum 
cuculi  auis  mirum  14  6. 6 
cuculi  in  medicinis  ufus  551.17 
cuculi  prouerbium  335.3  o 
cuculus  auis  temporaria  ibidem 
cucumerum  genera  tria  351.44 
cucumeres  quomodo  toto  anno  feruentur 
ibidem  43 

cucumeres  ut  fine  femine  nafcantur  ibid. 4.6 
cucumeris  Anguini,  fiue  erratici  cofideratio 
ermedicina  ex  eo  5 63.6  per  tofwm 
cucumis  confideratio  351*14  er  561.19 
cucumis  oleum  natura  odit  55i-5i 
cucumis  qua  arte  diu  cibis  feruatur3$i.tf  . 
cucumis  femen  quale  5«i.34 
cucumis  medicina  361.19  per  lotam 
cucumis  fyluedris  medicina  ibidem 
cucumis  feminis,  fucci,  radicis^  medicina 
ibidem  31  er  inde 
cucumis  ubi  optimus  ibidem  4 6 
cucumis  pifeis  578-47 
cucurbita,idefl,fanguinem  extrahendi  in/ 
flrumcnta  576.50 
cucurbitana  pyra  15  9.« 
cucurbitarii  Uortenfiu  confideratio  351.4 6 
cucurbitarum  gcnera,cultus}  magnitudo, 
ere  ibidem  er  vnde 

cucurbitarum  ufus  in  cibis  351.51  er  iwcie 
cucurbita  quomodo  diu  feruentur  ibidem  11 
cucurbita fylueflres  er  earu  madela  ibi .  11 
cucurbita  femen  quale  361. 11 
cucurbita  fyluejhris  confideratio  er  ex  ea 
medicina  365. 26  per  totum 
cucurbita  quam  fylueflremuocant,  deferi/ 
ptio  er  ex  ea  medicina.463.i9.z?  inde, 
cucurbita  fyluejlrisfd  e[i,perfolata,ibidem. 
culeus  menfura  genaj.145.15.z4 
culices  uefpertilioni  gratifsimi.  286. 10 
caZicef  petunt.  188. 4o 
culicis  mira fubtilitas.  190.47.er  inde 
culices  quibus  molefli fint  fatis.3io.2i 
culices  quo  pelluntur  ab  hortis.36i.1y 
culices  quo  necantur,  fuganturue.378.4.et 
4i8.3S.er  430.6.  er489.io 
culices  ex  qua  materia  gignantur .  ioi.  18 
er  inde,er  i67.ii 
culicum  mirum  in  capriflco.16i.13 
culix  herba  cr  eius  aff edus.  35i-45 
culmus  leguminum  qualis. 31%.  45-CT  inde 
culter  arandi  inflrumentum.  31s.3i 


cultura  terra  confideratio.  319-39.  prr  tot.> 
cumanumlinum  quale.346.tf.37 
cumini  confideratio  er  medie. ex  eo. 37  5-  43 
cuminum  pallorem  fumentibus  in  ducit,  ibis 
dem  46.  er  376. 11 

cuminum  fylueflre  er  ex  eo  medie. 576.10 
cumini  ff>cciesplures.ibidem  6.erinde 
cumini  Aethiopici  er  Africani  natura  CT 
medicina.  376.  er  m<fe 
cuniculoruanimdiu  confideratio.  14 9. 49 
cuniculus  unde  didus  150.5 
cuniculi  ubi  gignutur  er  ubi  non  41.11 
cuniculorum  ubi extabina  108.10 
cuniculi  interdum  oppida  fu  ffodiunt  138. 3« 
er  150.3 

cuniculi  ubi  non  fint  150.41 
camZd  fcerfcd  <j«<e  360.1 
cunila  ferro  tangi  non  mlt  361. 6 
cunila  femen  quale  ibidem  10,13.24 
cunila  fuccus  ibidem  35 
cunila  natura,genera,medicina.  376.38 
cunilabubula  qualis  ibidem  er  158-9 
culina  gallinacea  medicina  276.43 
canik  #  e/i  origanum  Heracleoticum  fecun 
dum  Gracos ibidem  44 
cw»7<c  geaerrf  p/ara  i&itZem  38  per  totum 
cunilago  herba  er  ex  eamedicinaibid.46 
cunila  mafcula  qua  ibidem  4 6 
cunila  bubula  herba  medicina  461. 14 
cunila  apes  deledantur  391.10 
cunilago  herba  qua  360. 3 
cunizamis  herba  360.3 
cupidinis fimulacrum  Verria  Cicerone 
obiedum  635.12.56 

cupreffi  confideratio  plena  179.11  per  totU 
cupreffi  picem  fundunt  151.31 
cupreffi  oleum  156.55 
cupreffus  aquas  odit  263. 51 
cupreffo  non  decidunt  filia  ibidem  4  « 
cuprejsi  filia  carnofa  274-47 
cuprejfus  trifera  277. 14 
cupreffusDitifacra  279-25 
cuprejfus  ante  domu  defundi ponifolitd  Hi. 
cuprejfus  masfocminaq ;  ibidem  19 
cuprejfus  ubi  fueeifa  regerminet  ibidem  54 
cuprejsi  ubi  maxime  proueniunt  ibidem  33 
cupreffus  in  tempore  prouenit  ibidem  57 
cuprejfus  non  fentit  cariem  aut  uetuflatem 
285.18.50  er  286.30 
cupreffus  femper  nitorem  feruat  185. 40 
cuprejsi  femen  paruifsimum  295.33.40 
cuprefsi  femen  firmicis  maxime  expetitur 
ibidem  40 

cupreffus  quomodo  er  quando  feratur  ibi/ 
dem  45 

cupreffus  qua  odiat  511.43 
cuprejsi  filia  tufa  femina  'a  uermiculisfcr / 
uant  527.14 

cuprejfus  Cretica  qua  444. 37 
cuprefsinum  oleum, ex  eoij;  medici.  427.33 
cura  fertilitatem  affert  277.33  CT  3*5«5* 
er  317. 15  eriwie 

cane  er  diligentia  exemplum  nobile  317.1* 
4  2  curaUium 


■euratliumpro  corallio  5*7.16 
curiati]  tergemini  109.1 
,  curius  M.nort  niji guttum  faginum  exprx/ 
da  attigit  183»  15 

eurij  M..  par fmonia  er  diftum  nobile  515.1* 
curius  M.  imperator  rapum  torrens  aurum 
repudiat  555*  19 

curius  M.cur  dentatus  di&us  1n.11 
curionum  familia  er  in  ea  oratores  119.10 
curio  C.beUo  ciuili  obijt  644.7  er  is* 
curionis  Caij  patris  funebre  munus  quale 
ibidem 

currus  rota  axungia  inunguntur  5 11.26 
;  currus  <tZ*s  apta  materia  1S6.37  er 
187. 4 

rumis  it/tiaruus  ut  mufca  alis  contegeret 

605.33  er  637.11  er  114-13 

curruum  ornamenta  ex  quibus  611.4 
curfores  uelocifsimi  115.48  er  inde 
curfus  peculiare  impedimentum  1 09.11 
curtius  fons  Roma  *44.4* 
curuli  in  fella  quis  femel  er  vicies  fedit 

111.30 

cujpides  in  pralijs  quo  tingebantur  401.17 
cuftosinuite  quid  dicatur  306.40.45 
cutem  f «minarum  in  facie  nutriens  41 9. 19 
rutrw  leuigantia  5  <5  4*  5 
cutis fenfu  caret  211.10 
cutem  emendantia  377 .  39  CT  397*  45  er 

411. 31  er  411. 41  er  4«.  i  er  417. 13 
er  418.13  er  451.45*  4*  er  455*48  er 
439. 58. 45  er  440.  II.  41  er  484  •  20 
21  er  488. 31  er5n  .11  er  515 .55  er 
is*,  er  540.17  er  571. 14.12  er  «73-8 
er  652.3 

®AB  VLA  palma  genus  531 

Ddc*  powu  uiUfsima  258. 45 
Dd«  faciem  fuam  pingunt 

4°3-i  8 

Reliqua  qu£re  parte  fecunda 
daftylides  uux  144.23 
da&ylidis  ftatuarij  opera  636.30 
daftylos  herba  qualis  451-48 
da&ylothecam  quis  primus  R omx  habuit 
653.51  er  is* 

dattylus  pifcis  er  miracula  eius  169.39 
per  totum,  er  579.15 
dxdalus  in  Creta  Labyrinthu  fecit  641,19 
dtedalo  reperta  plura  11 6. 4  er  is* 
daedali  filius  43  37 
dxdaliftatuarij  opera  603.2 
dtmonis  piftura  619.45 
dahippi fiatuarij  opera  604,4 
etaZios  herbarius  378.30 
damafcena  pruna  233. 5  er  158.4 
(taitaZi  fimulacrum.656.z6 
dama  fi  Democriti  fratris  uaticinatio 
343.17 

damafonij  herbx  medicin <t.  <¥11*16  er  482 
30  er  47i.  32 

damafonios herba  qualis  464.23 
animalia  14  9. 35*  er  15  o.U 


INDICIS  P  LINI  ANI 
dameas  Statuarius  600.32 
damionmedicus  371.8 
(tasaus  puteorum  repertor  U5-3S 
dandonis  fencftus  111.16 
(tawes  piflura  616. 24 
(tapfese  taurus  166. 4 
daphnias  gemma  66i.to 
daphnidisferuipreciu  ingens  118.32 
daphnoides  arbor  215. 55 
daphnoides  lauri  genus  266.7 
daphnoidis  lauri  natura  er  WfiV.454.i6 
daphnoides  herba  qualis  448,12 
dardanium  aurum  583-43 
darius  Xerxis  pater  per  Bofphorum  Thra' 
cium  duxit  exercitum  58.30 
itarius  uta'  Alexandro  magno  uifius 
86.18 

darij  H yftaftis  pater  96.9 
darius  is  gao  lapide  fepultus  6 45. 43 
imo  regi  platanus  er  «itis  uurc-i  dono 
dantur  591.45 

darij  ab  A  lexandro  uifti  fftolia  116.1 8 
darij  uiSti  ab  Alexandro  piftura  615.40 
dafipus  animal  150.9 

dafypodes  belli £  omni  menfe  pariuntfuper/ 
fotfantefc  187. 9-27 
dathiathum  thuris  genus  m.  11 
(tauri  herbee  deforiptio  4*3.15  CT  4tf4*I° 

er  465.14 

dauci herb£  medicinx  471. 45  CT  475.32 
er  476. 5. 46  er  477. 18. 12  er  4817 
er  481.5  er  483.41 

daucon  pafiinac£  genus  353.30 
DEC  APOLI  S  syri£ oliua qualis 

155.24 

decima  deo  dicanda  111.15  er  225.4 
decimianus  traftus  qualis  259.3 
decius  P  .ab  exercitu  corona  donatus 
2«7»47 

deciorum  deuotionis  carmen  498.47 
decij  p  Muris  honores  404.14 
decius  P,  quoties  graminea  corona  donatus 
&  cius  pro  uiftoria  deuotio  ibid ♦  eri«* 
decumana  pyra  159. 1 
decumanus  limes  quis  342. 15  er  343-7 
*ruwi  populi  a  Romulo  uifti  2S7. 32 
decuriarum  ab  Augufio  ordinatio  582-57 
decuriarum  nomina  er  differenti£  ibidem 
44  er  is* 

deflorefcendi  tempus  276.11 
defrutum  quo  tempore  fieri  debet  252-39 

er  341. 24 

defrutum  quomodo  fiat  247.4  6  er  252 
39er54I*i4 

defunftorum  corpora  quomodo  feruentur 

171.25 

defunftorum  menfis  feralibus  dicatum  dpi/ 
uw  571. 47 

defunctorum corporamcorrupta  confer/ 
stans  436.48 

defunctorum  mentio  cur  499. 47 
defunCtorum\corpora  i/n  fictilibus  condic/ 
bantur  619,19 


defunctorum  corpora  h  quibus  m 
dita  cito  abfumuntur  «45*39 
defundi  pili  crcfcunt  211.25 
defundis  ungues  crefeunt.  113.5 
defunftorum  corpora  ponderoficra  i im 
tiuw.nj.i6 

defunftoru  corpora  cmcibusaffxis  43:9 
deianir£fcemin£  pidura.6i6.1q. 
deiphobi  pidura.  ibidem  23 
dcliades  ftatuarius.6  05.42 
delicix  ciborum  exquifita  taxantur, Hc.iq 
CT  inde 

delicie  quanti  conftant.ziq.19 
deliratio  unde  dida- 319.29 
*Ii  infuta  pdZms  uetuftijftina.isg,i 
dclius  Apollo  ubi  precipuecolitur.60.19 
delphica  laurus  qualis.i6s.59.qo 
delphica  platanus  A gamennonis  nmfiti 

287.3  9 

delphico  templo  Raphanus  aureus  iiettus 
355.17 

delphicum  templum  aquopidum.6is.qj 
er  6x6.18 

delphicx  cortinx  cur  diftx.597.5 
ddphice  lauri  mcdtcinx.qsq.? &kic 
delpborum  ingens fignonm  copii  599.19 
delphini  aftri  0ccafus.35q.r7  e?  540.;} 
delphis  uidores  lauro  corcnabiturast.qi 
delphinorumpifcium  confideratio ,  tuttrt 
err.153.9  per  totum 
delphini  pifces ,  maris  tempeftatesprtft 
giunt.  345.13 

delphini  pifcis  medicine. 515.1  &kit 
delphinus  animalium  ornnmuelo4m 
153.9 

delphinorum  coniti  gia.Mm  15 
delphinorum  partus.ibidcmv  i*7.3 
delphini  quamdiu  uiuant.  ibidem  is 
delphini formx  deferiptio.  ibidem  11 
delphini  Simonis  nomine  appellari  ctfisnt 
ibidem  24.er154.11 
delp  hini  M u  fica  deledantur.  ibidem  is,  V 
145.1  er  is*,  er  203.14 
delphinus  hominum  amicus .  ibidem 
delphinorum  erga  pueros  amor,  ibidem,  17 
eris* 

delphini  cum  hominibus  pifcantmiqj 
delphini  uinum  appetunt.ibidm  51 
delphinorum  auditus  qualis.  103, 15  eri mdt 
delphinorum  charitas  erga  partum,  tfitf 
delphini  tellure  talta  ftatim  moriuntur,  ibv 
dem  21 

delphinus  ex  hominum  manibus  uefceiu.  ibi 
dem  3  9.  &■  in  de 

delphini  corio  teguntur.itfMM 
delphinorum  olfactus. 105.15 
delphini  felnon  habent  fecundum  qucfiin 

108.3 

delphini  ingenti  empti  precio.595.q5 
delphinorum  in  medicinis  ufus.  575.56  V 
576.6  er 577.11.46 
delphinorum  cum  crocodilis  pugtu.  iJT-7 
er,  i»* 

idpbini 


dentanetusin  lupum  cor.ucrfus.136a t 
demaratus  Tarquini]  Prifci  pater»  614,  23 

&61739 . 

demaratus  exui  in  Etruriam  profugit 
61739 

demarete  Alcibiadis  mater. 604.8 
demetrius  rex  propter  Protogenis  pifturZ 
Kbodijsparcit.623.1 3  er 
demetrius  rex  Peloponcfum  infulam  tenta / 
uitcftcere.fi .3 

demetrius  cur  accufatus.f9f.z4 
demetrius  Pompferuus,6$z.y6 
dtmctrijpiftura.616.47  . 
demetrij  Phalerij  fiatuaplures.f97.13 
demetrij  fimulacrum.6  02.13 
demetrij  fiituarij  cpera.ibidem  4$ 
demetrij  arbor maxima.zz4.4i 
democrates  Seruilius  medicus.461.4 
democritus  de  herbis. 4  f  44  er  47i-5 
democriti  frater  Damafus  whifioriaeorum 
defegete.34z.z7 
democritus  quid  de  Rapo. 56 4.1 
dempcritus  eunda  fibi  Graeci*  cognita 
profeftts.z4z.37 

democriti  de  empto  toto  oleo  hifioria. 

337.31 

democritus  medicus. 43930 
democritus  primus  magicam  in  nofiroorbe 
celebrauit.449.zg  er  539*34- 
dmocriti  Cbirocineta.449.41 
democriti  peregrinatio .  454. 4  cr  538.34 
democriti  uolumcn  de  quaternario  numero 

503.47 

democritumcur  Plinius  arguit. f  09.10 
democritimir*  commentationes, 49%.zz 
democritus  futuram  pofuit  refurreftionem 
115,10 

demoiamas  dux.g7.i9 
demopbilus  piftor.6i9.iz 
detnojlenesuenenumfubannulo  portat. 
581.17 

demojienis  ab  hofle  laus  .11633 
denarius  argenteus  quanti  ponderis  apud 
Romanos.403.6 

denarij  aurei  confideratio. 584.5 
denarij  prima  fignatio  ignota.ibidem 
denariorum  probandorum  lcx.f9z.zy 
dendrachates  gemma.66f.37 
dendritis  gemma.67  0.33 
dendroides  herba.  475.44 
dentium  conjideratio.tiz.zocrzof.it 
dentium  decidendorum  tempus. nz.zi 
dentes quibufdaine fecum nafcutur.  ibidem, 
dentium  uice  quidam  continuo  ofe gignunt 
tur. ibidem  27 

dentes  inuifti  ignibus,  ibidem  zg 

dentium  nece  f  itas. ibidem  51 

dentes  primores  fermonem  regunt,  ibidem 

dentium  augurieubidem  33 

dentes  quot  unicuify  infintfibidcm  34 

dentes  canini  quales .  ibidem  36.  er  105.15 

40.47 

dentibus  nondum  genitis ,homo  non  crema/ 


PARf  PRIMA 
f«rii2.57 

dentium  genera  ac  ufus  205.15  crinde 
dentes  quibus  mutantur  .ibidem  39 
dentes  genuini  qui  ibidem  41 
dentes  multis  oftagefimo  anno  renafeuntur 
ibidem  42 

dentes  plures  maribus  quam  faeminis  ibi. 45 
dentes  quando  homini nafcuntur  ibidem  38 
dentibus  ueterinorum  <etas  indicatur  ibi.49 
dentes  nuUi  uolucrum,  praeter  ue fertilior 
nem  205.30 

dentium  tria  genera, fcrrati,continui,exer/ 
,ti  ibidem  11 

dentes  in  palato  nafei  ibidem  47 
dentibus  hominum  uirus  quoddam  inefe 
206.8  . 

dentis  puerorum  mirum  5  01.42  er  inde 
dentium  candor  quomodo  fiat  397» «  er 

410.37  er  415.  i7  er  4.1 6. 26  er  417,1 
dentes  ut  cito  nafcantur  550. 44  er  551.1  > 
dentes  trium  inter  fe  ordinum  i35*5 6  er 

159.4 

dentes  ladentia  57  0.8  er  444.49 
dentes  puttitti  qui  i4-5*i5 
dentescorruptosquidconfimetfif.il 
dentes  quomodo  firmentur  363.34-39  er 
365.35  CT38o.25  £7*581.50  CT382.  23  er 

401.33  er  407.45  er  41-4. 44  er  425 

9  cr4z6.zz.z9  er  419.21.40.  er  446 
II  er  458*  11. 33  er  514. 49  er  515.8  CT 
571.41 

dentes  extrahentia.  426.30  er  436.47  & 
441-  46  er  540»  6  er  571.31 
dentes  aqua  decidere  jaciens  4f44t 
dens  cauus  quomodo  inuritur  433.1  f 
dentium  doloris  remedia  234. 27  er  364 

36  er  363. 34 . 39  er  365 . 15  CT  562 , 44 
er  366. 41  er  367. 20  er  368. 19  er  576 

37  er  571 . 38  er  573 .  i4  er  373 . 46  er 
376.59  er577.14.31.40-  46  er  380.24 

C7*  37i.  14. 53»  4«  er  397 . 31  er4oi .  15 
er  407.12  er  410, 15  er  413. 39  er  421 
19  4ii5.i7.26. 39  er  417. 51  er  429 

40  er  451. 6. 16. 27  er  432 . 2 6. 2g.  er 
436,16.46  er  437.15- 19.  er  438. 5  er 
439.21,23.40  er  441-4.57.46  er  448 
n  er  449 . 13  er  451- 39  er  4«8 . 6  er 
inde  per  totum,CT3z  ibidem,  crinde,  er 
475. 19  er  487 .13.34  er  491.51  er 

494*  i4er49S.24er5oi.«eri«*, 
er  5°3-  ?  er  506. 48  er  509 . 15  er  514 
49  er  inde,  cr  517.39  er  540. 6.  n.i8 

10  er  561 . 46  er  561. 18  er  563. 14  er 
56S.7.36  er  571.18  er  tM*,  er  574. 15 
er  607.10  er  630*57  er  631. 19  er  646 
43  er  iwcfe 

dentatos  nafei  homines  «2.21 
dentata  nate  feminae  mauffiicatifima 
ibidem  25 

dentientes  tarde  pueros  iuuantia  540. 1 
dentifricia  ex  qua  materia  540.1  er  647 

41  er  648. 5 

dentitionem  facilem  reddentia  550.44 


deprecationum  uis  49S37pertdtm 
derecto  dea  ubi  S3-40 
defidia  artes  perdidit  613.  iS 
dei  confideratio. z.zzper  totum 
dei  formam  quare  imbecillitatis  cfi  ibiderfi 
deus  quid  ibidem  23 
deus  eji  quicquideft  ibidem 
dij  innumeri  ibidem  2  4 
dij  ex  uirtutibus  uitijsq ;  numerantur  ibi.  15 
deorum  plurium  nomina  ibidem,  crinde 
per  totum 

deorum  pluralitatem  deridet  Plynius  z.zz 
per  totum 

deorum  multitudo  cur  credita  ibidem  24 
crinde 

dij  inferi  ibidem  29 

deorum  populus  maior  quam  hojmnum 
ibidem  32 

deorum  loco,  animalia  obfccena  cibify  colun 
tur  ibidem  34 

deorum  matrimonia  ibidem  35 
deorum  alij  iuuenes,  fenes  alij,  alati, claudi , 
CTc  ibidem  56 

deorum  adulteria,odia,bella,  CTc  ibidem  5? 
deus  efi  mortali  iuuare  mortalem,  proucr/ 
.  bium  ibidem  40 

deorum  deliramenta  ibidem  35  crinde 
dij  curam  mortalium  an  agant  ibidem  45 
&f.zt 

deorum  m  terris  nullus  rcfeftm  2.48 
deorum  uaria  hominum  opinio  ibidem  zz 
pertotum 

dij  maleficijs  poenas  tribuunt  3.22 
dij  cur  tarde  puniunt  delinquentes  ibidem 
deos  non  omnia  pcfe  ibidem  24  crinde 
dij  quod  ius  habeant  m  praterita ibidem  17 
deus  cr  naturaidemibidem  20  er  485.2? 
dijslafte  cr  mola  falfafacrificant  prologo 

i.42 

dijs  dicata  preciofa  uidentur  ibidem  74 
deo  tum  fimulacra  ex  arboribus  olim 
216.47 

dijs  fine  par fimonia  facrificandim  222.21 
dijs  decima  dicata  222. 25  er  225.4 
dij  par  uis  fuplicatiombus  placatiores 
fiunt  224.2  6 

dij  flore  papyri  coronabantur  234. 46 
deorum  fimulacra  cur  ex  cedro  arbore 
233.11 

deo  tantum  ueteres  coronam  dabant 
267.58 

dijs  quibus  libant  251.8  er  15  ibidem 
pertotum 

dijs  quibus  uti  fis  non  fit  Aid.  15  per  totum 
dijfruge,moUfdlfa,firrc'ue  colebantur 
3i4.i9 

deorum  corona  ex  qua  materia  4°*.25 
deoru  beneficia  plura  4  06. 15  er  484-  40 
deus  rerum  muentor  484*58  er 485-21 
deorum  euocandorum  a  magis  ratio 
449.45 

dij  inuentores  rerum  habiti  funt  452,44 
deus  animalia  cur  fecerit  497-33 

d  ?  dij  an 


dij  an p  retes  exaudiant. 499*  er  5°o.i6 
C Tinde 

deorum  euocdtio.499.17 
dij  omnibus  interfunt  negotijs.  5co.i6 
deorum  pbricx  cultusjS  1.5 
deorum  fimuldcra  cur  in  dnnulis.5H.io 
deorum  facra  CT  in  eis  hojtid  qualis.  583-3* 
C714-6.11 

deorum  pmulacra  minio  ubi  pifta .  5 9  °-33 
deorum  fimuldcrd  ex  £rc>  596.30 
deorum  fimuldcrd  ligncd  aut  fflilia  quam/ 

.  diu.599.11 

deorum  duodecim  pidiurd.65z.30 
deorum  effigies  fidilcs.6z8.i6  er  inde 
deorum  offenforum  umdifta.  <534.1  er  inde 
deorum  imgines  quibus  cuocantur. 

670.31 

dij  quibus  modis  euocdntur.507.41 
deorum  caenis  catulus  apponebatur.  519.37 
deorum  reuerenti<e  exempld.17.  per  totum 
er  107. 3  °  er  504.  a4  er  148«  41  er 
171.42- er  177.31 

deorum  mater. Qu,£re  Cybele 
deuterium  uinum.z4s.14 
dextrx  hominis  deligionem  ineffe.113.1s 
dcxtne  uires  maiores.113.14 
dextrum  etiam  m  arboribus. 303.19 
diacheton  arbor. 445.52 
DIACHYTON  uinum.i4S.15 
didcodion  medicamentum .  376.13  er 

380.4 

diadema  regum  Bacchus  primus  menit. 
115-18 

diadochos  gemmd.667.v1 
diadumeni  iuuenisfimulacrum.601.4 
diaglaucioncollirium.491.9 
dialutenfe  purpura  genus.164,13 
didlcucon  crocum.38S.37 
diam  templum  m  Hifyania  uetufifffmum. 
285-45 

diam  ades  'm  Aulide uetufliffma.ibidem 
48 

diam  lucus  in  Latio  er  in  eo  uetufLe  arbo/ 
res.  188.S 

diam  pidura.6iz.zi  er  <527.13  er  6z 7. 55 
CT  inde 

diam  jimuhcrum  marmoreum  a  quibus. 

634.5 

diana fimulacrum  a  quibus,  ibidem. »7. 18 
er  636.8 

dian£Ephep£  templi  defcriptio.  641.14 
er  inde 

dian£  Ephep£  templum  quale.  241. 44  CT 
i85.31.er  636.10 

didtt£  Ephep*  templum  a  quibus  er  ex  qua 
materia.185.31 

dian£  E phipa  templi  column£.65o,7 
dian£  Ephep£  adis  mirum.16.1 
diapafmata  qu£.  2}  0.21 
diapafon  quid.9.41 
diaxylon  arbor. 445.31 
diabapha  purpura.164.40.43 
dibutades  plafiices  mcntor.6i7.34A*- 


INDICIS  P  1 1  N I  A  N 
dic£us  Apollo  cur  didus. 601.17 
didamum  k  ceruis  repertum. 138.1  er 
461.15 

didamum pne flore  er  femine.46i.17 
didamum  tantum  in  Creta  infula.ibidem 
didami  medicin£.46i.  21  er  479-  2 6  er 
482.13.  er  4  83.24  CT4S4.10 
didyotheton  quid.649.16 
didoron  laterum  genus.  619.31 
diei  lux  quando  uode  uifa.11.14 
dierum  in£ qualitas  unde.  13.S.18  CT  24*10 
diei  lucis  ratio.15.8  per  totum 
dies  ubi  longiffimus  breuiffmusq;.  ibidem 
44.per  totum 

dies  fex  menpum.ibidem  48.CT60.19 
diei obferuatio  apud  diuerfos.i4 . 8  per  tot. 
diei  initium  pnisq;  quomodo  accipitur,  ibide 
dies  alius  de  alio  iudicat. 119.3 
diebus  nullis  credendum.ibidem  4 
dierum  numerus  computatur.ibidcm  6 
dierum  omnium  anni  inexplicabilis  ratio. 
JJi-48 

diebus  trecentis  fexagintaquinq^  er  quadri 
te  annum  con pare.ibidem  49 
dierum  unde  augmenta  er  decrementa.  353. 

3  er  inde, er  336.45 

dies  longi ffima  totius  anni  quindo.336.13 
dies  ubi  nullus  aliquando.61,6 
dierum  diuerptas.104.il  er  inde 
dierum  magnitudo  quomodo  depreheditur. 

640.3  er  inde 

dicuches  mcdicus.365.5  er  36 9.4 
digeftionis palis  qua pnt.416.33 
digepioni  utUia.Quare  Conccdioni 
digitellum  herba  ad  quid.3z7.i9  er  467. 

3 6  ervnde 

digito  uno,  quofdamhopem  fuperaffe. 
113.38 

digitorum  conpderatio.  212.31  er  inde,  er 

213.4 

digiti  quibufdam  in  manu  una  fex.211.31 
digitorum  articuli  quot .  ibidem  34«  er  inde 
digitorum  morbi remedia.411. 48  er  486. 
27  er  611.53 

dignitatis  pma  qualiter  acquiri  potep. 
389-3« 

dij.  Quare  Deus 

diligentu  exemplum  nobile.  3*7. 2  8  CT 

inde 

diligentia  antiquorum  mira.419.43 
diligentiam  nimiam  fepe  nocere.6io.45 
dilutum  quid. 448.43 
dimophilus  pidor.618.1 
dinopatuarius.e  00.31 
dinocrates  architedus.  71. 20  er  11$.  18  CT 
605.55 

dynomenis  patuarij  cpera.603.3 
dinus  Apollo  qui.569.40 
diocles  quid  de  rapo  fenferit.5 6 4.1 
diocles  medicus.365.19  er  391.13 
dioclis  medici  laus  £tasq 470. 10.  per 
totum 

diodotus  Petronius  medicus. 368.47 


diodoribibliothccf.prologo.i.tf.’? 
diodoriphilofophi  miramors.ii  4-7 
diogenes  cynicus  qualis.113.30 
diogenes  Patuarius.  936.5S 
diogenes  pidor.618.9 
diomede£  aues  quales. 18113  per  totum 
diomedis  er  Glauci  armorum  commttdo, 
68c.*> 

diomedis  focer.43.3s 
diomedis  FaUadium  furripientis  effigiis 
594-37 

diomedis  delulrum.iSz.i9 
diomedis  focij  'm  aues  ucrp  cur  fetum,  ili/ 
demi  1 

Reliqua  qu£re  parte  fecunda 
dionypas  gmma.667.zz 
dionypodom  patuarius.6  03.42 
dionypodorus  pictor.  617.9 
dionypodo  ride  inferis  epijicla.  31. 3:  f  et 
totum 

dionypnymphas  herba  qualis. 450.1* 
dionypus  tyrannus  gaudio  olijtM.s 
dioriypo  tyranno  pulfo,  dulce  fuit  mrt  ■ 
28-49 

dionypus  quid argaVlatonem,  ns.30 
dionypus  pidor.6z7.zo 
dionypus  patuarius.  636.23.24 
dionyfij  opentumatq  tyrmis, 144.$ 
dionypus  Salupius  medicut.47z.3s 
dionypus  feriptor  in  india.SSM 
dionypus  quid  de  Rapo.364.1 
dionypus  prior  Sicilia  tyrannus!?  m  io/ 
mus.  217.17 

dionypus  mcdicus.371.46 
dionypus  gcographusuli  natus.69.4i 
dionypus  geographus  Augufli  temfcrilss 
in  orientem  miffus.ibidm 
dionypus  pidor  non  nip  hominem  psgnt 
potuit.614.5 
dioptrequid.i2.tz, 
difcoboli  piclura.6i6. 48 
diofpyron  herba  qualis.493.17 
dioxippi  pittuTd.6z6.  z7 
diphryges  quid.60s.z5  er  inde 
diphris  gemma.  667.11 
dipccnus  marmorarius. 63347, tyi)4 

4.11 

dipondius,id  eff,afsis.  584.7 
dipfacon  quid.  445.32 
dipfacos  herba  qualis. 49  0.49 
dipfadis  ferpentis  morfus  remedii.  4$'$ 

0-569-3° 

dirces  fcemina  pmulacrum  hifloritfy 
656.17 

difeens  pne  magpro.600.37 
difcobolon  pmulacrum. 6  01.15 
difcoboli  p1ctura.6z6.4S 
difeordias  fheit  Sideritesgemm4.6S9.tii 
difeordia  ubi  ignota.  6  0,11 
dyfpnoea  morbus.  418.2 
dyfpnoicis  utilia,  ibidem,  er 457- 1 9  V 

471.11 

dyfentericisutile.v9.il 


dyfenteria  ne  ihfeftct  4  o  8.4? 
iyfentericorum  remedia  565.14  C7  5<S4.n 
CTJtf5.tf.46  €7-367*  49  CT56S.  ig.ig 

40  ©■  j<S9.33  er  37** 10  er  372.36  er 
374.8 er  378.  i7esr  5?oi  2.9  er 382.6 

1tf.21.26  er  383-45  ct  3 97.2.1  er  399-37 
«7406.8.408.4-5  er  410.  55  er  414 
40  «7416.10  er  4*7' ^-3-37  CT4I9.46 
«7410.17.2,1.48  er  421.2-.10  er  427 
3i«7  42g.  42  er  429.49  er  451.4 
48  CT  453- 1 9  er  434-2-4-3<s  CT  435 
43.45  er  456.J.3.15  er  442-  41  er 
44?.i  «7445-45  er  44«.  1?  er  447 
<«7448-7  er  450.2  er  475.25.3i 
58  «7  474.4-7.14 .19  er  481.35  er 
4gtf.25.32er  491.14  er  492.27 er 
494.41  er  496.5  er  497.16  er  506 
is  er  507.47  er  510.11.15.26  er  517 
2g.41.42  er  528.15.27  4<s  er  545.net 
574.35  er  589.48  er  «10.5  er  63  0.38 
«7tf3i.3tf 

dif  illationum  remedia.  366.45  er  4*6. 44 
er  433.26  er  439.3  er445-s  er  501.45 
er  541.6  er  571.12 
dijUHationibus  infantium  medicina 
409.6 

diftiHationum  capitis  remedia  372.3 9  er 
580.59 

iifliUationi uetitris  utilia  406.39 
diftiHationes  ftomacbi  in  hiben  tia  372.35 
divinationis jpecies  126.17  er  iftde 
divinationi  dediti  3.12 
divinationis  artis  periti  457.15 
divinatio  qua  ratione  haberi  potejl  667.10 
34  3527668.9.21  er  539-38 
diuinitasinquibufdam  »7.2.8  per  totum 
divitia multos  perdunt  »9.2 
divitia 'mgetes  er  qui  diues  effe  dicatur  5 92 
ig  per  tofum  er  648.11  per  totum 
QuareLocorum  uis 

divitiarum  exprobratio  592.48  er  22.11 
O"  circa 

doci,id  e(l  cctli  faces  11.52 
docilitatis  exemplum  128.27  pertotum 
dodecatheon  berha  qualis  455.29  er 
479.9 

iolychos  herba  qualis  288 .19 
dolobeUaP. confisi  12.9 
iolobeUiana  pyra  259.5 
dolores  pellentia  375-15 
dolores  acerrimi  qui  455.8 
dominifrons  plus  prodcfl  quam  occipitium 
Proverbium  316.34. 

domini  oculus  f ertilifsimus,V  rouerbium 
37.38 

domitius  cn.conful  12.12 
doaitius  Cn.quterc  Cneus  "Domitius 
domitij  Cn.delubrum  655*2« 
domttij  L.'mteritus  124.33 
domitius  Nero  Peloponnefum  infulam  tenta 
uit  efficere  51.4 

domitius  Nero  Achaiam  libertate  donat 
52.12 


PARS  P  R  I  K»  A 
domitius  Corbulo  eontra  Armenos  84.16 
er  86.9 

domitius  Romanus  5S«.29 
domitius  Aenobarbus adilis  curulis 
141.20 

domitij  Acncb.cofulatus  ccnfuraer  eius  cum 
Crajfo  inimicitia  289. 12  «r  inde 
domitius  Aenobarbus  quo  anno  Cenfor 
ibidem  18 

domitij  Aenobarbi  fex  "Loti  ingentis  precij 
ibidem  2  6 

domus  Sale  ubi  confirmentur  6g.<> 
domibus  carentes  homines  69.16 
domus  lateritia  d,  quibus  reperta 
125.32 

domus  tejiudinibus  pifcibut  conte fta 
15434 

domus  ufct  tr&f  fcandulis  270.14 
domus  ufci  tedefeirpis  2g2.30.33 
domus  pium  no&iies  Rom<e  289.14 
«T  inde 

domus  quomodo  purgantun  lufiranturcfc 
462.46 

domus  que  pulcherrima  Roma 
«43.19 

domus  arundinibus  ubi  tede  2g  0.41 
domus  regiae  lautifsime  adornate 

637.26 

dona  maxima  impcratorum,ac  fortium  ciuiu 
que  314.39 
donax  pifeis  579.1 5 
donax  Calami  genus  2gi,26  er  578.16 
donax,id  e&  Cypria  Arundo  443.1-9 
dorcadum  animalium  mirum  514*12 
dorcadis  in  medicinis  ufus  535.49 
dorcades  ubi  non  fint  150.5« 
dorycniumuenenum  513-4 
dorycnij  ueneni  remedia  570-32.53  CT  574 
15  er  510.15 

dorycnion  uenenum  402.27 
doripetron  berba  474.14 
doriphori  fimulacrum  6  01.5  er  602.48 
«7-603.49 

dons  fcer&a  gu*  408.12 
dortus  tonus  9.42 
dorij  moduli  a  quo  reperti  126.33 
doron  ijuid  629.33 
dora,idefl  munera  ibidem 
dormiendi  regula  5  o  t.4  8  er  inde 
domiffe  quendam  annos feptem  «7  quinqua 
ginta  123.25 

dorotheus  medicus  412.15 
dorotheus  pidor  621.1 
dorfciwus  Fabius  poeta  249.6 
dos  filiarumplantaria  279.52 
dofiades  feriptor  56.17 
dofitheus  feriptor  340.44 
drachma  quid  continet  403.6 
draco  fineueneno  er  eius  in  medicinis  ufus 
550.18  er  536.12 
draconis  mira  530.28  er  inde 
draco  mortuus  aiuitam  reuocatus 
454.8 


dracoquofeagrotumfanatiig.it 

draco  hominem  feruans  1 9  0.7 
draconum  cum  elephantibus  difeordia 

131.24 

draconum  mira  magnitudo  ibidem  24.28 
39  er  131.42  per  totum 
dracones  ubi  proueniunt  13242 
per  totum 

draconum  crijle  ioi.3 
dracones  ferpentumoua  hauriunt  189.J 
crinde 

draconis  morfus  remedia  451.42  er  472 
10  er  4s9.uer569.22.5s 
dracones [opientia  667.15 
draco  palmitis  genus  307.48 
draco  pi/cts  578.47  er  159-16  .  . 
draconis  marini  medicine  572.2g 
draconites gemma  667-*5 
dracontias  gemma  ibidem  24 
dracontium  herba  44S.17 
dracunculus  herba  er  ex  eis  medicina 
ibidem  er  inde  er  454.5« 
dracunculus  herba  quando  effoditur 
448-4 6 

drepanis  auis  qualis  213.49 
dryites  gemma  670.15 
drjyos  byphear  uifei  genus  28S.24 
dryophytes  Rane  genus  578.7  er 
57i.4o 

iryophonon  herba  que  491.8 
dryopteris  herba  qualis  ibidem  5 
drypete  que  254.27 
dromones  pifces  578-34 
dru/das  cur  Romani  fuftulerint 
53  9-3 

druide  quutr  qualiter  uifco  utantur 
288.J7 

druide  unde  didi  ibidem  4  o 
druidarum  religio,obferuatio ,  facrifcium 
ibidem  per  totum 

druidarum  fuperflitio  444.44  er  inde  CT 
529.10 

drupa  quid  228.1 9  «7254.27  «7 

256.26 

dru fiUanus  feruus  ditifsimus  5  93-34 
drufiUeLiuie  Augufii  uxoris  mirum 

266.26 

dru  fi  imperatoris  caflris,apes  federe 
195.34 

dru  fi  imperatoris  proberrima  nidori* 
ibidem 

drufas  imperator  uinofus  ut  pater  253,2« 
drufi  uxor  Antonia  168.31 
drufus  Tyberij  filius  557*43 
drufus  deBraffice  Cyma  ibidem  42 
dru/?  primi  laus  er  eius  a  morfco  liberatio 
4«7.56 

dru/?,er  Cepionis  inimicitie  quando 
58142 

dru/iw  quid  in  tribunatu  fuo  cum  numtnit 
584.23 

drufi  hiuij  tribunatus  er  eius  argentum 
593.19 


irufus  Ttnb.pltb.cur  caprinum  fanguinem 
biberit  511.3 

dubijs  fidem  dare  res  ardua  prologo 
M5 

duiUij  lmp,Claffisfexaginta  diebut  parata 
583.45 

duiUij  C.triumphus  &  eiufdem  fima 

<97.4 

dulcis  uini  natura  147.45 
dulcia  odore  carere  164.15 
dulcibus  rarum  odor  387.49 
dulcia  nonfunt  eadem  omnibus  414*17 
duodecim  tabuUe  a  quo  feriptae  34.5.16 
duodecim  Tabularum  leges  168.17.cr  289 
39  <7204.49  erwde 
duodccittiTabuU  nuUam  metionem  de  uitla 
habent  &  0.7 

duracina  ma  unde  ditta  141.1 8  er 
x44.11 

duracina  cerafa  163.31 
duriciaru corp.remedia  415.15  C7  416.41 
381.10  er  413  er  4-27.11  er  418.3.41  er 
417, 17  er  48  er  437.31.35  er  430.11 
<745  er  474-11  er  48i.3-440-54  <7 


INDICIS  PLINIANI 

echeneidis  pifeis  cofiderdtio  158-47 
per  totum 

echeneidis  pifeis  in  medicinis  ufus  578-4 
echeneis pifciculus nauem retinet  566.17.3* 
<7158.47 

echini  herbee  con fideratio  451.39 
echinometra  pifces  161,6 
echinorum  pifeium  con  fideratio  ibidem  5 
echini,maris  feuitiam  prafagiunt  ibid.9  er 
545.15 

echinus  animal  in  mari  579.1 
echini  quando  pariunt  167.4° 
echini  pifeis  in  medicinis  ufus  577.15 
echini  medicina  57o.ji  er  571.13.4*  £7 
573.1« 

echini  Carpathij  maris  quales  57°-5i 
fcfcini  cruji/i  er teguntur  155. 
echinorum  dentes  105.33 
echinophora  pifces  578.4« 
echion  statuarius  600.35 
echion  pittor  quibus  ufus  coloribus  618.1 
echion  pittor  quando  610.35 
echionis  pittoris  opera  ibidem 
echion  medicamentum  515.14 


45S.3*.3o  er  51°*  4i  <7  49i»  44  «7  echiteherba  qualis 448-5 
49  echites  gemma  67  o.% 

duritia  corporis  quomodo  tollitur  598.6  <7  ec/jo  quid,cr  qua  ratione  reddatur  14.15 
399.9  er  401.17  per  totum  er  642.37 

durisSdmius hifloricus  64.36  e7 141.31  ecliptica  inzodiaco  qua 7. 40 

dum  fcriptor6oi.ii  eclipfium  folis  er  L««f  confideratio  5.9 

durij  L.medici  interitus  114.13  per  tofum  <7  6.15  per  tofum  er  n.46 

dufaritis  Myrrha  213.8  er  inde 

dux  guuto  cjje  detef  458.18  eclypfes  etiam  quadrupedes  pauent  14 9 

ducis  eligendi  exemplum  i75>34  er  inde  40 

ALE  /ierit  qualis  135.19  ecnephias  quid  16.13.53 

Ebrietas  uitdda omnino  161.43  e<5f>pd  5««  617.44  <7  668.48 
per  tofum  ettrapeli  qui  1x3.  11 

Ebrietatis  mala  ibidem  per  totu  eftromatiumuinum  150.51 
ebrietatis  efferus  ibid.46  er  155-1. 10.14  edere  confiderdtio.Vide  Hedera 

ebrietas  uita  pramium  apud  quofdam  edypnous  genus  Intubi  568-39 

151.47  educationis  puerorum  exemplum  154.23 

clrij  pojl  uomitum  fepe  bibunt  155.4  effafeinantes  homines  ubi  107.17 

ebrietas  multis  mortis  caufa  ibidem  it  er  inde 

ebriofornm  opera  153.10.33.40  cffkfcinationes  proh&et  Antipathes 

ebrietas  nulla  in  parte  mundi  ceffat  ibid. 45  «56.15 

ebrietatem  etiam  aqua  quadam  inducit  effigies  hominum  mira  101.51  per  totum 
ibidem  45  er  106.17  per  totum  er  31  i&idem  per 

ebrietatis fimulacrum  6  oi.lo  tofum 

ebrietatem  facientia  465.36  ej^gfej  hominum  cur  exprimebantur 

ebrietas  quomodo  no fentiatur  433.5 et  441  597.15 

16  C7  551. 38  <7  inde  egelaft e  fal  Hiffania  559-45 

ebrietatem  difcuticntia}66.\9  o  3«9-i9-3°  egilai  in  uineis  colendis  laus  245.8 
er 398.41  er  664.10  ef  667.13  <7449  f gylops,Vide  Aegylops 
45  er  515.14  egnatius  caluims  prafeftus  183.5 

ebuli  herba  medicina  464.7  V  476.31  C7  egnatij  t&ecennij  uxor  248  41 
*  480.17.21  egula  fulphuris  genus  630.11 

eburquid  128.3  6  cletticia  quid  209.36.40 

eJonV  excogitatio  prima  217.9  elaphobofcum  herba,  er  e*  ea  medicina  411 

e£ore  (ju<f fiant  ibidem  er  151 J5  CT  inde  5  er  461.24 

eborisfecatio  luxus  caufa  187.1 «  er  131.15  elapis  ferpentis  morfus  remedia  5«9*J° 

eJorii  fbffilis  confideratio  646,7  elate  arbor  228.34 

C7  inde  elaterium  medicametum  CT  eius  ufus  361.5  o 

ecbolina  ma  mircuy.n  crmde  <7  J^J.io 


elaterium  diu  durat  497.10 
elatine  herba  qualis  491.11 
elatiteslapis647.il 
eUeborine frutex  138.14  <7  491,19 
eltttri  confideratio  655.26 
er  inde 

elettrides  infula  ibidemio 
elettrum  ubi  prouenit  61.2  cr  62.5 
elettrum  quid  <7  quale  5S7-H  winic 
<7  655.21  <7  inde 
cIeflnuf«J587.5i 
elettrum  Corinthium  quale  657.11 
elettrides  arbores  ubi  655.44 
elegia  arundinis  genus  181.33 
elelifphacos  herba  464.14  <7485.1? 
elelijfhacos  herba  et  ex  ea  medicina  417,55 
4° 

elementorum  cbfideratio, numerus, noma, 
fitus,natura  cre.npertotum 
elementa  tria  fine  ftpore,  odore,  fu;cc$ 
i*4.4 

elementorumnexus  2.5  &  inde  picat 
elementi  fedes  non  nifi  in  elemento  efl 
20.28 

elementorum  figura  qualis  ibidem  19 
crinde 

elenchi  unionis  genus  162.13 
eleomeli  olei  ufus  41S.17  <7  257.2 
er  inde 

eleomeli  oleum  ubi  257.2 
elephantiafis  morbi  deferiptio  469.44 
elephantia  morbi  remedia  37 U9  <737431 
er  379.12  er  437.6  er  458.18  er  510J» 
<7  51^.4°  er  549.1« 
elephantorum  cofideratio  Ubriodi ws(i/ 
tibus  duodecim  primis 
elephantoru  uenateres, domito  resty  894 
elephas  animalium  terrefirium  maxima 

H8.4 

elephantis  mteUettus  ibidem  5,119.9 
per  totum 

elephas  in  quibus  homini  fundis  128.4 
per  totum 

elephantes, l  unam  adorant  ibidem  9 
er  inde 

elephantes  quando  primum iundi  Kcttt 
12S.18 

elephantum  ut  hominum  certamen  119,44 
per  totum 

elephantes  per  funes  incedunt  118.24.18 
elephantum  docilitas  ibidem  27 per  tam 
elephantes  feribere  difeunt  ibidem  jo 
elephantum  cornua  qualia  ibidem  34 
elephantum  ojfium  ufus  ibi  dem 
elephantum  detes  ibidem  er  «ie  7205,34 

<7131.15 

elephantum  clementia  1 18,44  per  totam 
<7130.18 

elephantum  memoria  129.9  per  totum 
elephantes  quibus  gandent  ibidem  1«  er  1 
icrindr 

elephantum  pudor  129.18 
elephantum  amor  ibidem  12  <7  i»de . 

etqba 


'  -  PAR  $  'Pk;I  M-A'  ~  T 
elephantes  quadoprimuin  Italia  uifii9. 34  elpenoris  tumulus  ubi  Myrtus  uifa  primum 
per  totum  265. i 

elephantum  pugm  ibidem  44.  per  totum  elucia  quid  610,17 

elephantes  hordei  fucco  celerrime  mitigans  emere  Liber  pater  primus  inflituit 
tur  130,11  115.18 

elephantes  quomodo  capiantur  13  0.14  emptum  male  femper  penitet  316.1  3 

elephantes fcemine maribus  pauidiores  emyde  tefudines  5«S.t5 

ibidem  38  empedocles  magus,  er  cius  peregrinatio 

elephantes  quomodo  domantur  ibidem  40  538.34 

V  inde  empetron  herba  qualis  491.14 

elephantes  indi,  Afri 9  ibidem +6  empirice  medicina  a  quo  er  ubi  524*3? 

erng.17  emplafirisconuenientia  «38.49 

elephantum  partus,  er  reliqua  natura  130  emplaflrationis  confideratio  300.2 

48  prr  totum  per  totum 

elephantes  quot  annis  uiuant  ibidem  49  emplaftri  ratio  unde  nata  ibidem  2 
elephantes  que  pati  non  poffunt  131,2  emplafira  que  arbores  non  recipiunt 

elephantum  manus  qu<e  ibidem  $  ibidem  18 

elephantum  cutis  qualis  ibidem  13  er  inde  ■  emplaflratio  omnium  fertilifsima  ibidem  10 
elephantum  dentium  magnitudo  ibidem  1 8  empledon  quid  64  9.25 
elephantes  ubi  nafcantuniuzz  per  totum  '  encardiagemma  667.28 
elephantum  cum  draconibus  difeordia  25  encaustica  Pamphilus  pingere  dociiit 
ibidem  624.48 

elephantum  fanguisfiigidifsimus  ibidem  35  encaufice  pidure  duo  generi  6 27.12 

elephantum  cum  Rhinocerote  belua  inimici  encaudum  pidure  genus  624.44 
ti<t  155.16  vlnde 

elephas  cbameleontc  deuorato,Oleafiro fibi  enthiridia  librorum  mferiptiones  prologo 
occurrit  138.19  1.90 

elephantes  iuffa  faciunt  182.25  enchufa  herba  que  408.U.10 

elephantum  partus  186.38  er  i87.io  encyclopedie  qu£  dicantur  prologo  r.53 

elephantum  uenter  qualis  109.3  encrinomenos  fimulacrum  <01.33  > 

elephantum  digiti  quales  113.5  er  inde  eneate  uinum  247.30 

elephantum  [onus  qualis  215.4  endymionis  fabula  de  Luna  4.39 

elephantum  anima  ferpentes  ex  traxit  enguini  quod  oleum  uendunt  42-8.1 T 

ibidem  49  enhemon  medicamentum  223.47 

elephantem  mulier  qu£dam  peperit  1  o  9.11  enbydros  gemma  67®.23 
elephafes  quis  primus  Romam  m  triumphu  enbydris  ferpens  539-46 
duxit  118.30  enhydris,id  efl  coluber  in  aquis  uiuens  ad 

elephantes  ubinobiles  90.44  quid  ibidem  er  57438 

elephantis  uefcentes  homines  101.44  er  enneaphyUon  herba  que  491.2J 

102.7  enniusuates  antiquifsimus  deoffa3U.i4 

elephantum  uenatus  ubi  99.45  /£<#«<*  i«  Scipionis  fcpulcbro  116.49 

elephantes  Africiubi  incipiant  100.43  enochis  gemma  667.31 

elephanto  lingua  qualis  20  6.15  enterocelarum,id efi  inteftinoru  diUbcntiu 

elephantum,eradeum  pertinentium  in  me/  remediajs^z  cr 476.28.34  er  477.8 

dicinisufus  506.14.  er  inde  er  48i-37  er  494.17 

elephantum  color  ex  quo  617.9  entoebij  fimulacrum  636.15 

elephantum  ufus  in  bellis  $9-16  entomon  herba  qu£  457.33 

elephantes  m  arbores  cornua  exacuunt  eone  arbor, ex  qua  Argonauis  fi da 

3i4-4  238.49 

elephantum  in  Africa  multitudo  67.13  epaminunde  ducis  pidura  11 6 

elephanti  pifces  578.31  «7  5791  CT  152.18  12 

elephantis  Thebaidis  op.ubi  nudi  arbori  de/  epaticorum  remedia  575.51C  472,47  CT 
cidunt  fblid  z7  4.10  496.9  er  510.24 

elcufne  dee  templum  626.46  er  627.15  epatizon  quid  5  96.24 

elidis  irinum  optimum  389.30  epatodorus  fatuarius  60044 

elipertius  Claudij  Imp.prefedus  157.14  ephedra  herba  472.33 

tlico  fiber  zi7.ii  cphedrus  herba  qualis  48  0.47 

ellychnia  que  er  ex  ea  medicitt£  427.1 9  er  epbemeron  herba  468.51 
630,11  ephemeris  herb£medicin£  480.34 

elops  pifeis  157.8  ephefe  Dian£  templi  deferiptio  64i.i4 

r!opj  K&t  optimus  168.15  ephefe  Dione  fmulachrum  a  Mentore fi/ 

elopis  ferpentis  morfusremedio  559-3®  118.29 

eloquentia  uit,n6ds6  .  .  ...  -  ephefe  Diane  templum  quale  14^44 


Cr  285.32  27636.1® 

epbefie  Diane  fmulacra  ex  qua  nateria 
285-33 

epbefie  Diane  fimulacrum  4  cantito  fidu 
ibidem  35 

ephefe  Diane  templu  quando  confhudttm 
ibidem  32.39 

ephefe  Diane  templum  a  quibus ,er  «t 
materia  ibi.  51  er  n8.i6 
ephefion  Alexandri  amicus  601.46 
ephydros  herbo  qualis  481.31 
epicharmus  quas  Uteros  reperit  125.1 6 
epichemafs  quid  352.3 
epicurus  hortorum  magider  550.12 
epicuri  uultus  per  cubicula  geflat  613.15 
epicuri  natali  quando  f acri f eant , 
ibidem  16 

epicuri  pictura  626.47 
epidij  C. commentaria  311.24 
epigloffis  2  06.32  er  inde 

epimedion  herba  qualis  49210 
epimelas  gemma  667.40 
epimenidis  fenedus  121.13 
epimenidis  anima  uifa  pofi  mortem 

123.25 

epimenidium  ScyUe  genus  553.4* 
epiny dis  morbus  quis  66,9 
epiny didas  morbu fanantia  363.22 
epiny  didis  morbi  remedia  3 66.9  er  369.44 

€7-374-15  er  377.35et380.41  er  583.3« 

er  411.10  er  426.7.43  et  431-21  er  432 
47  er  535.47  er  434*58  er  44M  «7 
488.15  er  514-1  cr  548-43  er  571.48  <* 

646.37 

epipadisftutex  238.24 
epipadis  herba  que  4 9219 
epipetron  bcrhax94.i7 
epiphore  remedia  363.17  CT  365.40  ft  367 
32er368.2r.51  cr  371.5.42  er  572.3?  rt 

373.38  cr  375.5  er  376.2.10  er  377.45 
er  378.14  er 379.?  cr  380.12,21.4«  er 

382.19  er  385.36.42  er  597.19.34  er 

398.9.19  cr  399.i2.28  er  400.25  47  er 
4°i.i3  er 410. 8  er  415.9  «7416.57  er 
417-15  er  427.21  er  419-31  er45'-35 
CT456.7  er  440.56  et  446.33  er  448 

8.25  er  451.39  cr  456.40  er  465.49 
er  466.1.4.5.7  cr  467.7*8.45  er  4«s 
30 cr  486.41  er  489-12  er  492.7  er 
495-1  cr  496.5  er  5°4-39  cr  505.8.37 
er  513.47  er  514.10.22  er  427.45. 47 
er  535.19  er  607.37  er  6 10. 13  <7  6i6.i« 
er  631.27  er  «45.33 

epiphoris  teflium  medicina  397.46 
epiphoras  uteri  quid  leniat  484.8  CT 
517.40 

epirotica  poma  158.39 
epitherfes  fimulacrum  «05.23 
epithymon  thymi  fos.4-74.z9.3x 
epithymi  herhe  medicine  479.6  CT  4*1.1$ 
epodes  pifces  579.12 

epoptidum ,  libri  Sorani  kfcriptio,prologo 
hin  fine 

epulo» 


eptilds  inter  kcendio  nominito  quid  fit 
5  06. « 

epulantium  confuetudo  ibidem  &  inde 
equifetum  herba  qualis  48ui6 
cquifelis  herba  qualis  3? 6. 28 
equeBris  ordinis  cojideratio  581.44 
per  totum 

equeBrisordo  curdiBus  581.J2  crinde 
equeBerordo  quando  in  unitatem  uenit 
581.48 

equcflris  ordinis  quis  ejfe  poterat  J8J.? 
equeflres  flatu at  quales  597.?? 
equorum  cojideratio  145.5?  per  totum 
equorum  plurium  fepulchra  ibidem  39 
crmdc 

equorum  erga  dominos  amor  ibidem 
per  totum 

equorum  intelleBus  ibidem  48  er  144.10 
equorum  docilitas  1Wi.143.49 
equi  quotannis  uiuant  144.10  yinde 
equorum  forma  qualis  ejfe  debeat  ibidem  21 
equorum  conceptus  quando i87.n 
equum  equitare  quis  primus  repent 
116.11  ' 

equorum  ornamenta  quis  reperit  ibidem 
equum  qui  aries  appellatur  m  muralibus 
quis  reperit  u6,ii 
equo  pugnare  a  quo  repertum  ibi, 25 
eque  pregnantes  coeunt  i87.i7 
equorum  corpore  uejfe  nafcuntur,atq ;  Cra 
brones  196.48 

equorum  dentes  quales  2o5.i?.48  V  inde 
eque  caput  affixum  palo, erucas  fugat 
561.14 

eque  faucniouento  concipiunt  275.15  er 
«3.54  CM44.?s> 

equarum  lafte,uel [anguine  pultem  Samo/ 
tefaduntiii.il 

equis  admiffure  tempore  quid  dandum 
J71.4I 

equi  uefligium  qualiter  Jingultum  tollat 
5i?.i7 

equuueBigia  luporum  fub  equite  fequentes, 
rumpuntur  ibidem  19 
equorum  coittts,p  artus %  144.24 
equarum  libido  quo  extinguitur  ibidem  50' 
equarum  Hippomanes  quid  ibidem  3? 
equi  quo  'mcurfu  infatigabiles  fiant  525.? 
equi  feri  ubi  131. 10 
equo  fere  qui  homini  morbi  144.44 
equi  fel  non  habent  fecundum  quofdam 
20  g.2 

equofeleffeinaluo  ibidem  4 
equos  [aginantia  406,5 
equi  ubi  rabiein flammantur  461. 41 
equi  coire  non  potentes,  quo  imentur 
478a7 

equorum  ornamenta  ex  quo  6  ti.? 
eque  grauide,quo  abortum  patiuntur 
505.24 

equus  publicis  [acris  immolabatur  511.48 
equorum  cum  Camelis  odium  135.2 
equi  alati, eomutiq;  ibidem  i) 


IHD  I  C  I S  P  t I  N  I  A  N 
equi  fluuiatilis  deferiptio  137:1 6 
equorum fcabiem  tollentia  578.9  CT 

155.19 

equi  homini  fidelijfimi  142.2? 
equi  quos  gradarios  dicimus  144.42 
zximde 

eque  ubi  uento  concipiunt  ibidem  J9 
equinos  pedes  homines  habentes  fii.8 
equina  jfecics  qualiter  in  hominibus  mofiri/ 
ficeuideatur  515.  »7 

equi,cr  ad  equum  attinentium  in  medicinis 
ufus  455 

equilingua  5i7«4 

equini  fimi  cinis  i n  medicina  ibidem  1 8.5  o 
equi  coagulum  in  medicina  ibidem  18.50 
equini  lichenes  calculos  pellunt  518.24 
eque  ungule  cinis  in  medicina  ibi. 25.49  C? 
510.37 

equi  [anguis  m  medicina  519.1 
equi  fpuma,fete,dcntes,m  medicina  ibid.t.6 
20  er  510 .37 

equi figni  caleftis  ortus  340.?? 
equi  figni  ccelcBis  occafus  534.?© 
equites  qui  didi  582.38 
equitum  nomen  fepe  uariatum  58519 
epuitesflexumines  ibidem  20 
equitatio  flomacho  utilis  er  coxis  502.47 
equitatus  artem  quis  primus  fcripfit  6  03.1 
equitantibus  utile  519.4  er  wzie 
eranthemon  herba  408.28.37 
eraphius  rex  639.17 

erafiflratus  nobilis  medicus  quando  247.18 
er  470.10  per  totum 
erafiflratus  medicus  369.52  C?  5M-3* 
erafiflrati  medici  laus,etasq ,•  470.10 
per  totum 

cratofthenis  laus  31.16 
ere  herbe  granum  vertiginem  facit  cum  m 
paneefi  327.15 
eretria creta  616.1.52.39 
eretria  terra  qualis  631.46 
ereutbodamus  herba  444*7 
erice  herba  194.22.15 
ericis  fruticis  medicine  441.14 
e rigeron  herba  qualis  468.16  er  476.33  er 
48i.t4  . 

erigonus  piftor  616.48 
erinna  poeta  6  0U8 
erineon  herba  er  ex  ea  medicine  431.33 
crinde 

eringes  herbe  medicine  405.11.34 
cryngion  herbaqualis  394.17.405.11  er 
inde  er  53  ibidem 
eriophoron  lini  genus  ?48.i7 
eriphia  herba  qualis 450.3? 
eryfimon  frugis  genus  418.39 
eryfimonii  herbe  medicine  483.44 
ery fimum  triticum  quale  322,11 
cryfifceptrum  arbor  qualis  1 26. 42  ey 
445.51 

tryfithale  herba  qualis  482,5 
.trifidis gemma  667.51 
erithace  quid  19  2.15 


crithacusauism.i*- 
erithales  herba  467.3 6 
crythinus  pifeis  578-48  PWP 
169.2 

crythinipifeis  mediem  574*55 
crytbraniCi(fi4W 
crytbrodanus  hcrba,medicine  quetxti 
444.7  er  477.15 
tryihraicon  herba  478.1? 
crythrocomis  Punici  mali  fiecies  238,20 
erythrodani  herbe  medicine  444*7 
erythron  quid  401.29 
erythros  Rhus  qualis 444-1  ©■  4474 
erophilus  medicus  qualis  51455 
erotylos  gemma  667. ii . 
cruce  herbe  natura  339.12 
cruce  menBruo  famin.fuganturw# 
eruca  concitatrix  ueneris  559.  ner  1^5 
575*1 

eruee  herbe  femen  quale  jtlio 
erucefylucfiris  medicine  57 1*45 
cruce  uermespeff imi  310.« 
mc<e  n»ie  er  nafmtur.ililmi} 
cruce  ne  fata  ledant  515.51  er?<i.i4 
eruca  uermis  quomodo  nafcitunoui 
per  totum 

eruditorum  reieftio  prologo  1 ,u 
erugo  in  medicinis  456.4« 
mgo  quo  compefcitur  6io,  40 
eruginis  faciende  ratio, ufus^icmtatn 
ea  606.936  er  inde 
eruilie  herbe  folium  quale  519.1 
eruilie  pifendi  ratio  311.20 
eruilia  apes  dele  flantur  391.20 
eruptionum  remedia  417.52 
mi  leguminis  cofideratio, naturi,  mfo 
eme  325,4 6 

mu  legumine  CefarAugufluscuM! 
ibidem  47 

erui  leguminis  medicine  418.6 
m#m  legumen  uermes  necantes  527.17 
eruumin  Tyriaca  335*10 
efalon  auis  cui  inimica :  89.44 
efcarie  marum  genus  144*30 

efcbynomene  herba  qualis  0.17 
efculum  ab  E fca  diflam  putant, idcirccfa 
dipthongo  ferihere  libuit 
cfculus  arbor  i oui  facra  H7*  f  cri«74? 
efculi arboris  corona  167.49 
■  efculus  glandes  fert  268.31 
efculus  5«o  tempore  femen  efficit 
176.11 

efculi  radices  pro  fundi ffime  i78.n 
cfculctidijfofitio  qualiter  ?oj.i 
C?  inde 

efernin:  Marcelli  libertus  ditiffimt 
H7.39 

tfoponlaftuce ge»Kf?67.io  . 
efoponis medicine  ibidem licindt 
efos  pifeis  Rheni  ingens  155.?? 
efubopes  Colchorum  rexiS^i 
etefiarum  uentorum  initium  5.7.11 
ctefiarm  defitio  340.36.41 

tttf* 


ttefut venti  ijdem  quod  Aquilo  343.1 
rtcf^s  Betitis  maxime  H arena  mouentur 
<558-39 

(tefieuenti  quales  15.30.47  er  88.15 
Vinde 

ttefidcatm  2.44.  <5 
etbe  quid  611,51 
etbefius  lapis  «4g.1t 
edonis  gigantis  corpus  nt.45 
nunder  Au.fidtuarius  656.9 
mntbes  firiptor  156.14. 
eiibcea  Abietes  peffimas  habet  134.15 
rutae*  Olimpids  uentus  peculiaris  jio.t  5 
Reliqua  quere  parte  fecunda 
cuchirfiatuarius  «04.17 
eucbiras  fidior  6  27. 4 1 
eucttemon  quid  605.19 
eudorus piflo r,  ftatuariusefi  516.55 
rutaxi»  Lithyrum  regem  fugiens  21.31 
euenorpi  flor  619.5 
eueatus  aftris  ajftgnantur  3.12 
euentus  boni fimulacrum  quale  Roma  605 
6  &■  655.16 

eugdaflon  herba  491.4« 
tugeniama  genus  245.9 
eugrammus  fiflor  «27.41 
eubememfcriptor  540.5  f  % 

cumruspiflor  «18.30 
eumesBalfami  genus  217.9 
eumeniscumPtolomao  £  nudatio  234.40 
eumenis  aduerfus  GaUospralia  6  03.35 
cumetris  gemma  ««7.34 
eunicus  fiatuarius  6  03.42 
eunuchi  in  Perfide  regnare  foliti  232.14 
eunuchion  lafluc£  genus  357.4 
Euocandorum  deorum  a  Magis  ratio  449 
45 

cwpatorit  fcer&4  (Jitalif  458-49 
eupatoris  currus  durci,argentei(fi  594.14 
eupetalos  lauri  genus  166.8 
eupetalos  gemma  667.57 
euphorbia  herb£  confiderdtio  4«  0.3 
euphorbia  herba  'muentio  434*43 
euphorbia  er  ex  ea  medicina  66. 9 
tuphorbij  medicina  4.66.1  er  474.15  er 
48°.8 

euphorbiis  medicus  4.60.5 
euphorion fiatuarius  6 05.42 
euphranorfiatuarius  er  eius  opera  600.54. 
e?  605.5 

tupkrancr  piflor  6  23.47  er  «25.20 
tuphranoris  pifloris  opera  plura  «25.20 
er  inde 

euphrates  fluuius  Papyrum  gignit  155.4 
tuphratis  fluuius  de  loti  fcapo  mirum  25  8-  4 
euphrates  non  inuehit  limum  ut  Hilus 
317.45 

euphrates  fluuius  reftagnatio  er  fertilitas 
528.30 

euphrates flu.Cobaris  prafefli  opere  dedit t 
$us9 4.  43 

Reliqua  quare  parte  fecunda 
tuphronides fiatuarius  600.56 


PARS  PRIMA 
euphronius  fcriptor  deuino  condendo 
251.21 

euphrofinum  herba  4«o.27 

ettplerf  fcerta  46447 

cupompus  piflor  «19.24  er  620.2} 

euryclides  piflor  «26.34 

eureos  gemma  667-57 

euripidi  quid  obijcit  Ariflophanes  411.15 

euripidis  mater  qualis  411.15 

e uripidis  poeta  fepulchrum  ubi  554-41 

euripus.  Quare  parte fec unda 

euronotus  uentus  15.10 

europa  ubi  primum  cum  I oue  concubuit 

217.3 « 

europa  piflura  «24.10 

Reliqua  quare  parte  fecunda 
eurotias  gemma  ««7.38 
CK««Ke»lKfI5.I 
eufebes  gemma  667.59 
euthcriflon  Balfami  genus  127.  g.i  o 
euthimus  bcatifsimus  a,  Dijs  indicatus  111.3 
per  totum 

eutychides fiatuarius  600.38  er  603.10  er 
636.19 

eutychides  piflor  615.34 
eutyche  fcemina  1 09.10 
euthycrates fiatuarius  600,58  ZT  601.7 
eutymedes  piflor  617.9 
euxinidas  piflor  620.22 
euzomon  quid  372.49 
exacon  herba  qua  459»i7 
exaluminati  Vniones  161.23 
exalburnatum  quid  284.48 
excarificatio  arborum  quid  312.13 
excreationes  pe  floris  adiuuantia  57  9. 8  CT 
439.4.15 

excreationes  [anguinis  fanantia  446.46 
execrationis  purulenta  remedia  374.7  er 

er  583.31 

excrefcentium  m  corpore  remedia  370.1 6  et 
599.10er426.56  er  429.40  er  430 
29er43«.uer  «46.5 
excrefcentibus  circa  fedem  medicina  409.17 
415.25 

exedum  herba  qualis  451.20 
exequia  pompofifsima  119.48  per  fotam 
exercitatio  optimamedicina  502.45 
exercitationis  exemplum  621.14 
exercitus  ordinem  quis  primus  reperit 
116.1 f 

exebenus  gemma  667.51 
exilijconfuetudo  515.4-9  cr  inde 
exiftimantibus  nihil  incredibile  208.24 
exococti  pifeis  confiderdtio  157.48 
per  totum 

exocoeto  nuUa  branchia  ibidem  49 
expenfa  qua  584.8 
experimentis  optime  creditur  291.18 
expuentium  purulenta  remedia  365.15 
expMif  nunquam  Antonia  Drufi  113.31 
expuereubi  nemo  folet  107.42 
exquilinatribus Roma  315. 8 
extorum  confiderdtio  animalium  207.  41 


er  inde  er  208.22 

extanon  prandentium  celerius  fenefiunt 
503.12 

exta  animalibus  207.42 

erwtae 

extorum  caput  ibidem  41.47 
exfir  quando  capita  uel  corda  adimutur,  «el 
geminantur  498.4« 
extenuandi uim  habentia  «47. 4> 
extrahentia  affixa  corpori 583-49 

B  AE  confideratio  324,* 

In  quomodo  ferenda  529.59 

kiyilIl&F<iJ>iJ  taKdm  /emiiw  tacta/4  fi  fie 
rantur  mire  preueniunt  561.59 
fiba  ut  diu  duret  54.0.11  , 

fiba  maxima  324.12 
faba  ubi ffionte  fua  nafeitur  ibidem  iS  CT 
6i.2o 

faba  ferenda  cura  317.22 
faba  ubi  ferenda  158.1 
faba  quando  metitur 556. 56 
faba  j capus  unus, centu fabis  onuflus  322.8 
fabam  quidam  omni  pani  addunt  ibi  dem  5  o 
faba  maximus  honor  324.2 
/tftae  in  f acris  apud  ueteres  ibidem  6 
faba  contra  fenfus  qua  er  [omnia  facit 
ibidem  7 

faba  h  Pythagora  cur  damnata  ibidem  8 
/~4t<e  animas  mortuorum  ineffe ibidem 
faba  flamen  non  uefeitur  ibidem  9 
faba  cur  refiina  di  fla  ibidem  11 
faba  fatio  quando  ibidem  ij.CT  33?.??  CT 334 
4i 

faba  radix  qualis  3is.i7 
/464  (jKota  tae  nafeitur  pcfi  fatum  ibidem  10 
faba  augmentum  qualiter  ibidem  43 
faba  caulis  qualis  ibidem  4 6 
fala  filia  qualia  319-1 
/istae  ejuot  diebus  florent  ibidem  } 
tfpes  dele  flantur  591.1  o 
faba  er  ex  e4  medicina  417.4 
er  tarfe 

/ista*  Gr*ec4  4rfcor  qualis  278.2 
/464  Gr«c4  er  ex  f4  medicina.45f.4i 
fabianus  de  Olea  natura  254*!8 
fabianus  ager  512.7 

fabianus  natura  rerum  peritifsimus  «45.8 
fabij  confulatu  quafafla  figna  fuerint 
11.4.9 

fabiorum  familia, cr  in  ea  tres  continui  pritt 
cipesfenatus  119.10 

fabij  plurcs  Ambujlus,RutUianus,Gurges 
ibidem 

f  obius  Q^.M  .fexaginta  tribus  annis  Auguf 
fuit  121.23 

fabij  cum  Allobrogum  getepr alium 
112.29 

fabius  Mox.  quo  febre  liberatus  ibidettt 
fabij  q u.mors  qualis  114.10  er  no.iS 
fabius  Dorfennus  poeta  249,6 

fd&i;  ««ce  difli  314.4*- 

fabij tunflatoris  honores  4o4.*9  erta<f« 


r obius  rem  Romana  non  pugnando  reflituit 
ibidem 

Fabius  quando,®-  i  quibus  puter  putria  di/ 
£tu$  ibidem  n 

Fabij  QB-confulatus  quando  5 84- >3 
Fabius  Qu.diftdtor  ibidem  19 
Fabius  piftor  quando  edes  falutis  pinxit 

Fabia  fimitie  princeps  ibidem 
Fabius  M ax.conful  134.57 
F  abifS  enataris  mors  110.8 
Fabius  Verrucofus  Herculem  Romam  trans 

fert  ?99-3  8 

Fabricius  obfidioncliberas  exercitum  patui 
donatur  598.4? 

Fabricius^quantu  unicuty  argeti  cocedebat 
«94-25 

F  abficij  parfimonia  ibidem 
Fabri pifces  579.1  er  157.40 
Fabricam  ferrarii  muenere  cy  elopes  116.2 
fabricam  materiariam  Dedalus  reperit 
ibidem  4 

fibula  eadem  ubty  repentur  147.« 
fices  nuptiarum  ex  qua  materia  173.39.30 
ficies  non  nifi  homini  ineji  103.10 
ficiei  loco, ceteris  ab  hominc,osvroflra 
ibidem 

ficies  nc  Sole  uratur  518.2 
ficieicutis  quo  {eruetur  400.« 
ficiem  fuam  pmgentes,fbrme  gratia  405.25 
per  totum 

ficiei  morbi  quales  4$ 9.15  er  inde 
ficiei  albicande  remedium  364.5 
/#««'  macula  quo  tollantur  363.11 
ficiei  morbi  remedia  37i.fi  CT371.46  ct  377 
'  38er3s3-37.42c7-400.fi  er 410.13  er 
411.32  er  411.48  cr  411.24  er  427.10 
2-2  er  418.13  er  440.11.41  er  446.45 
er  449*11  er  4fi9.5  cr  13  ifcif.  fere  per 
totum  er  484.10. 11  er  488.31  er  505 
3  er5o<s*i5er  508.15  er  515.25.29  er 
540.j4.39  er  573.4 

fidticia  uina  qua  249.37  per  totum 
fidius  quid  136.13 
figea  glandis  genus  ifig.i7  er  169.10 
figeus  lucus, loui  Italo  dicatus  er  ubi  fuerit 
2.70.15 

figina  glandis  confidendo  168.27 
/&gi  dulcifsimaibidem  it 

/agi  cortex  ad  quidualet  170.S.U 
figi  rcuerentia  ibidem  1  fi 
/ag»5  Zoca  amet  273-24 

/ago  «4/4 faciunt  honorata  283.14 
/agi  Vas  i»  facrificijs  283.14 
/a?>«*  quibus  apta  operibus  287. 1 
/agi  ctr&o  w  medicina  456.54  CT  inde 
filcium  agricolarum  conpderatio  336.34 
er  inde 

filerna  ima  quales  244.15  er  246.20 
filerniuini  nobilitas  146.20 
filerna  pyra  cur  ditta  25  8.4? 
filernum  uinum  quale  421.30 
/&»<*  qua  ratione  homini  acquiri  poteft 


INDI  CfS  P  LINIAN! 

389.36Cr464.48 
fatnam  ex  malo  querunt  aliqui  498.1* 
famem  fedantia  116.25  CT  406.41  er 
460.35 

famem  portendit  pro digiofus  panus 
109.4. 

famem  cuniculi  afferentes  150,1 
famem  medicina  416.34 
familia  ne  mala  pnt,  laborandum  ep 

317*42 

fannij  officina  qualis  235.13.15 
fannius  C.conful  185.24 
farfugiumherba  qualis  447-57 
far  adoreum  antea  dicebatur  311.4 
jftar  durifsimum,  cr  frigorum  patiens 
ibidem  11 

far  in  Latio,antiquus  cibus  ibidem  11 
far  fine  «tripa  in  Aegypto  cR  ibidem  47 
far  ubi  ferendum  31S.10  er  529,39 
/ir  quando  ferendum  331.25.38 
farris  ufus  mfacris  31^.44 
farreum  noua  nupta  pra ferebant  ibidem 
farris  torrendi  ferias  Numa  mftituit 
ibidem  31 

farris  honor  apud  ueteres  315.1® 
farris  modius  affeuenijt  ibidem  22 
far  quomodo  differt  ab  dio  pumento 
321.10 

/sim  genicula  fena  318.39 
farre  tantum  pro  pane  Romani  diu  ufifunt 
519.21 

farris  mirus  uemiculus  415 -16 
farina  tritici  quibus  profint  ibidem  10 
/ima  er  ex  ea  medicina  ibidem  41 
/arui*  chartarum  er  ex  eis  medicina  ibidem 
45 

farina  a  Farre  ditta  321.50 
farraginis  conpderatio  325.4* 
farrago  tritici  genus  518.15 
farranum  herba  qualis  447.37 
/S/cei  Romanorum  Imp.Lduro  coronabatur 
266.13 

fafces  Romanorum  ex  quibus  uirgis 
275.27 

fafces  confulum  purpura  ornabantur 
153.41 

fafeinationibus  quomodo  occurritur  4 99 
45 

fafeinationis  remedium  232.10  er5°7.25 
fafdnis utilia  478.8 er  501.14 
fafeolorum  leguminum  deferiptio  324.37 
f  a feoli  legumina,  quando  ferendi  33126 
fafeolorum  folia  qualia  319.1 
fafiidis  gratiam  dare, res  ardua  prologo 
M5 

f  a  florum  Roma  prima  publicatio  181.15 
fatigationis  remedia  454  -3  C?  436*29  CT 
457.33  cr  479.i«  er  483.15 
Videlaffitudo 
fatuorum  remedia  494*9 
fauces  ledetia  42117  Cr425.il  CT  432-4® 
er  574.12 

/auriw  morbi  remedia  333.45  CT  3*2.47 


gr  400.1 0  ©•  4°5*  4i  01 413.31  c  414 
1  er  415.ner450.3fi  er  437.55  0-471 
26.  er  4S8-19  er  5°9>4*er  50217^ 
«16.6  CT  528.15  <7541*40' <11, m,c 
646.37.er656.41 

fauentinum  linum  optimum  }46.is 
/irnere  linguis  quid  498.44 
Tauni  Dij  117, t 

Faunorum  Demonumludibrij  remedii 
455.55 

fauonius  uentus  15.1.44 
fauoniusuentus  quando  flare incipit  ili. 44 
er  354.32  er  335.14 
fauonio  uento  maritantur  muefcentiidc  ter 
ra  275.15.14 

fauonio  uento  eque  concipiunt 275.13  er 
63-34 

fauonij  flatus  quando  155.14  Cn75.i5 
fauonius  fatorum  pater  175.13  CT  init  C 
343.6 

fdKomo  incipiente  quid  agendum  554.25 
crinde 

fauonius  an  pumento  conferat }^o.i 
fauonij  uenti  effetius  343.10 
fauonius  unde  ditius  173.13 
fauonidnapyraz39.3 
fauorabiles  nobis, quibus  rebus  bctmjut 
368.37 

f  «tuorum  Apium  flalilmtumyu6 
faupa  mulier  quatuor  uno  partu pepmt 

109.4 

faupianusuicus  246.23.16 
/etre  quadam  animalia  nunquameMt 

512.2  9 

febrim  cerui  non  fentiunt  140.11 
fcfcru  Dee  fanum  ubi  Roms  1,31 
febrium  leges  122.45  er  125.11 
febrium  uices  cr  tempora  122.45 
febris  omni  anno  die  natalis  Antipatri 

nj.13 

febris  quibufdam  perpetua  ibidem  a 
febrium  incitantia  420,34 
febricitantibus  nociua  ibidem  43 
febricitantibus  p  uinum  dandum  414.2 
febrium  omnium  remedii  140.11  OW 
44  er  369.49  cr  380.23  cr  397.280- 
405.15  ef  408-8  er  4142.37  cr  4W 
CT4i8.24cr  427.14  cr  428.5.43  cr 
452.45  er  434.ii.J2  er  4418  cr44* 

27  er  45«.  17  er  4^463.3,0479 
43  er  «i* ,  cr  496.12  er  50436.37  c? 

506.3  Crin<ket5o8,io£f5io.i8er5ia 

5  er  530.17  er  53134  cr  547.3  ^5<4 
31  cr  575-36  per  totum 
febris  tertiane  remedia  J75.i6Cr3S5.43 
er  450.49  cr  49440  er  505.4°  cr 

506.5 

febris  quartane  remedia‘3/>i.4i  cr  510.* 
u  er  5  06.3  cr  inde  &  15  ibidem 
febres  flatas  arcent  508.8 
febrium  genus  Ampkimcmm  ycis,w& 
cima  510.7 

felis, id  efl  Catte  animalis  w  mUm  ufus 

jw 


510. 

felis  turei  ubi  pro  Deo  colitur  100.35 
ftkhs  lingua  quatis  1 06.16 
felis  cinere  mures  abiguntur  327.15 
felium  oculi  quales  19  4.Z6V  6^9.11 
felium  coitus  qualis  185.14  v  i87. 8 
feta  in  capiendis  anibus,  ceteris $  aftus 
■189.2®  er  inde 

feles  cur  excrementa  fua  fodiunt  ibidem. 11 
felix  mortalium  nemo  eft  ng.io  per 
totum 

felicis  cognomen  folus  fibi  Sylla  R 0.  afjcs 
»«1119.2« 

felices  qui  'adijs  iudicatiizo.zo  per  totum 
fdiciffintusquis  Roma  creditus  119- 37 
felicitas,  res  decem  exigit  ibidem  vinde 
felicitas folida  non  cjl,quam  contumelia 
uUa  rumpit  izo.zo 

felicitatis  edes  R  orne  60Z.  zi  er  535.41 
felicitatis fimulacrum  aquofoftum 
«ig.ii 

felicitatis  exempla  m.  30  er  t«cfe,  er  119 
8  per  totum ,  er  119. 53  vinde,  er  119 
48  er  inde,  er  no.  44  per  totum,  v 
112.40 

fel  terre  berba  quare  ditia  459. 16 
fetos  animalium  confideratio  207.4 9 
V'mdc,v  5”.  45  er  wrie 
fellcbubulo  tinfta  femina  mures  non  tan / 
£««1327.35 

fttosmmedkinis  ufus  514.21.23  er  i«<Je 
felubinuUi  animali  'tnesl  zo$.i  vinde 
fel  ubi  geminum  ibidem  z 
fel  quid  ibidem  6 
fellis  uim  maximum  ibidem  9 
feUe  ubi  animalia  carent  omnia,  ibidem  tz 
felKeptunc  dicatum  ibidem  17 
feUefujjuforum  remedia  40  9. 55  er 
410.21 

fellis  natura,  ufusq;  fn,  43  vinde 
fcii  contraria  417.25 
frflr;  rn»ri«  413.3  o  er  574.11 
femur  bubulum  herba  quae  491.41 
fkejleUa  de  olea,  fiue  oliua  254-7 
fenejleUa  hi&oricus  581. 45 
fenestella  quando  obijt  593-59 
ferarumimpetus  quo  fugitur  551.30 
/nw  pa/cere  quis  p  rimus  initituit 

149.13 

fere  mitigata  non  concipiunt  IS7.25 
feras  mitigantia  479.28 
ferit;  mulceri  aUoquijs  133.8 
ferijslatinis  que  jiant  Roma  488-38 
ferina  earne  Nomades  uirnnt  99. 1 
feritas  animalium  quo  mitigatur  450.13 
©■479*18 

fermentorum  cofideratio ,  differentiae^ 
311.2  6  vinde*'. 

fermeta  ex  qua  materia  fiant ,  ibidem 
fermentatus  panis  magis  alit  ibidem  47 
ieroniaDcaades  i8.i7 
ferri  cofideratio  ufus,  commoditas, Vc 
60H9  per  totum 


PARS  '  PRIMA 
ferri  wdk  plura,  ibidem  42 
/erro  qua  fiant,ibidem  609.4 
ferrum  ubiq;  reperiri,ibidem  g 
ferri  differenti £  ,  ibidem  12  er  inde 
feriri  temperatio, ibidem  zi  v  41  ibidem 
per  totum 

ferrum  ubi  optimum  ibidem  24 
ferrum  mox  humano  fanguine  rubiginem 
trahit  ibidem  2-g 

ferri  er  Magnetis  concordia  ibidem  Z9 
V  545.15  et  3«2.  25 
ferrum uittum  quod  509.31 
ferri  uena  largijjitna  metallorum  omnium 
ibidem  3  7 

ferrum  quo  i  rubigineuindiedtur 
ibidem  43 

/erri  medicinae  ibidem  47.er  inde 
ferri  rubiginis  medicina  510.5 
ferri  fquamm<e  ufus,  ibidem  iz 
ferrum  uis  domitrix  rerum  omnium 
«S45. 15 

ferrum, Idpis  T  heamedes  abigit  ibidem  34 
ferrum  ad  fc  trahentia  ibidem  iz.  v  inde 
er  547.14-  er  362.  24-  er  55. 29 
/erro  herbae  tangi  uoluntiCi. «  er 
wrie 

ferrum  Magnes  ad  fc  trahit  351.25  er 
«45.15  vinde 

ferrum  quo  temperatur  474,20 
ferrum  ubi  monti  haret,  abigitur $ 

27.31 

ferrum  a  quo  repertum  125.45 
ferruminandi  herba  487. 34 
fertilia  loca  322.2  er  inde,v  5*7. 49  er 
330.8  per  totMOT^er  39.19  er  t«ie 
Qjifre  locorum  uis 
fertilitas  arbo  rum,fere  alternat  258.3® 
fertilitdtis  caufa,  cura  est  277. 35  er  3 15 
2,9  er  i«de 

fertilitas  ferte&utcm  affert  277.33 
fertilitas  nimia  fepe  nocet  i  27. 8 
fertilitatis  fruftuum  caufa  qua  338. 19  CT 
i»ie 

fertiliffimus  locus  673.  er  25g.i4 
ferula  arboris  cofideratio  239. 9  er  254 
4-oer5o5. 12  vinde, v 350.42 
ferula  herbee  cofideratio,  v  medicina  ex 
ea  384*  45  CT  ittie 
ferula  Murenis  mfvSbiffima  585-4 
ferula  coronae  390. 37 
ferula  aftnis  grati ffima  455-33 
ferula  iumentis  uenenum,  ibidem 
ferula  Baccho  facra  ibidem  34 
ferula  fanguinem  fifiit  4Sr.  42 
feruorum,calorumq ;  remedia  45r«9 
ferus  oculus  herba  qualis  4.66.10 
f efcennina  nuptiae  qualiter  2 52.  io 
fecatumuinum  quid  248.19 
fecis  uini  cofideratio  25210 
/ecis  derti  natura,  v  medicina  ex  ei 
4-2-5-  3? 

fiber  id  eft,  Caftor  pifeis  557. 34  er 
578*33 


per  pragnantibus  abortus  caufa 
577.25 

fibri  fera  deferiptio  139.10  vinde 
fibri  periculi  caufa  fe  ipfos  cajlrant 
ibidem 

fibri  ingenium  ibidem  17 
/itri  animalis  in  medicinis  ufus  575. 38 
ficedula  auis  cofideratio,i7S.iz  v 
inde 

ficorum  confideratio,v  earum  genera 
160,19  per  totum 
ficorum  ladis  medicina  430.21 
ficui  Acgyptia,Cypriaq ;  233.2  5  per  fof«« 
er  250. 20 

ficus  Cypria  233 .25  per  fof«m  er  250.5 
ficus  mira  fertilitatis  25  o .  23  ' 

<Jtto  pracoces  fiant  ibidem  41 
ficus  ubi  Roma  colitur  ibidem  Z61.9 
ficus  ubiRomulus,Rhemusqi  nutriti 
ibidem  10 

ficus  unius  Roma  mirum  ibidem  it 
fici  qua  mfe  habent  ibidem  35 
ficus  quando  primum  in  Galliam  allata 
217.10  eriwrfe 

/tc«;  i*rii'ed  qualis  21S.2S  er  107.39 
ficus  mira  magnitudo  213.33 
ficus  ubi  optima  25i.  55 
ficorum  feruatio,v earum  ufus  ibidem  39 
Vinde 

ficorum  fuccus  qualis  154.9 
ficus  nullus  odor,  ibidem  16 
fici  argumento  Carthago  deleta  e& 
250.47 

fico  filia  latiffima  174.4* 

/zcai  «0»  floret  275.25 
ficus  abortus,  ibidem  z  6 
ficus  quando,  v  ubi  plurima  exeat 
ibidem  40 

ficus  fincilcfiuttum  perdit  275. 37 
ficus  pomum  qualiter  gerat  277. 3 
fici  mirum  in  Cilicia,  Cypro,HeUade 
ibidem  5 

ficus  ubi  maxima  ibidem  6 
ficus, parte  inferiore  fertilior  ibidem  17 
ficus  fola  omnium  arborum  foetu  maturitd/ 
tis  caufa  medicatur  ibidem  15 
ficus  fuccus  ladeus  quo  pro  coagulo  uti/ 

murz%i.4. 

ficus  apta  fcutis  285.17 
fico  uita  breuis  258. 3  er  297.4? 
ficiinjitio  in  omni  genere  300.13 
ficus  omnibus  modis  nafcens  ibidem  2g 
ficus  qua  apta  uitibus  3  07. 13 
ficorum  uermes,qui  Ccra&es  dicuntur 
309.14 

fico,uermiculatio  mire  noeet  ibidem  33 
ficorum  morbi  ibidem  45 
fici  qua  arte  fer otina  fiant  312.24 
ficos  infe&antia,v  carum  remedium 
ibidem  31 

ficorum  ubertas  qua  arte  fiat  ibidem  35 
ficorum, v  ad  eas  attinentium  natura,ac 
medicina  430. 17  erirrie 

e  /Tc«t 


ficus  Cinerifwedicin*  .  > 

ficus  ne  putrefiant  ^.«4.17 
ficulnei  caules  quales  ifi4*4I 
ficulnei  caulis  medicina  471.14 
fide  carent  plurima  priufquam  fifid3Uel 
uifafint106.ii 

fidei  ades  in  Capitolio  611,  40 
fidei  lapfws  ingens  ubi  falfa  rcigrduis  au/ 
ftorexi&it  6$. 3% 

fidem  dare  dubijs res  ardua,prdlogo  1.55 
fides  T>edi.6Z. 
fiducia  aliena  uiuere  4.04,47 
fiducia  mira  ng.12, 

fidenates  ciues  Legatos  Romanorum  peri/ 
munt  598 .7 

fidieuhefigni  exortus  354»  i8.n  Cr  555 
i+.cr  33<s.8 

fidiculxfigni  occafus  555.HCrJ37.i5 
0-338.4 9 

fidieuhe  occafus,  initium  Ku  tum  tii  33  9. io 
fidustius  -jM.  cur  profiriptus  i  SyUa 
11916 

fieri  quedam.  nequeunt  3. 14 
figlinarum  opera  quo  franguntur 
«28.2-53 

figlinarum  operum  ufus  619X6 
figulina  ars  a  quo  reperta  116,3 
figulorum  collegium  a  quo  Roma 
6  2.g.2  9 

figura  qu£  perfeftijjima  1.  25  per  totum 
filij  parentibus  interdum fimiles  110 
33.4.0 ■Jp>er  totum 

filij  patribus  raro  proceriores  111.41 
filij  pulchri  boniefc  qua  ratione  generantur 
45o*  aer  inde 

filij  qua  ratione  nofcuntur  an  legitimi  fint 

ro7.7c?-^7i.ro 

filij  quo  pulchri,boni,  firtunaticp  gignan 
tur  47U6 

filiorum  erga  genitores  obligatio  150. 39 
er  173.10  cri7tf.iocri79. ner  197 
14  er  inde 

filia  una  erga  matrem  gratiffima  u7-3  8 
er  inde 

filix  x&elampodis  quo  fanate  457.17 
filicis  herba  con  fi. ieratio, genera, nomina 
45»i.i5 

filix  herba  qua  ratione  interit  317-45 
filicis  femen  nuUum,  ibidem 
filicis  ftirps  quomodo  e  corpore  ex  trabi 
tur  445-2.3 

filicula  herba  qualis  474.59 
fimeta  fupra,nafcens  herba  ad  quid  utilis 
451,5 

fimiconfideratio,  gene.ufus ,  erc.193.38 
er  inde 

fimi  ufus  ab  Augea  rege  repertus 
ibidem  3 9 

fimi  bonitas,ibidem  41  er  inde 
fimi  Stercus  unde  effe  fieriefc  debetz9+xo 
er  inde 

fimus  quando  ponendus  in  agris  3jc.iS . 
er  inde 


INDICIS  PLINIANI 
fiftularum  muficalium  materia  que  251 
21  e r  inde 

fiStulam  P an  dtus  reperitn6. 51 
fiSlularum  morbi  remedia  J67.4  V  3 69 
19  er  411 . 1°  er  4is . 45  er  42° .  9  er 
426. 15. 28  er  457. 44  er  44°  •  u  er 
443  •  55  er  449 . 8  er  458 . 5  er  48°. 
47  copto/e.er  491. 5  CT  493*35  <749« 
43  er527.20er530.15er  5S8.ier 

rfotf.jzer  «10.17 

FLACCVS  Vibij  Criffii  legatus 
34«.  4 

flaccus  Pompeius  in  Hijfania  zez.  54 
flaccus  cenfor  quando  111.27 
flaccorum  familia  unde  ditia  203.8 
Flaminius  circus  Roma  $9 6.4« 

F  hminius-Cdius  Cenfor  651.13 
flaminij Qji.confulatus  359.10 
f  lamini  f  acer  doti  faba  uf ut  inter  ditius  ■ 
324.9 

flamini  equinumfel  tangere  no  licet 
5».  47 

flamma  prafagia  545.1.2 
flatus  repentini  16.1  g  per  fof#« 

Flauknus  Africa  proconful  153.58 
f lauins  Cn.  Anni/  filius, fafios  primus  Po. 
publicat  581.25 

f  huius  Cn.  tribunus  plabis,ibidem  50 
Flauij  Cn. cum  patribus  indignatio 
ibidem,  51 

f  huius  adem  Concordia  uouit ,  ibidem  i1; 
flauiusProclus  585.1° 
fiegmatis  morbi  remedia  422.11 
fleffequofdm  nunquam  113x6 
flexumines  equites  583.20 
floralia  festa  cur, a  quo,  &  quandoinfli/ 
fKM  338-35 

Flor<e  L>r<f fimulicrum  63 5.  itf 
Florentia  urbis  mia  244. 5 
flos  arborum  gaudium  efl  275-» 
floribus  uinutn  quomodo  conficiunt 
250.38 

/?or«m  H  ortenfkm  di  ferentia  35428 
flores  cotidie  gigni  5 8 f. 5 1 
flores  hominem  mortis  admonent 
ibidem  31 

flores, qui  Troiano  tempore  laudentur 
388-47 

florum  odoris  di  ferentia  ibidem 
per  totum 

flores  in  funere  utrorum  illustrium 
5«8.z7: 

/?orc<  «£>?  fine  odore  589.6 
florum  eoiores  pracipui  tres  ibidem  42 
flos  primus,uer  nuntians  391.33 
fiores  maxime  durantes,  ibidem  42 
flores  uerni  qui  291. 49  er  «rc<t 
flores  trans  maria  ibidem  7  CT  circa 
florum  inter  feinnafccndo  ordo  ibidem 
florum  alearum  medicina 42«.  77  ' 

Hl<fc  •'  “•  ' 

florefcettU  fatorum  tempus ,  psdijferetiti* 
173,15  per  totum 


florefcendi ,  deflorcfcetidi#  tempus 

i76.li 

florefcctibus  inimicus  hymberx  10.19 
florefcentibus  fatis  quando  uentinoent 
.  3x9.44 

florefcendi  Hcrienftumtepusm.13 
er  inde 

florefcentia  faetiatiffime,  celerrime  mnet 
fcunt  585-53 

fluuiorum  miracula  19.11  per  totun,^ 
551.34  per  totum 

flumina,  res  in  lapidem  uertentia  19.17 
Winde,w  554*47  Crt»<fe 
flumina  retro  fluentia  30.14 
fluminum  erumpentium  remeiim 

2gl.Il 

fluminum  afflatus  qualitas  191.15 
flumina  iuxta  n  ifcentes  herba  ad  quii 
utiles  45  0.47 

flumina  quo  mox  ficcanturqio.tf 
flumina  incantationibus  /isti  pojfunt 
509;  8  er  «««.  1 
Reliqua  quare  parte  fecunda 
fluxiones  qua  407. 41 
fluxionis  alui  remedia  412.4«  er  447 
3  er  4«  0.15  er  «31. 12 
Quare  Almm 

fluxus, refluxus#  marium  conjideratie, 
17.59  per' totum 

FOCI  confideratio  «5217  Cntde 
fico  cemparuit  genitale  incinere  Mlttuti 
fcecunda  minus,  qua  maiora  fant  corptre 
18«.  38 

,  facunditas  rerum  388.1 
facunditas  fenctiutem,  acinlrritwtjjk 

277.17  er  285.27  er  305.21 

fcecunditatis  remedium  igg.48  C75°W3 
er  507.31  er  522.iier  550.13.28 
fadera  Tbefeus  reperit  126,16 
fcemina  quanti  uiris  confiant  2145,4« 
f  «minar u.  erga  mares  in  quibufdam 
amor  131.37 

f  «minis  mi  ufus  interiimus  245.42 
famina  afculabantur  olm,in  tenietMtb 
rent  248. 45 

famini  multitia  obuini  potum  ibidmtf 
\  j  aminaquo  grauida,crf «eundi fmt  i5* 
3-4er27«.4i 

;  fcemina  quo  fleriles fiant  151.4.5 
f  «minam  cu  r  cortices  arborum  Greciap fd 
lant  270.4 

famina  conciti  men fis  qualiterEruciiutP 
mei  fugat  313.31 

famina  qua  ratione  concipiuntur  WP 

©•342  ■« 

f  «minarum  purgationibus  utiliaM 

iD.31 

famina  duplices  pupilla s  habentes ,  uli$ 
uifis  nocent  107.21 
.  famina  Bithyafafcinatrkrs  ibidem  11 
famina  femel  tantum  in  uita  parient# 
ibidem  49  er  iog.  31 
famina  ubi  parui fima ,  ibidem 9 

fami 


famine  feptimo  anno  parientes  ibidem 

,-5M7 

famini:  mutari  in  marts  non  efi  fibulofum 
109.17 

famine  celerius  fenefcunt  quam  mdr.ibi.j4. 
famine  celerius  gignuntur,  uti  erfentfcut 
celerius,  ibidem 

famina  m  uteri  finiflra  parte  moueri,  m<t 
jres  in  dextra ,  ibidem 

faminarum  partum  gefiantiu  figna  ibidem 
41  .per  totum 

f  omina  nunquam  finiflre  funt  113.15 
l  aminarum  quarundam  f «licitas  n  9,  g 
p  ertptum 

faminarum  plurium  longa  fenetiut  111.31 
Vitide,cr  m.i} 

faminas  mortuas  fepe  reuiuifcere  11} .  1% 
faminarum  facunditas  quomodo  fiat 

}66.l}.  4i 

faginarum  Venus  quo  maxime  accenditur 
381.4°.  CT  inde 
faminarum  conuitia  384. 5 
fiptiinis  'mnuptijs  quis  conceffut  color 
589-49 

famitte  ubi  communes  omnibus  69.17 
f ominis  ubi  uiri  carent  71. 5  8 
fagine  ubi  regnant  ioi.ze.cr  102.13 
femina  quando  libidinis  auidiffimx 

411.3  .9  - 

farina  quomodo  decorem  feruare  pojfint 
,419.19 

£ mine  herbarum  uiris  peritiores  453-  38 
faminarum  auri  ufus  qualis  583.44. er 
inde 

faminarum  luxus  594.15.io 
farinis flatue  etiam  dicabantur  5?  8. 17 
,4i 

famine  facundiores  abortu  fiunt  6 11.15 
farinis  candor  quo  inducitur  «11.21 
faminarum  libidines  quo  inhibentur  5  0$ 
3° 

faminarum  fecreta  quo  fciri  poffunt  531.45 

er  5*59.41 

famine  ne  concipiant  53x.it 
farina  ex  feipfa  concipiens  579.1t.  er  158 
45.eri5o.8.eri87.5t.er  inde,  er  39 
ibidett/. 

faminarum  caufa  praelia  pernicialia  fieri 
iZ9.lt 

ferina  e  fate  Veneris  auidior,uirhy  eme 
>86.17 

faminis  inter  ditium  ne  malas  raderent 

to5.i  ,  '  - 

famine  adulteros  ne  diligant  569. 44 
famine  qua  ratione  gigni  poffunt  45«.  52 
,£7478.13.  CT 49o.i9.  Cr 49^-59.  CT 
l47.5 

femine  ubi  quin  quennes  concipiunt  109.36 
faminas  otiauum  annum  non  excedere 
ibidem 

faminapeperitfinudduos  mares,  totidlq; 
faminas  109. 4 

famine  rejfiratio  partu  impedit  ibid,  4  9 


*  A  R  S  PRIMA 
famine  ofeitatio  in  enixu  letalis  ibidem 
famine Jlernutatio  4  coitu  abortus  caufa 
ibidem 

famine  a,  lucernarum  extmtiu  abortiuntur 

110. 3 

faminarum  hirta  corpora  105.8 
faminis  cauenda  49r.z2.37.  V  497.5 
faminarum  purgationes  364. 1  o.  er  368. 9 
er  3«9  •  35  •  er  37t .  *s.er  374-3. 43-er 
377.38.  er  38  o.  51 .  er  38x.3<s.  er  3  9  9  •  3« 

er  398.ti.34.er  39?-3<5.er  <530.45 
faminarum  remedia  3gz.4g.cr  397.14.19 
er  41 1 . 15  •  er  4».  n.  48.er  413.5  •  er 

414.3  8.  er  45  0.44.  er 444.«.  er  447 
43.  er  451. 9.  er  45«  .}6.crimde,cT 
459*4°.er483-  per  totum,  er  488. 28 
er  493.40.48.er  49<5.3<5.er  511. «.  er 
inde,  er  549 .  3$.per  totum ,  er  590.1» 
er  651.3 

f  ominum  morbi  remedia  410.24.  er  457 
47 

f ceniculi herbe  confideratio  560.54. er 
inde 

faniculus  ferpentibus  grati ffitms  ibidem 

faniculum  in  tyriaca  585.19 

faniculo  ferpentes  fenetiam  exuunt  58  4.17 

er  138. 9 

faniculum  nobilitauerc  ferpentes  ibidem 
faniculo s  colligendi  tempus  384. 19 
faniculus  ubi  optimus ,  ibidem  10 
faniculus  fyluefbris,ibidem  20 
faniculorum  ufus,ibidem  14,  crinde 
fanaris  excogitatio  584-3° 
fanum  quo  fecandum  tempore  336.11. 36 
fanigreci  confideratio ,  er  medicine  ex  eo 
4-}ii6.crji6.z.crmde 
fator  quo  tollitur  578*8 
FOLIA  quibuf  decidant  arboribus,  erqui 
bus  non  273-t.er  43. ibidem, per  totum, 
er  174- 4-per  totum  . 
filiorum  cadentium  natura,  ac  eorundem 
colores  uarij  274.t5.pfr  totum 
filia  arborum  quando  cadunt  ibidem  16 
er  inde 

filiorum  figure  mutatio  ibidem  31 
filia  quo  tempore  circumaguntur  ibidem  34 
filiorum  differentie  diuerfejg.per  totum 
filiorum  diffiofitio  ibidem  3  g.per  totum 
filiorum  uarij  colores  ibidem 
filia  omnium  ad  folem  oftitant ibidem  41 
filiorum  lanugo  ibidem  41 
filia  ldtiffima,eranguftiffima  quibus  ibi/ 
dem  4  6 

filia  ad  quid  data  plantis  277.1. er  inde 
filia  quando  uertuntur  }77.i 
filiorum  herbarum  differentie  395. 16.  er 
mde,CT}9i.iuZTmde 
filiatum  unguentum  quale  150.  4 
fins  debrismire  nature  68.12 
fintes  mire  nature  plures  zg.z6.CT  inde 
er  29.3 o.cr  inde  per  totum, cr  530.10.1 
er  551-34-pcr  totum,CT  <S8.n 
fintes  efiate  g  byemc  frigidiores  3  o.  15 


finies  exdiunt  cum  omnis  aqua  deorfumfe / 
ratur  ibidem  23 
fintes  potui  inutiles  555*3i 
fins  iucundiffimeaquein  toto  orbe 
ibidem}  6 

fintes  quando  nafcuntur  557.i7 
Reliqua  quere  parte  fecunda 
Fonteius  conful  z}.  1  er  114  .t 
firceps  a.  quo  primus  repertus  125*3? 
firenfes  uuarum  genus  244.33 
firme  jiuentia  4°  °-t4 
formicarum  noftratium  cofideratio  10  o 
}i  per  totum 

formicarum  Indicarum  confideratio  ico 
44  per  totum 

firmicarum  uires  ibidem  }}  r 

firmicarum  reipub.  ratio,  memoria  cura 
ibidem  34 

firmice  lingua  qualis  106.24 
firnice  quid  non  attingant  in  rubetis 
108.21 

firmice  pe  fies  arborum  313.28 
firmice  ne  arbores  ledant  313.31  CTinde 
C736I.7 

firmice  quo  tempore  quiescant  559.10  er 
545*28 

firmice  futura  prefagiunt  345.18 
firmice  hortorum  exitium,  CT  contra  eas 
remedium  361.7 

firmice  quibus  necentur,  ibidem  per  totutk 
firmice  fculpte  mire  paruitatis  637.13.» 
er114.11 

fornice  ubi  aurum  eruunt  666. 25 
formiceuencnateubi  532*4* 
formicarum  in  medicinis  ufus  536.35  er 
55°*4'°  er  i38-2o 

fornice  in  annum  cibum  condunt  189.14 
fornice  fe  inuicem  fepeliunt  zoo.  42 
formice Herculee  quales 540.41 
formice  indice  cornute  zoo.  44 
formice  indice  surum  e cauernis  egerunt 
ibidem  666.15 

formicarum  Indicarum  mira  magnitudo 

formice  interlunium  fentiunt  13.31 
fornacaliorum  fejlorum  a  Huma  rege  intih 
tutio,  er  que  ferie  314.31 
fornacei  parietes  quales  619.21 
fornix  a  quo  reperta  126.5 
fortitudinis  confideratio,  er  exempla  113 
35  er  115.55  per  totum  er  404,12  per 
totum  er  15  ibidem,  er  157.13 
fortitudo  quibus  maxime  inefl  207.14 
fortune  potentia  n  9. 1«  per  totum,  eruo 
24  per  totum 

fortuna  multis  in  poenam  parcit  267. 14 
fortune  edes  Rome  6 01.2,50 
fortune  edes  a  quo,  er  quibus  lapidibus 
fitia  643.42  er  651.2  er  147.35 
fortune  Bone  fimulacrumKome  655.1* 
fortune  gaudia  ex  malis,  CT  contra  119.13 
per  totum 

fortune  male  templum  Rome  2.32 

*  i  for» 


forium  udria  exempla  «9.1?  periotum 
CT119.16  per  totum ,  er  no.  14  per 
totum 

fvrtun i  numen  quale  3.  7 
fortuna  dea  tribuuntur  omnia  i.il 
per  totum 

FRACES  oliua  quid  x 56.6 
fraenos  equorum  quis  reperit  it6.it 
fraga  herba  3  94.1 

fraterni  amoris  exemplum  171.19  er  inie 
fraudis  exemplum  171.19  cr  inde 
frausingcniojiffima  in  omniuita  591. 40 
fraxini  arboris  cofideratio ,  creius  genera 
i7i.i?  per  totum 

fraxinus  iumetis  mortifera  ibidem  19 
fraxinus  ferpentibus  inimiciffima  ibidem  11 
fraxinus  qua  loca  amet  273-xx-i4 
fraxinus  quo  tepore  femen  reddati-j6.io 
fraxinus  obedientiffimain  opere  186.48 
fraxinus  apta  baftis  171.14  er  186-48 
fraxinus,quando ,  er  qualiter  plantanda 
196.  IJ 

fraxinus  uitibusapta  307.1? 
fraxini  arboris  medicina  439 .4? 
fricationis  utilitas  501. 46 
frigora  tempestiua  arboribus  profunti  90 
4Cr  509. 9 

/rigora  nocent  190.30  £7-309.8 
frigorum  remedia  375-37  CT  4 99-39 
frigore  aduftis  remedia. 37  4- 1  o.  er  4?? 

-  4z.er506.19er519.11 
frigus,eaufa  omnis  uredinis  m  frugibus 
337.4o 

frigidis  gaudentia  180 39 
/ririSa  ex  puire  in  facris  521.16 
frondes  quando  pnparandi  341*6 
frondium  cofideratio,quire  folia 
fronditius  Ro.unde,  er  eius  gesia  289.3$ 
frontis  deferiptio  er  ei  propria  103. 1 9 
er  £»  de 

frons  quorum  index  115. 30 
frons  domini  plus  prodeft  quam  occipitium 
prouerbium  3f6.'34 

/ro»j  trifiicii ,  hilaritatis ,  dementite, feueri 
tatis,  index  103.19 
fruduum  fucci  cofideratio  164.S  per 
totum 

frudum  nudum ,  qua  arbores  ferant 
176.30 

fruftuum  arborum  confidcratio  ibidem  17 
prrtofiw» 

frudus  quee  arbores  facile  perdant  35 
frudus  quo  in  matre fituentur  ordine 
-  ibidem  4.2  &  inde 
frudus  caduca  m  305.24 
frudus  ne  decidant,putrefcant(fc  3*3-9 
frudus  quis  maxime  probandus  316.19 
fiuduum  uredo  unde  accidat  ?37.4i 
frudus  quibus  decaufis  pereunt ,  ibidem 
ermdc 

frudibus  tria  tempora  metuenda  ibidem 
fiuduum  arboris  tempus  17 6.  i7  er  wnfe 
fiuduum  iegmniscon fiderat  io  i  6  4.17 


I  Nfi  I'C  IS'  P  LtNl  ANI 

erinde 

fruduum  diuerfe  proprietates  ibidem 
er  inde  per  totum 

frudus  uarie  arboribus  'rnh  irent  ibidem  5? 
frudum commenddtiaibidem  37 
frudu  in  undquofy  quid  placeat  ibidem 
fiugiperdd  id  eft  Salix  arbor  t7 6. 41 
fruges  quo  ferendi  tempore  551.16  er  inde 
fruges  in  facris  314.19.54 
frugum  fures  qua  poena  puniebantur  315-3 
frugum  uitia  plura  316. 37  er  inde 
fruges,Orobanche  herba  f.  cincunligando 
necat  317.10  0-419. 11 
fruges  quicfc  ubi  ferendi  fint  317. 47 
er  inde 

frugum  0 denti  plura  318. 15  er  inde 
fruges  quando  maxime  ledantur  557.57  • 
frugum  maturefeendi  tempus 319.6 
er  inde 

frugum  genera ,  er  natura  319.7  per 
totum 

frugum  fertiliffimum  quod  ibidem  5  6 
frugum  florendi ,  deflorendi $  tepus  ibidem 
Aierinie 

frugum  occatio,  Sarritio ,  Runcatio  C rc 
3*9.39  per  totum 

fruges  infecuturo  hymbre  ferendi  345.30 
fruges  er  ex  cis  medicim  4 15. 8  per 
totum 

frugum  pe  fies  qui  41 9.1  er  inde 
frugibus  qui  potus  fiant  ibidem  15 
frugum  excantatio  499. 14 
frumenta  cum  defloruerint  craffe fiunt 
319.6 

frumenti  genera  plura  312.9 
frumentorum  radix  qualis  ibidem  ig 
frumentorum  folia  qualia  ibidem  47 
frumenta  quot  diebus  proficiunt  priufquam 
defloruerunt  31 9.7 
frumentum  unde  Romam  aduebunt 
ibidem  36 

frumenti  genera  omnia ,  non  ubi$  nafii 
311.  3  per  totum 

frumenta  milgatiffima  qui  ibidem 
frumenta  propria  qttibufdam  locis  ibidem 
3  per  totum 

frumentum  quis  primus  Rotm  populo  do' 
nauit3i<>.  15 

frumentum  ex  quo  centum  er  quinquagin/ 
ta  modij  ex  uno  proueniunt  311. 4>5 
frumenti  uitia  plura  326.37  er  mde 
frumenti  uitium  auena  efi  ibidem 
frumento  quando  uenti  nocent  ibidem  44 
frumentum  in  quo  agro  ferendum  317.47 
frugum  morbi  ibidem  5 
frumentum  quando  in  arboribus  natum 
3X8. 15 

frumenti  occatio,Sarritio,Runcatio  ere 
3*9.59  per totum 

frumenti  quantum  ferendum  in  iugereuno 
•  331.8 

frumenta  feruandi  ratio  339. 4  8  er  vade 
s  frumentaoptime  firuanturinfirobibus 


l4°.i 7'- ‘ 

frumenta  ut  diu  durent,  ibidem  10  c rixis 
frumenta  grandefiuntcrefienteUna 
ibidem  18 

frumentum  d  Cerere  primo  inutntm 

115.19 

fruteta,  igne  optime  tohnturyU 
frutex  arborubi  155.14 
fruticibus  plurimis  uinum  ficiunti^s 
fruticum  aquaticorum  confidendo  igo 
39  per  totum 

F  V  C  V  S  marinus  berba^S.  37  £7 
41S.10 

fucorum  apium  confidcratio  193.9  fer 
totum 

fuci  apum  di  fii  195.36 
fugitmia  M.  Crajfo  uifti,£?  iteisomtin 
16  5*ji 

fulgetra  quid  13. 49 
fulgetras  Poppyfmis  adorare  mfenfsS 
gentium  e&5°o.\o 
fulgetri  erfulgurispifiura  611.1$ 
fulgetrum  prius  cernitur  quam  tonitrm 
audiatur  17. 3%  ■ 

fulgurum  cofideratio  1345 pertotm 
fulgura  quomodo  caufantur16.io.43 
fulgurum  genera ,  er  eorum  miracula  17 
1  per  totum 

fulguruni  Catholica  ibidem  38  per 
totum 

fulgura  quando  expiari  nequeunt  i^.\l 
fulgurum  religio  prohibet  morum  mlm 
inferi  300. 33 

fulgurationis  pnfagia  944.35  cindt 
fulgura  Sulphurei  odoris  630,11 
fulgura  quomodo  abiguntur  ibidem 
fulici  aues  maris  tcmpeflatcmprefagutit. 
345. 16 

fulia  cirri  funtioi.i 
fuligine  qui  colores  fiant  6f7-4  sitiit 
fudo  'Scarabei  genus  546.21 
fullonia  Creta  qualis  295.18 
fullonum  gleba  quid63o,9 
fullonibus  quidittalex  631,13 
f  udones  podagra  noritentantnr  504.10 
fullonibus  utiliffimas$6 . 1 9 
fudonia  ars  a  N icia  inuenta  115.42 
fulmine  tada  uitedijs  libare  nefas 
*5i.i5 

fulmina  quas  frequenter  iciunt  qtterctQ 
169.6 

fulminum  euocatio  499.7 
fulmina  Sulphuris  odorem  habent 
63o.il 

fulminum  Catholica  i7.3Spertotum 
fulmina  quiprojfrera,  ucl  contra,  ibidem 
47  crmde 

fulmine  qui  non  feriantur  ig.  13 pertetunt 
fulmen  nunquam  altius  quin$  pedibus  der 
fcendit  in  terra  ibidem, 
fulmini  iflus  locus ,  quas  gemmas  balat 

665.19 

fulminum  caufa  '552.24. 

fim 


fulmen  quid  9.  15 
fulmina  omnia  fortuita  14. 6 
fulminibus  refigentia  668.4 
fuluiana  herba  qualis  477. 19 
Tuluius  L.  cur  in  carcerem  adduftus 
386.16. 

Tuluius  L.  quis,cr  eius  confutatus  119.42 
F  uluius  q u.  quando  conful  614.11 
Tuluius  nobilior  pifiura  ex  Ambracia  Ko/ 
mam  transfert  6 18.54 
Hirpini  inuentum  i49. 1 8 
Tuluius  Lupinus  quis  16S.34 
Tuhiij  Flacci  uxor  n7-  55 
a  quo  reperta  126.20 
fundxnauina  246.34 
fwjfraw  4d  u/mw  Picea  arbor  270.28 
funera  quo  feruentur  ne  putreant  271.25 
/imert  cat»  fcirporum  luminibus  effereban / 
fur  282, 31 

/«»«■4  imagines  comitabantur  613.  21 
funerum  fercula  172.41 
funerum  precia  quata [abris  224.21 
erisie 

funentionis  exemplum  196.20  er 
200,42 

/ksffd  uitium  qu<e  5  05. 5  ] 

(ungi  arborum  quales  269.58.46 
fungus  arborum  morbus  309.34 
fungorum  remedia  cum  nocuerint  364.26 
fungorum  natura,  genera,  ufus  412.37 
pmolai»er349.5 
fungoru origo  qua  ibidem  er  413.6 
fungi  qui  tutijfimi  412.58  er  413.4 
fungi  in  quibus  arboribus  412.41 
fungi  familias  in  ter  emere  ibidem  4  o 
fungi  quomodo  Jiccantur  ibidem  45 
fungorum  coquendo  obferuationes 
4i5.i 

fungi  noxij,  innoxijcfc  ibide  3 
fungi  gao  tutiores  fiant  ibidem  5 
fungi  ne  noceant  ibi  dem 
fungorum  ueneni  remedia  564.26  er  566 
19er569.36er570.20  ©-375.16  er 
1 582. 31  er 597.41  er 402. 48  er 406 
ner  414.4er423.2ger  324. 52  er 
45».  12. 15  er  434.  ^2-  55  er  465. 4  er 
'489.1°  er  555-48  er  565.56  er  568.25 
funium  Cordarum materia  multiplex 
548.  ii 

furfurum  capitis  remedia  370.45.er  5  81 
50  er  597. 45  er  409. 3  5  er  415.  n.33 
cr  424.36  er  425.51  er  426.10  er  427 
26.33  er  45'  •  i*  er  432. 48  er  455- 
i4Ser  454-55  er  458.22  er  440. 49  et 
445. 26  er  45i. »  o.  54  er 475 . 47  er 
515.45  er  651. 35 
furorem  inducentia  4°i.59 
f«ri/  Crefini  de  agro  ab  eo  culto  hijioria 
nobilis  317.57 
fumiana  uafa  593.8 

furentes,  utuaticinariuideanturqM  utunf 
.  t#r4&2.39 

furandi  quadam  cupidiffima  1S0.25 


PARS  FR'IMA 
Farti  f  xemplum  177.25  er  18 1. 4^ 

356.  22 

Furti'  miraculum  58i.i7 
Farto  deprehendi  infelicis  ingenijeft,  pro/ 
logo  i.87 

Furto  fublata  quadam  fertilius  proueniunt 

556.5i 

Farto  fublata  apes  malefruttificant 
ibidem  35 

Furem  apes  odere  194.35 
Furum  no£tumorum,qui  fruges  fubSlulif/ 
fent  par«<t  315.3 

Furunculorum  morbi  remedia  575 . 15  er 
577. 56  er  58M0  er  416 . 27  er  417. 6 
er  419-  2  er  427. 26 , 42  er  457. 15  er 
442.6  er  480. 45er505.57er5n.19 
er  520.44  er  548.8  er  561. 47  er  565 
28  er  646.27 
Fufidius  gaii  5  gi.  45 
Fufij  faluij  fortitudo  113. 43 
Fa/bi  torquere  mulieres  per  itinera  non 
debent  500. 25 

Fafoj  »b  lanificio  CloRcr  reperit  125.41 
Futuraprafagientidi$$.$o  er  141.52  er 
161.9  er  192.55  er  198.18 
f  uturarum  tempefiatuprafagiaj-M 
51  er 544.1  Winde  per  totum 
Futurorum  pracognitio  17.55  er  192. 55  er 
197.  iser2oo.  14  ©-503.40  er  646 
45  er  667. 1  o.  35  er  668.22 
Futurorupracognitio  ex  aflris  defumitur 
5.12 

Futurorum  curam  habentia  191.19 
^^pABAUVM  Aroma 

Gabata  Gigas  112.49 
Gakienimira  historia  123.4* 

er  inde 

Gaodes  lapis  qualis  646. 34 
Gagates  lapis  qualis  ibidem  38  eri7i.»5 
Gagates  lapis  unde  dictus  646. 38 
Galadites  gemma  667. 41.42.46 
Galaicos  gemma  ibidem  46 
Galaxia  gemma  ibidem  4  o 
Galatia  ffina  medicina  445.15 
Galbanum  quid ,  er  ubi  227.43 
Galbani  natura  er  ex  eo  medicina  437 15 
Galbano  accen/o  culices  fugantur  361.17 
Galea  capitis  a  quo  reperta  126.15 
Galedragon  herba  qualis  491. 28 
Galena  quid  1S9-S  &  <s  iG-  57  er  612, 5 
Galeobdolon  herba  qua  491. 42 
Galeopfis  herba  ibidem 
Galeospifcis  589-5  er  567. 29 
Galeotes  color  55i.35 
GalerijuiUa  174.4  9 
Galerius  prafedusRo.^4-^-48 
Galerita  auis  in  medicinis  ufus  545-4* 
Galeria  auis  qualis  201.48 
Galgulus  auis  qualis  5 46.48  er  177.5  er 
179.11 

GdH<e  Quercuum  [rudus  cojideratio 
269,19 


Gdfotf»  3  ui  dr&orti  procmmf  269. 15 
GaUa  ubi  optima  ibidem  22 
GdHie  genera,medicina $  456. 10  er  inde 
GaUion  herba  qua  4  91.42 
GdSio  Anneus  conful  558.19 
G<*ftt<*  conrtd  medicine  202,55 
GaUiaBetuUa arbore abudat  275.27 
GaUia  qualiter  panes  faciunt  519.47 
GdiZz  popalt  Capitolium  obfident  115.4? 
GdSi [apiffime  a  Romanis [uperati  116, 8 
Gallorum  ex  coraUijs  ufus  567.20 
GdZZi  <j«4  moti  caufa  primum  Italiam  inud 
ferunt  217. 10 

Galli  quando  primum  ficum,mam  erum» 
habuerunt  ibidem  11 
Galli  quam  terram  ament  291.47  er 
295.4 

Gdfloj  Adrologiam  minime  obferuaffe 
352.36 

Gallorum  meffis  qualis  339.28 
G401 2i»a  maxime  ferunt  556.20.22 
Gallorum  'm  Italia  tumultus  47.46 
G4ZZ1'  quibus  ueStes  tingant  403. 52 
G4H1  diurnandi  arte  utuntur  er  ad  quid  uer 
benaca  utantur  465.1 
Gdfft'  <j«o  1»  ac«4fa  fdgittds  tingunt  495-5'> 
Gallicum  auro  pugnant  5S=.io 
G^Si  <j«o  digito  gestant  annulos  5S2.10 
Galli  anferum  clangore  e  Capitolio  reiefti 

529.50.34  er  175.5 

GaUi  hominem  immolare  fueti  559-1  er 
»06.54 

Gdfli  i  Caffandro  ubi  obfeffi  557.  iS 
Gallorum  inuentum  147. 27 
Gallorum  uejles  quales  ibidem  45 
Reliqua  quare  parte  fecunda 
GaUifacerdotes  genitalia  fibi  amputant 
214.18  er  629.1 
Galli  Comelij  interitus  124.26 
GdCi  Pollionis  cedrina  menfa  256.35 
GaUica  ma  in  Italia  placet  244.19 
GaUica  Perfica  257. 38 
GaUiarum  Glandifera  arbores  quid  ferant 

269:4* 

Gallicum  Buxum  275-5 
GaUica  ulmus  ibidem  1) 

GaUicum  fir  quid  $19-19 
Gallica  terebra  qualis  299.40 
G4B1V4  genus  paSiinaca  5  55.29 
GaUicum  Affar agum  quid  uocent$94 •  2 
GdUici,uel  ei  fimilis  morbi  deferiptio  499 
13  er  inde, 

GaUina  mirum  266.27 
GaUinarum  fimus  optimus  295. 44 
Gallinis  quando  er  quotouafupponencLt 
554-2 

GaUinarum  incubitus  quo  uicidtur  500,45 
GaUina  ne  ab  A  ffide  perimatur  559*5 
GaUinarum  in  medicinis  ufus  55».5»  ermtfe 

er  555-4' 

GaUinarum  fimus  in  medicina  555-  48  er 
535.45 

'GaUinis  religionem  tneffc  18U» 

r  )  GdWff* 


GaUinae  quando  [aginari  coeptae  igj  it 
CdUind  coettis  interdifta  lege  ibidem  zf 
G<tttin<e  omni  tempore  coeunt  134.9 
GaUinarumfoecunditas  ibidem  45  vinde 
©•184 11  er  inde 

Gallinae  uexatae  pennd  euulfd  fanantur 
184.  1« 

Gallina  quot  oud  incubdre  debet  ibidem  z6 
GaUin £  quae  et  ubi  optint<e  1 85.5  per 
totum 

GdUina  dd  rem  diuindm  quales  ibidem  7 
GdUinarum  pumiliones  ibidem  8 
Gdlindrum  pituita  inimiciffima  ibidem  11 
GdUinarum  morbi  ©  remedia  ibidem 
per  totum 

Gallinae  pfiuitam  fanantia  367.13 
Gallinaceorum  in  medicinis  ufus  513.50  © 
inde  ©  555*4°  er  537.n  ©  54*. 10 
GaUinacei  Galli  quas  gemmas  in  uentricu/ 
lis  habent  666.9 

Gallinacei  pedes  herba  genus  467.1« 
GaUinacei  ladis  haustus,  prouerbium  pro/ 
logo  1.89 

GaUinacei  qualiter  Vulpibus  non  attingun 
tur  513.39 

GaUinacei  quomodo  fefe  purgant  158.12. 
GaUinaceorum vnfigne peculiare  202.1 
Gallinaceorum  GaUorum  pituita  quomodo 
fanetur  441. 20  er  444. 40  er  3*7*1$ 
©477.20 

GaUorum  alitum  conftdcratio ,  natura,con/ 
fuetudo  ere  174. 17  per  totum 
GaUi  GaUinacei  quo  pugnaciores fidnt 
409.40 

GaUus  ne  cantet  unquam  551. 4 2 
GaUi  alites  cur  natura  geniti  174.28 
Galli  alites  fydera,ac  tempus  norunt 
ibidem 

GaUorum  alitum  inter  fe  dimicatio 
ibidem  32. 

GaUi  Leonibus  terrori  funt  ibidem  3*.  © 
133.1« 

GaUi  ubi  nobiles  174-37 
GaUorum  alitum  apud  Ro.  dutoritdS 
ibidem  5  0 

GaUorum  alitum  caftratio,  qualiter 
ibidem  45 

Galli  castrati  definunt  canere  ibidem 
Gallorum  alitum  ubi  annis  omnibus  ffreftd/ 
culum  ibidem  47 

Gallus  Gallinaceus  quando  locutus  ibid.49 
Gallus  cibis  lafte  addito  pafeitur  185.1« 
Galli  mortua  Gallina  oua  fluent  184.49 
Gallorum  crista  ex  qua  materia  ioz.  1 
Gangrenae  morbi  remedia  I83*i7erj84 

1  er  415. 35  er4i6.ro  ©417*47  er 
418*34  ©  4n.10.57  er  450.19  ©  453 
is  er  434*  5  er  441 . 1  er  481  *  41  er 
491.46  ©  521.17  er  6og.5i 
Ganymedis  rapti fimulacrum  603.14 
Ganzce  Germanorum  lingua  auferes 
175.17 

Garamantum  regem ,  canes  ab  exilio  redu/ 


I  N  DI  CIS  PLINIA  N 

xerunt  141.2« 

Reliqua  quaere  parte  fecunda 
Garamantites  gemma  662. 4 
Gdryophylon  119.21 
Garon  quid  561.46.9  ©  157.30 
Garus  pifeis  579.3 

G<m'  pifeis  medicinae  572.22  ©  575*3« 
Gafidanes  gemma  667. 47 
Gaudium  afferentia  hominibus  400. 26 
©460.27  er  479.17 
Gaudium  interdum  mortis  caufa  n7*i7 
i24.5Cri«<te 

Gduiaeaues  quae  i77 *  3«  ©i89-4° 
Gauranoe  uuae  ubi  244.15  et  246.26 
Gaufipe  quid  147. 3°*  3i 
Gegania  quae  59«*$S 
Gei  herbae  medicine  472.37 
Gellianus  feriptor  44*“ 

Gelotophyllis  herba  qualis  450.14 
Gemella  mala  unde  difta  258. 36 
Gemitas  gemma  670.31 
Gemma  uitium  quid  fit  305.17 
Gemmarum  confiderattio  hb.  57  per 
Gemmarum  poobandarum  ratio  671.14 
per  totum 

Gemmifera  flumina  quae  ibidem  24 
Gemmea  pocula  580 . 15 
Gemmarum  origo  652,32 
Gemmas fignis  uialari  nefas  ducebant 
ibidem  34 

Gemmarum  auftoritas  quddo  capit 
ibidem  4  6 

Gemmam  qua  Apollo  cum  nouemmufis 
natura  impreffus  653.6 
Gemmarum  fculptores  nobiles  ptures 
ibidem  15  ©  inde 

Gemma  fuccino  facile  adulterantur 
«57.14 

Gemmae  quibus  poliuntur  663.2 
Gemmarum  uiridium  confideratio  66139 
Vinde 

Gemmarum  genera  plurima  per  Alphabeti 
ordinem  66i.f4.per  totum 
Gemma  a  membris  hominum  cognomina/ 
tae  67  0.4  per  totum 
Gemma  quae  a  Syris  colitur  ibidem  6 
Gemma  repente  natae  ibidem  58 
Gemma  mellis  decofto  nitefiunt  ibidem.  45 
Gemmarum  quae  figura  probetur  67i.5 
Vinde 

Gemmae  uerae  a  fllfls  quo  difcernantUT 
ibidem6 

Gemmata  corona  quae  403. 48 
Gcmonides gemmae  669. 25 
Gemonij  gradus  142.40 
Gemurfa  morbus  47o.i 
Genarum  defcriptio  2c4.43.49 
Gene  quibus  non  fint  ibidem  35. 

Vinde 

Genas  'dfccmints  radi  interdiarum  205.1 
Genae  pudoris  fedes  ibidem 
Genarum  morbi  remedia  41«.  38  V  41* 
4  a  514.  s  er  517. 15. 35  er  56J*  w  er 


<S 4 ' 41  v  5wi  •  41  e?  «0«.  29  &  % 

8. 16  ©361.^4©  38l’44Cr  4*0,15 

24  er  486.19 

Generationis  caufa  Veneri  tribuitur 
4. 2° 

Generationis  ratio  iir.15  per  totm 
Generationem  iuuantia  450.12 
Generatio  quo  impeditur  374  u 
Genianes  gemma  663.5 
Genifla  frutex  grata  apibus  392.17  e* 
393-19  : 

Genistae  natura,ufus  medicine  441.1«, jf 
Genifla  tingendis  ueflibus  aptae  1 %  1« 
Geniflae ligandis  rebus  utiles  281.22 
Genista:  ex  quibus  linum  /it  347-5 
Genista  florum  coronae  39  0.21 
Genitali  concreto  quafdam  nafei fremit 
influflo  omine  112.26 
Genitale  non  continentium  remedii 
381-39 

Genitalium  animalium  cofidentioup, 
14.  per  totum 

Genitale  nafcuUnifexus  e  cinere  compti 
ruiffe  651.12 

Genitalia  quibufdam  offeafunt 
ibidem  15 

Genitalium  morbi  remedia  365,41^369 
47  er  377.  $7  er  58$.  14  W4?  er 
401.45  ©  405. 44 er  414.14 er 
4»5.2s  er  417.7.17 er 410.H er 
425. 34  ©  426. 27  ©  429.  K.3o.  48 
er  458. 45  er  439. 3°  er  445.15.55 
©  446.2.50.47  er  447.2. 43  ©451 

15  ©  474 .  IS  ©  476 . 51  •  34  er  477 
20  ©  486.23. 42  ©  504. 14  er  510.33 
©  5»s .  i*  ©  519 . 5  er  527.3s.40.  er 
518. 57*  er  544. 54  er  545-  4-  0*17 

20  ©  631. 20 

Geniturae  effluentis  memedia  563 

41.47 

Genituram  augentia  384  32 
Geniturae  utrorum  mediem  411.2« 
Genitura  contrarii  379.5  ©359.9 
Genituram  uirorum  extingmtii^o 
V  412. 1« 

Gentiana  herba  a  quo  reperti  459.30 
Genti  ane  herbae  medicinae  462,17  er  4W 
1  er  47 1.49  ©482. 36. ©476.^0’ 

418.47  ©  481. 17©  484.10 
Gentilium  de  Lijs  opiniones  2,21 

per  foto 

Gentium  differentia  procedi  diuerfiud 
24,14  per  totum 

Gentium  ,Romana  praestantiffim  «8.4« 
per  tofai» 

Ge«  frio»  confenfus  plures  11? 
i7.it 

Gentius  i/Zinceram  rex  459.30 
Ge»a<e  «hm  optimrf  i4«-44 
Genuum  confiderattio,  iif.se 
inde 

Genibus  hominis  rcligcnem  ineffc Mitto 
15  ©i»* 

GM4 


eMitr&antia  418.17  0*454.4* 
genibus  utilia  457.47 
geometri *  excellentia  irs.14 
g tranij  herb *  medicine  483 . 45 
geranion  herba  qualis  479.11 
g  ersnites  gemma  67  o  .10 
Germania  miracula  267.14 
Germania  predonu  naues  magna  cx  ligno 
«no  184*45 

Germania  pabula  laudatissima  191.17 
Germania  terra  harenofa  ibidem  18 
Germania  raphani  magnitudo  mira  553.3 
Germania  ajparagis  er  corruda  abundat 
558.27 

Germania  anferes  quales  i75-i7 
Germania  hyeme  turdorum  copiam  cernit 
175.45 

Germania  meUa  qualia  195.40 
Germani  auena  pulte  uimnt  316.38 
Germani  fub  terra  linum  praparant 
?4«- 45 

Germanorum  uiftorum  mos  404.10 
Germani  ex  qua  materia  potoria  uafa  faciut 
1  558.40 

Reliqua  quare  parte  fecunda 
Gtrmanici  Cafaris  trans  Rhenum  cafird 
454.40 

Germanici  Claris  carmen  145.42 
Germanici  Cafaris  cor  cur  cremari  non  pot 
tuit  207.54 

Germanici  Cafaris  ludi  n.ig 
Germanici  Cafaris  tempore  faces  coeli  uife 
ibidem 

germinationes  pracoces  / ape frigoribus  exu 
runturz9o.i9 

germinationis  differentia  i75.5» 
germinatio  cur  dicatur  ibidem  19 
germinationis  fatorum  tempus  ibidem  3 5 
geminatio  quibufdam  geminatur  ibidem  35 
germinatio  nimia  elaffef  cit  ibidem  37 
germinans  non  ante  ajlatem  mediam  arbor 
ubi  z7 4.8 
gerres  pifces  579.}' 
gerufiaqua  619.42 
Geftius  Romanus  quis  258.3  o 
getbioncapa genus  354.44  er  355-3 
ermie 

gethyi  femen  quale  56i,zz 
gibberum  gallinarum  genus  i77. 8 
Gigantes  mira  magnitudinis  m.43 
erwcfe  . 

Gigantum  pralij  fculptura  634.41 
G;yg?s  rex  oraculum  confidit  110.4 6 
gigidion  herba  V  ex  ea  medicina  365.15 
Vinde 

%$mnafiaoleo  utuntur  255.39 
g ymnafiorum  oleum  quale  256.41 
gymncfophifla  philofophi  quo  uefcanturci 
bo  218,39 

gymnofophijla philofophi  quales  107.4J 

pnechantis  herba  422,5 
gingjber  aroma  219,1«  ' 


P  A  R  S  P  R  I  S' '  A 
gingidion  herba  qualis  365.15 
Gingiuaru  morbi  remedia  370.37  €7377 

14  er  380.15  er  597.27er  425.9.49  er 
415.11  er  417.1-3t.41  er  429*  4°  er 
435.11.34  er  439.23  er  44«.  2.46  er 

468.10  er  473-39  er  486.10  er  494 

47  er  5i3.>3  er  517.39  er  5«*-45  er 

574.15  er  577-4«  er  606.30. 48 
CTinde 

gingiuas  fanari  dete  hominis  occifi  498.14 
CT  inde 

gingiuas  ladentia  419.15 
gypfea  imagines  a  quo  primum  617. 45 
g>p/r  confideratio,genera,ufus  65  o.ig 
CTinde 

gypfi  uenenum  quo  extinguitur  377*19 
er  in<fc 

g>’p/i  ueneni  remedia  417.5  er  510.15 
gypjiufiK  631.29 
gypfunt  ubi  e  terra  foditur  650.19 
gyp/o «/»<< condit  Africa  151.21 
gyrini  id  efi  ranarum  partus  167.16 
gylb  fcerta  difficilimenafcitur  556.20 
gyffe  er  eius  ufus  360.1 0.15 
glaciandi  aquam  ratio 445-47  er  449-29 
&indc 

glacies  quidam  potant  350.19 
Gladiatores  cur  bordearij  didi  310.15 
Gladiatores  hordeo  uefcebantur  ibidem 
Gladiatorum  munus  quando  Rom* 

26l.ig 

Gladiatorum  fanguis  cur  bibitur  498-9 
Gladiatores  pifti  uehebantur  617.47  er 

618.10 

Gladiatoria  munera  a  quo  pi&a  exponi  cae/ 

-  ptafunt6iS-to 

Gladiatores  cttm  deluferint  qua  potione  tu/ 
uantur  651.17 

Gladiatores  cur  hominum  fanguinem  libut 

495.11  er  i»<fe 

gki»  fy deris  exortus  541.2  CT  i36.ii 
gkti»; figaioccdfusm.i6  er  35«-9»«2 
gkcty  pifces  566.53  er  578. 34  Cr  15«.!« 
g ladius  a  quo  repertus  116.15 
gladiolus  herba  391.41  er  595.4« 
glanipifciscofideratioaSlusq 165.55 
g Uni  pifeis  m  medicinis  ufus  577*5  er 

-  579.2 

gliMJ  OpfttfM  268.37  er  169.10 
gJ<t»f »« fecundis  menfis  apud  Hiffianos 

268.16 

glandis  medicin*  435.48  per  totum 
glandium  color  26S.44 
glandes  quando  germinent  175.34 
glandium  lignum  quid  fortius  268.47 
glandium  exceljifsima  Acgylops  ibidem 

48 

glandium  tegumenta  264.14 
glandes  noneffe  inter  poma  numerandas 
«3.3 

glandibus  primo  homines  uefcebantur  z66 
47  er  125.19 

glandium  genera  tredecim  i«S.i4p«‘  totu 


gjtaaiibusmodo  etiam  panem  feri  ibidem 
glandem  qualicet  colligere  lege  duodecim 
tabularum  ibidem  16 

glandium  differenti*  unde  fumpt*  ibidem 
18 

glandem  qu *  arbores  proprie  ferant 
ibidem  31 

glandium  folia  qualia  ibidem  34 
glandium  figura  ibidem  45 
glandifer e  quo  tempore  femen  edant 
276.21  ■  . 

glidiferxin  fummo  bonore  apud  RomattOS 
167. 27 

glandulxin  fue  qu£Zo6jo 
glareofium  folum  quibus  aptifsimum  er  #&* 
291.1 

glajlum  herba  quoBritanni  corpora  pingut 
in  [acris  quibufdam  403.18 
glajlum  laftuc *  genus  er  ex  eo  medicino 
367,13-. 

Glaticiasmedicusify.iz 
Glaucides  flatuarius  604.17 
Glauco  quis  6 15.36 

glaucion  herba  qu *  379.47  CT49M 

er 

glaucifcus  pifeis  577-  S  €3"  579-2 
glaucomatis  morbi  remedia  506.47  er  5 ©4 
ier  514.19  er  535.11  er  568  2* 
gfeax  frcr&a  491.46 
glaucus  pifeis  579.23  er  116.46 
giaaa  er  Diomedis  amorum  commutatio 
690.15 

gleffum  quid  656.29 
gleucinum  oleum  quale  427.4 9 
gleucino  mullum  incoquitur  256.33 
glycer*  coronari*  inuemum  585.4«  O* 
«15.7 

glycimerides  pifces  578.44 
glycyrrhifa herba  405.35 
g lycyrrhizon  herba  394-27 
glycyrrhizon  herba  famem  fitimefc  fedatedi 
tis  116.25 

gbcyjis  forfo  455. 52 
g lycyfiie  herba  qualis  4 92. 9  er 
glino»  aceris  arboris  genus  271.39 
glirium  animalium  cofideratio  150.26 
glires  non  congregantur  nifi  eiufdemfylud 
ibidem  29 

glires  dimicantes  contra  alienigenas 
ibidem  30 

glirium  pietas  in  genitores  ibidem  3* 
gltm  iuuencfcunt  ibidem  32 

gZim  «Z>{  «0»  reperiuntur  ibidem  35 
gliris  animalis  in  medicinis  ufus  536.4* 
gfrro  i«  ecen/f  prohibiti  633.14  er  150,26 
gliribus  gratifsimus  cibus  quis  z6  8.2 9 
glifchromargos  C rct *  genus  293.18 
globata  figura  qualis  1.15  per  totum 
gloriam  appetentia  174.I6  tyinde  z?z7 
ibidemeyi8o.it 
glori*  eterne  uia  qu*  1.40 
gJori<e  human*  qum  anguslus  locus 

f  4  gtori4 


gfcm’4  qua  rationehomini  acquiri  potefi  ?9» 
'  49  er 399.17  «7400.25 
gloffopctragemma  668.1 
glottis  duis  confideratio  i76.it 
glutinande  materie  confideratio  186.40 
per  totum 

glutinandi  ratio  588. 37  «7  wie 
glutinum  charta  quale  effe  debet  155-37 
glutinum  prafiantifsimumex  quo  510.49 
Crinde 

glutini  'm  medicinis  ufut  511.1.38 
glutinum  a  quo  repertum  1x6.5 
gnaphalion  herba  qualis  491 
15 

piefios  aquilarum  genus  170*4 f 
gnidium  uinum  147. 14 
gnidiumoleum  15634 
gnidij  calami  180.43 
gnvdius  fons  619.1? 
gnomica  diei  ratio  25.18  per  totum 
gnomon  quid  ibidem  per  totum  er  14. 4 
gnomonices  inuentor  quis  14.4 
gnomonis  umbre  pro  loci  diuerfitate  uaria t 
tio-ij.iS  per  totum 
gnomon  obclifcus  64  0,5  er  itlie 
gobiones  pifces  169.4 
gonger pifcis  579.1 
gorgafus  ftatudrius  piftorfy  6i8.i 
gorgias  orator  quando  floruit  5S7.4Z 
Gorgias  in  templo  Delphico  flatui  aurei  (i/ 
bipofuit  ibidem 
Gorgias  flatuarius  60030 
Gorgie  fencttus  111.2$ 
g  orgonia  gemma  668  ? 
gorgonis  monjlri  pitiuri  51 6.« 
gorgojlbcnis  piftura  6 11.9 
gortyne  mira  platanus  117 .3? 
goffampinus  arbor  ubi  210.18 
gofsipion  lini  genus  347.1 
gracanusluniushiftoricus 
'  58?.iy 

gracchorum  mater  duodecies  peperit 
111.27 

gracchorum  mater  concreto  genitali  nata 
111,26 

gracchierga  Corneliam  repertis  anguibus , 
%  pietas  117.44 
gracchorum  matris  fatua  598.41 
gracchorum  mater  Africani  prioris  filia 
ibidem 

gracchorum  manu  fcriptatVlynij  tempore 
extdbant  235.44 

gracchi  C.mteritu  uini  bonitas  fuit  145.36 
gracchus  C,quo  anno  interemptus  ibidem 
gracchi  C, caput  repcnfum  auro  584.3» 
gracchi  C.  Delphini  quales  593*45 
gracculi  lauro  fefepurgant  158.21 
Graecula  T urannius  feriptor  55»  4 
gracculi  aues  futura  prefagiunt  )45>n 
gracculi  aucs  ubi  er  quando  pro  deocolun 
tur  100,14 
grecanicus  color  605.2 
Gretinus  feriptor  qualis  243,40*7288.5 


INDIC  15  INI  ANI  - 

pretia  i  Philippo  mfefiata  it ,?6 
grecie  frutices  quales  238,14 
grecie  uinumclarifsimum  quod  247.34 
gttfcuj  rex, 6  if«o  Gnecw  rji  51.49 
grecie  ferendi  tempus  318.12 
gnec/4  Alexadri  magni  tempore  felicifsima 
potentifsimaq;  51931 
greca  uanitas  32.25  per  totum  er  508.51 
gwctt  umm  m  I f<Iw  djjerrc  ^udwio  uetitum 
419.33 

gr^cst  uina  non  aptafacrifrcijs  35U8 
gr<ec<t  p>ru  ^udl/d  25  9«  9 
greca  fiba  qualis  arbor  27S.t 
gnee<t  dueud  cui  non  cadit  femen  326.14 
gnec<e  »u«'s  rwturd  er  ex  erf  medicina 
43J.< 

greca  res  efi  nihil  uelare  597,28 

greca  credulitas  36. zo 

greca  Utere  ueteres,Latinis  literis  fimiles 

127.19  pertotum 

gr<ec<e  liter*  a  quo  reperta  tz6.izer  inde 
greca  uina  ubi  gratifsima  549*23  Cr  m<fe 
grati  qualiter  libros  fuos  mferibunt  prelo/ 
g 0  i.8S 

gr acorum  diligentia  106.30 
gracorum  p  recepta  de  uhto  condendo 

251.19 

grecorum  quis  in  bibendo  gloriam  meruit 
153.15 

gneet  uitiorum  omnium  genitores  255.5  8 
gnecj'  oleaflri  corona  utuntur  olympie 
ibidem  42 

greti  quomodo  ustas  feruant  261.11 
gr  acis  ut  edum  nominibus  ubi  res  cogit  16$ 
25  C r  590.9  er  403.5  per  totum 
gr<fcorum  do  Urina  quibus <£  nihil  intentatu 
effe  285.1 

gnecjs  puls  ignota  321.16 
grati  fani  cofideratto  er  ex  eo  medicina 
452.6 

g  necum  fetuum  326.2 
gneci  herbarum  feriptores  453.24 
erwie 

gr  acos  ex  Italia  pellendos  Catocenfuit 
116. 45 

griecorum  Iiter«e  'mfricienda  non  perdifeen 

da  525.24 

gr^corumgetti  quandocunq }  fuas  liter  as  da 
bit  omnia  eo  rrumpet  ibidem  56 
gneci  vn  fupplicando  mentum  tangunt 
21318 

Reliqua  quare  parte  fecunda 
grecofiafis  locus  Roma  127.51  er  581.57 
graculapomaz5%.z6 

gratia  qua  ratione  alicui  acquiri  potefi  291 
49  er399.l7er4  0  0.26  CT506.2O 
g  ratiana  uafa  593.8 
gramen  herba  qualis  451.31 
graminea  corona  nobiltfsin  i  405. 47 
pertotum 

graminea  corona  cui  dabatur  404.? 
pertotum 

graminea  corona  ex  qua  materia  ibidem 


8.4©eri*fe  - 

graminea  corona  cui  (7  i  Attatar 
i&ufe»  5 

graminea  corona  qui  donati  fuit  ibiJtu  n 
per  totum  er  15  itidem  o  mie 
grammatica  excellentia  11S.4 
grxmmatias  gemme  663.41 
granaria  qualia  effe  debent  340.14 
Vbtde 

granatum  malum  quod puniem  235,16 
grandinis  confideratio  19.9  V  init 
grandines  camine auerti  513.54  &  664.15 
er  500.31  er  505.10 
grandines  que  carmina  tollant  500.51 
grandines  unde  decidunt  11,36,39 
graphice  quid  6io  31 
gratitudinis  exemplum  1546,11 

er  171.41  per  totum  er  190.S 

grdue  quodlibet  minui utilifsimim  rji 
216.17 

grauidis  4  <{uo  cauendum  109.49  er 
433-4‘ 

grauidis  proficua  451.3 
grauida  pauca  preter  mulierem  nofmted 
tum  110.29 

grauidis  fluxiffe  menjlmUtdefruin 
Vmde 

grauifcana  uina  246.43 
gryUuspifture  genu  s  624 10 
gryUiuermis  m  medicinis  ufus  537.97« 
de  er  54i-8 

g  ryphorum  ferarum  deferiptio  »6,38  7 
«83-9 

g romphena  auis  qualis  551.42 
grofi  ficorum  medicine  431.9.19.» 
gruum  alitum  cofideratio  175-31  Crini 
g  ruesundead  nos  uolent  ibidem# 
grues  futura  prefxgiunt  348.18 
grujy  dZitw  mirum  552.8 
gruer  quo  fefepurgant  138.23 
gruum  eum  pygmeis  ccrtammctMV 
54.4J 

gula  qua  animalis  pars  206.35  er  «i  7 
46  ifciAem 

gul<e  grdtw  que fiant  37. ii  CT163.J9  pff 
totum  er  350.U  «7 
gule  proceres  16739 
gule  exemplum  16416 
gule  redargutio  263.39  per  toti*  er35o*J> 
er  163,27  pertotum  er  175.$« er 75-9 
er  i«ie  er  1 83.22  e?  inde  er  34  W5’ 
5 61. per  totum 
gule  exprobratio  219,15 
gulam  leges  coercentes  633.14 
gu/dm  laientia  4  6.37 
gummi  cofideratio  234.24  er  276  34  P 
656.32 

gummi'  u/uji»  unguentis  229.2? 
gummi  oleum  1^6.43 
gummi  medicine  444*48  erifli 
g  ummi  bonitas  ex  quibus  arboribus 
445.3 

gumphenx  herbe  medicine  472.49 


gurgulio  uermis  540.5 
gi ijtus  cunilis  communis  animalibus 
18S.45 

g ujlus  in  lingua  aut  palato  eft  2  a  6. 3  o 
gutturis  dcfcriptio  ibidem  45 
gutturis  morbi  remedia  417.30  er  415.19 
O"  450.56  er  407.10 
k^ABRON  pitior6i6 

}  *  «Iral  jjj  Hadriana  uafa  qualia 

Hadrobolum  quid  219.44 
hdrofi teram  quid  220.39 
ledorum  fidus  q  ualc  5. 14 
ledorum ) igni  exortus  340.4« 
ledorum  fy deris  tempore ,  tempeflates  fieri 
"  358.« 

ledorum  animalium  bt  medicinis  ufus  5i7 
I2CT5I7.4S  CT5IS.35  er  522.46.0- 
i«(?r 

lemachates  gemma  ««5.37 
lemtinon  uitri  genus  «51.4« 
lematites  lapis  qualis  645.3°  O  647.2 
er  inde 

lematitis  lapidis  medicina  648,1« 
lematites  gemma  668.22 
hemantopodis  nuis  dcfcriptio  1*2.32 
lemorrhoidum remedia  366.3.31  05S0.16 
er 406.8  er  421.7  o  4n.i7  er  423 
28  er  431.42  er  434-37  er  444.27 
er  44«-3  er  448.10.29  er  477.30 
er  486.24  er  628.15  er  544 . 31  er  588 
j  er  607.56  er  «0.15  er  «a.  59  er  647 
18.42'  ' 

hdcyoneum  mcdicamentum,quot<£  eius  ge/ 
neri er ad  quid  573.15  er  intfe 
hdcyoneum  milefium  quid  ibidem  1 9 
Idcyonci  medicina  ibidem  15 
halcyonum  auiumcojideratio  178.25  fer  fo 
tuiit  &  573.1« 

halcyonum  auium  foetura  quando  O  eius 
effetius  t5.37  er  334*« 
hdcyonides  dies  178.32. 
hdiaetus  aquilarum  genus  \7 0.49 
bdiaetus  pullos  fuos  folem  intueri  compellit 
'  I7t8 

hdi  herba  medicina  473.10 
hdica  frumenti  genus  318.14* 
hdica  res  Romana  crex  ea  medicina  415 

46  CT4I«-5i 

bdicacabo  herba  contraria  414.24  er 
'  i«c?e 

hlicacxbon  kerba  qualis  402.19 
hdicacdbum  foporiferum  ibidem  30 
bdieuticonOuidif  liber  566.13 
hdimon  herba  qua  410.28 
foto»/?  linum  3 46  *  27 
bdipleumon  pifeis  579.3 
halitus  oris  remedia  399.8 
halitas  quibus  grauis  peHilens $  215.41  o 
inde 

bditus  hominis  pluribus  modis  mfetius 
ibidem  42 


P  A  R  S  P'r  I  M  A  " 
halex  pifeis  creius  'm  medicinis  ufus 
577-« 

halmirhagaquid  562.27 
halmyridia  qua  358.15 
hammitis  gemma  668.17 
hammocryfos  gemma  ibidem 
hammoniaci  arboris  natura, proprietas, me/ 
dicina  457.27  er  «*<fc 
hammoniacum  lachrymaubiiz6,tq. 
barmonis  cornu  gemma  669.18 
bannibal  qua  er  quanta  contra  Romanos 
egerit  116.4  er  inde 
Hannibal  Alpes  exuperat  «55.14 
Hannibal  cdptiuos  Romanos  inter  fe,er 
cum  elephante  pugnare  cogit  129.44 
GT 'nide 

Hannibal  eo  anno  quo  fuperatus  etiquod 
ojlentum  uifum  328.15 
Hannibal  ad  tertium  Roma  lapidem  perue/ 
nit  261.7 

Hannibal  Hiffania  Diana  templo  pepercit 
185*47 

Hannibalis  tumulus  ubi  81.1« 

Hannibalis  in  Hifpania  fodina  589.10 
Hannibalis  Roma  flatua  tres  598.4  8 
Hannibal  intra  muros  urbis  folus  hoflium 
emifit  haflam  ibidem  49 
Hanno  dux  Carlhaginefium  primus  leones 
manfucfecit  133.42 

Hanno  cura  Carthaginen fibus  damnatus 
ibidem 

Hannonis  Carthaginenfis  comtnentaria 

«5.1+ 

harenacea  Creta  293.25 
harena confideratio,genera,ufus  649.35 
erbtdc 

harena  facienda  ratio  «3  g.  1  er  inde 
harena  Aethiopica  ibidem 
harena  renum  morbi  remedia  411.24 
Quare  Calculorum  remedia 
harmonij  tyrannicida  hifloria  114.20  er 
597.19er602.24.34 
hamodio  tyrannicidia  flatua  pofita  ibidem 
Crinde 

harmonia  quid  9.41 
harpa  auis  quibus  inimica  189.40  er 
190.5 

harundinum  confidcraticr.Vide  Arundo 
harpagones,id  efl  adunca  ex  ferro  inflrume 
ta  a  quo  reperta  127.13 
Harpalus  rex  quid  circa  hederam  egerit 
279*44 

harpax  quid  656.4 
barpatiicon  quid  «30.17 
hafdrubalis  clypeus  qualis  «14.9 
hafta  qua  homo, aper,  urft  mterfetii fint  ad 
quid  501.5  crinde 
hafla  a  quo  reperta  126.1« 
haflas  uelitares  quis  'muenerit  ibidem  1 8 
hafla  ex  qua  materia  optima  272.14  er 
286.48 

haflula  quid  271.33.44 
haflula  regia  herba  59«. t 


hebettusarlorublcrquaSsxsg.it, 
bebenus  quando  Roma  ibidem  22 
hebentis  arbor  frifsifsima  grauifsimacfr 

284- 4« 

hebenusnon  fentit  cariem  neq ;  uetuflatem 

285- 28 

hebeni copia  ubi  102.34 
hebent  medicina  445.38  cr  mde 
hecale  anus  Thefco  quam  herbam  apponit 
411.44 

he cederujlica  476.38 
hecates  fimulacrum  65« .  1  o 
hecataus  fculptor  594-54  er  «03. 41 
hechecratidis  Tbeffali  equa  i87.i 9 
hetior  er  Polydamas  eadem  notie  nati 
122,20 

hedera  cofideratio  plena  279.43 
per  totum 

hedera  Acini  quales  263.19 
hedera  corona  prima  reperta  267* 4  0 
hedera  non  decidunt  folia  273.4« 
hedera  folia  qualia  274.40.49 
hedera  Baccho  facra  179. 4 6 
hederaBacchi  Tbyrfos,  galeas,fcuta  ornat 
ibidem 

hedera  quibus  inimica  er  amica  ibidem  47 
er2So.is 

hedera  amicaferpentum  frigori 279-48 
crinde 

hedera  mas, fcemiriacp  ibidem 
hedera  differentia  tres  2g  0.2 
hedera  corymbi  ibidem  5 
hedera  qua  coronantur  poeta  qualis  » 

ibidem  6 

hedera  magnitudo  ibidem  io 
hedera  arbores  necat  ibidem  18.250* 

288.13 

hedera  frutius  quales  280.25 
hedera  fymilacis  uel  fmilacis  cofideratio 
280.30  per  totum 

hedera  uina  experiuntur  fint  ne  diluta  aqua 
ibidem  38 

hedera  cum  lauro  ignem  excutit  2  85.  iS 
hedera  feipfam  propagat  298.2 
hedera  quid  noxium  er  exitiale  335.10 
hedera  m  coronis  ufus  39  0.24 
hedera  contra  apum  morfus  391.7 
hedera  corymborum  medicina  441.28 
hedera  chryfocarpi  medicina  ibidem  34 
hedera  natura,gencra,  effetius  medicina 
ibidem  11  crinde 
hedypnois  genus  intuli  36  8-39 
hedyfmata  qua  229.21 
hedui  populi  calce  agros  uberrimos  faciunt 
293:2« 

hegia  ftatuarij  opera  «03.it 
hegleas  flatuarius  «00.19 
hegonychon  herba  qualis  493.17 
helacathcnes  pifces  579-  4 
hclcyfma  id  eti  fcoria  589.46 
helena  calix  ex  cledro  <>27.3* 
belena  potura  qualis  «14-27  ^  «i8*54  <&■ 
«26,22 

hlena 


htlene  fkVd  qudis  11.28  * 

helenij  herbeoleutn  15*5.41 
helenium  herba  ex  lachrymis  Helene,  er  ex 
eo  medicine  400.14 
helenium  herba  que  er  unie  $91.11 
heliathe  herba  qualis  450.19 
heliovatlis  herba  qualis  ibidem  21 
heliochryfi  herbe  natura,medicine’cfc 
•401.15 

heliochryfos  herba  $91.40.47 
heliodorus  jlatuarius  656.15  e?  6  04,18 
helionfambuci  genus  440.19 
heliofelmi  medicine  $72.15 
beliofelinum  herba  $56. 5  g 
helioflrophium  herba  408.47 
heliotropHum  qualiter  floreat  554*18 
heliotropion  herba  formicas  necat  $61.9 
C ri«ac 

heliotr opium  herba  femperfe  adfole  uertit 
335*45  er  408.44  er  13.1S 
helitropifflorefcen  di  caufa  $  9  5.1$ 
heliotropio  folia  etema  ibidem  17 
hcliotropij  confideratio,natura,  gencra,mc 
7  dicine  408.44  crinde. 
bcliotr opium  gemma  669.5 
heliocopion  herba  qualis  475*5$ 

Heltat  L.quis  58i.$4 
helix  hedera  fre cies  180.5*9  CT  181.19 
er  wirfc 

heUeborine  herba  491.19 
beUcboritesuinum  quomodo  conficitur 
150.29 

beUebori  natura, ufus, genera,  loca,  medici/ 
ne  457.16  crinde 
heUebcrus  qualiter  dandus  458.18 
crinde 

heUeborus  quibus  non  dandus  ibidem  $5 
hctteborus  fiudiorum  gratia  fumitur  457 
$5  crinde 

heUeborus  duci  firtifsimo  comparatur 
:•  458.18 

heUeboro  uenatoresfagittds  tingunt  ibidem 
35 

heUcbori  ufus  466.45 
heUeborun  Oeta  mons  habet  457.54 
heUeborus  craUium  contraria  inter fe  ibi. 
<fem$i- 

heUebori  medicine  485*142?’  568.6 
473.3 

hcUcfrontios  uentus  15,13 
helops  pifcis  579.14 
helpisfamius  quid  cum  leone  135.48 
helxine herba  qualis  i$8.n*er  395-4  2T 

:  407.15 

bemerocaUes  herba  crexea  medicine 
4  oo.ti 

hemeris  glandis  genus  269.15 
bemerefiospittura  6i5*7 
hemerobios  uermis  qualis  101.39 
hemerocalles  herba  391.1  o 
hemina  quid  40J.9 

Hemm*  cafsius  hijloricus  uetuftifsimus 
«5.4? 


I  N  3»  I  C  I.S  P  L  I  N  I  A  I 

hemiomos  herba  qualis  487.3$ 
hemionij  herbe  medicine  475.8 
hcniochi  a&ri  occafus  $40.47 
/renat  gemm<t  668.27 
hepar  pifcis  579*3 

hepaticorum  remedia .  Vide  Epaticorum  V 
locinoris  morbi  remedia 
hepatites  gemma  670.4 
hepatizon  quid  59$«  x4 
Hcpheflion  Alexandri  amicus  601.4$ 
hepheffites  gemma  668.11 
hepfema  uinum  147. 48 
beptapleuros  herba  que  460.2$ 
heraclion  herba  er  ex  ea  medicine 

482.15 

heraclion  Herculis  herba  455*44  cr  4*9 
45 

heraclion  fiderion  herba  456.$ 
beracleon,id  eft  magnes  645.18 
heracleos  herba  qualis  49$*i8 
hcraclij  herbe  genera,natura,  medicine 
err.577.21  er  inde  er  $79*48 
hera  clium  ubioptimum  $77.23 
Heracleoticum  origanum  quod 455*45 
heracleotici  cancrorum  genus  160.4$ 
Heraclides  piftor6z5.q-oCT  627.10 
H eraclidis  piftoris  opera  615 .49 
Heraclitus  Vhy ficus  qualis  113.50 
herbacea  Chryfocotte  genus  58S*i7 
herbaceum  oleum  quod  c/  ad  quid  utile. 

426.16 

herbarum  fronte  nafcentium  deferiptio  $9$ 
48  per  totam  er  451*34  P«"  totum 
fcerfcif  in  aqua  nafcentes,non  tamen  aluntur 
•  ni  fi  imbribus  330.19 
herbe  Hortenfes  quando  floreant  554.15 
er  wt</e 

fceri><e  c?tt<e  t'«  hortis  fate  cito  nafcanturtfe 
5  er  inde, 

herbarum  quedamfemine,quedam  auulfio/ 
ne  nafcuntur  ibidem  15 
frer&<e  <ja<e  «Wj  <e<|«e  &o«<e  ibidem  $1 
fcer&f  que  ferro  tan  gi  non  uolunt  $6 1.6  ' 
herbarii  feminu  differende  $56.1$  er  361.19 
per  totum 

herbis  quibus  profit  translatio  561.31 
Crinde 

herbarum  hortorum  fucci  crfapores  ibidem 
41  er  t«</e 

herbe  uinis  conficiedis  apte  z50.it crinde 
per  totum 

herba  fe  fatis  circumligans  fata$  necans  $17 
10  er  w</e 

•  herbarum  femina  quibus  iuuantur  ante  fatio 
nes  ibidem  19 

herba  fepe  colorem  mutans  589.37 
herba  nottelucens  $91.30.32 
herborum  differende  plures  $94.19 
er  inde 

herbe  frinofe  ibidem  15  er  42  per  totum 
herbarum  differende  in  quibus  $88.48 
fccr&tf  Sabine  cofiderado  &  medicine  ex  ei 
444*55 


I  I 

herbarum  penes  caules  differende  '594.4: 
per  totum 

herba  effate  tota  florefeens  595*? 
herbarum  per  folia  di ferende  ibidem  z0p 
27 .ibidem  per  totum 
herbis  quibus  etemafoliiW.il, 
herbe  quo  ordine  floreant  595.17 
herbarum  fuccis  quidam  ficiemlinmtty 
zs  per  totum 

herbis  uejles  infici  ibidem  Ji  pertotm 
herbarum  latinifcriptores  455.4 
per  totam 

herbarum  Grecifcriptortsibidmiq 
crinde 

herbarum  pidure  a  quibus  ibidem  K 
herbarum  pitturafittax  ibidem  il 
herbarum  uis  ibidem  $7  crinde  pertotm 
herbarum fcemineuirispcritiomibmy 
crinde 

herbe  a  uarijs  gentibus  reperte  4« 0,41 
eriwrfe 

fcerke  animalibus  reperte  158.1  a  «& i 
46m$  erint/e 

frrr&<e  m<igtc<e  piaret  449.17  per  tota» 
fcer&tt  Aegyptus  nobilis  453*44 
fcer&a  inter  omnes  mirabilior  qfi.rj 
herba  lapillos  generans  ibidem  19 
herbarum  etatesq.97.zo 
herbe  quando  colligende  ibidtmq 
Crinde 

herbe  ubi  meliores  ibidem  zl 
herbe  quibus  ueneficiatoduntur$MS 
herba  cuneos  extrahens  i7$*4? 
herbaria  ars  d  chirone  reperti  v. 545 
herbariorum  fcebis  $99.  n 
hercynie  fylue  arbores  mire  magnititddii 
167.11 

herculanea ficus  260.51.38 
herculis  fydus  quod  4.7 
Herculis  delubrum  iuxta  Gades  ig.M 
Hercules  eodem  cum  Iphiclo  natus  utm 
110.52 

Hercules  RudceSus  qualis  15.41 
Herculis  dicata  arbor  populus  ii7.i 
Herculis  manu  fate  quercus  ubii  87-45 
Hercules  quo  oleajlro  primo  comatus  ed 
28S.1 

her cules  fiercorandi  artem  in  Italia  dndtf 
atti9$.4o 
Herculis  patria  51.31 
Hercules  undeboues  abduxerit  ff4.1t 
Herculis  CT  Antei  certamen  ubi  Hidcn  49 
Herculis  ara  apud  hortos  HeffcridmhH 
43  er  69.22 

Hercules  in  Atlante  monte  65.14 
Herculis  piftura  eio.ucy6zi.iq 
Herculis  filia  90.14 
Hercules  apud  Taprobanam  infula  colitur 
91.36 

Herculis  Heraclion  herba  455-44  CT45$ 
3*7 

Herculis  zelotypia  nympha  mortua 
459*45 

krtffis 


1'rculisfagittis'Chiron'uulneratus  v  qua 
finatus  herba  ibidem  3  ‘ 
bercules  cerberum  ubi  extraxit  ab  inferis 
485.« 

lerculis  edes  er Jldtua  infero  Boario  599.3 
■V  «14-58  er  i77.3* 
berculi >  fimulacrum  in  capitolio  599.38 
kerculis  er  Antei  lude  fimuldcrum  «01.10 
heredis  fimuldcrum  aliud  ibidem  17  e r  602 
8er«o3.iier«o9.5  sy6i8.iser636 
>'  16 

heredis flatue  ubi  Rome  6 04.18 
heredis  dracones  flrangulantis  piftura 
<19.19 

berculism  Oeta  monte  cxuflio  626.2 5  : 
beredisin coelum  iralatio  ibidem 
heredis cumlaomedonte  hifioria ibidem  zs 
heredis  trijiis  infania  poenitentia  pidura 
ibidem;  8 

k  redis  edes  ex  qua  materia  6  29.40 
krculis  marmoreum  fimuldcrum  d  quibus 
<54.6 

heredis  templum  in  Tyro  er  ex  qua  mate 
«4  <59-54  0'  ««7.39 
heredis  fimuldcrum  cui  Poeni  humana,  ho/ 
jiiafacrificabant  636.4.0 
heredis  nodus  5°3>45 
bertuliscin&us  qualis  ibidem 
heredis edem  inforo  Boario,  nuUamufca 
aut  canis  ingreditur  177.3* 
heredis  in  Erythris  ades  zo 0.44 
hereuhnea  urtica  genus  394*35 
herculaneus  riuus  ubi  55«.*i 
Herdicius  C. Romanus  109.33 
Herennius  M.conful  349.13 
Herennius  M.fereno  die  iftus  fulmine  17,8 
herices  frutices  contra  ferpentes  25  8.25 
herina  herba  medicina  415.54 
herinaceorum  cofideratio  141.30  e)-  inefe 
berinaceorumprafigia  ibidem  32 
herinaceorum  cutis  ufus  ibidem  43 
herinacei  ubi  non  fintiqi.i 
herinacei  caro  quofit  iucundior  544.« 
herinacei  in  medicinis  ufus  554*2'  er 
535.8 

hermaphroditi  fhmlacrum  109.7  ©■  in* 
cr  603.21 

hermaphroditi  quales  214.19 
hermaphroditi  in  quadrupedu  genere  qudtl 
douijiibidern  zo 
bermerotes  jimulacru  6j6. 16 
herme  fias  herba  qualis  45  0.22 
bermia  reguli  tumulus  <558-4« 
herniam  puerum  delphinus  aiamauit 
- 153.4« 

hermion  herba  qualis  457.9 
bermodori  duodecim  tabularum  interpretis 
jlatua 597-44 
bemolaus  jiatuarius  «36.37 
hemotimi  anima  relido  corpore  diu  erra/ 
«/(123.50 

'  ■  ■r.upoa  herbd  qua  456.25 
'ofermSiLuouUi  interfeftor  632.3« 


Herodotus  quando  crubifcripfit  H8  i7 
Herodotus  Padum  non  e ffe  dicit  219.18 
Hcroiofas  fabulator  224.52 
Herodius  quid  de  cafia  e?  cynamomo 
ibidem 

heroides  gemm£  6  5  9  •  45 
heroion  herba  qualis  409.47 
Herophilus  medicus  210.23  cr454-*3  cr 
514.35 


14  eri»* 

fahibridafues  qui/ 49.1«  74/-  2* 
Hycanus  statuarius  604.18 
Hicefius  feriptor  251. 21 
Hicefius  medicus  365.21  er  407.12  er 
4S7.11 

hydrargyri  pigfneti  conjidcratio  591-3* 
per  totum 

hydraulica  orgarta  a  quo  reperta  11 8.1 8 


Herophili  medici  laus  atasq-  470.12 
herpes  animal  er  eius  in  medicina  ufus 
549.5 

Hefiodus  de  animalium  uit£  fiacijs  1 21.9 
H efiodus  pr£cepta  agricolis  pandere  orfus 
primus  241.17  er  254.15 
Hefiodus  de  cultu  er tarditate  oliue 
154.15 

Hefiodus  princeps  omnium  de  Agricultura 

331.11 

Hefiodus  ubi  fcripfit  ibidem  zz 
Hefiodus  de  herbis  454*1 
Hefione  pidura  624.7 
hefperidum  fcorf/550.4  CT  J5M8  CT 

656.11 

Quare  Herculis 

heffperirherba  qualis  er  ««*  389-*« 

betruri£ pidura  qualis  322.14 
hetruri£  uates  499-11 
betruri£  ulna  qua  optima  146.44 
hetrufea  corona  quales  JS6.8 
hetrufei  unde  didi  3  8. 1 8 
hetrufeorum  uatum  aflus  49  9.11  er  /«* 
Reliqua  qu£re  parte  fecunda 
hexagon  legatus  500.  59 
hexccontalithos gemma  668.15 
hyacinthi  floris  laus  388.48  er 
389.45 

hyacinthum  florem  maxime  durare 

391.41 

Hyacinthus  puer  A  pollini  dile&us  ibid .  45 
Hyacinthi  pueri  pidura  Auguftus  dclcdat 
tus  616.35 

Hyacinthi  pueri  fabula  duplex  39**45 
hyacinthus  flos  ex  Aiacis  cruorc  aditus 
ibidem  4  6 

hyacinthi  floris  litera  ibidem 
hyacinthi  floris  natura  er  medicina  ex  eo 
401.51 

hyacinthi  gemma  confideratio  664.13 
Cr  inde 

hyacinthi  gemma  quibus  proueniunt  locis 
ibidem  15.29 

hyacinthizontes  gemma  <59-45 
hyades  fleUa  undedida  335*2o 
hyadum  fydus  quale  15.13 
hiberis  herba  461.5 
biberis  herba  medicina  465. 13  er  466.5  CT 
473-?o  CT478.28  er  479.11 
hybertia  frumenta  qua  318.10 
hyberna  ficus  z<  0.38.40 
bybernum  tempus  quando  290.39 
hibifeum  herbd-qua  553.23 
•  hibifei  herba  medicina  3«4»4*cr  47* 


hydri  maximi  ubi  92.3« 
hydriferpentes  quales  551.8 
hydrocelicorum  remedia  544-43 
hydrohpathon  hcrba;8i.iz 
bydromeliquid  558.48 
hydromelis  cofideratio  150.40 
hydropifininduccntialSi.q. 
hydrophouus  ne  quis  fiat  553.28 
hydropici  ne Jitimfcntiant  370.3 9  CT 
4°5-43 

hydropicorum  remedia  365.3  er  364.18  CT 
3«5-7  er 366.3.17.37  er  5«7-*8  er 370 
41  er  371.3«  er  372.35  er  373.41  er  377 
27  er  378.20  er  3S2.36  er  384.5*  er 

397.5  er  398.21.33  er  399-10  3*  er  400 
4ser40i.40er405.27.er406.13er 
407.37  er  409.5«  er  410.21  er  4*3. 
30  er  417.47  er  421.26  er  42  8.49  er 
430.40.46  er  434.37] er  437. 49  er 
458.17  er  440.2«  er  441. ner  443 
26  er  444-1  er  447-*9  er  457‘48 
er  45S.4.28  er  476.2  er  4So.nrt  48« 
44'er  488. 51  er  492. 41  er49?.8.er 

495.5  er  49«.37  er  510.1«  er  533.*4 
er  547.43  er  562.13  er  574.  *°  er  «0« 

9  er  «31.3* 

hyeme  rara  fiunt  fulmina  16. 41 
hy eme  ubi  uicla  prouenit  391.35 
hyemis  initium  quando  240.51  er  343.14 

er  15.35 

byemem  pifces  omnes  fentiunt  156.40 
er  inde 

hyana  pifeis  679.31 
hy  ana  fera  ubi  plurima  139.5 
hyana  oculi  quales  204.27  er  138.49 
er  inde 

hyana  fera  confideratio  56g.11  ©■ 

*38.43 

hyana  fera  in  magica  ufus  506.32 
hyana  fera  fexum  mutat  ibidem  34  CT  138 
43 

hyana  ufus  in  medicinis  5 06.43277»* 
multa  fuperjhtioft 
hy  anis  cor  maximum  207.1« 
hyania  gemma  qua  668.21 
hicrobotane  herba  qua  462.44 
heracites  gemma  668.15  er  67°.io 
er  hi* 

hieratia  laduca  genus  567.28 
bietacium  collyrium  606.15 
hiero  rexquid  circa  agriculturam  315.41 
hieronem  regem  Roma/fi  fuperant 
38J.45 

hieronis  regis  canis  qualis  142.31 

hieronit 


hieronis  uifii  pifturd  tfis.i 
hieronnemon  gemma  «67-3? 
hygti  Aefculapii  filia  6i6.itf 
hygie fimulacrum  tfoj.ii.it 
bygicmonmonachroms  618.19 
hygremplaflrum  tfio.itf 
hilaritatem  afferentia  4  00.26 
Vide  Gaudium 
biidvitatis  fides  ubi  logijo 
hilaritatem  inducentia4.so.i6  er  479,17 
hylifcus  apum  amator  191.19 
himantopod.es  loripedes  69.11 
hymber  quorum  cibus  19  0.14 
bymbres  quando  expctcndiibid.il  xg 
erindc  , 

bymbre£quando  nocentibidcm  tf.igcrjio 
10  e73i4.i7 

bymbres  nodurni  utiliores  diurnis  190.4.1 
bymbres  efliui  ubi  nulli  5  01.50 
hymbribus  aluntur  qutdam  in  aqua  nafcen/ 
<■  tia  350.19 

bymbres  precipue  fata  alunt  361.17 
bymbres  qua  arte  fieri  poffint  508.55 
hymbres  unde  decidunt  11.5tf.39  CT  13.19 
bymettium  marmor  quando  primum  Rome 
-189.51 

hymettie  columne  6  35.40 
hinuli  mulorum  genus  145-17 
fcisw  muli  genui  ibidem  35 
byofcyamus  herba  456.S 
hyofcyami  oleum  156.44 
byofcyami  oleum  ad  quid  utile  418.10 
byofcyamo  contraria  405.11  er  414.13 
byofciami  herbe  ueneni  remedia  364.16  er 

366.33  er  4*1*43  er  465.49  er  471.39 
er  477.10  er  473.18  er  479.5  er  483 
16  er  505.1  er  513.1 
byofciris  herba  qualis  4.91.34. 
bypagum  Salaminij  inuenerunt  u7.u 
bypelates  lauri  genus  166.4 
byperbius  Martis  filius  primus  animal  oeci/ 
dit  117.15 

bypcricon  herba  qualis  477.1.5.17  er 
480.17  er  4Si.ii.56  er  483-43  er 
484.13 

byphoar  arbor  277.40  er  188.22, 25 
hypocberis  herba  594.15 
bypociflhos  arbor  443.3 
bypocijlbis  herba  qu<e  475-4° 
bypocijlbis  herbe  medicini  477.24  O* 
481-39  er  484-5 
bypicon  herba  qualis  495-49 
bypogefos  herba  que  467.54 
hyppoghffa  herba  qualis  491-47 
bypenemiaoua  qualia  1S5. 16.49 
bippophcpn  quid  474.19 
bypophejlon  herba  qualis  491.39 
hippace  famem fitimcpfcdat  116.15 
bippacem  quid  uocent  510.29  er  517.30 
bipparchus  Antonij fcrms  632.37 
hipparchus  de  eclipfibus  6.1 
hipparchilaus  er  de  anima  opinio  11,19 
bippeus  cometis  genus  10,31 


INDICIS  PLIN-IAN 

hipptides  fculptura  6*6.16 
hippice  herba  que  460.37 
hippocampi  pifces  635.17  er  579*3 
hippocampi  pifcism  medicinis  ufus  570.  Ji 
573.48  er  575.36 

hippocentaurus  ubi  er  quando  uifus  109.13 
bippocratis  liber  de  laudib.ptifane  510.26 
hippocratis  medici  laus  etas$  47  o  ,10 
per  tofum  er  514.14 
bippocrates  princeps  medicine  123.7 
bippocrates  peflilentiam  preuidit  veiob 
hoccoUati  honores  «8-5 
hippodamantium  uinum  247.24 
hippce  cancrorum  genus  itf  0.44 
hippoglottion  lauri  genus  166.4 
hippolapati  herbe  natura  er  ex  eo  medici 
»«382.11  er  i«de 
bippoliti  imcnis  pifturd  614.9 
hippomanes  equarum  uirus  quale  144. 33  et 
515.18 

bippomarathronM  cfl  fylueflre  fceniculum 
384.ii.lj.36.59 
hippomaraihrum  herba  390.37 
hipponax  poeta  quando  634.10  er  i«de 
hippcpeherbemedicins  406.10 
hyppophefton  herba  qualis  188. 10 
byppophies  herba  394-19 
hyppophies  herbe  medicine  40  6.1  o  prr  fo. 
bippophoruas  herba  que  449-48 
bypoplomonmandragore  femen  466.33 
hippopotami  animalis  cc  fideratio  137. 33 
hippopotami  quando  Romam  aduefti  ibide 
40 

hippopotami  qualiter  fibi [anguinem  extra¬ 
hunt  ibidem  44 

hippopotami  ubi  plurimi  509.15 
hippopotami  animalis  medicine  ibidem  er 
57S-4 

hippopotami  pifces  578-35 
hippopotami  pilis  teguntur  15510 
bippo  felinum  herba  356-39  er  3  5  9*  4i 
hippo  felini  herbe  fatio  curaq •  ibidem 
hippofelini  herbe  medicine  371.10 
hippuris  herba  er  medicine  ex  ea  481.26 

37- er  483. 4« 

hippurus  pifcis  156.45  er  579.3 
bippus  pifcis  ibidem 
hircanie  arbores  quales  11 9.40 
hir canie  ficus  qualis  260.13 
bircanus  canis  141.31 

Reliqua  querepartefecunde 
hircorum  rabies  mitigatur  fi  eorum  mulced r 
tur  barba  516,42 

hircorum  [anguinis  uis  512.5  C?  inde 
hircino  [anguine  adamas  frangitur  658.9 
er  562.16 

hircorum  in  medicinis  ufus  516.36  42  er  wx/ 
de  er  517.19  er  519.3.11.15  er  5i°*J4  er 
sn.i8.14  er  540.47 

hirculus  herba  que  210.49 
fciriM  Caiusquis  168.26 
hirudinis ,  id  efl  [anguifuge  in  medicinis 
ufus  576.19 


I 

hirudinum  generatio  i67.i8 
hirundinum  auium  confidcratio  176,55  a 
ixxde  er  178.41  crinde 
hirundines  quo  hinc  abeutes  difcedunt  174 
36 

hirundines  cur  Thebarum  te  da  nonfubnt 
ibidem  37 

hirundines  uittoriarumnuntie  mittuntur 
interdum  ibidem  39  vmde 
hirundinum  uolatus  qualis  ibidem  47 
hirundines  ceterarum  alitum  rapina noob 
noxie  ibidem  48 
hirundinum  nidi  quales  178.41 
hirundines quidin  ripis  fluminum  ibide 
er  inde 

hirundines  omnino  indociles  1811+ 
hirundines  bis  anno  pariunt  184.14 
hirundinum  lapiHizo9.4 
hirundinum  prima  apparitio  1341« 
hirundinum  a  nobis  receffus  quido  340,40 
hirundines  futuram  tmpefiatem  prefqiii 

345.13 

hirundines  que  loca  odiunt  55.7 
hirundinum  aduentus  15.13  «7334-2« 
hirundines  excecatis  earum  puiisuifimrt/ 
ftituunt  536.14  er  158.5  er  104.33 
hirundines  riparie  que  54U1 
hirun  iints  chelidoniam  herbam  imum 

461.13  er  13S.5 

hirundinum  medicinis  ufus  551.45rt533.38 
er  555.10  er  556-14  er54°W43 
is  er  544.13  er  546.31.33 

hirundinum  genus  alterum  178.45 
hirundo  pifcis  579-5  er  169.11 
hyfginum  quid  6 17.20 
hyffopites  uinum  quomodo  conjicitur 
150.17 

hyffopi  herbe  eo fideratio  Cexeom&i/ 
ne  471.23  er  472.1. «.15  er 47tfe7 
474.25  er  476.17  er  479-58.6' 4^ 
45  er  485.4  er  4S2.33  er  484-5 
*7 

hifrana  ma  qualis  144.2  9  er  147.9 
hifranti  quando  primum  piftatidbM 
261.34 

hift  ani  glandibus  infecundis  menjisuefca 
tur  itfg.itf 

bifronti  udflas  iuniperos  habet  iS4*iS 
hifranti  Tstine  templum  uetufifsm  bikt 
285-45 

hifrdnie  olea  maxima  197.34 
hifranie  panis  qualiter  f at  319  A7 
hifrdntifcractfsima  512.7.  er  67i-57 
hifranti  aflrologie  mbferuatrix  531.36 
hifranti  quot  dierum  nauigationedKomi 
346.3 

hifranie  linum  optimum  346.31 
hifranie  gemme  66436  &  669.16 
hifrani  herbarum  repertores  460.41 
ermde 

Reliqua  quere  parte  fecunda 
hiflafris  Dari/  pater  96.9 
hifiorie  repertor  primus  126.41 

hijlririt 


lifricis  animalis  conflderatio  140. 41.  per 
totum 

bijlrids  in  medicinis  ufus  549*4* 
biftrionum  luxus  er  eorum  diuitia  »63.21 
&inde,o- 183-34  per  totum 
holcus  herbet  qualis  4 92.31 
bolochryfi  herbee  medicina  399.2$ 
bolocbryfiberbeeflos  390.7 
holofcbacnos  iunci  genus  3  9  «.14.15 
bobfchceni  herbee  medicina  3  97. 
bolofflhyrdton  quid  387  .36 
holokcon  herba  qualis  492.35 
bolotburij  pifces  1 66.36 
bomeromaftix  quis.prologo  1.10-7 
bomerus  quid  de  f  'ole  2.20 
bomerus  quatuor  tantum  ucntos  pofuit  14 
4$ 

bomertts,  quam  diu  ante  Plynium  uz.  4 6 
bomeri  ilias  in  nuce  contenta  114.7 
bomero  nemo  felicior  extitit  116,  16.21 
bomeri  libri  ubi  ab  Alexandro  feruati  ibis 
iem  18  V  inde 

bomerus  quid  de  mtfonao  uino  245. 27.3  o 
bomerus  qua  uina  celebret  274. 16 
bomerus  de  militaribus  coronis  quid 
167.39 

bomemim  geniorum  fons*  er  quid  de  ars 
mis  Achillis  292.25 
bomerus  quos  flores  laudet  3SS-47 
bomeri  laus  453*43  er  n«.  16.21 
bomertts  deauro  (pannulis  580.23  er 
581. 1 

bomeri  neeromantia  pitfura  625.37 
bomeri  magica  538.17 
bomerus  unde  er  ex  quibus  parentibus 
539-3* 

bomerus  calidorum  fontium  non  meminit 
■  557.49 

hominis  confiderdtio,libro  7  per  totum 
hominum  partium  medicina  4  98.8  er  inde 
kommmjdnguinem  quidam  bibunt  ibidem 
9 

hominum  carnibus  uefcentes.i  02.15  er  106 
52  er  40  9. 11  eri«<ic 
hominis  noxij  dens  ad  quid  498.23 
hominis  fel  ad  quid  ibidem  25 
homine  nihil  miferius,nilq  fuperbius  3.18 
er  prologo  libri  7  per  totum  er  cap.  50 
libri  7  per  totum 

homini  quid  datum  optima  3,15  er  122.37 
homo  quibus uenenumeh  ^66.  5 
fcowo  »0»  femper  fulmine  extinguitur ,  c<e/ 
teraiUico  18.6  - 

heminis  caufa  natura  cunila  genuit  105.33 
er36j.ner  403.18 

fcowo  tantum  eundorum  animalium  uinum 
bibit  252,43 

hominis  miferia  10$.  qj  er  inde  »0.  2  per 
totam,  er  121.26  per  totum,  er  455*u 
fcowo  eundis  rebus  miferior  ibidem 
bomo  ad  lachrymas  natus  prologo  libri  7 
per  totum 

homini  non  rnffe  rifum  ante  quairagefu 


PARS  PRIMA 
ffWm  rfzrw  105. 46 

homini  non  nafei,  aut  cito  mori,optimm 
106.  8 

homini  plurima  exhomine  funt  mala  ibi/ 
dem  15 

hominum  mores  tot ,  quot  hominum  coetus 
ibidem  18 

hominum  m  membris  inter  fe  differentia 
ibidem  27 

homo  ubi imolatur ibidem  35  er  636.40 
er  559*1 

hominum  mirabiles  figura  ritusq;  106.32 
O-inde  per  totum  caput 
homines  fyluedres  ubi  106.42  criog.7  er 
149.19 

hominum  capita  ubi  pro  poculis  106.47 
homines  datim  cani  ibidem  48 
homines  node  cernentes  ibidem  4-9 
homines  quos  ferpentes  fugiunt  167.2  er 
inde 

homines  utriufq •  /exw;  *6i  1 07.15  €7 
er  109.7 

hominem  habere  quicquid  mali  in  orbe  efl 
107.30  cr  inde 

hominum  mira  natura  106.32  per  totum 
caput 

homines  canina  capita  habentes  107. 47 
homines  monflroji  plurimi  10 6. 3  2  per  fo/ 
tam  caput 

homines  ubi  maximi  107.4.1  er  108.9.  16 
41  er  112.43  er  inde 
homines  nullo  utentes  cibo  108. 13 
homines  longiffimauita  ubi  ibidem  23.27 
35  er  III.  8  er  m<fe  per  totum 
homines  uitabreuiffima  ubi  iog.37 
homines  cum  feris  coeuntes  ibidem  3  6 
homines  femiferi  ibidem 
hominis  caudam  habentes  ibidem  37 
homines  ubi  udociflimi  ibidem  38.4» 
homines  bipalmes  ibidem 
homines  momento  euanefeentes  ubi  ibi.  46 
homo  toto  gignitur  anno  er  incerto  fflacio 
109.28 

homo  quot  men  jibtts  gc detur  iri  utero 
ibidem  per  totum  caput 
hominis  conceptui  mifcrabiUs  ito.  zpetto / 
tum  caput 

homo  ritu  natura  capite  gignitur  pedibut 
effertur  ibidem  20 

homines  cur  inter  fe  minui  flmites  cateris 
animantibus  ibidem  43 
homini  generando  materia  112. 13 
homini  quando  dimidia  menfur a  ined 
ibidem  40.41 

homines  in  dies  minores  fleri  ibidem  42 
homines  mira  magnitudinis  ibidem  45  er 
inde,  er  101.49  Videfupra  Homines 
ubi  maximi 

homines  mira  paruitatis  113.3  er  inde 
hominis  menfur  otio  quomodo  ibidem  15 
hominum  a  natura  munera  incerta  122.31 
hominis  fdutis  fecuritatisq;  jigna  nuQa 
«5*8 


hominum  plurimum  repentina  mortes  114! 
3  per  totum  caput 

hominis  uita  difta  fecundum  A ridotele» 
215.20  pertotum 
hominis  dudacia  224.42.44 
homini  diuerfl  affettus  241.21 
hominis  uentri  nata  omnia  263.  39 
homines  primi  glandibus  uefcebantur 
266.46 

homines  ubi  miferrimt  267.6 
hominem  ferudrefumma  laus  36S.11 
hominem  feruare  lucri  caufa,  nefas  efl 
ibidem  12 

hominum  natura  nouitatis,  ac  peregrinatio 
nisauiia  295. 16 
hominum  maliria  514  2  crbnde 
homines  pedes  equinos  habentes  61.8 
homines  auribus  corpora  tota  integentes 
ibidem  10 

hominum  uita  floribus  comparatur  285.32 
hominibus  nil  intentatum 390. 48 
hominis  urina  apes  medentur  3  82.26 
homines  facies  fuas  tingentes  fo  rma  gratia 

403.25  pertotum 

homirtis  caufa  cunila  excogitata  405.9 
homines  a  ritu  humano  degeneres  69.15 
er  inde  I06. 52  per  totum 
homines  mir£  figura  69.10,  per  totum  O" 
libro  7 capite  1  er  2  pertotum 
hominum  affleri  cultus  ubi  85.30 
homines  toto,  prater  capita,  hirti  corpore 
93*44 

hominum  effigies  mir£  1 01.31  pertotum  & 
69. 12  er  libro  7  capite  1  er  2  per  totum 
homines  bibunt  non  fitientes  tamen  423,23 
hominum  luxus  redargutio  414,44 
homo  cibo  maxime  perit  471.1® 
hominis  excremeti  medicine  485*18 
hominum  effigies  cur  antea  exprimebantur 
597*15 

hominis  caufa  qu£  natura  genuit  633,8  df 
inde 

hominem  Tccnifacrificabant  636.40 
hominis  morfus  inter  ajflerrimos  5«.  35 
homines  ut  equi  appareant  5»5*i7 
hominem  immolari  quando  uetitum  538-49 
hominis  fanguine  qu£  animalia  nafcuntur 
482.5 

homines  'm  lupos  uerti  t56.1t 

homini  ante  omnia  canes  fldetifsimi  142.  U 

homo  inter  bipeda  folus,  animal  gignit 

186.26 

homini  tantum  primi  coitus  poenitentia 
ibidem 

hominis  origo  a  peenitentiaincipit  ibidem 
er  t&5*4 6  er  i«<fe 

hominis  concubitus  tempore  omni  119  it 
cr  iS6.it 

hominum  in  ucnereis  diucrticula  186.26 
hominis  affettuum  indicia  303,47 c rmde 
hominis  oculorum  differentia  ibidem^  & 
inde 

hominis  lingua  qualis  106.15 

f  homo 


IN'©  ICIS  P  LINI  ANI 

homo  cur  ultra  centesimum  tammiton  ui/'  416.151  hof&iutTuhf  w  fulmine  Mas  1*7.15 

udtzoy.19  horeummeUis  gentis  194.1  499*8 

horno  crefcitmlongituiinem  ad  Annos  ufy  1  hormefion  gemma  668. 19  hoftilij  Tulli  regi  satius  16 7.47 

terfeptenoszio.iz  hominodes  gemma  cur  ditia  ibidem  13  heftiliusTuUuslstumclmmRttnm 

hominis  membrorum  i  ceteris  differentie'  horminum  frumenti  genus  quado  ferendum  tranftulit  164.37 

111.5 1  per  totum  '  j!8.n  -  hofttlius  LMancitms  primus  Qrtbqim 

homo  ter.rejirtumfolus  bipes  ibidem  hominum  triticum  quale  jn  .11  irrupit^.  5 

homitfis  partibus  quibufdam  religionem  in/i  hominij  herbe  medicine  371.31  *  hoJliliusL.  Mancinus  qua  arte conftdfitku 

eJJe  213.1}  er  inde  ■■  Horologium  (ruere  YLora  ibidem  7 

homo  marinus  ubi  er  quando  uifus  151.9  \  horrea  qualiatffe  debent  }}9. 4$  O  inde  ■  hostus  HoMius  a  Romulo  cormtus  i«7 
hominis  fanguinem  gladiatores  bibunt  i  horrores  frigidos  tollentia  373.43  46 

408.  9  oinde  .  horofeopa  uafa  queo  ad  quid  23.1 8  Humana  came  uefcentes  homines  m 

hominem  hasta  mlnerans  ad  quid  501. 6  hortenjius  Quintus  didator  legem  in  Aef/  14  er  87. 36  er  136. 21^106.51 

hominum  uitalongifsima  121.$  per  totum  culcto ad  plebem  tulit  i7°  i7  eno 7. 18 

er  ibidem  46  per  totum  hortenjius  quot  cados  uini  h£redi  reliquit  humana  boftiafdcrifieautes  106.33  57 

hominum  morfus remedia  418.8  CT  43J*i5  149.19  636.40 

er  511-46  hortenjius  orator  Sphingem  Verris  rei  ha-  humana  [anguine  quidam  medicina  fwi/ 

homines pifces  578.31  buit  600,20  perant  469.49 

homines  marini  151.9  hortenfij  er  Ciceronis  altercatio  de.V  erris  humante  miferie  exempla  15835  pertotm 

Humana  Vide  infra  Sphinge  ibidem  0111,47  fer  totum  o  n?.4opfffw 

fconor  deus  apud  ueteres  1.15  hortenjius  orator  Argonautaru  pifturam  tum  er  ito,  14  per  tofam  cr  m.  w  fer 

honoris  dei  ades Romana  a  quo  pifia  quanti  emit, a:  eius  Tufculanum  615.29  tot«w  er  114.3  per  tofam 

614.36  hortenfij uiuarium  pifeium  i6g.  io  humane  miferie  confdmtio  prokgob 

honor  premium  dignum  uirtutis,  non  au/  hortenfij  oratoris  pifeinaubi  ibidem  30  bri7  pertoiumopag.uo.iperto. 

rum  z38.11  hortenfius  primus  pauonemRome  occidit  humanum [ermonem  fere  quadam  ifinV- 

hoplitides  pugiles  620.6  i74-i3  Lnti}$.46  0i>93 

fcor*  rfiri,  quo  nihilo  rtum  tempore  digno/  horter, fiaqueodoratiffima  389.11  humani  corporis  magnitudinis  eofiimtb 

fcipotcft  315.1t  hortenfia  que  maxime  laudentur  361,5  111.40  er  j«ife 

horeequinoftialcs  que  335.6  hortenfium  herbarum  cofideratio  354.  is  humanitatis  exemplum  159.3$  er141.11 

horarum  uarietas  ibidem  per  totum  per  totum 

hprologij  inuentio,  ufus,.  ere  14.4  er  n7  hortenfium  florefeendi  tempus  15  er  »2<fe  humatus  quis  mtcUigiturn^W 
28  pertotum  hortenfium  fucci  coufideratio  361. 41  er  humerorum  remedia  381.4©- 47715 

hozologij  ufus  quando  Roma  127.1 9  «fcie  humorO  fuccus  arborum  fanguis  er, 

horatius  cocles  fublicio  hojles  arcuit  597  hortenfium  medicina  libro  20  per  totum  131.45 

45  er  641.41  hortenfium  herbarum  qua  cito ,  irfr/  humorum  arborum  cbnfideratioibiitn 

horatij coclitis  fatua  597.46  CT  598-3°  nafcuntur  556.  3per  totum  pertotum 

horatij  tergemini  109. 2  hortenfia  quibus  dclettenturet  eorum  cura  humorum  malorum  medicina 3*3.9 

horatij  Flacci  de  ouis  fententia  194.5  357.19  humor  fteUarum  alimentum  eftw&tf 

horconia  rna  que  243,49  hortenfium  morbi  atep  remed.ia390.47  ISP^llP  A  uioleffccies}$$,ifVfo 

hordearia  pruna  cur  ditta  257.44  pertotum  •  l|M|  45 

hordeaceus  panis  ex  quo  fermento  confici\  hortenfibus  quibus  translatioprofit  561 32  j|Pj  loculum  ne  feriendo  erui 
taj.51t.43  &■  deinde.  '  igMgsSUSi  11 

hordei  pinfen  di  ratio  522.1$  hortorum  confideratiotf  0.5  pertotum  loculum  ferpens  136.56 

hordeum  tantum  v  milium  Aethiopeska/  hortis  quos  fit  mirata  antiquitas  ibidem  4  iaculum  cum  amento  a quo  repertum 
bent  ibidem  19  hortos  a  regibus  coli  folitos  ibidem  6  126:17 

fordeum  fragum  moUiffimum  510.41  horti  noliliffimi  ibidem  3  v  dernde  .1  iades  fatuarius  6oot  jg 

kfirdei  fi  ramentum  optimum  ibidem  44  .  horti  quo  dfifcinaticne  tutantur  ibidem  9  idniculus  mons,in  quem  plebs  RoMif?/- 

hordeum  minime  calamitofum  ibidem  hortos  in  Veneris  tutela  ejfe  ibidem  11  cefsit  irata  17 0.1$ 

hordeum  bis  anna  -tufeitur  ibidem  4 6  horti  quando  primum  in  urbibus  ibidem  ianthina  uefiis  unde  dittai8$,i7(?}$9 
fordeum que  herba necat  517.«  horti  cur  maxime  quonda  placebant  45  er«nfe 

hordeum  ubi  ferendum  328.4  er  32?-59  ibidem  41  ianus  in  pacis  beUi^  argumentum nlitsr 

hordei  quantum  feri  debet  uno  ingero  131.7  horti  in  feneftris  habebantur  ibidem  47  599. 4 

hordeum  quando-  ferendum  ibidem  25  horti  quibufdam  dedere  cognomina  ibidem  ianus  anni  deus  ibidemj 
hordeum  optimum  &  ex  eo  medicine  416  perinde  iani  gemini  fatua  m  foro  Boario  Hiim  3 

■:yi2V  Inde  hortorum  fit  uso- eorum  cura  551. 5  iani  ftatua  ita  figu  ruta  ut  m  digitis  trtcaf 

hordeum  quot  diebus  nafeitur  318.  i?.io  bmgtis  maxime  apes  conueniunt  391.18  foras»  quinquaginta  quin $  dierum  nota 

hordei  fficaqualis  ibidem  25  horus  Ajfyriorum  rex  o  eius  inuentum  effet  ibidem  6 

hordei  genicula  ofto  ibidem}9  55i-4i  irf«i  fimulacrum  635. 38 

hotdeiufus  in  cibis  apud  quos  520.15,27  3  hoftesmox  in  fugam  uertes  herba  470,4  6  w/ione  fcerfa  411.18 
hordei  differ  en  tie  ibidem  4  o  hoftes  qualiter  uincipoffint  ibidem  &•  iafione  unum  filium  habet  395.4° 

ipriei  palearum .  medicine  415. 15  508.46  «fo/i  primus  longa  nane  nauigauit  k',s  - 

hordei  firine  remedia  ibidem  19  hoftie  cornua  deaurabantur  58J.  33  -  iafonis  canis  mirus  erga  dominum^ 

hordeum  MutinumO  e*  eo  medicine  \  hoftie  opime  ibidem  a -  iafoAcfctilapij  filia  6*6, 16 

-  .  Tj 1  ~  1  w‘ . " 


iafoidis  gemma  confideratio  663.17  et  mde 
idjpidum  genera  ibidem  4.1  crmdc 
uftidcs  mira  magnitudinis  ibide  4 6 
Ujponix  gemma  ibidem  44 
iatraleptice  medicina  514.2? 
lieris  herba  Quare  Hiberis 
ibices  caprarum  genus  149.5* 
ibisauis  qualis  i73.*5  er  i77.*5 
ibi  auis  cly flerem  reperit  137-48 
His fibi  roftro  uentrem  purgat  ibidem 
ibis  contra  ferpentes  inuocatur  177. 15  per 
totum 

ilium  cineres  in  medicinis  551.15  er  54 
15 

ibis  ubi  nigra  candida#  178.19 
Icades  feria  qu£  <5i5.i7 
ichneumonis  ferpentis  cdnjideratio  cr  eius 
cum  afoide  pugna  $6.4.7  per  totum  cr 
i87'S 

ichneumon  crocodilum  perimit  137.15 
ichneumonis  morfus  remedia  66f.  19  cr 
550.38  , 

■ichneumon  cui  inimicus  189.39 
Reliqua  quare  parte  fecunda 
ichtbiophagi  ex  pifeibus  oleu  fociut  25«. 37 
icbthyocoUapifcis  qualis  571.48  esr  575.7 
ichtbyocoUa  'a  quo  reperta  1Z6. 5 
icones  quid  597.18 
Wxri  medicine  545.47 

iffera*  gemma  66&.Z9 
idericorum  remedia  579.4° 
ictides  Grecce ,  Latine  mufiela  519.4« 
idaTroadis  mons  Larice  abundat  171.5 
iit  Troddi*  mons  qualem  habet  fraxinum 
I7*.i5 

ida  Creta  cupreffis  abundat  179.34 
idea  ficus  qualis  1 6  0.10 
iierf  kun»  155.4.7  CT434.I4 
idaaherba qualis  491.49 
idaidattyli  gemma  598.13 
Ireow  animalis  con foderatio  107.40 
e?  inde 

iecur  ieeffe  m  extis  immolanti  letale Jignu 
ibidem  41  er  inie 
iecur  quibus  non  fit  iog.5 
br  uetu  flatis  maxime  patiens  ibidmit 
iecur  caprinum  quibus  profit  148.18 
iecur  rana  geminum  559.45 
Vide  locinera 

iciuni  [aliud  ad  quid  501.11  cr  inde  per 
totum 

Ignis  qui  aqua  accenditur,  extinguitur  ter/ 
M30.39.17er31.1J 
igtiis dementi fitus z.zcr  30.1 6 
ignis  ReUarum  materia  ibidem 
igni  cum  quibus  magna  cognatio  30.33 
ignis  miracula  ibidem  1 5  per  totum 
ignis  facunditas  ingens#  incrementum 
31.6  per  totum 

ignis  optime  [eruatur  ferulis  159.  J  o 
igne  ambulantes  Hirpia,  non  aduruntur 

107.51 

ignis  fmfapore, odore  [ucco#  «4*5 


PARS  PRIMA 
igne  qua  ligna  non  exurantur  173*  9  & 
5*9.5 

ignis  ex  quibus  excutiatur  lignis  i*5.*3.*4 
igne*  i«  terra  apparentes  quid  fignificent 
J44-4S 

ignis  prafagia  345.  er  ini? 
igne  quod  linum  non  comburitur  347.11 
ignis  ubi  primum  repertus  57.11  er  1Z6.7 
igne  fotia  macula  quo  tollantur  37i.i7 
igni*  attiuitas  quanta  1 01. 33 
ignis  quibufdam  ignotus  diu  ibidem  58 
ignem  elonginquo  concipientia  449-54 
ignis  facri  morbi  genera  plura  480.15 
ignis  quo  maxime  restinguitur  588.47 
ig»«  miracula,  medicina  prodigia  551.8 
per  totum 

ignis  attiuitas  at#  uis  ibidem  er  inde 
ignem  rapaciffime  atrahentia  557. 11 
igne  qua  non  calefiant  570.19 
ignem  quod  animal  extinguat  531.14 
ignis  leonibus  terrorem  affert  135.1 5 
igne  aetites  lapis  nihil  deperdit  171.  i5 
ignem  falamndra  tattu  extinguit  ig8.5 
igne  quadam  animalia  uiuunt  101.35 
ignem  quis  primus  e  filice  excuffit  H5.7 
ignem  afferuare  in  ferula  Prometheus  repe 
rit  ibidem 

ignisfteri  pluragenera  480,15 
ignis  facri  morbi  remedia  3*3.41  er?55 

30  er  557.5.15  er  3*8.1-11  er  374.14 
er  37$.  i5  er  380. 15  er  381.  n.  45  er 
J97.35.47  er  398. 18.43  CT4°i.  iJ  er 
405.49  er 407.19.  io  er  415.  ig  er 
417.15  er  41°.  5  er  415.38  er  415.5 
ii  er  417.10  er  434.31  er  459.13  er 
443-5°  er  444.4°  er 445. ijer 
44*  ♦  35  er  450 . 40  er  480.11.35  er 

490.1  er  493.1*  er 494. 59  er 504 
34  er  505.37  er  51 0.54  er  517.49  er 
5*8. 8  er  5*1.10  er  5*9.9  er  575.15  er 
590.13  er  510,9  er  516.13 
tgnijficia diuinatio  'a  quo  reperta  ii6.ig 
ignorantia  pudore,mcntiri  non  piget  6 5 
?7 

ignorans  fc,nihilfcire  potett  1. 23 
ilei  morfci ,  ii  e/Z  gracilioris  inteflini  remet 
dia 374-*  er  375-3  CT  545»  18 
Reos  pellentia  574.31 
ile  quid z 08.48 
ileuentriculus  m  uentre  208.39 
iligna  glandis  figura  268.18 
iligna  glans fuemangu jiam  focit  269.il 
ilibus  utilia  3*5. 5  er  47 9.19  er  489 17 
ilex  arbor, glandem  fert  26S.31.35 
iliojis  quid  dandum  164. 29 
iZittm  confideratio  i.09.1  8 
ilex  pro  jubere  quibus  175.$ 
ilici*  gener*  i«o  168.34 
ilici /Blirf  non  decidunt  274-5 
Ricis  folia  aculeata  274.47 
ilici  pediculus  breuis  i75-i 
ilex  non  floret  275.24 
ilex  2«o  tempore  femen  ferat  176.15 


RexRonta  uetuRiffimat  cr  qualis  187.35 
ilex  ingen*  Rom<e  iS8.u 
ilicis  cocci  medicina  446. 7  CT  i»ic 
ilignea  corona  267 .49 
ili  regis  tumulus  cr  quercus  ineo  387-43 
ilium  quando  Troia  uocari  capta  ibidem 
ilium  quando  captum  Vide  Troia 
Hias  Homeri  m  nuce  contenta  114. 7 
illecebra  herba  qualis  367.43 
iUufioncs  foederum  inducentia  449*17 
per  fof«m 

RluRrium  uirorum  libros  qui  fcripferint 

«13.42 

I M  A  G 1  Hum  honor  apudueteres  613.9 
per  totum 

imagines  in  funeribus  comitabantur  ibi.  zt 
imagines  iUujirium  uirorum  in  bibliothecis 
ponebantur  ibidem  34 
imagines  quibus  ponebatur  cr  quare  ibid, 
imagines  qua pr ater foecula  reddut  66S.S 
imagines  animorum  nuUa  613.18 
imagines  ex  qua  materia  R>idem  34 
imantopodes  loripedes  69.  H 
Imber  Vide  Hyntber 
immufulus  auis  qualis  V7i.z  per  totum 
impares  numeri  uchementiores  499.48 
impendia  qua  584-8 

imperatores  Romani  pofluittoriamlau/ 
rummlouis gremio  ponebant  Z66. iz 
CT  inde 

imperatorum  fortium  apudueteres  dona 
3H.3  9 

imperatorum  manibus  agri  colebantur 
515.39 

imperatorum  fdfces  lauro  decorabantur 

Z66 . 11 

imperatores  graminea  corona  donati  4  °4 
izpertotum 

imperatoribus  artium  una  imperat  455-38 
imperia  accepta  quam  multos  afflixere  1i9.it> 
imperitia  coele foem  diuinitatem  mifceri  foes 
ardua  331. 42 

impetiginis  morbi  remedia  369.16  ©•  375 
6  er  418. 13  er  419.4  er  4i°.3  er  43* 
2g  CT495.29 

impetrandi  qua uolucris  ratio  465.2. 
impetrare  hominum  fouorem  qua  arte  pof/ 
fumus  368.37 

impetris  regis  fenetta  111.17 
impia  herba  qualis  v  curfic  ditta  45*-» 
impreffotes  quo  atramento  utantur  617,4, 
crinde 

Incantamenta  an  aliquid  ua / 
leant  498-37 

incantamentauim  habere  ibidem  per  totunt 
incantamentis  qui  cr  in  quibus  ufi  funt  ibi » 
incantationes  impedientia  471. 51 
incantationes  tollendi  ars  370. 49 
incantationes  quibus  tolluntur  4« 4,38.4* 
er  471.31  er  504.15 
incantatorum  poena  499.23 
incendia  quofocilius  extrahuntur  523.5*  • 
incendiaria  auis  qualis  ff}.  17  per 

f  2  incendia 


INDICIS  PLINIANI 


incendio  nominito  inter  epulis  quid  fit 
500.11 

incendiorum  deprecatio  499-34 
incendijs  contrarii  531-  24 
incendii  puniunt  luxum  <543.3° 
incontinenti  exemplum  186.11.  ©  iWc 
incubantium  uitia  ©  eorum  remedia  184 
er  inde 

incus  a  quo  reperti  115. 38 
incudibus  adamas  deprehenditur  «57*47 
india  terrarum  omnium  maxime  gemmifer 
ra  <571.15 

inii*  miraculis  fcatet  107.57  er  inde 
indite  omnia  fere  magna  ibidem  er  inde 
indice  animalia  arbores %  maximtt  ibidem 
indite  acores  quales  ziS.ii.i7CT  59  ibi/ 
dem  per  totum  er  1 07.58  er  mde 
indite  lintea  nobiliffima  110.10 
indite  odoramenta  ibidem  18 
tniw  «oh  foi&et  teftiuos  hymbrcsioi.z9 
india  anhtederamnutriat  179.45 
indite  milium  in  Italiam  aduedum  31 8-35 
indie  arundo  qualis  445,13  er  107, 40 
©•18110 

indie  adamas  <557.41 

i»i:4  quomodo  elephantes  capit  130.14,41 

©131.24 

indie  mire  magnitudinis  ferpentes  131.4« 
indie  mira  animalia  155.11  per  totum 
indie  gemme  ««1.  n.n  ©  «61.4.9. 18  er 
«65.3.19,1«  er  664.6,11.30.41. 4.8  er 
665,5.6.41  ©•  666.12. 15  er  ««7.4  © 
«68.18  52.34  er  669.15. 48 
ini:  quo  utantur  uino  150.1 
indi  ex  cadaneis  oleum  faciunt  ze,  6. 36 
indos  fue  arbores  uediunt  210.20 
indorum  calami  haftarum  uicc  i8mi 
indorum  regum  potentia  89.9  pe*  totum 
er  37  ibidem  per  totum 
Reliqua  quere  parte  fecunda 
indici  boues  quales  135,14.50, 39  er  145 
41  erinde 

indica  pix  optima  151.8 
indica  ficus  ffiinacfc  zis  27.28 
indica  gemma  qualis  66 8. 32 
indici  apri  quales  149. 25 
indici  maris  belue  quales  151.30  per  totum 
indice  tefludincs  maxime  154-34 
indici  oceani  margaritarum  copia  1 61.37 
indicum  coloris  genus  615. 48  er  «i7.7.i  o 
inducie  a,  quo  reperte  12 6. 16 
inedia  homini  ante  diem  fiptimum  letalis 
non  eSl  216.13 
inerticula  ma  245.35 
infans  rcuerfus  in  uterum  aliquando  109.15 
infantes  quod  tempus  infestet  ibidem  47 
infantes  quando  unguibus  carent  ibide  48 
infantes  ferarum  lade  nutriti  aliquando 
134.13 

infimtium  ulcera  in  capite  quomodo  fanen/ 

lur  374. 4« 

infantium  egrotantium  remedia  37«.i 
infantibus  comitialem  patientibus  utilia 


378.31  er  513. 5 

infantium  cuftos  quis  deus  creditus  ioijt 
infantium  fafeinatio  ibidem  31 
infantium  ulcerum  remedium  234.16  er 
«51. 30 

infantium  auribus  utili /fimum  371. 28 
infantes  colofirati  509  38 
infantibus  qua  profint  ad  dentitionem  CT 
gingiuas  er  oris  «Icent  523. 1  er  55  o 

44  erinde 

infantium  morbi  remedia  380. 20  er  398 
47.  ©•  4°9-5  38  er  415*19  e?  4i8»43 
er  426. 13  er  44o.  17  er  491. 15  er 
504. 11  er  inde  er  33  iWifm  er  513. 1 
erinde  er  518.«  er  550.42  er  indeptu 
ra ,  er  58T44  er  657-iS  er  ««3.24 
infantibus  urinam  mouentia  384- 1<s 
infantium  lichenas  fanantia  445.4 
infantes  impauidos  quid  faciat  523*  2.6 
infantibus  contra  lippitudines  remedium 
527.48 

infantes  fi  lade  concreto  uexentur  550.41 
infantium  pericula  prohibens  lapis  663. 14 
infantibus  faliuam  facientia  667.44 
in  felicia  ligna  qua  158.38 
inferos  non  effe  fecundum  quo fdam  10.4 
inferos  tantum  colentes  homines  69.1* 
i»/m  quibus euocantur  ad  nos  6 07.33 
in firmitas  omnis  calo  accidit  277.35 
infirmitas  apud  quos  nulla  60.11 
infixa  corpori  extrahetia  413.49  ©445 

45  er  451.19  er  481. 6  er  482.23.26 
er  578. 16 

inflammationis  corporum  remedia  371.31 
er  398.  s.58. 40  er401.11.27. 49  er 
415.26  er  413.28  er  419.44  er  415 
28.49  er  4-16.36  er  437.21  er  431.33 
er  437. 12  er  439- i7  er  44®.  u  O* 
45i.37 ©■  458.50  er  461. ner  405 
40  er 474.50  er  481-3  «t  4S6.40  © 

489.41  ©  496.1©  511.25  er  519.28 
er  533-49 

inflationis  corporum  remedia  565. 35  © 

397.41  er  370.13  ©  372.33  er  373.4° 
er  375.33.44  er  376.20. 34  er  381.44 

©  597.13  CT  400.18  ©  405.15  ©  403 

34  ©411. 9 er 489. 8©  496.11© 
5°7.34er  567.49  er  s74.11.51 

inflationes  corporibus  facientia  367.12  © 
415  i2.i8  ©  414.56  ©  417.43  er  41S 
11  ©429.15  ©440.34  er  445.15  er 
446.26  ©479.18 
ingenium  ultra  artem  effe  620.21 
ingeniorum  Ludes  11«.  21 
ingenium  humanum  nefeit  modum  471.7 
ingenium  humanuomnia exquirit  250. 49 
iugenui  pudoris  efl  fateri  per  quos  pro  fece 
ris  prologo  gi 

inguinaria  herba  medicina  477.34 
inguinis  morbi  remedia  414. 42  ©  477 
55.35  ©  487.43-45  ©  489-iS  ©  49? 
7  ©501.44  ©501.22©  599.«© 
545.4  ©368,11  ©266.27 


ingratitudinis  exemplum  i8«,i6  ©  153.13 
27.46©  117.30  per  totum 
inimica  res  inter  fe  151,3. 23  er  135. 2.15  © 
13«.  5  ©47  per  totum,  ©  141 
18  ©  152.20  per  lotM,©i56.27  ©169 
44  per to tum ,  ©  171. 38©  172,1;© 
180.18  ©139.34  er  i»dr,  en71.it  cr 
179-47  ©  23  0.19  ©262.  i9©wiert 
435.13  ©  inde  per  totum,  ©506.35  © 
508.53  ©513-27  per  totum,  ©53151 
43  ©5<7-57  ©kic 
inimici  qua  ratioe  patia  affici  pcfsmt  ms  5 
inimicitiam  ramentorum  tollentia  455,3 s 
crmde,er  508.7 
inimicorum  odium  quo  concilietur  509,7 
inoculationem  qua  arbores  non  recipiunt 
300  per  totum 

inoculatio  omium  fertili ffima  Mm  10 
inoculatio  arborum  fiminumty  emeto 
reperta  298.20 
inopia  inopes  fiepe  cogit  256.37 
infaniam  inducentia  372.23  ©401,15,39 
©  456.ii  ©  553.47 
infania  quomodo  tollitur  375.10  er  5*1.43 
©  400. 14  ©  444. 15  ©457.47  er 
458.28  ©  480.  6  ©  504. 49  CT555 

I6©37I.I6 

infania  aliquando  uti  optimum  '8  3:6.32 
infanientium  remediamus 
infatiabilia  qua  fint  animalia  209.1 
injcitw  <j«<e  maxime  pudenda  297.57 
infidiorum  animalium  confidendo  Oten 
per  totum 

infidorum  animalium  differende  190.57 
per  totum 

infida  unde  dida  ibidem  5 9 
infidorum  fubtilitas  ibidem  54  per  totm 
infida  an  ff  irent  habeant $  fagum  191 
10  per  totum 

infidorum  corpus  quale  ibidem  17  per  tot, 
infidorum  aculeorum  confidendo  194 
43  ©Inic 

omnia  oleo  exanimantur  196, 33© 
216.2 

infidorum  pennarum  confidendo  199.2? 
infidorum  pedes  quales  ibidem  47 
infidorum  diuerfitas  201,2  per  totum 
infidorum  oculi  quales  20433 
infidorum  pedum  diuerfitas  1142  per  tot, 
infitionis  cofidcra!io,inuentio,&c  193,14 
injitionis  ratio  duplex  ibidem  28 
infitionis  obfiruationes  ibidem  33  ©»4 
infitionis  tempus  19919  V  mde 
infitorum  confidendo  259.15 
injitorum  qua  arbores  capadffm  3 «••7 
,  infolatio  quid  395. 42 
infomnia  quibus  toUanturiS^.io  ©j7* 
10  ©477. 4«  ©458. 9 
infomnia  non  uidentes  homines  69 45 
intentio  in  omni  aftionc  expetitur  5 o».« 
intentatum  homini  nihil  in  uita  150.4 9 
interaneorum  animalium  remedia  407.38 
intemtorum  morbi  remedia  37114  s1 


4^*57.cr 448.i7.er  47^<s.er  47? 
xo.er  4ss.11.©  543.49  •  ©544.33-© 

551.1.©  575*2 

interlucatio  arborum  qualiter.  312.56 
interlunio  fata  non  laduntur  uermibus 

517.15 

interlunium  quid.Z8346.&54i.z 
interlfinio  quid  agendum.341.43 
interrogata  omnia  quomodo  fciri  poffunt 
"  5«9-4i 

in  tertrigo, id  e  ft,  membrorum  inter  Je frica/ 
tio,  quomodo  tollitur. 396. 4.1.  ©•436.1« 
Cf 458. 4er 44o.i.  ©441.24.© 
441.19.  er477.Ji 

intcruaUa  plantarum  arborum $  qualia  effe 
debent.z97.11 ♦  per  totum 
intestinorum  animalia. quomodo  pelluntur 

364,51.  ©•373.8.©’ 4ofi-54 

intestinorum  remcdia.363.30.et  370.47.  et 
571.14 .  er  575.i8.45.  er  378-ks.  38.©- 
380-47.  ©38t47.er584.4.er4i5.i<S 
©  428 . 15.  er  429.42  ■  er  434  •  13.© 

,  48i.J7.er  5,10.14.©-  518.2.7 
'intcftmrum  ulcera  fanantia.364-.30 
intestinorum  torminibus  remedia. 578.21 
intubi  herba  confideratiojtf.VL.  ©  inde 
J7}6$.i9.0'inde 

intubi  herba  medicinas. 36%. Z9.  crinde . 
intubum  erraticum, id  esi ,  ambugjia.ibide.31 
mentio  rerum  dijs  tribuitur.  484»  39*  48 
mentionis  caufaamor.5s3.46 
iliuentores  rerum  dij  habiti  funt. 431,4.4 
inmtores  uariarum  rerum.  115.i7.per  tot. 
inuidia  redargutio.  451.5  9.©inde,  © 
454-20 

inuidia  citra  iudicium  effe  debet. n6, 17 
inuiita  exemplum.139.i8.zr  inde,  ©-41 

ifcita,©- 141. 35.  er  141.5.  ©546,2© 
,©■  637*7*?  667.13 
inula  herba  con fideratio,ufus}  ©c.  553.3$. 
&mde,cr363.33 

inultberba  medicina.563. 33.©-  inde 
1 0  C  H  A  8  E  L  A  IadrfKf magus. 538.44 
lqcineris  conf1deratio.zo7.40.  ©  inde  eo/ 
piofe 

iecmora  ubi  bina  leporibus,  ibidem  49 
Videiccur 

.ictinoris  morbi  remedia.  563. 13.cr3t4.zg 
er  5$8.3  °.34-er  573.45.er  574.45.er 
f7tf.7-32.44.er  379.48.  er  383-31.45 
©384-  28.er39S-24.55.39.er399.30 
et  4  05.2fi.41.©-  4  o  8. 9. 14-54-  et  40  9 
3tf,er  4n.14.14.  er  415.11.©  417.45 
©  418.10.©  410.21.©  411.18. ©.428 
,  52.  ©419.3.  ©  43P-38.  ©432.48.© 
433.2. 42.©.434*  3-  ©  437  40. 45-© 
458.5.IJ.©  438.44-49.  ©442.28.  © 
445.26.  ©444. 11  ♦©  452. 11.©  468 
,  25 .  ©  472 .26 .  28.3  o . 3i.3:.4o.49,© 
48'-48.©  489.8-©49o.2.©  5KS.54 
©541.24.©  573 . 29.46,©  574-12 
©612.7.©  $47.15 

io  uWm  uoccm  mtata, z%7. 44 


-  P  ARS •  PRI M  A  ' 
io  ad  quam  quercum  ab  Argo  ligata  ibidem 
io  pidura  615.39 
ioRas  meiicws  37S.14  ©  379-1} 
ionferiptor  340.45 
ion  statuarius  600.35 
ion  gemma  668. 34 

ionum  literis  uti  conjfirarut  omnes  117.17 
iouetanum  genus  plumbi  611.11 
iouis  Quere  lupiter 
IPHi  cius  Herculis  frater  110.52 
iphieratis  leana fimulacrum  fi  02.54 
iphigeniaadaras  Stantis  pidura  fiio.15  © 

$16.9 

iphispidor  626.-35 
Iracuduecduft  110.52 
iracundias  hominum  domat  androdamas  U 
pis  666.12 

iram  cutymeffe ,  ©  quando  ad  iracundiam 
proniores  414*17  crinde 
irenepidrix  6 27.14 
irinum  optimum  ubi  589.30 
irio  quando  ferenda.  318. 12 
irionis  folia  qualia  319.2 
irionis  frugis  medicinae  418.59 
iri^pis  tritici  natura  321.11 
irif  pitfard  imperfeda  $67-3 
irif  gemma  663.  io  ©  inde 
iris  oleum  256.42 

irif  herba odoratiffima589. 19  crinde 
iris  ubi  optima  ibidem  24  ©  inde 
iris  genera  duo  ibidem  23  ©  inde 
iris  cur  dida  ibidem  43 
iris  herba  quae  optima  ©  e*  rd  medicinae 
39 8. 4$ 

irium  unguentum  quibus  gratum  229.12  © 
258.42  ©521.11 
irtiola  uua  ubi  peculiaris  544.10 
IS  Atis  laducae genus  CTexea  medicinae 
367.  zi 

ifchaemon  herba  qualis  4$o.38  ©  481.22 
ifchias  herba  quas  4p4.11 
ifchiadicis  utilia  424.1 9  ©427.  29  © 
437.14-30  ©440.1.37  ©  441. 53.54 
©444-9  ©447. 5$ ©458. 29© 
4$8. 25  ©  573. 14  ©  477. 23. 26  © 
48i.  38  ©487. 25  ©  488. 1. 53  ©495 
13  ©  49$.  34  ©497. 4.  $  ©  499. 59 
©59fi.i8©5°8.2o©5i6.48©5<o 
itf  ©543. 9  ©562. 15  ©557. 47© 
573-48 

ijia  frumenti  genus  fecundum  quofdam 

321.49 

ijiaci  facerdotes  quid  in  facris  489.23 
.ifidis  fydus  quod  4.20 
ifidis  fimulacrum  quando  fublatum  Romae 
161.14 

ifidis  plocamon  240. 41 
ifidomos  quid  649.11 
ijigonus  flatuarius  6  03. [56 
ifmeniasmuficus  655.9 
if ocynamum  arbor  215.35 
ifocrates  uiginti  talentis  unam  orationem 
uendidit  116,31 


ifoetes  herba  467.J7 
ifopyronherba  qualis  493-3 
ifihmiaca  corona  ex  pino  157.24 
iflriac  oleum  optimum  254.37 
Reliqua  quaere  parte  fecunda 
I T  A  L 1 AE  qua  pars  fulminibus  obnoxia 
18.17 

it  alias  gentes  diu  uiuere  112.1  ©  inde 
itd/i<e  lauSytemperantii,  rerum  copiatae 
671.27  ©inde 
ifdlid  <jK<e  non  gignat  150  ig 
itdiid  Steriles  palmas  habet  13 1.6  ©  279-4 
italia  peculiaris  arborum  parens  141.8 
itdli<e  principatus  in  uitibus  ibidem  37 
italia  quas  uites  amat  245-39 
itdliae  quasmd  placeat  244. 19  0 
if<tli<f  genorofa  uina  quae  248. 32 
italia  quomodo  uina  condit  151.23 
italia  quando  primum  oleum  habuit  134. 5 
italiae  oleum  optimum  ibidem  55 
ifd/i<e  locis  piperis  arbor  uiuit  279.9 
itali£  calamus  fagittis  aptiffimus  281. 7 
italiae {itus  optimus  z9z.11 
italiae  terram  quidam  iam  laffam  effe  dixer 
runt  ibidem  59 

itd/id  infeftata  fapelocuftis  zoo.  2  o 
italia  a  quo  fimi  ufum  accepit  z  93.40 
italia  ratio  in  distributione  temporis  qaofe 
rendae  arbores  fint  301. 40 
italia  cultores  deni  m  centena  iugera  uinea 
rum  309.5 

italiam  latifundia  perdidere  317.2 
italia  triticum  optimum  319.  24.31 
italia  ex  quibus  prouincijs  triticum  recipit 
ibidem  3  6 

italia  pinfendi  modus  312,1 6 
italia  arandi  confuetudo  3ig.  31  ©5*8. 29 
itdiid  luxuria  Ajia  corruptaeSl  593.48 
italia  quando  primum  elephantes  uidit  129 
34  per  totum 

Reliqua  quare  parte  fecunda 
italt  a  Velafgis  Uteros  receperunt  115.31 
italicarum  fatuarum  uetuSlas  399. 5.10 
ithacomelis  uinum  13  0.35 
ithaced  arbor  uinculis  utitisz9i.  22 
I V  B  A  cui  librum  fuum  infcripfit  221. 43 
©97.4 

iubalibriad  Claudium  Cafarcmfcriptiibid. 
tuba  Mauritania  regis  primi  laus  6 6.7 
iudaica  refina  qualis  251.54 
iudaa  tantum  balfamum  habet  226,46  ©  ■ 
279-3 

iudaa  Romanis  feruit  er  tributa  pendit 
226.49 

i«i<fd  dt  Alexandro  magno  «1^217.1« 
iudaa  palmis  inclyta  231.5 
iadd-d  genf  contumelia  numinum  infiguis 
231.33 

iudaa fluuius  qui  fabbdtis  omnibus Jiccatut 
554.24 

Reliqua  quare  parte  fecunda 
iudai  m  uitamfuam  fauiunt  227.5 
iudaorum  magica  558, 44 

f  )  iudaorum 


fadeomtt  fuperBitio.i6t.19 
iudeis  diam  pifcis.  ibidem 
iudicem  quis  fortiatur,  an  eligit  refert  ph/ 
rimum.prologo.iji 
indicum  decurie.  582.45 .  V  inde 
iudiciumapitis  ubi  primum  actum « 126.  i> 
iugerum  quid.)\4.}7 

iugera  duo  uni  olim  tantum  conctffa .  ibi.ts 
iuglans  er  quercus  mtcr  fe  inimice.  455.  »8 
iu  glandis  nucis  confidendo .  161.9. per  tot. 
iuglans  que  loca  amet.  273.23 
iuglandes  aquas  oderut.ibidem  51 
iugUns  inferiore  parte  fertilior.  2,77.  i7 
iugUns  non  facile  fentit  cariem  aut  uetuBa/ 
tcm.z  85.50 

iuglandes  nuces  quomodo  ferantur.i S5-* 
iugUndi  umbre  cunftis  noxie  197 . 1 6 
j  u glandes  nuces  quo  ferende  tepore  5  01.43 
iuglandis  nucis  oleum  ad  quid  427.3* 
iu  glandes  nuces  unde  dide,G?  earum  natu/ 
ra,ac  medicine  433.8.  er  inde 
iughndium  nucum  nocumenta  plura  ibid. 
Grinde 

lulia  A  ugujia  quotidie  inula  uefcebatur 
353.41 

lulia  Augufii  neptis  153.4 
talia  lex  theatralis  583, 5 
iulianacerafa  qualia  265.5  o 
Julianus  Neronis  curator  656.44 
lulius  uindex  quid  crgaNeronem  375. 48 
Sulij  imperatoris  carmen  de  olere  558.13 
lulius  Viator  eques  Romanus  113.51 
LapKi  prefeftus  346.40 
'  i»li/  R«ji  mo«  (jttdlfj  469.38 
iuUus  Sex. conful  585.i7.CTi5.i9 
lulius  b.conful  n.i 
tltly  medici  interitus  124,12 
iulus  quid  177-37 

iumentisferule  uenenum  funi  4  35.13 
tumentis  poma  quomodo  portatu  facilia 
ibidem  \z 

tumentis  utHia  41S.18 
iumentorum  ungulas  indurantia  553*35 
iumentorum  urinam  mouentid  567.13 
iumentorum  morbi  medicine  491.3S.  ©* 
493.52.cr  55i36.cr  twffe 
iumentorum  ulcerd fanantia  410  26.  er 

505.4« 

iumentorum  oculis  fahtaria  447.31 
iumentorum  in  pituita  GT  ftranguria  reme f 
dia  458- 5- er  476.47 
iumenta  difeordantia  quid  cohibeat  459-37 
iumentorum  febribus  medicina  480 ,2 
i«8«  conflderatio,genera,fatio,ufus,nomi/ 
84596.19  per  totum 
iunco  funes  faciunt  548.22 
iaBrttf  odoratus  ubi 226.15.21.er  396.47 

CT397.9 

htnciuftts  $9  6. Grinde 
iunci  copia  ubi  ibidem  34 
i«8«'  medicine  ibidem  3  6  er  && 
iuncinum  oleum  256.44 
iuniperi  arboris  eonfideretio  175.  itf 


INDICIS  PLINIANI 

iunipem  non  fentit  cariem  ne%  uetufatem  iouis  ftmldcrum  «o4.'i4.‘  ©■  636. 24,44 

is 5.29*47  iouis  piitura  610,19 

iuniperus  quo  tempore  femen  ferat  176.15  iouis  Uberum  parturientis pitfura  «15.19 
iunipero  eadem  uirtus  que  cedro  1S4.17  ion»  effigies  in  Capitolio  qualis  Ctiqw 

iuniperus  ubi  maxima  ibidem  1 8  628.1 6 

iuniperi  natura,genera,medicine  440. 31  ion»  <ei«  «e  <j«a  »wfma  «19.4» 
iuniperus  montes  amat  275,20  to«»  Olympij  templum  Athenis «37.3 

iunipero  non  decidunt  folia  274.4  fo«»  vitoris  templum, id  ejljintkcn 

iunipero  fpina  pro  folio  ibidem  47  643,2 

iuniperus  non  floret  275.2«  io«»  gewwa  668.32 

iur.ier  quo  quis  effici  poffit  378-9  10«  L;yc<eo  humana  hojhafacrijicdt  136, 22 

iuniora  fertiliora  fed  tardius  fruitum  ferunt  iouis  armiger  a  quila  crediti  i8.is,cr 

277.22  »71.19 

lunius  Pifciculus  eques  Romanus  636.42  ioui  a<j«j/a /aera  171.44 

iunius  Appius  conful  1 42, 3  8  iouis  labraiei fims  e?  eius  mirum  566.57 

iunius  L.qudndo  conful  254*1»  iuppiter  eburneus  641.31 

iunius  Graccanus  hiBoricus  583-22  iuppiter  quare  ctprino  Me  mtrit»sf,npy 

iunius  P. legatus  perimitur  598**  tur  509.41 

WBif  Valentis  fortitudo  113.39  iuppiter  Stratiosjd  efl,militaris,uH.Q,nt 

iunius  M.  prator  6  22.39  ficdiftus  287.45 

iKW«f  SyUanus  conful  26.15  iurandi  mos  per  res  fxdijfims  2J5 

iunonis  fydus  quod  4.19  iurgiacencitantia  570.5 

iunonis  <edes  Rome fulmine  iftd  ig.5  iuucncorum  corpore  exanimato,  /pes  gigBi 

i«»o»»  templum  Metaponti  quale  241. 45  1 86.48 

iunonis  lucus  Nuceria  er  m  eo  portentum  iuuenisfcemimni generis contri  qsfflau 


178.42 

iunonis ceUd  in  Capitatio  599*17 
iunonis  fbmdacrum  602.39 
iunonis  Lacinie  templum  519-22 
iunonis  Lacinii  mirum  31.18 
iunonis  Arde e  templum  62414 
««no  tjao fonteperfufd  555-37 
iuppiter  hoffitalis  636.16 
iuppiter  ubi  cum  Europa  primum  conea/ 
buitu7.}1 

iouis  circuli  fydcriscfc  con  fideratio  4,6 

ioa»  Belle  per  zodiacum  motus  7*34 

ion»  ftelle  color  qualis  9.8 

iouicur  fulmina  affignantur  ibidem  z7 

ioui  que  fulmina  tributa  17.10 

iouis  cognomina  ibidem }  o 

iouis  flmulacrum  ex  uite  24241 

ioui  efculus  facrd  216.49 

ion»  i»  gremio  Romani  imperatores  Idtt/ 


«7.45 

imentutis  dee  edicula  m  Capitolio SiJ.}i 
imentutis  edes  529.34 
imentius  M.conful  aceiusinttritmi^il 
[.07.52.35 

MOS  Grecc, Latior eti 
amentum  t.44 

ABEONESWlMS 
L  205.6 

Latro  Atcmtprttom 
«14*45 

labyrinthorum  confideratio  641.14.pfr 
totum 

labyrinthus  Aegyptius  ihidemi 
labyrinthi  plures  ubi  er  quales  ibidem 
labyrinthus  Samius  a  quo  6 03.51 
labiorum  morbi  remedia  436,34.  Cr  54® 


rumponunt  266.13  30.  cr  606.31 

io«»  tarta  artor  275.33  Idborinus  Campante  campus  fcrtiliffMS 

iouis  ffdunca  in  Creta  htfula ,  &  circa  eam  291.34 

mirum  276.44  lalradei  iouis  fons  cribidmtmm^l 

iouis  fimulacrum  Rome  ex  qua  materia  er  iabrus  pifcis  579.22 
quando  dicatum  121.41.0- usti  labrum  uenereum  herba  qualis 468.35 

fOKif  glandes  262.32  labrorum  confideratio 205. 6 

iouis  menfa  ucrbenaca  uerritur  462. 4  5  labrorum  fciffure  remedia  515.48 

iohcm  caelo  deuocare  conabantur  499.9  labro  carentes  homines  101.35.  'ale 

iouis  fvmlacru  minio  pingitur  190.59.  labrufceuua  OenantbedicituriiS.it 

iouis  Statoris  edes  Rome  ubi  5  98.53  labrufee  me  confideratio  c rncficiM  et 

iouis  coloffus  a  Claudio  imperatore  dicatus  ea  421.22 

5  9  9-53  laburnum  arbor, aquas  oditi7i.fi 

iouis  flamma  flos  488.30  /ac  «ti  nigrum  30.1 

ion»  Olympij  fimulacru  kqu06oo.i6.47  laftca finino  cutis  pulchra  redditur  in>1 
o  604.1.  crii8.2S.cr634.38,eri»<fr  latte  quando  pluit  tS.io 

iouis  Seruatoris  templum  602.45  laBis ubertas  intemiffa  reftitaitur 

iouis  Tonantis  edes  603.12, cr  637. 48  492.8 

ion»  Tonantis  fmdacrum  6  03. «  la#i)  copiam  facientia  12419.^^ 


er er  444.51.35  er  44?-fo  er 
484*8  cr  491.49  <*  495-M  er  497.1} 
er  52-1.2.1  cr  577.7.11 
Uftisahun  dantia  ouikuf  ficien  tid  45  o.  3  5 
tiffir  copidexquamaterut  139*45 
Uftisfapor  qualis  163.  49 
hviii  gallinacei  haujlus  prouerbium  proh, 
1 .88 

Ucne  coaguletur  37  4  .41 
bftu  ubertatem  puerperis  facientia  564.34 
cr  369.34  er  511.16 

Utiismulieru  copia  quomodo  fiat  377.48 

er40Mier4n.11  er  411.1  er  577.7 

er  667.44 

Ufteuiuentes  homines  roi.48  er  146.1 
Uccoig11lantia4ii.ii 
Uc optimum  medicamentum  461.38 
Uc-utccarum  cur  optimum  ibidem  39 
Ullis  ficorum  in  medicinis  ufus  43  0.11 
kfliV  materni  ufus  utilif simus ,  exitiofus  uet 
-roposl  conceptum  509.3$ 

Uc  quod  maxime  nutrit  ibidem  4o 
Utiis  confideratio  in.48  e? inde 
lallis  bonitas  11 1. 1  er  Miie 
lac  mulierum  faluberrimum  510.1« 

Utiis  coagulum  quando  uenenum  5*3  4 
UHis  mulierum  medicine  565.4ier5o4 
35  er  Me 

-4*&'  contraria  idefc  extinguentia  414*41  rt 
411.19  er  457. 9  er  49  o.7 
lacies  qui  in  homine  dicantur  iog.3$ 
heeiamnes  quo  annulo  utebantur  580.36 
letsdemonis  tetiorium  opus  619.41 
I fxeiemonij  quando  imperium  amiferunt > 
&  quod  tunc  portentum  uifum  11.31 
lacertarum  magnarum  copia  103. 16 
lacerte  deferiptio  141.18 
kcfrttf  natant  gnate:  53  i.i} 
lacerti  ubi  maximi  141.19 
lacerti uiridis  gemma  669.30 
lacmis  /toga*  106.13 
lacertarum  etas  141.19 
Iicmi  Arabie  cubitales  ibidem 
lacerte  Indie  uigintiquatuor  pedum  ibid. 
lacertorum  color  ibidem  10 
lacertarum  oua  183.43 
kcertorum  pifeium  genera  579*4 
kferrif  ore  parere  «ttlgo  creditur  187.47 
laeertti  «itita  memoria  neq;  incubant  ibid . 
lacertarum  in  medicinis  ufus  534-15  er  535 
9  er  5i6.i$  cr  inde  et  541.1 6  er  541.46 

er  547.17 

Uchryma  uitis  qualis  er  ex «  medicine 
419.47 

laehryme  miferie  indices  104,1  er  istic 
Uchrymarum  remedia  416.4 
laehryme  herbe  confiieratio  359.40 
hcyii  philo fopho  anfer  perpetuas  comes 
175.5  ' 

liconsbatuarius  600.3» 
laconica  purpura  389*44  CT  617.19 
hco/tica  arundo  qualis  181.19 
laconicecanesquales  186,47 


pars  prima 

laconico  agro  ficus  maxime  177  .6 

latiaherba  115.3* 

latieus  m coelo  circulus  veius  effetius  358 

i5eriȣfe 

latieus  circutus  cur  ditius  ibidem 
latioris  herba  qualis  450.35 
laducini  quidam  Romani  nominati  v  qua/ 
«35M 

fc<5tac<e  genera  tria  1,56.41  er  inde 
latiucafomnum  inducit  357.1 
latiuce  unde  ditia  ibidem  1 
latiuca  omnis  refrigerans  v  eius  in  cibis 
ufus  ibidem  5 

kflitea  AugutiusferudtusaMufa  medico 
ibidem  6 

latiucam  ueteres  religiois  caufa  non  coman/ 
ducabant  ibidem  7 

latfwca  quomodo  feruetur  in  omnes  menfes 
ibidem  8 

latiuca  fanguinem  augere  creditur  ibid.  9 
latiuca  caprina  ibidem  v  ?«7  ifi 
latiuce  toto  anno  feruntur  357.’-7 
latiuce  qua  arte  ample  fiant  ibidem  io 
latiuce  fatio  translaticq;  ibidem 
latiuce  genera  v  medicine  361.  iS 
latiuce  fronte  nafcentis  deferiptio  ibi . 
latiuce  fucci  ufus  ibidem  18 
latiuce  peculiares  uires  ibidem  3 9 
lacunaria  a  quo  primum  pitia  61 5,5 
lacuturres  Brafsice  quales  152.9 
Jatia  herba  113.37  er  473.41 
ladani  conjideratio  113.15 
kid/M  fcer&*e  medicine  473.4®  er 476.5 
er  479-45  er  430.49  er  4S3-9.4* 
lelius  Strabo  quis  185.31 
Lflrn  decimus  prologo  MS 

nec  ttiio  minimo  moerore  per. fanda 
”9.5 

letitiam  afferentia  46 o.i7 
lagarinawia  147.1 
lagee  me  144.19 
laginis  herbe  deferiptio  448-5 
lagonis  pueri  fimidacbru  6  03.17 
lagopus  <{«/1181.48 
Idgopi  foer&e  medicine  474**7 
lagonoponos morbus  vetus  remedium 
264.11 

lahippus  flatuarius  600.3$  v  6  01.7 
lais medica  505.30 
/ata  ratl/er  piflrix  617.16 
lalctanauina  147.9 
laliziones  onagrorum  genus  145.36 
lamia  quidam  in  rogo  reuixit  113.it 
lamie  pifccs  S5$.4o 
lamium  urtice  genus  594*39 
I«mi;  herbe confideratio  v  medicine  exeo 
406.47  per  totum 
lamiruspifcis  579-4 
lampades  comete  10.30  vn.19 
lampfaci  gemme  670.38 
lampido  felix  fcemin a  credite  119.8 
lampyrides  uermes  ignium  modo  notiuln/ 
cctitesi99.}5&}35.36.4* 


lana  quando  pluin$.t5 
lanis  tingendis  apta  571.19 
lanarum  colorum  genera  plura  147.16 
lanarum  genera  ibid.19  per  totum 
lanas  tingendi  ufus  ibi.  13  v  inde 
Une  nigre  nullum  colorem  bibunt  ibid. 51 
lanai  inficere.Lydorum  repertum  115.41 
Une  medicine  517.1  per  totum 
Une  ufus  in  nuptijs  ibidem 
Une  ubi  optime  147.11 . 19  Cr  inde 
Una  mfblijs  arborum  174.41 
lan*  iJkj&m*  tHiguntur  444*7  CT  407.19 
er4og,«  er  617.  *6 
Unariaherba qualis  45°«35 
Unate  uue  ubi  141-46 
lanata  arbor  cur  ditia  v  ubi  muetiU  158.1? 
Unati  dicuntur  lupi  pifces  157.10 
lancea  a  quibus  reperta  116.17 
lanigere  arbores  ubi  110,13.19 
langebetiie  fi55.4i 
Ungoris  remedia  440.54 
Ungurium  quid  655.41 
languriebetiie  ibidem  41 
Uocoontis  v  filiorum  a  draccuilus  innexo 
rumftatua  636.33 
laodaniie  mulieris  pitiura6i6 .31 
laodiceuxor  Antiochi  111.3 
laodiceelilium  quale 388*5 
lapati  herbe  natura  genera  medicine 

381.7 

kpiiti  confideratio  ibidem  V  inde 
lupatum  quod  v  rumex  dicitur  ibid.36  & 

3  81.9 

lapati  radix  maxima  354.*«» 
fapari  fttio  quando  36  0.23 
lupatum  fyluefire  melius  reliquo  361,35 
lapati  ufusv  ex  eo  medicine  ibid.57.3S 
lapidum  cofideratio  633.6  per  totum 
lapides  intra  arbores  reperti  ad  quid  pro 
fint  184-n 

lapis  fugitittus  tibi  641.54 
lapides  tiiua  corpora  erodentes  645.41 
lapides  ubi  traslutidi fint  ibidem  45 er  648 
41.45  er  651.58 
lapidis  flos  qualis  645.4$ 
lapides  quofdam  parere  alios  64fi.fi 
lapides  offei  ibidem  g 
lapides  palmati  quales  vuli  ibid.  9 
lapidum  differentie  plures  ibidem  6 
lapides  e  puluere  629.10  v  'mde 
lapidefcerc  terram  ubi  ibidem 
lapidem  integrum  flutiuare7eomminutum 
mergi  645.3 g 
lapides  uiui  quales  646.1$ 
lapidum  tno  rtatioru  con fideratio  648.  it 
lapides  qui fccari poffuntibi.  15  V  649.9 
lapides  monumentis  apti  ibidem  649.i4 
lapis  uiridis  qualis  ibidem  15 
lapides  qui  adificjjs  apti  V  qui  non  ibid,4 
lapides  e  caelo  cadentes  ig.34 
lapides  herbis  tingi  405.58 
lapides  pingere  quando  inuentunf  e  13.3 
lapides  cur  pluant  11, 49  Cr  18.34^  fori» 
f  4  lapidei 


lapides  fatim  confhmentes  corpora  i7A'9 
er  645.39  per  totam 
lapis  ubicrefcat  19.17  ey  646*7 
lapidea  quadam  fieri (olo  tattu  <545.41 
lapidicine  i  Cadmo  reperte  115.39 
IdpiUi  eyfete  m  tteficis  109.1  g.  19 
lupillos  herba  generans  495.10 
lapillo  Thraces  dies  quales  fint  computant 
«8.49 

lapitharumjimlacrum  <554.45 
lappa  Boaria  herba  ad  quid  479*4 
4appa  frugibus  inimica  32-7-5 
Uppe  flores  quales  395-37 
lappago  herba  qualis  478-5? 

Idp/dBd:  Brafsice  defcriptio  er  ex  ed  meiici 
:  ««ffo.itf  ermde 
lapforuntremedia  374»10  er  4  °7-*6  er 
409.49 

laquearia  ubi  auro  mteftaiM  Ai 
larbdfon  quid  589.19 
Zdri&«t  compitalia  cur  inftitutd  652.15 
largitionis  exemplum  390.4 
Zdrix  quae  non  repullulat  i7°-4S 
darie»  arboris  medicine  438-3 
Zdrix  montes  amat  i73- 19 
Zdric»  arboris  confideratio  i7o.?7 
laricem  non  ardere  ibidem  4? 
larici  non  decidunt  filia  174-4 
larichfiliaqualia  i75-t 
Zdrix  bob  floret  ibidem  24 
Zdric»  germinatio  qualis  ibidem  43 
Uricis  arboris  natura  qualis  2-85.2? 

Zdrix  arbor  altifsima  184-5-3  ® 

Zdrix  »e<£  cdriem  nei^  uetujiatemfcntit  285 

29 

larix  ualide  pondus  fuflineti26.t  8 
Zdrt/at  Licinius  legatus  554-i<s 
Zdri/o  Licinio  quid  circa  tubera  accidit  548 
40 

lafer  quid  349. 6  crinde 
laferpitij  confideratio  ibidem  $ 
laferis  medicine  569. 15  . 

lafer  pifeis  <>67. 3i 

lajforum  remedia  377-55  e?  378-36  ©* 
405.19 

lafsitudinenequis  fentiat  405^9  er  427 
7  er  456. 29  er  437-53  er  441.9  er 
482;  13  er  495 -47  er  496.15  er  511.5 
er  663.34 

latdces  fccrfc*  470.47 
laterianapyra  259.5 
lateribus  que  conueniens  materia  619.12 
lateres  quando  fugiendi  ibidem  19 
laterarias  domos  qui  inacuerint  125.32 
lateribus  quando  pluit  18.37 
laterum  genera  tria  629.51 
lathyrum  regem,eudoxus  fugit  11.32 
latyrusPtolomeus  rex  101.3S 
lathyris  herba  qualis  493*5 
latiarius  I uppiter  660.2 
lati  claui  tunica  qu<e  147.31 
latifolia  quercus  genus  168.40.49  er 
26?, *6 


IHDlCiS  P  ^  IN  I  AN  I 
I atinis literis  Grecelitere  ueteres  fimiles 
117.19  per  totum 

latinisferijs  que  fiunt  Rom<e  48  8-35 
Zatwi prifei  a  quo  uitti  597-38 
latine  liter  e  antique  624.17 
latinelingue nouitas  245  3 
latini primi  Italorum  uinum  habuerunt 

248.40 

latini  herbarum  feviptores  453.4  per  fotw 
latinorum  ca&ra  a  quo  capta  583.3  o 
latinienfia  uina  246.43 
Zdfeam  firre  pro  cibo  utebatur  311.12 
oB<e  puerpere  fitmlacrum  603.7 
latoneflatua  635*10 
Zito«<e  er  Dun*  fimulacrum  655.21 
latrocinijs  contraria  508.42 
latronum  impetus  quo  uitari  potefl  531.30 
lateris  uccis  cotentionelefi  remedium  488 
48 

Uterum  doloris  remedia  370.55  er  372.11 
«9-373.42  er  376.45  er  377*37  er 
379.7  er  383. 7  er  398 . 21.35  er  40  0.13 
4.06.51  er  407.12  er  410.  i6  er  411.8 
er  415.26  er  411.47  er434.net  437 
14  er 439.44  er 440.33  er  444-23 
er  447.18  er  449.17  er472.9-15.i6 
58.39  er  473  .mi  er  481.48  er  4S8 
18  er  495*8  er  542.49  er  573.47  er 

610*3 

Zdaer  fcer&d  er  ex  eo  medicine  474.6 
lauicana  Romana  porta  635.31 
laurea  pyra  259.10 
laurea  cerafa  163.34. 
laurcajd c&lauri filia  266.35 
lauretum  ubi  Rome  ibidem  3  6 
laurentinamaque  244.15 
laurinum  oleum  156.26.28  CT  4i7.  i* 
laurices  quid  150.3 
lauriotis  quid  608.13 
/dari  arboris  cofideratio  creius  genera  265 
37  per  totum 
lauri  bacce  263.21 
laurus  ApoUinifacra  117.1 
Zdam  optima  <ja«e  256.28 
Zdari  /aceat  <fadZ»  264.9 
lauri  in  triumphis  ufus  265.37  er  i«<Ze 
Idam  dBte  Cefarum  er  pontificii  domum 
Rome  ibidem 

laurus  Delphica  que  ibidem  39 
lauro  coronabantur  triumphantes  Rome 
ibidem  41 

Zdam  ryprid  <;»dlw  ibidem  39.42 
Zdam  fylueflris  qualis  ibidem  45 
laurus  regia  que  ibidem  44 
Zdam  Augufa  ibidem  45 
Uurus e  codo  miffa  ibidem  49 
Zaam  pacifera  266 .11 
Idam  tBfer  armatos  hofcs  quietis  indiciu, 
ibidem  ■ 

lauri  ufus  in  militia  apud  Romanas  ibid.  11 
laurus  in  gremio  louis  Romani  imperatores 
ponunt  ibidem  13 

laurus  ffettatifsima  in  mote  Parnafo  ibid,  15 


idaraw  Rom<wi  ApoUtni  Delphice 
mittebant  ty  quare  ibidem  \6 
laurus  fulmine  non  icitur  ibidem  ,15  er 
i8.!3 

laurus, fuffimen tum  cedis 
gatio  166,19 

laurum  m  pro  finis  uflbus  pobi  fis  mei 
ibidem  n 

laurus  nen  incenditur  in  facris  ibidmu. 
laurus  mimica  igni  ibidem  er  wcfc 
laurus  ad  gallinas  ubi  er  quare  iZiiji 
Zdari  nomen  ad  uiros  transferri  ibidem  54 
Crinde 

laurus  purificationibus  adhibetur ibiiAl 
laurus  ramo  quoq  feri  potefl  ibidem 
laurus  que  loca  amet  173.15 
lauro  non  decidunt  filia  173.4« 
laurus  primo  Fauonio  germinet  175.31 
Zaam  cur  mas  exiflimetur  277.36 
laurofrigus  inimicum  179.1] 
laurus  plurima  in  O  lympomonttiiim 
laurus  in  facris  ibidem  15 
Zaarai  eam  hedera  ignem  cxcutittiw 
laurus  infana  ubi  er  <jaare  jic  Mi 
287.46 

Zdam  gaifcat  modis  feritur  194-39 
Idam  quando  ferenda  301.11 
laurus  contra  ruliginem  fatorum  3:7.37 
Idan  Daphnoiiis  natura  cr  ex  cmiiatte 
454-17 

Zdari  Bdtard  er  medicine  ex  ei  4353? 
cri»<Ze 

liari  Delphice  medicine  454-9  crwie 
laurus  idea  ey  Alexandrina  qudisikt 
dem  14 

lauro  aues  que  dam  fefe  purgant  138.21 
crinde 

lea  brafsice  genus  369.8 
leene  meretricis  patientia  114.10 
leena  quot  uno  fatu  pariat  131. 58 
lebadie  prodigium  igi.  40 
lecanius  Baffus  quis  469.38 
lecythion  agilitatis  exercitator  M. 9 
leftifpbagites  uinum  150.35 
ledis  argentum  addere  CamliustriMt 
693.18 

legatiRomamorumfagminaportM  4°3 
■42.  er  i«<Ze  er  461.45 

legatorum  Romanorum  mos  40M 
legati  Romanorum  uerbenacamadhoks 
portant  461. 45 

legati  Romanorum  perimuntur  598-7 ST 
i«</e 

legatorum  quorundam  audickibiia 
leges. Querc  lex 
legumina  que  herba  necat  419.13 
leguminibus  que  befliolemnafcmturHt 
demii 

leguminum  radix  qualis  318.17 
legumina  quota  die  fata  nafcaaturiMt» 
19 

leguminum  culmus  qualis  ibidem  44 
leguminum  caulis  qualis  ibidem  C  init 
legmini 


legumina  diutius  florent  51 9.$ 
legumina  quando  [liquentur  ibid.q 
legumina  quot  diebus  maturefeunt  ibid.  6 
leguminum  confideratio  314.1  per  totum 
leguminum  fatio  ibi.  i<s  er  31S.5  CT  mde 
legumen  unde  diftum  318.7 
legumina  quomodo  diu  feruentiir  340.21 
leguminum  occatio ,  farritio ,  runcatio  ere. 

•  3i9*39  per  totum 

leguminibus  ne  maleficia  'mnafeantur  ibid . 

5?  er  inde  er  36  o.47  per  totum 
lembus  nanis  a  quo  repertus  117.9 
lemnifciin coronis  3S6-S 
Umonium  herba  qualis  4«3-9 
Undesbc&ia  quibus  perimuntur  414.5  CT 
44-7  Cr  5«5-39.43  «  534-37  er  538-37 
er  559.52  er  «3019  er  651.54 
Unaus  medicus  441.3 6 
{cum  Pompeius  quis  265.59  CT  453-9 
lr8«'  P  ompeij  liber  453. 9,21 
lens  legumen  quando  ferenda  331.26 
333-34 

lens  ubi  ferenda  318.5 
lentem  pinfendi  ratio  322.19 
{«a  feritur  er  eiufdem  genera  plu  / 
rx3 14. is  eri» ie 

lente  uefcentes  aquanimes Jiunt  ibiag 
lentenrnecans  herba  fecuridaca  327.12 
lentis  natura,  er  medicine  ex  ea  417.11 
lens paluitris  erperfenafcens  ibidem >a 
lentifcus  arbor  picem  fundit  101.31 
lentifci  oleum  256.15  ejr  427.59 
lentifci  bacca  2  65. 22  er  165.30 
lentifcus  qua  ratione  femper  uiridis  &  ferti 
lis  fecundum  Ciceronem  353.36 
lentifci  medicine  439.ii 
lentigines  macula  quo  tollantur  563.11 
lentigines  jacientia  381.7 
lentiginis macula remedii  367.5  er37i.7 
.  er372.46  er 576.15  et 377.47  er  402 

45  er  408.9.15  er-  411.31  er  411.48 
er  415.30  er  418.30  er  411.41  er  417 
4i  er  451.15  er  433.47  er  434.1g.46 
er  439-38  er  441.10  er  444  3®  er 
448.19  er  45i.x«  er  491.41  er  508 
16  er  515.45  er  73.H.H  er  574. 14 
19 

lentuli  unde  diBi  314 . 42 
lentulus  Spinter  quid  in  theatro  er  ludis 
347.59 

lentuli  Spinteris  mire  amphora  urceiq •  658 
4i 

lentulus  Cornelius  quando  conful  538.49 
IrMtafe'  Spinteris  Dibapbagrob  hoc  reprebe 
jio  16440  er  inde 

lentulus  L.conful  contra  Samnites  58J.3J 
lentulus  P. conful  600.4 
lentulus  conful  111.10 
Icocharts  statuarius  600.34 
Icochares  statuarius  635.46  er 
leocaras  fiatuarius  ac  eius  opera  6 03.14 
leonatus  Alexandri  dux  92.27  er  619.17 
ifonrjr  «««-oram  genus  160.43 


P  A  R  $  P  a.  I  M  A 
leonum  feritas  inter  fenon  dimicat  106.14 
leone*  iugumfubeunt  182.25 
leonibus  lingua  qualis  206.15 
leones cr  thoes  mimici  189.48 
Iconum  pugnam  quis  R  om<e  dederit  133.28 
er  inde 

leones  quomodo  capi  facile  pofsint  ibidem  32 
crinde 

leonem  qui  primus  manu  traBare  aufus,ac 
manfuetum  ojlendere  I53-4* 
leones  quis  primus  iugo  fub didit  ibidem  37 
leo  lafus  ab  homine  medela  petit  ibidem  45 
er  mde 

leones  ubi  nigri  134.17 
leonis  caput  fortifsimum  141.14 
Iconis  adipis  aliarum^  partium  in  medicinis 
ufus^oo.iscrinde 
leonum  dentis  ufus  ibidem  22 
leones  quos  noti  attingant  55 1.33 
leones  qua  arte  ungues  cujiodiant  131.19 
leonis  confideratio  ibidem  22  per  totum 
leones  quibus  in  locis  reperiantur  ibid.  41 
Iconum  genera  duo  ibidem  41 
leonum  naturaconfuetudocp  ibidem  43 
leones  quando  hominem  appetunt  ibidi 49 
leonum  clementia  153.3. 44 
leonis  irati  fignaibidemu 
leonis geHerofitas  quo'depreheditur  161,14 
leo  limis  oculis  no  intuetur  ibidem  13 
leo  qua  timeat  ibidem  15 
leones  ne  mordeant  607.41 
leonibus  qua  herba  contraria  450.3 
leonis  anime  uirus  graue  215.41 
leonum  carnibus uiuenies  homines  102,24 
leopifeis  579.5 

leones  cancrorum  genus  165.43 
leon  fiatuarius  604.  ig 
leonides  Alexandri  pedagogus  222.22 
leontice  herba  qualis  465.16 
leotif  Batuarij  opera  601.13 
leontion  piBor  622.36 
leontios  gemma  670.2  « 
leontifei  piBura  626.36 
leontopetalon  herba  qualis  493.10 
leotophoni  cofideratio  141.47  fer  fof«« 
leontopodion  herba  qualis  474-14 
leontopodij  herba  medichta  481.7  Cr48i 
39 

leopardus  a  leone  gignitur  131.21. 17 
lepidij  confideratio  360.6  er  inde 
lepidtj  herba  natura  er  medicina  377-58 
Upidotes gemma  668.35 
lepidus  M.confuler  eius  domus  63739  CT 
is*  er  645.26  er  174.48 

{epiii  M.  interitus  114 .5  8 
lepidi  Aemilij  interitus  ibidem  13 
lepidus  M.ob  caritatem  Apuleix  coniugis 
obijt  H7.47 

lepido  quid  in  triumuiratu  accidit  624,40 
lepidorum  fimilia  1 1 0.40 
lepra  morbi  remedia  367.4er369.46er 
370.18  er  374-1!  er  577.39.47  er  382 
20,45  er 397.45  er  4o<5.44cr  40S 


9.25  er  411.38  er  4i5'.  ?5  er 4i2.  5i  er 
419.47  er  421.39  er  424. 3«  «415.31 
er  451.15  cr 440.8 er  445.'4« 444 
19  er  451. 16.1S  er 458.  28  er  4«8. 41 
er  475.7  er  5oi.n  er  510.10  er  515.39 
er  535.13  er  5«3*4?  er  573.11.22 «574 
14. 18  er  606. 34  er  630 .17.  j«er6j 

55  * 

lepton  centaurion  herba  459.12.16 
leptopbyUon  herba  475.45 
leptoraga  una  242. 21 
Iep«*  marinus  qualis  565.46 
leporis  marini  confideratio  uenenumfy  166 
4i 

Zcpo  riaw  marini  uenenu  er  eius  remedia  382 
26  er  429.27  er  437. 5.12  er  4^4.51  et 
504-48  er  510.15  er  513.3.7.9 
leporis  marini  'm  medicinis  ufus  577.37  CT 
573.2« 

lepus  pifeis  579.4  er  5«5-4« 
leporum  terrejlrium  cofideratio  i49.47 
per  totum 

lepores  candidi  &•  niue  uefcentes  ibidem 
lepus  omnium prada nafcens  130.9 
lepus  fupcrfcetat  ibidem 
lepores  m  Ithacam  infulam  iUati  moriuntur 

150.31 

lepores  ubi  umere  nequeunt  ibidem 
lepores  apertis  oculis  dormiunt  204.7 
lepores  omni  menfe  pariunt  1 87, 9. 27 
leporibus  cor  maximum  207. 15 
lepores  ubi  bina  iccinera  habent  207.48 
lepores  non  pmguefcunt  209.4 6 
lepus  furdus facilius  pinguefeit  523  34 
lepus  animalium  uelocifsimus  2ii,ig 
lepo  ris  membra  contra  ferpentes  er  eiufdem 
'm  medicinis  ufus  515.45  er  516.22.49 
er  517.1.18  er  5iS.3.7.n*55  er  5I9HS 
er  522. 6  er  523.13 

leporis  coagulum  m  medicina  512. 37  et  514 
44  er  5i5.4  CT5i«.2i  Cr  517.38  O* 
51J.4 

lepores  in  cibo  fumpti  fomniofos  faciunt 

523.14 

leporis  carnes  edes  formofus  fit  5i3.i4 
leporina  pelles  pro  uefiibus  150.11 
lefbias  gemma  668.55 
lefbiumuinum  quale  247.18.19 
lefbocles  piBor  6  03.45 
lethargicum  morbum  facientia  372.1?  0* 

420.35 

lethargicorum  remedia  564.29  cr  3«««4  rt 

372.31  er  374.1  cr  381.38.39  CT3S5.19  et 
406.23  er  427.12  er  43i-4«  er 437.39 
439-9  er  441. 13  CT 480.7  CT508.49 
er  520.18  er  530.13  rt  547.9  er  5«7.4S 
cr  576.1.10  er  638.16 

leucacanthos  herba  387.41 
leucacantha  herba  495.33 
leucacbates  gemma  665.37 
leucadis  Irinum  optimum  389*3« 
leucadium  uinum  247.30 
leucanthe  herba  402.9 

leuca 


leucdetntha  herba &exea  medicina  407 
11  per  totum 

leucanthemis  herba  408.18 
leucanthemum  ibidem 
leucanthemon  herba  485-51 
leucargyUion  quid  293.2 
leucanthemum  herba  391. 19 
leucanthemi  herba  medicina  400.44 
leuce,id  ed  amoratia  351.4  9 
leucerott  herba  qualis  47414 
leucochryfus  gemma  «64.38  er  668.41 
leucocomis  punici  mali  ffiecics  138.10 
leucochrumuinum  147.3  9 
leuccenium  uinum  ibi.fecundum  quofdam 
leucogea  gemma  «67.41 
Uucographia  gemma  ibidem  43 
leucographis  herba  493-38 
teucogeus  collis  ubi  3:3.3« 
leucoion  quid  6  07,19 
leacon  artor  153.16  fecundum  quofdam 
leucon  ardeolarum  genus  185.4: 
leaci  aae;  rfltcro  «reni  oculo  103,18 
leucopetalos  gemma  668-37 
leucophceus  pannus 575-44 
leucophoron  quid  «16.15 
leucophtalmos  gemma  ««8.3® 
leucojlyttos  marmor  638.31 
leucocrutxferx  deferiptio  135,1 « 
leufon  arbor  183-15 
lex  4  Cerere  primum  reperta  115.10 
lege;  plure;  de  peri;  fiendis  148-  55 
per  totum 

leges  plures  ad  res  uarias  149.8  er  183.14 
erloo.li  eri55.5eri7°.iSrf3i449 
Cr inde,  er  50 0,15  er  587.28  er  591.9 
cr 591.15  er 597. 44 er  «19.47  er 
549-41 

legi;  cenforia  principes  150,17 

lege;  cenforia  canarum  ibidem  er  149. 8  et 

150.17  er  183.13  er  633.14 

lege;  duodecim  tabularum  104.49  er  in  de 
er  i«g.i7  cr  189-39  er3i*.4  er  38«.« 
er  499.13  er  538.48 
lege;  agraria  u7.n  er  i49-x4 
lexPapyriana  58413 
lex  Clodiana  ibidem  14 
lex  Metella  651.13 
lexipyreta  qua  379.17 
libadion  herba  qua  459.11 
libaneos  quo  dijs  libant  :«i.8 
tibanochros  gemma  6  «8.58 
libs  uentus  15.1.7  er  343-5’ 
libonotos  uentus  15.8 
libanotis  herba  conjideratio  361.7  CT  inde 
libanotis  herba  ufus  ibidem  8 
libanotis  qua  er  rofmamus  dicitur  3«i.i 
libanotidis  herba  confiicratio  medicina cfc 

ex  e4  377.3  er  3919 

libella  instrumentum  4  flao  reperta  H6.5 

liteBa  <jaid  584.8 

liber  pater. Qyare  Bacchum 

libera  Bacchi  amica  635.41 

liberales  artes  femtia  difeere  non  poterant 


INDICIS  PLINIANI 

«10.31  erinde  lychnitegemmduafa  potoria  fiiuitsuu 

liberalium  artium  prima  ibidem  lycia  mira  platanus  117.13 

liberales  artes  unde  dida  241.1 9  lycia  cedram  fca&rt  179-12 

liberi, pulchri,boniq;  qua  ratione  generan /  lyci*  narcifus  qualis  588.6 
far  450,12  er  inde  lycij  montis  crocum  optimum  ibilfl 

liberi  quo  pulchri  boni  fortunati  gignantur  licij  croci  cura  qualis  ibidem  40 
471.6  -  Reliqua  quare  parte  fecunda 

libri  pumice  poliuntur  647.45  lyciatn  medicamentum  446.37  . 

librorum  fuperbas  'mferiptiones  arguit  pro .  lyciam  <juod  medicine  aptifsimm  ior.40  tt 
1.88  er  inde  219.16 

li&ro;  thefauros  effe  prolo.i.6$  lycion  medicamentum  ibidem 

Ubycum  afearagi genus  er  ex  eo  medicina  licij  fiatuarij  opera  663.18 

371.3  o  licmianum  oleum  optimum  154.34 

lifcido  in pmno  gao  compefcitur  368.1  o  licinia;  Lartia;  348.4° 

libidinem  in  poculis  calari  58  o  .11  licinius  Publius  quando  conful  538.49  Q 

libidinum  tabella  4  quo  pifta  610.14  170.31  er  i49.it 

libidinis  impatientia  179.25  Cr  inde  er  Ucmij  menta  168.20 
igo.io  liciniana propago  Catonis  11141 

libidinis  quacaufafitxii.il  lycophthalmosgemma6io.il 

libidinis  imtemperantiam  coercentia  440  lycopjis  herba  qualis  493.14 
49  er  441.15  er  442.9  liftores,fires  percutiebant  cummful  it/ 

lybis  pueri  fimulacbru  601.14  nuam  aliquam  intraturus  erat  11141 

libonis  ludi  «43.3  lycos  aranei  genus  541-4S  £7547.4 

libra ccelcdis figni occafus  535.16  lycus  medicus  581.9 

libralia  pyra  qua  257.3«  lydiPelafgos  pcUunt  38.7 

libripendes  unde  didi  684.9  lydia  ficus  quales  260. iS 

lybs  uentus  15.2  l>^a  ^us  179-1» 

liburnica  naues  151.24  er  159.45  frdio;  modulos  quis  inucnmtm 5 

liburnica  naues  ex  qua  materia  i7o.i7  bdius  lapis,  qui  er  Heraclia;  591.4} 
lycaonis  fera  conjideratio  140.31  Rc/i^«4  quare  parte  fecunda 

lycaonum  gentis  inuenta  550.25  $«#«6  hominibus  nullus  201.57 

lyoeo  ioai  fcamana  hodiafacrificant  136.11  li«*  quomodo  totus  amittituri76.it 
liceriana  pyra  159.4  lieni;  in  medicinis  ufus  57.44  C75i?.i4 

liche  arbor  Grex  ea  medicina  431.45  ^ems  cofideratio  209.S 
licfcen  morbus  qui  362.37  lien  in  finiflra  aduerfus  iecur 'ibidem 

lichena  morbi  deferiptio  469.13  per  fetat»  lien  #iita;  infit  animalibus  ibidem  9 
licfcenar  morfca;  noms, Latine  mentagra  lien  peculiare curfus  impedmnmULn 

ibidem  19  lien  per  uulnus  exemptus  non  adimit  uitm 

lichena  morbus  quaduofus  medicis  ilid.30  ibidem  15 
lichenis  morbi  remedia  multa  47i.it  lieni;  magnitudo  rifus  iocifc  intemperati 
crinde  parit  ibidem  i4 

lichenis  herba  deferiptio,  genera  er  unde  di  liene  adempto, rifus  adimitur  ibidem 
Ha  471.16.19  er  48  0,43  fienojz  ati  201.37 

lichena  morbifided  mentagra  remedia  363  liene  carent  fues  aliquando  441.40  p 
57  er  367.4  er  371.4  er  373.17  er  381  457.  Ii 

19  er  583 .x4  er 597*45  er  399. 29  er  lienismorbi  remedia  109.15 £7365.56' 
407.44  er  410.6.12  er  411.38  er  415  3«7.i6  er  j73.tf.11  cr  375.7.33  657« 

35  er  4J7.49  er  41 9.47  er  424.41  et  2  6  er  377.33  er  379.9  cr  381.11  £7583 

415.51  er  4KS.!®  er  450.11.25  er  451  31  er 384-7  er 397. 43 er 388.15 6 39? 

15  er  433.19.34 er  415*49.2.439.4  er  38  er  405.19  er  4o<j.3i.J<s  er  4°8-9 

441.10  er 444*9  C 7  445-4  er  469  er  409. 36  er  410.15  V  4104.19(7 

13 .fere  pertotu  er  471.12.16.21  er  499  418.35  er  41 0.4.6  er  413. 49  6450 

11  er  501.11  er  515*37  er  540.37  er  561  38  er  434-  3  er  457.3°.3t  cr44ui.3S 

47  er  572.49  er  597. 49  er  «3  0.16.3«  er  444-n  er  451.:«  er  47«.  10.4« 

€r652.i3  er  488.18,21  er  489.9  e r  49519  cr 

lichen  quid  'm  equo  515.11  49«*  53  er  510,11  er  517. 7CT  528.20 

lychnis  rofa  genus  587.10  er  574. 35  cr  610. 15  er  «16.18  6  63» 

lychnis  agria  herba  qualis  464.45  13 

lychnis  flos  3  9 2. 1  liene;  lienibus  mederi  5  07.19  er  5i7.J  0* 

lychni  penfiles  arei  5914  513-8 

lychnitis  herba  464.15  lienum  curandorummagicapracepta^i 

lychnites  marmor  quale  634. 11  4o  er  inde 

lydmtes  gemma  66i.i7.or inde  Utnem curforumextingmtU  4Su7 

fcffl» 


Umem  que  extenuant  i«4  48  & &s:i$  & 
inde 

lienem  abfumentia  396.4°  et  418.8  V  4?« 
I7C7-44I.J8  &mde er 447.18 et 457 
ii.ii  er  47tf.15.x8  er  490*11  er  5*7.15 
er5<ss.i8 

lien  quo  abfumatur  per  quadraginta  dies 

476.16  0-487.36 

lienem  emitti  totuperaluum  trigintaquineft 
diebus  375.18 

lienes  ut  triduo  abfuniantur  497.10 
ligaminum  materia  apta  ig2.i  o  per 
■  totum 

ligamina  contufo  ligno  fiunt  ibidem  14 
Cinde 

ligaturis  utilia  acmateria  23:. 10 

per  totum  5 

lygiinus  lapis  qualis  559.5  O  inde 
lignum  ouo  perfufum  non  ardet  519.5  er 
mde 

lipUfoffea  que  193.19 

ligna  durifsima  ibidem  o  i}  ibidem 
Oinde 

ligna  quo  cedi  debent  tempore  ibidem  17 
Oinde 

tfgnaquein  aqua,terraue  diu  durent  iStf.i 
Omde 

I igna  cur  teredines  uermescfc  non  attingant 
ibidem  15  oinde 

ligna  lignis  integuntur  ut  preciofiora  fiant 
187.14 

ligni  braftee  ibidem  16 
lignum  auribus  fonans  445.13 
ligna  quomodo  fine  igne  accendi  poffunt 
45o.5 

lignum  que  procreet  animalia  101.7 
per  totum 

ligna  no  fte lucentia  107.18.19 
lygon  arbor  qualis  441.4 
liguriemufU- utilitas  quo  nofeitur  151.4? 
Oinde 

Uprie  uina  nohilifsima  24  tf  .44  er 

160. 9 

■  Reliqua  quere  parte  fecunda 
ligujlici  herba  natura  o  medicine  ex  eo 
??'«.  54  er  578.15 

liguiticam  quidam  panacem  dicunt  359*49 
C7-579.37 

Bgujlrumarbar  ntf.58  0 175.34 
ligujlri  arboris  natura  o  ex  eo  medicine 

441.17 

lilijconfiieratio,natura,genera  ?S  7.4° 
per  totum  - 

Idirn  rofs  nobilitate  proximum  ibidem 
:■  Oinde  ■ 

lilij  mira  magnitudo  ibidem  41 
lilij  firme  deferiptio  ibidem  45 
biij  unguentum  ac  ex  eo  oleum  ibid.46  o  • 
inde 

liliorum  fatio  ibidem  49  ' 

lilij  facunditas  3Z&.1 

lilium  rubens -ibidem  V. 

lilium  ubi  laudatifsimum  ibidem  t  h  .  - 


f>  A  &  s'  PRIMA  ' 
lilia  purpurea  qualiaibidem  4 
liliorum flotefcendi  tempus  tbid.7 
lilij  ferendi  ratio  o  tempus  ibid.8 
liliorum  tingendorum  ratio  ibid.10 
lilij  genera  plura  591.38  er  JSH.15 
libo  apes  deleftari  381.10 
liliorum  medicine  397. 4° 
lilij  oleum  155.4«  er387*49.4tf 
lilij  olei  medicine  418.14 
limaces  ne  fataledant  553-35 
limacis  lapiUus  ad  quid  551.15 
limacis  generatio  i«7 . 17 
limacis  ofsiculum  ad  quid  ualeit  534.45 
Qa^re  Coclea 
limeum  herba- qualis  495.50 
lymire  fontis  mirum  566.39 
limon  librorum  inferiptiones  prologo 
1.90 

timoma  berba  381.41 
limoniates  gemma  658.38 
limonion,id  eft  beta  herba  568.26 
lymphationes  nocturne  quo  tollantur 
tfro,i 

lymphatici  quo  homines  fiant  450.  & 
lymphaticorum  remedia  ■  458.18  er  519 

44  er  545.49  er  557-19  er  558.13 
er  inde  - 

limus  arbor  er  ex  «M  medicine  431. 45 
lyncei  fibula  cernendi  undefumpta 
8.47- 

lincti  confideratio  141.3  crirJe i  - 
lynx  animal  quale  113.44 
lynces  bejlie  6S7.2sTo-  655.4-  - 

lyttcisbeAie  medicine  ^09. i3&\nie 
lynek  fere  defcriptioitf.zz  er  14’  .5 
lyncurij  gemmee  cofideratio  657.15 
CT  Bfcie 

lyncurion  gemma  quid  555.4« 
lyncurium  quid  141.4 
linguarum  animalium  confideratio  10  6.u 
ertefe 

linguarum  animalium  diuerfitas  ibid. 
lingua  inexplanata,  ibidem  Z6 
linguemorbi  remedia 444*5  CT'51*.?  er 
561.46 

Ungue  difsimiles  trecente  85-14 
lingua  carentes  homines  101.340- inde 
lingua  quod  animal  careat  137. 4 
lingua, gufiusfedes  iotf.30 
linguarum  toto  orbe  diuerfitas  116.16 
linguis  fiuere  quid  49  8.44 
Ungue  bubule  berbeufus  199.14 
Ungua.herba  qualis  450.49 
lingulace  herbe  medicine  45  5. 9 
linearum ueftiumufus346- 13  crtndc 
lini  herbe  confideratio  34447  O" 

■  •  ?4<s-i8 

linum, agrum  fterilemficit  346.14 
linum  que  gentes  precipue  ferant  ibid. 19  C 
inde 

linum  ubi  optimum  Bidem  17 

Imam  m  /aerii  347.11 

Uni  maturitas  ibidem  7  -  -  - 


lini  medicine  ibidem  io 
Unum  quo  ferendum  tempore  551.55 
Uni  maceratio  ibidem  13 
Unum  nere  uiris  decorum  ibidem  19 
linum  non  ardens  quod  uiuum  uocatur  ili/ 
dem  21 

Imo  etsi  principatus  tribuitur  ibidem  19  O* 
iwie 

linum  ubi  ferendum  346.18  er  31S.  9 
lina  quo  fiant  e  flate  fflcndida  3S9. 51 
lini  feminis  medicine  383.41 
Ima  <j«o  riigrefcunt  5  05.21 
/m«m  Arachne  mulier  reperit  12-5-4* 
linifera  arbores  ubi  156.25 
linoslrophon,id  eft  Marrubium  ?SJ*6  er 
.  inde  ■  ■  ■ 

linozoslis  herba  que  456.25  480.1g.42  et 
485.7 

linternum  rus  Scipionis  exilium  145*9  C 
1S7.15 

liothaftum  N  dpi  genus  352.19 
Z('par<e  medicamenta  454*34  CT  589 
49  - 

liparis  gemma  669.59 
Upans  pifcis  579*4 

lippitudinis  remedia  571.5  454*15  CT 

466. 3.110-454.5  er  500.28.30  er  50*- 
15.45  er  503.10.48  er  506.44 er  5°7 
34  er  510.12  er  514.10  er  536.7  per  wt» 
er  572.8 

lippitudo  infintium  quo  tollitur  517.4* 
er  is<fe  '  • 

lirare  quid  319. t6 

Urinum  unguentum, fiue  oleum  O-eius  medi 
«n<e 387.40  er  4ig.i4 
lyros  herba  qualis  464.1% 
lyfandri regis  fomnium  116.16 
lyfie  ftatuarij  opera  536.17 
lyfimaches  fac  er  dotis  fimulacrumsot 
'48 

lyfimachiam  herbam  Lyfimachus  rex  repe/ 
»#459.34  er 462.18 
lyfimachus  gemma  66  g.  4  o 
lyfimachie  kerle  medicine  481.20  er  481' 
i9.i7er484.ii 
lyfimachi  regis  canis  qualis  141.11 
lyfimachus  cum  leone  mlufus  133.36 
lyfippus  pittor  «1447  er  627.46 
liv/xppi  ftatuarij  opera  599.22.544°  er 
600.35  er  601.23.41  er  US.20 
ly fi  Aratus  Aatuarius‘60  0.3  6  O  6i7.4«  -  - 
O-vnde 

tyfon  ftatuarius  6  04.1S 

litis  comitem  effe  miferiam  n7.2$ 

IiV  qualiter  tollitur  619.1« 
literarum  iauentores  72.1  er  115.ll  O* 
i»ir 

literarum  ufus  eternus  125.31 
Utere  quo  a  mufculis  tutantur  489. A  ©• 
mde 

liter  e  adulterate  que  non  femper  legi  pof/ 
funtsex  quo  fucco  479 .9  * 

Utere  Aegyptie  639.1.7  -  ^  .  - 

lithanid 


INDICIS  PLlNlANf 


Uthatnki  morbi  remediatu  45 
litbizontes  g emme  66ifc 
lithofccrmum  herba  mira  493.17 
labo firata  que  65  0.19  er  651.1 
lyttauermis  qualis  555.31 
liuianum  es  unde  595.48 
ImaAugutiaatf.a 

linia  A ugujta  critialum  in  capitolio  dicauit 
ibidem 

linia  Augufii  uxoris  de  gallina  mirum  166 
16 

Hui*  Auguft, e  exouo  augurium  1 84-45 
liuix  charti  W  .11 

liuia  facunda  antea  cum  Augujlo  flerilis 

HI  ,X6( 

liuia  porticus,  vinea  uitis  maxima  141.4 
Vindc 

linia  ficus  qualis  160.30 
liuia  Rutili}  fenetia  111.31 
Huius  M.conful  quando  515.18 
liuium  hifioricum  taxat  prologo  1.59 
liuoris  remedia  383-1 V  417.S  V 4'S.iS 
lix  quii  652.16 

LOBAE  fruges quales 318.36 
locorum  muliebrium  confideratio  109.51 
locoru mutatio  utilis  longo  morbo  502,49 
loca  naturam  interdum  mutant  179.8 
loci  mutatio  plerum^  prodejl  195.15 
locorum  uis  174 10  W  175*3°  Cr  176.45 
er  117.14  en79.i.8  er  inde ,  eri86.i 
Crivir,  er  290.44  er  291.5  per  totum 
W  nibid.  per  totum  er  509.37  er  3'9-9 
er  311.3  vinde,  er  317.40  er  inde  er 
tfo.s  per  totum  v  I9i.11  er  552-34per 
totam  er  570.37  er  i«dc,  er  14*14  p«- 
fotum  er  t7.46  er  i«dc  prr  totum  et  19 
11  per  totum  w}i.6  pcrtotumer39.i9 
er  60.15  er  inde 
locaresfiatuarius  655.46 
locupletes  qui  er  unde  514.4 6  er  591.18 
per  totum 

locuflarum  terrefirium  confideratio  200.1 
per  totum 

locuti*  moriuntur  cum  pepererint  ibid.6M 
locujleferpentes  interimunt  ibidem  S 
locuti*  ubi  nafcaritur  ibidem  9 
locufle  ubi  maxima  ibidem 
locuti*  ternum  pedum  in  India  ibidem 
loeufi<eferrarum  ufum  prabenteum  inarue 
rint  ibidem  10 

locusta  Italiam  ex  Africa  f<epe  infcflant 
ibidem  io 

locufle  quot  orbis  partibus  uagdtur  ibidem 
15 

locufle  Parthis  in  cibo  ibidem 
locufiarum  coitus  qualis  ibidem  18 
locuti*  uifu  carent  103.3  o 
locustarum  oculi  quales  2  04.31 
locufiarum  infefiatione  oppida  derclitia  138 
58 

locufle  mira  magnitudinis  151.51 
locuftarum  cibo  tantum  uiuentcs  homines 
101,17  ©•  »98.  j» 


locuftas  auertentia  664.15 
locuftarum  pifciu  cofideratio  160,31  er  inde 
er  167.56 

locu/ld  Polypo  inimica  169.45 
locufhe  pifccs  579-4 
locuti*  aquatiles  crufiis  teguntur  155.11 
locufle  fenetiutem  exuunt  160.34 
locutiarum  coitus  167.14 
IocK/fce  quaternorum  cubitorum  i5i-5* 
loligo  pifeis  uolitans  559*2-5  er  599-4  CT 
545-»5 

loligo  pifeis  tempetiatem  predicit  345»i5 
loliginis  magnitudo  160.24 
loliginum  coitus  er  partus  I67-H-39 
loligines  pifces  quales  566.34  er  15  6.!7 
er  159.11 

lo/ium  frugibus  inimicum  3 17-4 
lofrum  wifciix  er  ex  eo  medicine  419.5 
loUiaPaulinaCaij  imperatoris  matrona  ac 
eius  ornatus  161.41 
fo&««  cur  infimatus  ibidem  48 
lomentum  er  ex  eo  medicine  417.7 
lomentum  ad  pingendum  aptum  595.» 
lomentum  ex  ceruleo  fit  ibidem 
lonchitis  herba  que  465.15  er  470.17.10 
er  480.13 

I  o»g<e  uite  homines  60,16  er  108.35 

lopfco»  tiatuarius  604.18 

loquela  carentes  homines  101.57 

lont  uinwm  quomodo  fiat  148.14 

lorica  a  quo  reperta  116.15 

foti  arboris  con  fideratio  137.55  per  totum 

lotos  herba  ibidem  45  er  435*4' 

/otof  er  ex  eamedicine  435*41  p«r  tofum 
lotos  herba  er  ex  eamedicine  403.38  er 
483-18 

lotifiapus  radix $  238.4  per  totum 
loto  herba  que  fiunt  150,1 
loti  arboris  bacce  265.22 
lotos  que  faba  Greca  dicitur  ij  2. t 
lotos  non  fentit  cariem  aut  uetuflatent 
185-2-8 

lotos  uetuflifsima  R  orne  i87.i7.5i 
loti  fex  ingentis  precij  er  e  tatis  R  orne 
189.2  6 

loft  arboris  floris  laus  388.47 
lotometra  herba  qualis  408.4« 
lucana  uinat  47.1 
lucaniS  arabeorum  genus  190.51 
luc<e  fcours  cur  ditii  129.34 
lucernarum  fungi  quid  prefagiant  345.1 
lucernarum  luminibus  apta  464.16 
lucernarum  odor,abortus  caufa  110.3 
lucerne  pifces  159.14  er  570.4 
luceie  Mime  fenetia  35 
lucifer  fleUa  qualis  4. 1 4 
lucilius  primus  condidit  flyli  nafum  prolo. 
1.29 

lucilij  de  pauimentis  uerfus  65  0.3  s 
lucina  dea  unde  ditia  287.29 
lucinedeeareaRome  quando  condita 
187.17 

luces  rtUgfofos  fuceidi  qualiter  permiffm 


315.36  vinde 
lucini  unde  didi  104.15 
lucinius  Caluus  orator  in.» 
lucius  Porfius  conful  11.4  9 
lucius  Junius  quando  conful  154.H 
lucius  Pifo  potator  maximus  153.15 

QuerePifo 

LSicinius  dentatus.Qiiere  Simius 
LJPapyrij  pretoris  fententialatapnaulie 
re,que  in  dccimoquarto  vtefcpofl  ciituu 
mariti  peperit  109.38 
Vide  Papyrius 

lucius  C efarcenfor  quando  &  quid  (tufa 
249-21 

lucius  Florius  profcriptusungmtiodore 
proditus  130.48 

lucius  Plocius  bis  conful  cchforfc  Bidem 
QuerePlccius 
lucius  Balbus  conful  26.15 
lucifcifldtuarij  opera  603.17 
lucorum  quoruniam  mcrentiaM,# 
lucretie  nulla  decreta  fatua  W.19 
luti atius  Q^.clypcos  ubi  dicauit  6144 
lutiacius  Q^.Mineruam  dicti  6cj.6 
ludus  trifliti*cuiq;ef[e  414.1  g 
iucuUo  quid  Samofatam  oppugnanti  accidit 
30.19 

luculus  b-tierculis  flatuaiH  dicat  «04.19 
luculi  uila  fine  agro  316.58 
luculus  L.  primum  cerafum  k  Italior,  nexit 
163-17 

luculi  contra  Mithridatem  uictoria  quii» 
ibidem 

lucului  quot  cadorum  uiniGuri  iiuift 
249.16 

luculus  M.  Apolline  capitolm»  unie  Re/ 
mamaduexit  60.41 
tuculus  imperator  amatorio  perijt  455-13 
luculi  uitiorie  470.49 
luculus  figna  multa  RomammexitM.it 
Grinde 

luculus  ex  ApoUonia  oppido  kppclinm 
transfert  ibidem  31  crinde 
luculus  L. duobus  talentis pifiurammit 

625.11 

luculus  L.fignum  felicitatis  locatmu 
luculi  mira  marmoris  columna  «33-31 
luculus  L.conful  quando  «37.43 
luculus  [eruo  quid  de  temperantia  dederit 
5  03.13  er  inde 

luculus  L.quid  de  polypo  161.1 
luculus  Xcrfes  togatus  appellatus  168.11 
luculeum  marmor  cur  didum  «37-44 
ludius  pitior  614.15  er  inde 
ludos  ffetiadi  cor.fuetudo  641.46  erifiis 
ludorum  gymnicorum  repertores  «6.41 
ludos  funebres  quis  inueimt  ibidem 
ludorum  facromm  uidorcs  coronabantur 

267.41  v  iride 

ludorum  factorum  in  cino  confuetuii 

586.11 

ludorum  genera  plura  Veomrepcrtcrei 

116.41  er  inde 


lumkrun 


lumborum  morbi  remedia  363 . 8 .  er  364 
.  lg.  0365 .  5.  ?<s.  46.0  366.  15-037 o: 
4S.CT57i.i5.i7.Cr  571.3.11.0-375.16 
45-0  374-57.0376*  iS.  037S.iS.CT 
479.9.4<S.er39i.4°.CT5S3.3.rt399.4- 
40  o  .33 .  er  401 .  is .  o  4°5  •  17 .  o 
.407. 13.0-4=9.  >7.  er  413.35.cr  418 
19 . 41.  cr  4-zi.  15. 0-438 . 18. 0  445 

4.0  447.40. 0478-49-0 490.37 
CT49i.i5.05o5.44.05o7. 8.  Z6.0- 

50S.KS.O 51*5.49.0 52-7. 15.  0545*1 

6u.iJ.O650.16.40 
Imbrici  omnes  oculis  carent  103. 11 
lumbricis  pinna:  blm<e  15  8-  n 
Imbrici  quibus  funt  nationibus  497.19 
lunaris  rationis  conjideratio  341.36.per  fo. 
lunaris  annus  apud  Aegyptios  qualis  m 
- 

(«Sirii  ratio  in  infinitum  refert  183-35 
iune  conjideratio,  natura,  motus,  effecius, 
:  miracula  4.3 1.  per  totum 
luna  infinitae  fecundum  quofdam  1. 18 
luna  more  Endymion  cur  captus  fingitur 
4.3  9 

f«si«  i  /ole  lucent  accipere  ibidem  48 
(«ne  macula  quid  unde  3. 6 

luna  eclip fis  caufa  qu£  ibidem  9. o  inde 
lunatur  non  certo  temporis  ftatio  obfcure/ 
tur  ibidem  9 . 

lunam fuper  omnia  purdluccq; plena ib.  18 
limam  minorem  ejfe  quam  terram  ibidem 
15.5  9 

lutucdefectm  muentor  ibidem  43 
(«si  obfcurante  cur  ara  pulfant  6. 6 
hna  defectus  quando  fiunt  ibidem  15 
luna  coitus  quid  ibidem  16 
luna  eclypfis  aliquando  ipfa  Qrfole  fuper 
terram  exigentibus  ibidem  14 
lusam  minorem  ejfe  alijs  fleUis  errantibus 
ibidem  31 

Ipnut  motus,  augmentum  decrementum q;6 
i$.pertotum,o-  9.13 
hna  quomodo  folcm  fteftct  6.  ig 
luna-ktra  quatuordecim  partes  folis  [em/ 
per  occulta  efi,ibidem  3  9 
luna  in  zodiaco  motus  7.30 
luna  tantum  m  geminis  bis  coitum  facit 
5.45 

luna  prima  cr  notia  quo  in  figno  eodem  die 
uidetur  ibidem  4 6 
lun£ color  qualis  9.9 

luntplurcs  quando  Jimduifesz.il  per  to. 

Iuq£  in  terris  influxus  15.3  o 

lun£  augmenti  decrementi $  caufa  incon/ 

:  chis  ibidem  19.  er  18.39 
luna  motus  marium  caufa  17.39.  Per  totum 
lune  poteftas  in  rebus  18. 57  per  totum  er 
19.1, per  totum 

lun£  obferuatio  417*48.0  43i.i6.0436 
r  15.0  5  O  0*15.  er  519.41. 0  569.5*5.0 
667.11 

lune  fydus  rerum  ejfe fpiritum  18. 57 
lune  uim  quafentiunt.  ibidem  5  9.  o  29.1 


P  &  FL  S  P  R  I  M  A 
fuse  faemineum  fydus  z  9. 1 
(«»i  f«(>  ferre  exiflentc,fata  allia  non  ferent 
355.33.0  »Jie 

(«ni  crefcente,frumenta  grandefeunt  34° 
i8i  O  34i.  36  per  tofum 
(«ne  filente  qua  ferenda  funt  341.6 
I«n4  decrefcente  qu£  agenda  ibidem  3 9 
(«ne  it(  operi  peragenda  leges .  ibidem 
lunacrefcens ,  decrefcens  plenaq;  quomodo 
cognofcitur.ibidem  46. 0  i«*(e 
lun£prsfagia  quo  ad  temporis  diffofitio  / 
nem  344.1. cr  inde 

lun£  dierum  obferuatio  a  quibus  188 . 41 
O  m*(e,0344.i.oi«<(e 
(«ne  jilentis  tempus  ad  quid  183.35  •  et  inde 
luna  iecrefcenti flercorandi  agri  19 4 .  er 
inde,cr  341.40 

(«ne  obferuatio  m  infitione,  religionis  cau / 

/i  199.5 

lun£  obferuatio  in  fatione  raparum  315.16 
(«ne  obferuatio  in  feminando  331.17 
(«ne  interlunio  ac  plenilunio  qu£  jiunt 
537.45 

(«ne  plene  tempore  qu£  fiant,  ibidem 
lun£  fatus  quando  nocuus  33  9 . 15 
(«ni  «6t  riro  uidetur  91.1Z 
lunam  contra  non  mingendum  504.14 
luna  conchi  augefeunt  153.1 
luna  cancri  pinguefiunt  1 60. 41 
Ium  gemma  66 9.31 

lupercorum  facer dotum  habitus  597 . 30 
lupini  leguminis  conjideratio  515.10  .per  f. 
lupinus  femper  fe  ad  folem  uertit .  ibidem  11 
0355.45 

(«p/»t  ufus  communis  quadrupedum  crho/ 
minum  qi$.i6 

lupini  caulis  qualis,  ibidem  4  6 
lupino  folia  decidunt  ibidem  319.  f 
lupini  fimus  optimus  194.10.er  512.49.  et 
315.25-0  «ntfc 

lupini  medicamine  fornice  auertuntur 

313.10 

lupinus  quo  maceratur  ut  homini  in  cibo 
fit  3i5. 31 

lupinus  puerorum  remedium  inuentrtbus 
ibidem  37 

lupinus  ubi  ferendus  317.49 
lupinorum  oleum  156. 44 
lupini  medicine  41S.19 
lupini  fyluefbris  medicine  ibidem 
lupinorum  therminum  oleum  ad  quid 

418.11 

lupinorum  conjideratio  13 6.9.  per  tof«m 
luporum  oculi jflcndentes  Z04.Z7 
lupi  dexter  caninus  dens  ad  quid  105. 40 
lupus  contra  ueneficia  511.47.0  incie 
luporum  capita  cur  portis  prefiguntu  r 
ibidem  48 

luporum  ueftigifs  calcatis  torpefeunt  equi 

513.3 

lupi  in  medicinisufus  5i3.49.05H-25.0- 

515.3  •  O  5x7.11.0  5i8.  n.  er  519.HO 
510.6,10.0  511,4.0  511.1.3 


lupi  ubitionfint  150.47 
(«por«  iecur,  equine  ungule  fimile  513 . 39 
luporum  ucjiigijs  equi  rumpuntur  ibidem 
lupi  ne  in  agrum  accedant  ibidem  41 
lupus  ne  alicui  animali  noceat  ibidem  45 
lupi  homini uifo  uocem  adimunt  156. 9 
lupi  ubi  maxime  proueniunt  ibidem  10 
lupi  in  quos  uertuntur  homines  ibidem  u 
crinde 

lupi  caude  amatorium  ineffe  ibidem  z4 
lupi  quo  coeant  tempore  Ibidem  z6 
lupi  in  fime  terra  uefcuntur.  ibidem 
luporum  auguriu  ibidem  17 
lupiceruarij  quales  ibidem  28 
lupi  ceruarij  infitiabiles  109.1 
luporum  lapidi  in  uefica  ibid.z$  t 

luporum  ubi  cum  hominibus  focietas 
172.10 

lupi  pifeis  ajltcs  566. 17.11 
lupi  pifeis  cum  mugili  inimicitia  169.44 
luporumpijcium  conjideratio ,  natura,cre, 
i57 .S.crinde 
lupus  pifeis  361.17 
lupus  pifeis  bis  anno  parit  167.  ig 
lupi  pifces, lanati  appellati  157.10 
lupus  pifeis  ubi  optimus  16S.13 
lupus  herba  qu£  394.3 
lupi  araneorum  genus  197.46 
lufiioforum  remedia  451.5.O  5H.I4 
lufcinix  auis  cor.fideraUo,naturo,cantut 
177,3 9-Crinde 

lufciniee  aues  Grace  Latinec^  loquentes 
iSi.33 

tufeinia  candida  178.4 
lufitanacerafa  163.51 
Reliqua  quiere  parte  fecunda 
luflri publici confuetudo  499 .44 
luteus  color  in  nuptifs  589*49 
lute£  uiol£  deferiptio  388.17 
lutea  herba  qualis  588.13 
lutei  £dificij  repertor  125.33 
(«fre  578.32.0139.12 
luxfonitu  uelocior  17.59 
luxatis ,  id  efl,  membra  afuo  loco  amota  ha/ 
bentibuS,utilia  36g.i.  0577. 8.17.O  582 
5.0  398.4. 04or.i.et  406.15.0408 

1  o.er  41 0.35.44.  er  414.15.0  41 .45 
er  410.4.0416,17.0  417.55.46.  et 
433  *  i4*  O  44i.  11. 0443-510 445 
46.0  448.38.0  451-5*0  452.26 .  er 
480.31. er  inde,  er  488.20.0  449-39 
er  509.48.er  5u.i0.er  520.39. 0527 
5.6.er  562. 17.0  650. 15 .  er  652.17 
luxuriam  aduerfus  fraudem  muniri  decet 
67i.r4 

luxuri£  uis  maxima  quado  fentitur  56.  4« 
luxuria  mater  quid  pariat  163.51 
luxuri£  exemplum  385.H 
luxuria  maxima  in  auro  o  argento  593  •  7 
luxuriam  A fia  mifit  in  Italiam  ibidem  48 
Crinde 

luxuria  multa  uariauit  58i-49 
(«xHi  exprobratio  65. 40 .  crinde,  erit* 
g  40.O 


4°*cr  ti7.ii.er  irt<fe,er  130.  ig.per  t. 
Imxkx  materia  i87.i4 
Imxks  c4«/i(  «jttrf  jiunt  itiin»  er  e r 

593-n 

luxui  omni  dediti {fimus  M.  Apicius  157*  30 
Vide  Apicius 

luxus  luxurie^  reprehendo  287.14.  CT 
inie  er  571.10 

luxus  rtprchcnfio  403. per  totum 
luxus  hominum  redargutio  414.44 
Jkxjw  redargutio  157.jo.er  »»<fe  er  itfi  32 
per  totum  er  1tfi.25.er  inde  er  1 64.49 
er  579.40.  prr  totum  er  584.  ?5.er 
mde,z?  593.7*cr  i«<ie  6^1.6. per  totum 
er  tf  43. 3 

gfpggg-sS  A  CEDONIA  quando  fico 
rum  halet  copiam  2.75.41 
IIIsjI»  maccdonise  pix  qualis  z7i*  4  9 
mace  dani*  adamas  tf  58.  x 
mactdonie  gernrne  669.25 
macedtmia  cerafa  265.55 
macedonica  faliunca  qualis  5  89. 21 
macelli  uctiigal  maximum  Roma  350. 34 
macir  arbor  21 9.}  o 
machlin  fera  132.12 

inducentia  216.21 .  er  439*45 
macula,id  c8,telicardios  gemma  c <s 9. 40 
macula  corporis  quomodo  tollatur  575. 1  o 
er  574.19.er  4i8.itf  .er  419.  J1-^  484 
w.Cr  508.i6.er510.34.er  tf4tf.J7 
maculas  e  ficie  tollentia  Jtf3.ix .  er  515.411* 
54°'55 

TOdion  «it»  genus  421.5? 

»Mtk#  frrrfrrf  459.27 
monadum  fimidacrum  655**7 
menomenon  mei  quod  391.47 
~  magica faudulentiffima  artium  omnium 
557.44 

magico  autoritas  maxima  ibidem  4 tf 
magica  prima  origo  ex  medicina  ibid.4S 
magica  fere  in  orbe  toto  558.3. er 
magica  in  Fer  fide  orta  creditur  ibidem  5 
magica fftcies  plures  539.10  per  totum 
magica  ars  a  quibus  in  no  Uro  orbe  449. 28 
magica  herba  plures  ibidem  27  per  totum 
magicis  nihil  mirabilius  ibidem 
magica  uis  470.44.  vinie  er  5°7  41» 
er  665-4? 

magica  artis  derifio  470.44,  per  totum 
cr  520.11 

«Mgic*  4rtff  5«t5«3  impediuntur 464 ♦  38 
er  507.4« 

magica uanitatis  redargutio  663. 43.  er 
6642o.er667.9.i4-er668.9.  er  506 
20.52.er  351.44.  er  inde 
magi  quibus  utantur  herbis  391. 50. 48.  C r 
464.46.  er  wA? 

t»4gt  <jKit  herba  pota  diuinent  45  0 .  ij 
«<xgi quaherbaperunguntur  ibidem  11 
magorum  ueneficijs  quo  rejiftitur  tf  4* -54 
er  506,1.2 

magorum  fuperStitio  409.19 
magorum  cirambeucm infanta  4*3.*  . 


INDICIS  PLINIA! 
magi  quibus  in  Axinomantia  utantur 
646*44 

magorum  ajius  529.13 
magi  plures  uctufkiffimiffl, 41 .  per  totum 
magides  qua  593*45 
magy daris  herba  549.5  0.34 
magy daris  ubi  maxime  nafcitur  ibidem  54 
magirifcia  qua  594*38 
magmata  unguenti  feces  23  0.22 
magnanimitatis  exemplum  xi4*47 
magnetis  lapidis  confideratio, genera,  mira 
cula.medicina  645.12  pertetum 
magnes  unde  ditius  zrubi  repertus  primi* 
ibidem  io 

magnetis  nomina  plura  ibidem  18. er  inde 
magnes  quibus  in  locis  reperitur  ibidem  19 
crinde 

magnes  ferrum  ad  fe  trahit  562. 25.  er  645 
i5.er  657.8 

magneti  allium  contrarium  362. 25 
magnetis  er  ferri  concordia  6  o  9.2  9 
magnetis  cum  ferro  mirum  ibidem  3  o 
magnes  ubi  nafcitur  ibidem  52 
magnes  in  fe  uitri  liquorem  ut  ferrum  trd/ 
frit  651.20 

magnetis  cum  adamante  difeerdia  658.16 
magnes  adamante  prefen  te  ferrum  non  at/ 
trahit  ibidem 

magnetis  exemplum  609.34 
magnete  fimulacrum  Arfinoesin  aere  pe» / 
dere  uidetur  ibidem  55 
magnitudinis  homines  mire  101.49 
magnitudinis  corporum  caufa  24.20 
magnitudinis  humani  corporis  con  fidero/ 
tiouz.4z.z7ir.de 

magiftratus  Romanorum  betuUa  arbore  Hir 
gas  faciunt  273.27 
magifiratibus  quo  anno  Roma  caruit 
287. 17 

magijiratuum  affetiu  capita  aperiri  cur  in/ 
jiitutum  503.28 
maie  cancrorum  genus  160.4? 
maiora  in  quibus  prae  ocia  portenti  loco 
227.2 6 

malache  malue  genus  381.20 
malachra  arbor  21 9. 44 
malagmatum, id  ejt,  fomentorum  dura  ntoh 
lientiumufus  440.4.&  44j.22.rf  444 
20 

malas  fculptor  634 .8 
maldacon  219.44 
malicorium  quid  429,21 
malina  que  dicatur  2582 
maUcolumuitium  quid  er  unde  ditint 
3o?.27 

malobathri  arboris  confideratio  22  S.a 
malobathri  arboris  medicine  428, « 

JWd/opr  muto*  genus  381.19 
maltha  qualiter  fit  650.16.er  inde 
rnalthe  mirum  30.2 6, per  totum 
maluacei  caulis  rofa  387.13 
malua  herba  ubi  arbore  fiat  3  V  xtf 
malue  min  magnitudo  ibitim  «r  inti 


l  I 

malus  fatio  quinio  360.23 
malue  herbee  ofderatio,  genera,  medicine 
2gx.i8.pcr  totum 

malue  terram  pinguem  jaciunt  iliden  » 
malue  fu  ccus  contra  apium  morfut  39?.  7 
male  nulli  preter  hominem  205.10 
male  animalis  membri  deferiptio  240,45 
(7  inde 

malorum  arborum  cofideratio  25S.  15  per 
totum 

malorum  arborum  uaria  denominatio  ili i 
dem  per  totum 

mali  cotonei  confideratio  257.2*.  Vitile 
mala  que  proprie  dicantur  fructus  itxm 
ibidem 53 

malus  A  jfyria  qualis  xig.i 
malus  medica  ibidem 
malorum  omni  genere  uinum  fidunt  151 
20  .ztrinde 

mali  punici  confideratio  238.16 
malapoma  quomodo  finientur  43 

er  16  0.4 

malorum  fuccus  qualis  174.” 
malorum  odor  ibidem  11 
malus  que  loca  amet  173.15 
malo  folia  mucronata  2744? 
mahts  quando  geminet  275-35 
malus  quo  tempore  femen  efficit  ijitf 
malus  fccilc  futium  perdit  ibidem 
malus  que  bifera  177.1° 
malus  celerrime  fenefeit ,  tunefy  dettriem 
futium  fert  ibidem  12 
malo  arbori  uita  breuis  288.?.  cr  107.53 
mali  infitio  quando  299.21 
malus  quo  plantanda  «rf  ferendi  topon 
$01.41 

m  da  ferentium  medicine  428.29  pertet, 
mala  que  bona  malaue  fint  ibidem 
malorum  genera  plura  er  ex  eis  medicini 
4x9.7. Z7  inde 

mali  punici  genera  Zfcxeis  medidndil, 
tj.zrinde 

malum  terre  herba  451.4? 
malum  nuUum  fne  aliquo  bono  485,57 
mdis,bona  parianon  effeu 9.5 
malus  nauis  a  Dedolo  reperta  117.11 
mala  non  monfiranda  dijs  455 . 10  c finit 
mammarum  cofideratio  zn.zs.viiidc 
er  34-ibidem  per  totum 
mammas  homo  folus  in  maribus  hkt 
lix.18 

marnme  ne  femine  quidem  omiiii'-? 
mammas  uolucrum  ueffiertilio  tatmk / 
bet  ibidem  31 

mamme  bine  quibus  ungula  ftiidaiUi  35 
mammas  boues  quaternas,  ouesc<tpu$  lit 
nas  habet  ibidem  57 
mammas  fues  toto  uentre  duplici  oriise 
ibidem  38 

mamme  ut  uirgini  perpetuo  fient  {«.u-  V 
467 .9 

mammas  uirginum  cohibentia  491.1? 
mamme  mUcrum  ne  nefiant  v 


5ti.i7.CT  577  ♦  1* 

mammam  uirilem  er  muliebrem  habentes 

107.16  . 

mammarum  mulierum  remedia  $74.40  er 
J75.3.CT  48o.iS,er  58i.J5.et  415-34-  et 

417.17  .er  41S.  19 .  er  4i7.ii.  er  418 
49.er45j.14.er43s.jz.er4j9.i0,  er 
4s3.i8.19.  er  484.  i7  .er  i»<fe ,  er  487 
it.  er  49°-i9.er  497-tf.er  504.J9.er 

.  577.9.er<S4<s.i.jj.j5 

mammarum  duritiam  emollientia  370.  21 

0371.1.0  5u.19.er571.14 

mammis  turgentibus  medicina  374. 1 6 ,  er 
411.1. 

mammarum  inflammationes  toUentia  jgi 
i.er4io.i7.er4i5.i8 
mammarum  doloribus  pofl  partum  remedia 
'  J98.19.er  400.ZJ 

mammas  laftis  fui  impatientes  exti/nguentia 
'455.J8 
Vide  lac 

mammiUane  ficus  unde  ditte  169,15 
mammofa  pyra  159.4 
Mamurra  Romanus  quis .  er  oas  domas 
.  437.J4- er /«de 

mandragora  herbae  conpderatio  4 65. 19 
C rmdeper  totum 

mandragorae ufus  er  medianae  4 46 . 38.er 
*  471.19. er 477,4i.er 478.43-4/479 
i.er48o.ii.er48i.36.er48J.5.J7 
yangones  quo  pubertatem  imenum  inhia 
tm40i.J1.er  54i-48.er  577.3« 
mangones  gemmarum  671.11 
mangonum  cura  4JS.J7 
manicon  quid  401.18 
MiMili/  Cornuti  morbus  qualis  469.3  o 
manilius  Marij  legatus  581.44 
manilius  mathematicus  quis  640,7 
manilius  [enator  170.13.19 
manilij  Cn.ex  A  fla  triumphus  597.1 
manius  eques  Romanus  breuis  flaturae  ho/ 
mo  113.5 

Manlius  Romanus  15S.J0 
manlius  conful  quando  404,3 6.0"  614,11 
manlius  ferrns  6 31.  Ji 
manlius  mathematicus  «40.7 
manlius  quid  Romam  attulit  «5J.37 
manlius  natus  cefa  matre  110. 14 
Manlius  primus  Carthaginem  ingreffus 
■  ibidem 

manlij  Capitolini  fortitudo  o  gcjia  eius 
115.45  er/ nde 

manlius  Capitolinus  regnu  affeftat 
ibidem  4,9 

manlij  Torquati  interitus  114 . 13 
Manius  Martius  edilis  plebis  frumentum  po 
pulo  primus  donat  315. 15 
manos  pifeis  genus  1 66. 4 
mantichorefere  deferiptio  135. 5«. er 
159.5 

manubria  ruflicorum  ex  qua  materia 
.  187.-9 

manus  animalis  cojideratio  11  i.jt 


P  A  R  S  P  R  i  K  A 
manuum  morbi  remedia  39  9*4° 
mapaliafcirpis  tegi  igi.33 
mappe  linea  non  ardentes  347 . 11 
marathrum  herba  390.37.er  138 . 11 
Marcellus  conful  5. 44 
Marcellus  M .quoties  dimicauerit  i  14.41 
marcelli  theatrum  ubi  R  orne  117. 43 
marceUus  quid  erga  Archimedem  mathema 
ticum  118.15 

marceUo  M.cum  perijt  iecur  in  ex  tis  defuit 

107.41 

marceUus  Syracufas  urbem  capit  «8 . 15 
marcelli  ueftij  prodigium  311. 54 
marceUus  Auguflinepos  o  eius  a  di’. itas 

547.41 

marceUus  Ottduiefilitfs  quid  Apollini  con 
fecrat  653.35 

ma  rceUi  theatri  dedicatio  13  4. 37 
Marcus  Agrippa  temulentus  aliquando 
15J.J1 

Quare  Agrippa 
marcus  Acilius  conful  ig.  10 
marcus  Seruius  quando  <edilis  154. 13 
Marcus  Curius. Vide  Curius 
marcus  Valerius  105. 35 
marciCrafsilaureaibidem  51 
M.TuUij  equitis  Rom.flatua  113.5 
Marcus  Herennius  conful  349.  i3 
marcus  Ant.Quere  Antonius 
marcusLudius  piflor  614. 15 
marci  Othonis  inuentum  130. 57 
marculi  repertor  115.27 
mareotidetuie  144. 10 
mare  concuffum  fedantia  662-4 
mare  quid  e  fe  pellit  646.36 
maris  naufea  quomodo  arcetur  489.18 
maris  afflatus  quibus  locis  noxius  291. 15 
maris  tempeflatum  figna  plura  344-8.  er 
345-5 

maris  nauigatio  mortis  caufa  54«.  8 
maris  dij  plures  635.16 
maris  aqua  falubris  55S.il.  er  inde 
maris  aqua  uina  condunt  aliqui  151.  zi 
maris  fruticum  confideratio  240. 15.  per 
totum 

maris  mira  5 65.6. per  totum 
mari  nihil  uiolentius  ibidem  40 
mare  quando  Halcyonum  foeture  flernitur 
15.37 

mare nauigare  coegit auaritia  ibidem  40 
mare  cur  non  crefcat  acceffu  tot  fluminum 
22. 10 

mare  terram  undty  circundat  ibidem  ti 
maris  nauigatio  ibidem  15.  per  totum 
mare  quoq. j  terre  motum  fentit  15.  9 
maria  quibus  locis  recefferint  ibidem  4 9 
per  totum 

marefuiffe  ubi  nunc  terra  eft  ibidem 
maria  quas  terras  irruperint  1 «.  15.  per 
totum 

mari  que  terre  fublatefunt  ibidem  3°'per 
totum 

maris  acceffusreceffusq;  qua  ratione  flant 


i7-i9'ptrtotum 

maris  fluxus  er  refluxus  quando  maiores 
ucl  minores  ig.4.er  inde 
maria  que  maxime  intumefeant  ibidem.  14 
Oinde 

maris  miracula  plura  ibidem  3i-per  totum 
marium  purgatio  ibidem  per  totum 
mare  curfalfum  ibidem  44.  per  totum 
mare  quo  tempore  dulce  uifum  ibidem  49 
mare  ubi  altifsimum  19.8.  per  totum 
maris  aqua  grauior  dulci  ibdem  13  .a- inde 
mare  fubeuntia  flumina  ibidem  ig.vinde 
maris  aqua  dulcis  locis  pluribus  ibidem  31 
mare  oleo  tranquillatur  30.11 
mari  urinantium  confuetudo  ibidem  11  ‘ 
mari  in  alto  non  cadunt  niues  ibidim 
maris  animalia  maxima  151.10  *  per  totum 
muro  habet  quicquid  in  natura  reperitur 
ibidem  15- V166. 37 
maria  canis  exortum  maxime  fentiunt 
15«.  48 

maris feuitiam prefagientia  161.9. 0344 
8. 0345.5.0  inde 

marine  dimtie16i.17.per  totum,03i .  ibit 
dem  oinde 

mare  uentri  damnofsimum  ibidem  19 
mare  quando  tranquillum  17^.31 
maritima  terreflribus  notiora  578. 24 
marine  aque  proprietates  plures  3  o.zo 
marina  animalia  uenenata  166.41.  per  tot. 
marini  homines  152 .9.0  578.31 
marina  prelia  inter  beluas  252 , 17 
mar  norum  ueneni  remedia  431. 18 
marinum  olus  57 4.1 
marinus  uitulus  qualis  125. 15 
marga  terre  genus  er  qualis  flt  292.47.  et 
193.57 

margaritarum  confideratio, luxus,  precia 
Oc.161.31.omde 

margaritarum  copia  ubi  93-47.0 16 1. 57 
margaritarum  infula  Tylos  97*  54 
margaritein  herbis  quibufdam  493. 20 
margaritarum  ingentia  precia  i«5 . 37 
margaritarum  origo  qualis  ibidem  41 
margarite  ubi  optime  ibidem  41  er  inde 
O65S.11 

margaritas  aceto  refolui  163 .  i4 
margdritarumluxus  notatur  161.31.0 inde 
0161.15.0‘vnde 

margaritas  Indicus  maxime  mittit  Oceanus 

I6I.37 

margarite  Indice  638.4 
margarite  Britannice  161.40,  oinde 
margarite  partus  concharum  161.44 
margaritis  coeli  maior  focietas  quam  maris 
ibidem  4  6 

margarite  colorem  quomodo  perdunt  t6z 
3.  er  inde ,  0 17  ibidem 
margarite  crafsefcunt  fenetta  ibidem  6 
margaritas  urinantum  cura  peti  ibidem  15 
margaritas  fenefeere  dicunt  ibidem  36 
margarite  pedibus  calcantur  ibidem  12.19 
margaritifere  conche  578.45 

g  i  Marianum 


I  fi  D  I  Cis  '  P^L  I N I  A  N  I 


marianum  <«596.1 
Marianus  Valerius  pr rftor  346.1 
tnariani  horti  <sig.7 
tnariana  fodalitia  644. 10 
«wm  referta  fyluis  qu£  240 .  13.  prr  fotam 
tnarifca  ficus  t6o.57.CT  177. 7 
marifeon  iunci  genus  596. 19 
nutritorum  erga  coniuges  fuas  fcitu  dignum 
5 69 •  4» 

Mario  Gratidiano  dicate  fatue  591.i5.cy 
598.15 

Viarius  C.  Varicem  flans  fibi  extrahi  pafsus 
ejl.  iij.il 

tnarij  C.fepties  confidis  uiUd  ubi  516,59 
marium  Cxecum  dicere  conuenit  ibid.  40 
mari/  C.eSc  Rhodano  fbfsa  55.52 
tnarij  C.de  lugurtha  triumphus  580.45 
marius  filius  aurum  e  Roma  P  rene  fle  detu f 
lit  58U12 

mari/  Cxadauer  erutum  114.44 
mari/  CXimbricauidoria  C rufus  cantha/ 
rorum  5  9  4. 9 

marius  primus  aquilam  legionibus  Roma / 
nis  dicauit  171. 51 

marim  Cxonful  175.28.ey  11.16*  ey  m*  5« 
cy  121.11 

tnarioC.cum  immolaret  iecur  defuit  'wiex> 

tis-9 7-  42- 

marius  fepties  conful  115. 21 
marmaridius  magus  558. 15 
m armantis  herba  qualis  44 9 . 44 
marmor  N«wi<fo#m Sinnadicum $  615 . 5 
cy  «57 . 40 

marmoris  caufa  que  fiant  655.x7.pfr  fotam 
marmoris  mira  edificia  655.17  pfr  totam 
ey  655.5  g.per  totam 

marmor  quis  primus  Rome  m  publicis  ope / 
iribus  ofienderit  6 55.17  per  totum  er  655 
5  S.per  totum 

marmore  fcalpendo  qui  primo  inclaruerunt 
ibidem  47 .  pfr  totam 
marmor  ubi  nobile  6  54.21.  crittdc 
marmor  fculpi  ante  piduram  ac  flatuariam 
repertum  ibidem  2 6 

marmoris  artifices  nobiles  plures  655. 47 
cy  654.8.  pertotum 
marmoris  flatue  plures  ibidem 
marmoris columne  in  templis  6 57.  n 
marmoris  fecandi  in  crufias  ubi  inuentum 
-  itiJrw  657.56.49 

marmoris  genera  &  colores  657.  i8.er  658 
16.151.21  .crmde 

marmore  quidam  uina  condunt  251*  22 
marmora  in  lapidicinis  crefcere  645.  8 
maroneum  uinum  nobilijfimum  245*27 
marrubij  herbe  cofideratio,natura,medici 
ne  585.5 

marrubij  uaria  nomina  ibidem 
marrubij  genera  duo  ibidem  2  o 
marrubio  uina  conficiuntt<jo.  15 
marrucine  ficus  nobiles  261. 56 
marrucini  agri  prodigium  Neronis  tempo/ 
rc.3u.55 


tnatfyas  Lydorum  dux  44. 11 
marfye  religati  pittura  619 . 55 
war/>a  uti  cy  mj  artorc  fuffienfus 
287  •■47 

cum  Apolline  certamen  ibid .  49 
marfye-adempta  corona  586.18 
matficibeUi fignum  cromen  265, 12.  cy 
150.17 

tJMrjicj  tefli  ca«/a  457. 58 
marficilelli  portentum  19. 12 
marforum  contra  [crpentes  uis  595.10.499 
53.CT5oo.58 

warfia  Ro.aqua  qualis  556. 5 
martiaida  fulmine  i7.s 
murtis  circuli  fy  deris  q;  confideratio  4. 6 
martis  faUe  motus, exortus,  occultatio 
6.42 

martis flefle  per  zodiacum  motus  7.54 
mtfrtxf  Jic fte  c«r/«f  maxime  obferuabilis  8 
?9 

martis  fieUe  color  qualis  9. 8 
martis  fimulacrum  6  049,27  635.50 
martis  ultoris  templum  609.6 
martis  filius  ii6.is.  er  127. 15 
martion  medicus  501. 17 
martius  Picus  quid  cum  Voconia  herba 
455.36 

martij  Pici  de  herba  quada  mirum  492. 15 
Vide  Picus  Martius 
Martij  Quxenfura  469 . 35 
martius  QU.Scipicnum ultor 614.  9 
martij  campi  obeli fcus  640.5 .  er  inde 
Martius  Q.  Appias  aquas  Rome  ducit 
644.56.cr  inde 
martius  Qu.rex pretor  55 6. 9 
martius  Qu.conful  n.s 
martius  conful  18.30 
martiusLxonful  25. 19 
martij  Lxaput  arjit  31. 21 
martij  diuinitas  117.2  9 
martius  Philippus  cenfor  127 . 41 
mar«m  artor  ijwalis  116. 43 
maris  fceminis  fortiores  preterquam  m  pan 
theris  er  urfis  214.27 
mar«  i»  g«it«  animalibus  non  reperiun/ 
tur  156 . 34 

mares  prejiant  pondere  115.15 
marium  cadauera  fupina  fluitant  foemina/ 
rumfi  prona  ibidem  17 
mares  qua  ratione  concipi  poffunt  543  •  4 
cy  456.3'.  er  462- 6.er  47S.i;.er4»4 
i6.er  49  o.  13.15.er  495.39.  a  522.9.58 
mafaris  uua  que  218.53 
mafiniffe  regnum  66.3« 
mafimjfa  poft  oduagmta  fex  annos  genuit 
m.  40 

mafiniffe  filius  matymathnus  ibidem 
mafintffia  quot  annis  regnauit  121.21 
majfetum  quid  54  9. 20 
maffaris  herba  4  2  o.  27 
maffica  uina  nobiliffima  24  6 .51 
maffiylie  patera  ex  uite  141 , 42 
maffiylie  uina  ibidem  44 


mafsilienfe  fi  fer  optimum  365. 15 
mafsurius  augur  171.3 
maflicis  herbe  con  fideratio  215. 10 
mafax  len  tifeum  quidam  uccant  151.  j  1 
ma/lix  nigra  ubi  171.3 
iMijioi  terta  qualis  484.1 9 
mafuriusfcriptorio9.iS.&i7wo 
materia  quo  cedenda  tempore 541.45 
materne  rcuerentie  exemplum  143 , 46 
materni  amoris  exemplum  134.42.  Vivit 
er34j.44.er  14452.34.en45.fi.  cr 
149.41.er  150.30.er  155.15.er  init® 
i73  6.eri79.37.eriM* 
matius  Cnxques  Romanus H7-45 
matius  Romanus  258. 30 
matricis  remedia  492.10 
matrimonij  fidei  exemplum  129.11.27136 
4o.er  i39.7.eyi53.'5.cyi7IJo.rti7» 

45.  &mde,er  io7.7.er  M7.?4'  perfo- 
tam,  er  4  4  itidr m  er  inde 

matrimonium  nefeientes  homines  «9,17 
maufclus  Carie  rex  er  eiusfepulchnm 
635-48 

maufolus  rex  quo  anno  obijt 
maufoli  regis  A  rtemifiia  uxor  459 . ;  8 ,  ff 
625-47 

maufoli  domus  qualis  637.31 
maufolea  ex  qua  materia  619.41 
maufoleon  fepulchrum  a  quilus  fi dm  «35 

46. erf«if 

maxillarum  morbi  remedia  399.39.  er4i$ 
44-er  430.43 
maxillarum  cofideratio  105, 10 
maxillares  dentes  ibidem  41 
Maximus  pictor  61 9 . 3 
MECOENATU  N  A«(/M24<,41 
mechopanes  piSor  616. 13 
meconium  quid  5  02. 40 
meconis  laduce  genus  357.1 
meconiu ,  id  efupapaueris  fuccus  389.31 
mero»  terta  er  ex  ea  medicine  Jio.9 
meconion  herba  495.  1° 
mcccnij  remedia  412.19.e7  423,16,1(415 
S8.er417.5 
meconitcs  gemma  66  g.  43 
meiica  herbarum  perita  455, 59 
meJfa’  frater  ubiinterfedus  48. 27 
me  dee  quadrigatum JimdacnntSoiM 
medee  piduram  Ce far  VencridicatWf 

er  616.7 

medee  pidu  ra  imperfeda  627. 4 

rneiifa  peliiccmexufsitJo.M 
medea gemma  a Medeareptrta66$ .42 
meJica  ma/as  im<fe  ns.i.er  258.  '9 
medica  terta  ft«de  adueda  326.16 
medice  res  parate  natura funt+tf .  31 
medicamenta  mala  quo  totlantur)!  049 
medicameta  mala  quilus  nocere  nopoffimt 
463o5.er464.38.4i.46.er5 69.«  ^ 
medicamenta  fi  forte  mmenfa  ponantur  no 
prodeffejoo.zi 

medicamenta  noxia  ne  noceant  5o7.48.C7 
545.4°,  er  609,49 

Beiicit 


medicamentaria  i  Chirone  reperta 
115-44 

medicamina  ubi  querenda  4141  crittie 
medicaminibus  non  utendum  461.38 
medicina  unde  nata  45 5.?  1 V  inde 
medicinam  non  tam  prebentes  quam  reperi 
entes  profunt  498.6 
medicine  ufus ,  er  ex  quibus  effe  debent 
414. 4$  er  inde 

medicini  qualiter  fiat  utilis  435.5* 
medicina  ex  fraudibus  hominum  ibidem  32 
medicina  imperat  imperatoribus  ibidem  jg 
medicina  uera  in  caenis  quotidianis 
ibidem  3  6 

medicina  antiqua  que  454.  16 
medicina  nullam  artium  incontiantiorem 
$514.19 

medicina  nona  470.13  ermie 
medicine  auxilia  communia  que  ibidem  13 
medicina ,  abftinenti a  er  jmes  ibidem  er 

501.41  er  416.34 

medicine  ab  animo  hominis  pendentes  non 
omittende  501.41 
medicina  ab  oraculis  petitur  415.10 
medicinarum  optima  que  501.43  er  inie 
medicine  aDijsinuente  514.19  crinde 
medicine  premia  ingentia  ibidem  31  er 
inie 

medicine  origo atq;  imentio  ibidem  io 
per  tofum 

medicina  ex  qua  magica  nata  efl  537.47 
medicini  p-  magia  pariter  effloruerunt 

535.41 

medicine  plures  ab  animalibus  reperte 
137.4 8  per  totum 

medicine  animalium  ex  membris  497.14 
pertotum 

medicina  a  quo  reperti  115.41  er  126.1 
medicinam  Romani  damnauerunt  515.1 5 
medicam  rem  prifci  non  damnabant ,  /ei 
artem  ibidem  35 

medicinaluem  morum  induxit ‘>16.59 
medicine  Greci  autores  recenfentur 

543.14 

medicine  fidem  fieri  abrogaffet  magica 
uanitas  470.44 

pedicine  longe  nafcentia  non  placent 

4:5.1 

pedicine  prodigia  691.  g  vmde 
medicina  an  ualeat  per  incantamenta 
498 *?7 

medicorum  crudelitas  ibidem  17 
medicorum  Utere  infpicicnde  non  perdie 
fcende  515. 14 

medicinapoUens  Hippocrates,  quomodo 
honoratus  118.5 

medicus  omnium  clariff.Afclepiades ,  CT 
. .  mirahuius  fiducia  ibidem  io 
medicorum  Rudium  non  in  ucrbis  er  garru 
litate  470.14 

medicorum  prifcorunt  diligentia  419.43 
medici  excellentes  plures  118. 5  er  inde 
medicos  arguit  6  05.48  er 


PARS  PRIMA 
medici ueteres plures  514.10  pertotum 
medici  periculis  nojbris  difiunt ,  er  homi 
nemoccidiffiefumma  impunitas  515. 45 
er  inde 

medico  cuiqs  fiatim  creditur  ibidem  41 
medicis  milia  gentium  carent  ibidem  14 
medicorum  turba  feperiffc monumenti  in/ 
feriptio  ibidem  11 

medicorum  plurium  laus  470.10  per  totum 
er  118.5  er  inde 
medici  Aegyptij  quales  469.19 
medici  cuiq;  uenalem  uitam  promittunt 
435. 5* 

medicorum  atius  ibidem  51 
medicorum  inter  fe  contrarietas  368. 48 
Cr  57i .  is  er  470. 10  per  totum  er 
18  ibidem  per  totum 

medicorum  confuetudo  arguitur  414.43 
er  inde 

medion  herba  qualis  493. 45  et  inde 
meduUe  cofidcratio,ufus  medicine  511 
40  er  inde 

meduUe  arborum  176.7  er  3  03.13 
meduUe  effetius,  er  ex  quibus  optima 
ibidem  er  inde 

meduUe  in  medicinis  ufus  515. 36  er  517. 36 
meduUe  confideratio  210.1  ermde 
medtiUa  que  careant ,  ibidem  er  115.19 
megabizi  facer  dotis  pitiura  621. 6  er 
635.56 

megalium  unguentum  129.45 
megaris  excidium  preditium  oraculo 
284-  2-2 

megaflhenes  feriptor  in  India  88. 17 
meges  quis  572.14 
mei  corpora  conferuat  109.14 
weUti  probatio  194.10  per  totum 
mei  qua  ratioe  extrahitur  ibidem  51 
er  inie 

mei  <j«oi  auribus  utiliffimum  537.2  9 
ibcDk  t»  <j«o  /unt  Apei  immortue  in  medici 
nis  ufus  543. 40  er  544-49 
WeHw  natura  <jualiV  er  unde  193.12  per  tot. 
melexapumuomitu  ibidem  29 
mei  optimum  ex  quibus  fblijs  ibidem  24  er 
14911 

mellis  genera,  er  diuerfitas  193.38  perto/ 
tum,  er  194. 11  per  fotum 
mefla  etiam  ex flgarto  er  oleis  carpuntur 

191.21 

mei  ut  muflumfe  purgat  193.54 
mei  uicefimo  die  craffefcit  ibidem 
mei  quomodo  forbetur  ibidem  55 
melucrnucur anthinum  uocant  ibidem  41 
mei  efiiuum,  hortum  uocatur  194. 1 
meUis  in  medicinis  ufus  ibidem  6  er  4° 
er  4^4  cr 'mde 

mellis  mcdicamenta,dona  eeletiia  194.6 
mei  quando  uberius ,  er  pinguius  capitur 
ibidem  10 

mellis  tertium  genus, Ericeu  uocant  ibid.  il 
meUa  a  puris  eximenda  ibidem  35 
mela  furem,  er  menfes  odere  ibidem 


meUa  unde  arefiunt  ibidem  38 
meluenenatum  ubi  nafeitur,  er  eius  reme/ 
dia  569. 17 

mei  qui  primus  cum  umomifeuit  145.  is 
mei  cum  aceto  mixtum  Oximel  150.44 

mcluenenatumundci9Z.34per  totum 
mcUis  uenenati  figna  itidem  59 
mellis  uenenati  remedia  ibidem  42  er  55 ?•*? 
mei  infanumquod  591.47 
mei  quod  mufee  no  attingunt  593. 13 
mei,  id  efl ,  fuccus  florum  lilij  39  8.47 
mei  a  putredine  feruat 413.49 
meUis  natura  qualis  ibidem  er  inde  perto. 
mei  quibus  nocet  414.6  er  inde 
meUis  difaumati  utilitas  in  medicina  ibidem 
er  n 

meUa  a  quo  reperta  11 6. 10 
meUa  que  optima  193.31  per  totum,  er  195 
38  per  totum 

mellis  copie  fignum  ibidem  39 
meUa  quomodo  probentur  194. 1°  per  tot. 
mela  equetiris  ordinis  uir  qualiter ,  er  quo 
fe  perimit  355- 19 
melamphyllum  herba  410.43 
melampodis  diuinatio,dt%  inuentum  457 
15  er  117.29 

melampodis  filie  quo  fanate  457.17 
melmpodion  herba  ibidem  16 
melampfythium  paffi  genus  247.4  6 
melancholicorum  remedia  357.48  er37o 
13 er 581. 42  er 400. 15 er  415. ner 
509.5  er  510.9  er  510.18  et 458.17  cr 
496.12 

tnelancholie  infane  remedia  416.21 
melancoryphi  aucs  667.15  er  i78.i3  CT 
185.47 

melancranis  iunci genus  396.15,24 
melandrya  pifeis  155.4 6 
melandri  herbe  medicine  461.49 
melania  herba  485. 5 
melanurum  remedia  439.39 
melanion  herba  391. 40 
melanthemon  herba  408,29 
melanthion,id  efl.  Gith  377. 41 
mclanthiuspitior  quibus  ufus  coloribus 

6Ig.l 

melanthius  ingenti  precio  didicit  610. 50 
melanurus  pifeis  57 9  6 
melappia  poma  258.37 
melaJ}>ermon,id  eti,Gith  377.41 
meleager  Alexandri  dux  629.18 
meleagri pitiura  619.49 
meledgri  tumulus  6  56.23 
melcdgridcs aucs  696.9.I0  CT177.8 
melenetos  aquilarum  genus  170  35 
melfiugum  panici  genus  416.1  o 
tnelicembales  pifces  573.46 
meliceridum  morbiremedia  382. 20  cr 
399.44 

melichlorcs  gemma  6“Jo.L“f 
meliebryfus  gemma  664.41 
melichrotagemma  670  27 
meliloti  herbe  medicine  399.39 

g  3  melito 


melilotonherbd  390.30 
meliloto  apes  delebantur  39i>  2® 
melilotos  herba  qualis  39*-?3  e7  inde 
melimela  unde  zfgjS  erx59.i9 
melimela  poma  m  medicinis  419. 7 
melinucolor  616.1.Z9  grinde,  cr<si7. 44 
melinum  oleum  ad  quid  utile  4x9.4 
tnelinum  unguentum  1z9.i6.37 
melis  animalis  confideratio ,  141.6  C7  iiiie 
melilJophyUon herba  380.30 
meliffophyUon,id efi,  A piajlrum ,  er  exeo 
medicine  37 z.  S 

melifophyUo  aluearia  iUinutur  J93.  >3 
meliffopbyUo  apes  delebantur  392,21  er 
1  399  3J 

meli (fopbyUi  medicine  359.1« 
melitei  canes  49. 3} 
melitena  herba  qualis  ibidem 
melites  gemma  67  o  Z9 
melitites  uinum  quo  fiat  modo  148.18 
melitites-uinum,erexeo  medicine  414 
35  C  i«* 

melitites  lapis  quales  646. 36 
meh'K5  Sp.it  quoargutus  315.  >6 
melligo  unde  ab  Apibus  fumatur  192, 5 
meliloti  oleum  156.41 
melopepones  quales  351.38 
melothron  corona  390.19 
melothrosquid  4x1.31 
piembranarum  animalium  genera  ptura 
.  Z09.Z9  er  inde 
■membrana  ubi  reperta  134. 41 
membranam  macule  quo  tolluntur  368.19 
membrorum  fiaborum  remedia  374.18 
membrorum fingulorum  animalis  deferu 
ptio  zo  1.44  per  fotem 
mmccylon  unedonis  foedes  163.16 
memnon  Aethiopie  rex  101.9 
memnoitis  regia  7u« 
memnonis flatue  mirum  <658.38 
memnonis  in  Aethiopia  regia  177.6 
memnonis  fepulchrum ,  er  ibidem  de  duiius 
mirum  ibidem  5 
memnonides  aues  ibidem  6 
memnonis  gemma  668. 4i 
memorit  cofideratio  exepla  114.34  tot. 

tqe maria  excellentes  plures  ibidem 
memoris  ars  a  quib.reperta  ibid.  Z9  er  inde 
memo  ria  fragili  (fima  ibidem  51 
memoria  quibus  modis  amittitur  ibidem 
memoria  adimentia  667. 4  5 
memoria  aqua  aufferens  5  ■  3. 45 
memphin  circa,  mire  arbores  134.10 
mempbis  arbores  nunquam  perdunt  folia 
menaferuus  631.3?  (174.10 

menais  herbaqualis  4  49«;® 
menander  quidde  AHij  fetore  355. 54 
menander  diligentiffimus  luxurie  inter t 
pres  637.X0 

menandri  fynarislufe^3^.i5 
menandri  regis  pibura  6H.9 
menandri  fabule  quales  538.14 
menandri  honor  116.37 


INDUIS  PLINIANI 

mena  animal  marinum  579-6 
men e  pifces  colorem  mutant  159.10 
menarum pifeium  in  medicinis  ufus  577-5 
n  er575. 35  er  574.18 
mendatiumnuUumteflc  caret  i36.zo 
menecbmi  flatuarij  uitulus  603.1S 
menecrates ferms  631. 3  8 
menelai  canopus  gubernator  78.47 
menclai  domus  ex  quibus  587. 3  o 
menelai  imago  651.43 
menenij  Agrippe  paupertas  593-5 
mer.ebrati  jbnulacrum  656. 1  o 
menius  C  latinos  deuicit  597-  38 
mrnizw  C.  quando  conful,  ibidem  39 
menodorus  fiatuarius  604.6 
menogenes  (batuarius  604»  6 
menogenes  cocus  in.6 
menon  quas  Uteros  reperit  U5,i7 
menfarum  precio farumfania  z36.}zper  to. 
menfe  cedrine  ibidem  33 
menfarum  ingens  precium  ibidem  34 
menfa  Vtolomei regis  mauritan. ibidem  39 
menfx  Tiberi f  principis  ibidem  43 
menfarum  dotes  precipue  zyj.  x 
men/ie  pantherine,  v  apiate  ibid. 4  er  i»* 
«en/rf  m  k»4  p/«rd  wtw  ibidem  s 

men/it  cjKdm  o&rem  «0«  linqueda  500.11 
menfis  feruate  auguria  vfuperstitiones 
ibidem  er  iwie 

menfe  fecunde  arborum  jrubus  H7-4 
mcnftrua  muliebria  bort.  mire  nocet  561.3 
mcnflruiconfideratio, natur  a, tempus, e ffe/ 
bus  ui.47  per  totum 
menstrua  non  nifi  mulieri  conuenit  ibid.  34 
menstruum  quddo  in  muliere  ceffat  ibid.  3  9 
menftruum  in  uirisfcirronuz.i 
menflruo  mulierum  nihil  magis  nlonflri/ 
ficum  ibidem  z 

men&ruoru.  miri,  er  pernitiofi  effebus  ibi.  3 
menftruu  quando  er  qdiu  in  muliere  ibi.  ii 
menftruu  generando  homini  materia  ibi.  15 
menstrui  grauiiarum  fluxus  'mualidos  redr 
dit  partus  ibidem  14 

menflruo  primo fceminarum  plures  morbi 
fanantur  501.5 

menjlrua  mulieris  mira  perficiunt  505.1  o 
menstrua  mulier  denudata  tempeffates 
abigit  ibidem 

menflrui  portentofa  mala  ibid.  iz  €7  inde 
mcnftrua  coeuntibus  maribus  nonnunqum 
peftifera  ibidem  i4 
menflruo  purpuram  pollui  ibidem  15 
menftruum  quando  fegetibus  nocet.  19 
menflrui  tabu  uitis  Uditu  rzo 
menftruum  bitume  ludf<e  fuperat  2  6 
menstruo  nitorem  ffeculorum  hebetari  34 
mcnjlruorum  mulierum  mtredicinis  ufus 
ibidem  3 6  exinde  per  totum 
menflruo  tabis  poftibus  irritas  magorum 
artes  506.1 

menflrui  mulierum  quale  ucneficiu,  er  con/ 
tra  id  remedia  569.10 
menflrui  continendi  miri  ratio  3Sui. 


menstruorum  remedia  375.  i?.?8 
36er397.43er59S.13  er  4°°4«cr 
405.17  er  406.40  er4og.34  er  4» 

1 5  er  411. 19  cr  415. 55  er  423*  44  c? 
415. 57  er  413-  5  er  418-  3°  C?  419.1 
er  419  4«  cr  431.17  er  433. 38-43  7 
434. 16  er  435-  45  er  43«.  17  er  44» 

17  er  44149  er  441. 8  er  444  6.30 
er  445. 9-14-  44  er  44«.  4°  er  448 
IO  er  435-17. 33  er  inde ,  V  484  5  © 
4S9-4S  er 49:. iS. i7 CT49U47 

48  er  497.17  er  511.24  er  517.13  er 

518.11.3143  er6o7.ii  er  6io, 10,-40- 
6:6.ii.i8.er647.5.iS,43 
menfes citantia  371.4.  i5er37«.i©?8i 
56er3s3.15er599.31  e74oo.i7© 
401.  n.  26. 4s  er  409.37  er  41115  er 
413.16  er  4!«-i9  er  417.36.37.45  er 
411.46  er  430.19  er43x.x4er431.45 
er 456. 45 er 437. 39  er  441 .10© 

441.19  er  445.15  er  444.10  cr447 

19. 15  er  44s .  4  o .  47  er  449 .19  e* 

451.29  er  451.1 9  er  45«.?s.  er  483.15 
21.14.17.18.3  0.34.35  eri»*,  e- 4  57 

18  er4S9.1?er  494.uer495.ioe? 

49«.i7-!9  er  497-5  CT5oi.54er5o4 

7  er  505. 3  er  507.10  er5°8.i7er53J 

15  €7567.4« 
tnexfur arum  nomina  403.5 
menfurarum  inuentores  116.6 
mens  Dea  2J.3 

mentis  [edes  in  homine  ubi  io7.ro 
mentis  fubtilitas  unie  iog.19 
me»j  t»  0 mniabione  500.6 
mentes  commotas  fedantid  373.6 
mentis  alienatio  quo  irnetur 400.14 
me»fw  infiabilitas  450.1 
mentem  turbantia  441,21  cr  456,1117 
18  er  506.39 

mer.fe  commotis  utilia  42141  cr  457.18 
er  491.21  er  503.13  er507.11  ©•553 

16  er  647. 59  €7  406 14 
mente  natura,fatio, 0-0339 ■  28  crinie 
menta  herba  unde  diba  ibidem  3t 
menta  antea  mintha  diba  ibidem 
menta  ferro  tangi  non  uult  361.6 
mete  cofideratio, natura, medicine  374.39 
menta  generationi  contraria  ibiimy. 
mentastri  herba  confideratio ,  ©  medicis/ 

574.29  Cr  i»ie 

mentaftrumfylueftre  putrium  ibidem  ;o 
mentastri  natura,fatio  ere  359  30  ©ifiie 
mentaflro  uinum  conficiunt  15 0.13 
mentagra  morbus  469.11 
mentiri  pudore  ignoranti e  65.37 
mentorfculptor  539,46  cr  5941« 
mentoris  mirum  opus  138,1 9 
mentor  Syracufanus  quid  cu  Leone  135.45 
menti  confideratio  105.9  erircie 
mentum  nuUipret er  homine  Ment 
mentu  in  fupplicado  tangut  Greci  u?-*? 
mepieoros  gemma  667. 33 
mercatura  a  quibus  reperta  «6.8 

® tret 


tttrcuridis  herba  confi  deratio  436.16 
mercurij  fy  deris  cofideratio  4-i4  er  inde 
0*7.5 

mercurij  fella  per  zodiacum  motus  7.31 
mercurij  jleUa  quantum  a [ole elogatur  g.i? 
G-inde 

mercurij  jleUa  color  qualis  9.8 
mercurius  quam  herbam  reperit  456.15 
mercurij  fimdacrum  601.9  er  604.9 
mercurius  Bacchi  nutritor  603.49 
mercurij  delubrum  ubi  657.4° 
mercurius  literarum  inuentor  115.11 
meretrix  qua  ditifsima  641.3 
meretricis  conflantia  ac  fides  114.18  er  6oi 
34 

meretrici  cui  honor  tributus  6  01,34 
mergiaues  infitiabiles  109.1 
mergi  aues  futura  ptafagiunt  345,16,18  et 
178.37  er  181.3$ 

meridiem  qua  foedare  non  debent  508.4? 

meryxpifeis  37  9 *6 

mtrodes  gemma  668.45 

merois  herba  quaqualisq ;  450.7 

merops  auis  qualis  170.10 

merula  auis  cofideratio  i7737  £7*  inde 

merula  in  medicinis  ufus  543*27 

merula  auis  hy eme  abit  176.43 

merula  ubi  alba  172.19 

m&ulabis  anno  pariunt  IS4-J4 

merula  amica  turdo  190,4 

merula  lauro  fefepurgant  138,11 

merula  pifris  17 9‘S  Cri56.i8 

mefesuentus  13. 9 
mefogiteuinum  quale  147.1? 
mefoleueon  herba  qua  493-34 
mefoleucos  gemma  66  9. 1 
mcfomelas  gemma  ibidem  5 
mefoff  harum  quid  110.40 
mejfheesrex  65939 

meffilorum  cofideratio, gener  a  erc.i6i.45 
per  tofum 

5«4nio  primum  in  Italiam  ibid* 4* 
mejpilusucrmibus  infeftatur  309.16 
meffilorum  putamen  quale  164.13 
meffilorum  natura,medicina 431.52 
mejflina  adulterium  514.45 
mejfalina  mira  libido  1  S6.15 
mejfdinus  confularis  quo  peremptus $76 
55 

«cjl/dld  Val.conful  117  ,?9 
aejfala  orator  fui  nominis  oblitus  n4»34 
cjitii  prohibuit  genti  fua  6 13.17 
mejftldconful  quando  er  quid  de  piftura 
Carthaginis uitta  614.49.47 
mejfaldM. conful  quando  653.44  Cr  141 
20  er  115.10 

neffsla  Marcus  SybiUis  jlatuas  inflituit 
597.48 

«ejjik  <jho  k/ho  u/ur  147.1 
meffdaM.cenfura  er  in  eaprodigiumiit 
3i 

tneffila  orator  de  M.Aftto.quid  584*38 
ffcfrif  cofideratio  339,18  er 


pArs  PRIMA 

mefsis  trituratio  ibidem  35 
meffes  ubi  bina  anno  uno  S6.11 
metallorum  confideratio  <,79-39  per  totum 
metallum  unde  diUum  5S9.10 
metallis  opes  conflant  6H.39 
metallorum  aris  cofideratio  595*31  per fo/ 
tum  er  44  ibidem  per  totum 
metalla  aris  quis  muenerit  ii5*37 
metaponti  lunonis  templum  quale  141,43 
meta  figura  qualis  5.14 
metella  SyUa  mater  644.9 
mctcUus  Quintus  triclinaria  Scipioni  uendi 

dit  147.45 

meteUus  conful  hi.16 
meteUus  Qu. Celer  conful  21.35 
meteUi  L.cfe  Poenis  triump  hus  12  9-37 
mctcUus  pontifex  lingua  impeditus .  206.26 
meteUus  Macedoniam  uicit  6  01,49 
mcteliL.triumphus  315.11 
meteUi  ades  ubi  636.45 
meteUus  Qu.  quot  filios  nepotes^  reliquit' 
iii.ji  er  119.34  er 

meteUi  Qii.gefla,honorcs,ac felicitas  119 ' 
34-48  er  wicfe 

meteUus  QU-  c£cus  fidus  cum  Palladium  ex 
incendio  raperet  ibidem  45 
meteUus  unus  Kom.currru  uehebatur  ad  cu 
riam  ibidem  46 

meteUi Macedonici  f elicitas, gejla,mors  ere. 
ibidem  48  C7  inde 

meteUus  Macedonicus  Scipionis  inimicus 

IlO.IO 

WcfeKo  Maced-lCatinio  illita  muria  ihid,‘i 
erinde 

meteUi  pontificis  fenedus  iir.Jo 
metendi diuerfitas  539.3° 
metendi  tempus  ibidem  36 
meter  ana  cafanea  i6i,  4  6 
metymathnus  Mafiniffa  filius  ih.41 
metopion  arbor  216.15  er  256.2 5 
metopion  fiditium  oleum  156,25 
metopofcopiqui6zi.36 
metro  dorus  medicus  580.34 
metrodori  cognomentum  599.9 
metrodorus  pidor  philofophusq;  626.1 
metr odorus  de  memoria  arte  ii4-3° 
metuentiu  node  remedia  37639  CT  410.3 
metus  felicitatem  adimit  ng.45 
mefHj  nanos  expellit  a  mente  adamas 
658.IS 

mru  forte  confideratio,genera,  naturi,me 
dicina  inuentor  584.11  er  info 
meuanatis  utia  qualis  244.1  o 
mezentius  rex  cur  contra  Latinos  143.4° 
myacanthon  quid  339.1 
myacespifces  quales  v  ex  eis  medicine 
574.6 

myagras  herba  qualis  494.5 
myagri  herba  oleum  ibidem  6 
myagrus  datuarius  604.18 
micciades  fculptor  634.8 
myconij  qui  Z0136 
mycommuinm  i47**5 


mycon  medicus  324-58 
mycon  pidor  595.5  er  617.8  er  618.4* 
er  619.1 

mycon  Statuarius  600.30  er  604.6 
my  conis  laduca  genus  368.6 
micropfychi  qui  414.15 
micr offarum  quid  220.4° 
midaannulus  mirus  580.50 
mida  auri  copia  684.46 
mydon  pidor  617.10 
mya  concharum  genus  1 61.51 
w>/te  pifces  quales  574 ,17 
mihiades  dux  618.37 
milcfarofd587.93° 
mileti  Eruca  oliuas  erodunt  510.1*. 
milctus  medicus  498.14 
miliaria  olea  cur  dida  19734 
militaris  panis  qualis  519.41 
militaris  herba  450.37 
militaribus  fignis  argenteus  eoior  fimilia/ 
r/or  5g4.11  er  mce 
milites  firtifsimi  ex  agricolis  ?r6.ri 
militu  pramiquqria  115.4°  er  et  4o4 
12  er  585.27 

milium  quando  ferendum  318,14 
milij  {fica  qualis  ibidem 
milij  panis  ibidem  51  er  wirfe 
milium  ex  India  quando  in  Italia  aduedunt 
ibidem  34 

milij  ufus  apud  diuerfos  er  «c  fo  pufc  521 
26 

milij  farina  cum  lade  apud  Sarmatas 
ibidem  27 

milium  tantum  er  hordeum  Aethiopes  ha/ 
hent  311.19 

mil  um  ubi  feri  r.dn  delet  ibidem  31 
milium  quomodo  feruetur  ab  auibits  ac  uer/ 
mibtts  317.25.32 
milium  ubi  ferendum  ibidem  48 
milium  quattdo  er  a£i  ferendum  335. Jf. 
milij  femine  quod  uinumfiat  14  5.4  8 
milium  m  Tyriae <1383.1% 
milefolij  herba  cofideratio  er  medicina 
449.10  er  inde 
millefolia  herba  qua  436.49 
miUefilij  medici/na  476.25 
millepeda  in  medicina  541.17 
miUepcs  animal  er  contra  eius  uenenum  re/ 
media  ze3.11  er  556*48 
myhxcon  blatta  genus  537.20 
myUuspifcis  579*6 

milo  Crotoniates  qua  gemma  ufus  666.10 
milonis  Crotoniata  fortitudo  113.47 
milo  Clodium  perimit  er  fumma  eius  aris  i/ 
lieni  6  43.3.7 
milonis  interitus  ig.26 
milton,id  efl  minium  590.44 
miltites  lapis  647.17 
miluago  pifeis  qualit  566.31 
miluorum  confideratio  170.40  pep  totum . 
milui  m  medicinis  ufus  535*4  7  er  545-16  . 
*»&«*  ex  funerum  ferculis ,  <t«t  Olympia 
ara  nihil  rapit  ibidem  41 

g  4  mifcm 


tyriluus  cui  inimicus  i89»3"7.4-4-  eri9°.$ 
milui  figni cceleftis  exortus  33 4-29.? o 
tniltii  pifces  159.14. 
tnimmuli  herba  ?3«-27 
mina  pondus  qualis  4.05.10 
minerua  adis  mirum  i7.t< 
miner ua  er  Saeptum'  certamen  or  olea  pri/ 
macius  2-88.5 

minerua  templum  in  Lrindo  587.30 
minerua  fimulacrum  «o 0.48.49  er  601.16 
er  s02.42.49  er  «05.5.«  ©-5  04.14  er 
«54-4o  er  s55.11 
minerua  muficd  cur  di£la  «02.49 
minerua  Gorgonis  fimulacrum  ibidem 
minerua  delubrum  in  Capitolio  «»3*3* 
minenti  piftura  a  quo  «24.32 
minerua  fimulacrum  i  cocio  taftum  «34  .5 
minerua  ades  in  elide  qualis  49. 48 
minerua  cur  immolatur  capra  14S.34 
minerua  facra  olea  217.* 
minerua  qua  herba  facra  407.28 
minerua  argemon  herba  451.27 
mineruaherba  45«. 7 
minyanfhes  quid 390.35  er 399.49 
TKmy  co fiderat  io  590.27  er  inde 
minii  in  facris  ufus  ibidem 
minium  a  quo  inuentum  ibidem  35 
minium  quibus  reperitur  locis  ibidem  37 
minij  praparatio  ibidem  4» 
minium  ad  libros fcribendos  591.28 
minij  color  «15.4  8 
minium  uenenum  effe  526.28 
minora  exprefstus  natura  uim  indicant 
191S 

minos  princeps  clajje  depugnauit  127*14 
mintha,id  e  &  menta  35  9*  3* 
minutius  Augurinus  quid  contra  Sp.MefliZ 
er  eius  Jlatua  3*5-*« 
minutius  Qu.conful  12.8 
minutio  P.ftipes  collata  59*7-4.* 
myoSlonon  herba  4S5-3*- 
myodes  mufcarum  deus  534.20 
myophonum herba  390.37 
myofotaherba  qualis  493.43 
myofotis  herba  qua  ibidem  49 
myofoton  herba  qua  48«. 3« 
miracula  orbis  feptcm 
Jbabylonia  muri  94.4« 
jyiana  'E.phefia  templum 
duare  Bphe fia  T)iana 
louis  Olympici  fimulacrum 

duare  Olympij  louis  fimulacrum 
pyramides  Aegyptia  «40.19  per  lotum 
fotis  coloffus  Rhodi  599.59 
inaufolifepulchrum  «55.48 
c>r»  Medorum  regis  domus, qua  a  Menno / 
ne  illigatis  auro  lapidibus  fabricata  dide 
tur,cuius  Vlynius  non  meminit 
alij  aliter  hac  orbis  miracula 
enumerant 

miracula  fulgurum  172  per  totum 
miracula  montium  inter  fe  concurrentium 
2-5-iS 


INDICIS  PLINI  i 
miracula  terrarum  uaria  26.45  pertotum 
er  27.15  per  totum 

miracula  infularum  femperfluititium  17.16 
per  totum 

miracula  multa  in  aquis  554.14  er  per  to/ 
t«m  caput 

miracula inuitta  Q».  Marti/  regis  644.?« 
miracula  aquarum  fontium  etfmium  29.12 
per  totum 

miracula  uariarum  gentium  106.33  per  tot. 
miraculum  de  auditu  114.15 
miracula  de  his  qui  elati  reuixerunt  123.1« 
per  totum 

miracula  animalium  que  aduenas  mterimut 
erc.1514  per  totum 
miracula  Delphinorum  i33-  2«  er  i«* 
miracula  dc  Echineide  15  8-47  per  totum 
miracula  de  Phoenice  170.19  per  totum 
miracula  de  Diomedeis  auibus  182.13 
miraculum  de  afeide  190.7 
miracula  de  apibus  195.?*  CT  inde 
miracula  in  uino  251.3  per  tot  er  251.2.3 
miracula  de  prodigio  fis  arboribus  278.4 
er  inde  er  311.14  per  totum 
miraculum  de  caprifico  arbore  431.40 
miraculum  mellis  393.8.13 
miracula  herbarum  449.: 27  per  totum  & 
470.44  er  inde 

miracula ferpentum  461.20  e74«4.i5 
mirum  m  panis  [anendis  477-3 SCrinde 
miracula  pro digiofa  circa  Venerem  477 
45  per  totum 

miracula  circa  precationes,  incantameta  cr 
fortilegia  498. 4*  er  i«*  per  totum  er 
501.2  pertotum 

mirum  dorcadum  animalium  514.1* 
miracula  in  eifdem  animalibus  525.27 
miracula  quarundam  beftiarum  551-48 
miracula  rubri  maris  565.1«  per  totum 
miracula  pifeium  56«.i3  per  fotum 
miracula  ignium  er  medicine  prodigii  652 
g  per  totum 

miraculi  nature  alia  in  Plinio  12.21  per  to/ 
tum  er  31  ibidem  per  totum, er  20,37  er 
60.13  er  inde,  er  «5.5  er  inde,  eri  2.31 
er  101.31  per  totum  er  112,2  er  in*,  er 
*?7.7  er  inde,  er  159 . 41  er  16 7 . 17  er 
»75.30  er  237*4 9  er  238.4  er  139.4° 
er  140. 27. 51  er  inde,  er  244.19  er 
261.11  er  266.2S  er  272.23  er  295.34 
er  inde  er  31  i.s  er  33  o.  9  per  fota#» ,  er 
35.29  er?39-ig  er  inde,  er  347.11.  er 
348.3°  er  351.34  er 376 .48  er  381.« 
er  589.3«  er  395.8  er  4°7.i6  eri»*, 
er 409.11  er  420.45  er  435.10  3» er 
in*  er  44  ibidem  er  456.48,  er  440 
2.4  er  44**  2439  er  441- « o  er  443 
39  er  444*14  er  445.46*47  er  449 
9  er  454.  20.35  er  4*55.40  er  45«*3i 
er  457.11  er  45.9*19* 37  er  460.35  er 
461.14  er  462.7.20  er  565.2.3  er  485 
11  er  4S8.*3  er  492-15  er  49S.42  er 
inde  per  totum,er  506.34  er  508.34  er 


INI 

515.1«  er  mde,& 579.4+?r53U9.45 
er  562.41  er  569.n40.43  er  57o.u 
is  er  677.17  er  578.18  er  610. 40  er 
634.1  er  in*  er  638.57  er  639.12  ptr 
totum,  er 6 40.18  pertotum  er «41.10 
prr  totum,  er  645.uprr  foftim ,  er  43 
ifci*m  er  «46. 41  cr  651.6  0  er  i»*  er 
662.3  er  665. 41.49  et  66  7.10.35  rt  668 
«er  670.19  er  i69.net  inde 
dem  per  totum  39  ibidem  «?«*©■  44 
ibidem 

myrice frutex  138.36 
myricis  mediema  441.36 
myrinuspifeis  158.19 
myriophylo  herba  er  ex  eo  medicine  44? 
10  er  in* 

mymeddes  jlatudrius  11411 
myrmecidis fiatuarij  opera  637.11 
myrmecites  gemma  970.11 
myrmetias  gemma  669, 1 
mymetion  uermis  631.19 
myrobalanum  aroma.  11545  er  1K.8.11 
myrobalani  medicinae  413.1 9 
mrn?»  fculptor  quo  are  ufus  596.51  cr  *o 
31  er  «26.13 

myronis  opera  601.13  er  in* 
myronis  bucula  ibidem  14 
myrrhipia  pyra  159.10 
myrrha  cofideratio  121 .59  pertotm  er 
213.5  pertotum 

myrrha  genera,  natura,pretm  213.5 
pertotum 

myrrha  quibus  nafcatur  locis  ibidem 
myrrha  ex  jpina  in  India  ibidem  ig 
myrrha  quidam  in  coquende  utuntur 
12415 

myrrha  uinum  149.4 
myrrha  quo  confertur  10  0.13 
myrrha  herba  qualis  449.17 
myrrhis  herba  qualis  ibidem  er  47j.it 
myrrhites  gemma  668.48 
myrfilus  quis  618.14 
myrfinite  herba  475.25 
myrfinites  gemma  669.1 
myrtatum  obfenium  264,48 
murtea  uerbena  in  foedere  Kom/tnem  St/ 
binorumq;  265.3 

myrtea  V  eneris  ara  Roma  ibidem  1} 
rnyrtfi  olei  natura  er  medicina  417.30 
nyrtidanum  uinum  150.11  eri«4>45 
myrtidani  medicina 43445 
myrtites uinum  quomodo  1S0.8  eri4‘4* 
er  265.19 

myrtus  facra  Veneri  117.1 
myrti  cofideratio  16445  pe  r  totum 
myrtus  fylueftris  cr  ex  ea  medicina 
47 

m>rti  genera,mtura  er  medicine  Hidem  11 
pertotum 

myrti  oleum  quomodoiw.19 
myrtus  fatiua  ibidem  31 
m>rt«J  fylueftris  ibidem  cr 43447 
myrtiBacca  263.22 

'  «jit» 


tnyrtifuccus  qualis  164 .  8 
myrti  genera  uiginti  nouem  ibidem  45 
pertotum 

myrti  fucci  natura  ibidem 
myrti  Bacca  piperis  uice  ibidem  45 
myrtus  uit  primum  uifa  265.1 
myrtus  Roma  erat  'cum  conderetur  primu 
ibidem  1 

myrtus  prima  arbor  Roma  fata  ibi. 7 
myrtus mRomuli  delubro  ibid.  8 
myrti  mirum  Roma  ibidem 
myrti  genera  tria  apud  Catonem  ibi.  14 
myrti  utilitates  plures  ibid.  22. 
myrtus  in  ouatione  er  triumphis  ibid. 18 
myrtus  qua  loca  amat  273.25 
myrto  non  decidunt  folia  ibid.46 
myrti  folia  angufla  174.46  er  275.6 
myrtus  in  facris  279.15 
myrtus  quibus  modis  feritur  2.94.45^500 
55-51 

myrto  uitabreuis  297.44 
myrtus  ubi odoratifsima  591.25 
myrtopetdlonherba  494.54 
mysfculptor  594.26  er  inde 
myspifds  57  9.6 

mifenenjtsager  ubi  Uarij  uiUa  316.39 
mifycofideratio  548.46  er  inde  &• 

607.11 

myimeum,id  e&  fylueftre  fceniculum  384 
12 

tny&icuniuinum  147.24 
myjluspijcis  579.6 
mitrax  gemma  668.44 
ttitres  Aegypti  rex  639.15 
mitbridatis  ingens  memoria  114.17 
mitbridatcs  quid  erga  Aquilium  ducem 
5H*54 

mithriditis  eurrus  aurei  argentei'^  594.14 
muhridites  quando  a  Lucullo  uiftus  263.27 
mitbridates  quidcircalauru  er  myrtuegit 
179.15 

mitbridates  quo  confugit  85.50 
mitbridatis  antidoti  compofitio  455.10  er 
5K.14 

kithridatislaus453.it 
mitbridates  quotidie  ucnenum  bibit  ibid.  13 
mithridatesuigintiduabus  linguis  loqmtus 
ibid.rycn14.27 

mitbridates  quot  annis  reguauit  ibidem 
mitbridatis  diligentia  455.11  er  inde 
mitbridatis  fennium  er  libri  ibid.21 
mithridatem  P  omp.  Gneus  fuperat  455.20 

er  115. 15 

mithridatis  gemma  qualis  653.32 
mitbridates  Aquilio  duci  aurum  in  os  mfu / 
dit  584-54 

mithridatico  bcUo  ubi  ciues  faluati  27. 19 
mtbridaticum  antidotum  455-»  C rinde 
mitbridation  herba  mithridati  reperta  458 
41  er  w*  er  464.39 
mytulipifccs  quales  574.16 
mytuli  pifeis  medicina  ibid.it 
mytulorum  generatio  W7.19 


PARS  '  PR  I  HA 
myxa  prunorum  genus  233.6  er  295-49  V 
259.1  er  264.29 

myxonis  pifeis  618.41  er  572.19 
mudfidemus  pidtor  627.11 
mnaftheus  piftor  ibid.46 
mna  pondus  quid  405.10 
mnafon  tyrannus  qui  621.35  er  623.IS 
mnemofynes  pittura  626.43 
mnefbheus  medicus  586.33 
mneuidis  regia  639.19 

modulorum  mu fleorit  ffecies  plures  126.5? 
C?  inde 

modus  rerum  omnium  utilifsimm  317.15 
modum  feruare  nefeit  humanum  ingenium 
47i.8 

moecenas  Melifsius  triennio  fbi  flentium  im 
per  at  503.39 

mcecenatis  infitutum  ut  in  epulis  pulli  afna 
rum  apponerentur  145.15 
mcecenatis  febris  123.12 
moecenati  annos  tres  non  contigit  fomnus 
ibidem 

mcericauua  144.1 
mcerid.es  Aegypti  rex  69.48 
mceridis  regis  fepulchrutn  6  41 18 
mcef<e  ficus  quales  160.40 
molarum  uerfatilium  confderatio  ac  prodi/ 
giaexeis  646.12 
mola  lapide te  ubi  optima  ibidem 
mola  mulieris  cofderatio  m.  47  CT  178.51 
er  inde 

mola  mulierum  quomodo  gignitur  i7S-5i 
molamuteri  rumpentia  550.19 
mola  falfain  facris  femper  560.59 
molemonium  herba  er  ex  eo  medic.473.4 
molere  Ceres  prima  reperit  125.19 
moly  herba  confderatio  455.11 
moly  laudatifsima  herbarum  ibidem 
moly  herba  uenenata  402.31 
moly  contra  magicas  artes  464.58 
molybdena  herba  467.14 
molybdena  confderatio  612.4 
molybditis  quid  59  0.2  er  inde 
molitura  frumentorum  confderatio  311.2  9 
molliendi uim  habentia  631.7 
molochonagria  quid  364.41 
molochites  gemma  qualis  er  unde  difta 
663.25 

molon  herba  qualis  er  ex  ea  medie. 471.11 
moUufcum  tuber  172.4? 
moUufca  nuces  16  2.31 
menaulum  quis  reperit  126.31 
monedula  fationis  inuentrix  2  9  8. 1 9 
monedularum  furacitas  177.25 
monocerotis  fera  deferiptio  135.41 
monochromata  qua  590.49  er  514*17 CT 
615.40  CT5IS.29  CT6I9.23 
monopodia  ex  are  597.1 
monftra  plura  10 1.51  per  totum 
monflrcfl  homines  plurimi  106.31  perto.cr 
110.11  per  totum 

tnontes  inter  fe  concurntes  quUo  «(/125,28 
per  totum 


montes  qua  ament  173.1S 
montes  ferrum  retinentes  reijcietescfc  17.3  o 
montibus  nubes  vnexiflentes  quidprafagiat 
344-47 

Reliqua  quare  parte  fecunda 
monumenta  quibas  lapidibus  fculpi  debent 
649.15 

morbi  noui  quibus  locis  hominibus $  pecu/ 
liares  469.13  per  totum 
morbos  carminibus  tolli  5  o  0.27  CT  inde 
morbi  quidam  dij  crediti  1.50 
morborum  exempla  uaria  112.1 6  per  totum 
er  123.10 

morbis  nihil  caret  509.6 
morbi  qualiter  uitari  pofsint  581.28 
morbi  omnes  quomodo  pellantur  394*39 
morbi  qui  afferrimi  455.8 
morbos  omnes  tollens  ibidem  50.37  er  459 
II  er  465-5 

morbus  quibus  inflammatur  454.15 
morborum  corporis  totius  remedia  465.6 
er  inde  er  5  07.28  er  545*45 
morbis  longis  locorum  mutatio  utilis 
502.48 

morchion  Gracus  de  Raphano  librum  adi/ 
dit  353.20 

mores  corrumpentia  187.14 
mores  ciuiles  proflrauit  M.fcauri  adilitas 
643.43  er  633.28 
mores  pudicos  inducentia  50 8.6 
moru  diuerforum  exempla  113.25  per  totum 
morum  maiellas  117.20  per  totum 
morion  quid  401.31 
morion  mandragora  femen  466.53 
morion  gemma  668.45 
mormyra  pifces  579.21 
morphnos  aquilarum  genus  170.59 
mortariorum  lapidum  cofideratio  64s.1t 
mortem  nunquam  contingere  nifii  a  fu  mi/ 
ris  recedente  28.34 
mortem  ex  minimis  accidere  110.6 
mors  fapifsima  inuocatur  112.3 6 
mbrtis  flgna  plurima  123.4  per  totum 
mortes  repentina  plures  114.3  per  totum 
mertem  ffotite  petentes  6  0.21 
morti  ubi  non  fubijciuntur  homines  ibidem 
mortem flbi inferentes  iucundi  doloris  cau/ 
/4379.19.20 

mortem  ffonte  accerfentes  89.14 
mortis pradittio  507.45 
mortem  flbi  ob  terrorem  cofcifcentes  450-9 
mortem  flbi  eonfeientium  corpora  crucibus 
affixa  643.19 

mori  interdum  optimum  455.11 
mortis  quid  optimum  4 9  S-54 
mors  tempefliua  optima  ibidem 
mortis  caufe  449.9  er  45°-9  er  455*9 
mortis  flgnum  in  agrotante  5  04 . 1.18 
mors  ex  nauigandi  inuentione  346.8.11 
mortales  atemitate  deus  donare  non  poteib 
3.2  6 

mortuis  cum  laruas  luftarii  prouerbium 
prologo  1421 

tnortui 


I  N 

mortuos  ai  uitam  herbis  r euoe  ari  4^4.7 
mortui  cum  coronis  efferebantur  386.14 
mortui  nonnuUi  pro  charis  fuis  h7»44 
c rindc 

morfus  bcftkrum  remedia  372.44  er  38« 
21  c 7  399.4 6  er  i«<Ze  er  646.5 
worfw  omnium  animalium  remedia  385.16 
per  totum- 

morticini  quid  413.26 
mororum  arborumcon Jideratio  263.6 
mororum  colores  tres  ibidem  7 
morus  quando  ferenda  plantandauejit 
301.40 

mori  fuccus  quatis  1*4.8.10 
mora  quibus  confient  ibidem  24 
morus #{£  loca  met  273.23 
»Kom  nouifsimc  germinat  274.20  er  276 
2  er  336.1 

«or»J  curfapientifsimaccnfcatur  276.3 
morus  tardifaimefentfcit  277.5  o  er  286.2 
mori  fuccus  a  medicis  expetitur  282.49 
morus  talea  tantum  feritur  300.32 
merum  in  ulmo  inferi  religio  fulgurum  pro / 
hibet  ibidem 

morax?  ex  eis.medicine  431.46 
mori  arboris  prudentia  451.6 
mori  arboris  mirum  ibidem  12 
m<?s.QH<ere  mores 
mofceuton  rofe  genus  387.25 
mofes  magus  fecundum  Vlynium  538*44 
wotherudis  regia  641.1 8 
mucefcere  inter  liquores  uino  proprium 
252.18 

mucula gemma  669.40 

mugilis  pifeis  conjideratio  157. 2  er  index? 

156.28  er  165.3  o  er  579.6 
mugilum  pifeium  ubi  mltiudo  154.5 
mugiit?  lupus  pifces  inter  fehoftes 
\  169.44 

mugilis  pifeis  aflus  566. 21 
multe  mirum  552.3 
»«uZd  ne  calcitret  ibidem  8 
maZ*  a»g«Z4  uener.um  quo  A  lexander  obijt 
retentum  esi  ibidem  9 
mulorum  conpderatio  145.18  per  totum 
muli  ex  ajino  er  e<j«d  gignuntnr  ibidem 
mdam  peperiffe  prodigium  ejl  ibidem  30 
multe  ubimlgopariunt  ibidem 
mule  quarenon  pariant  145.2  9 
muli  fel  non  habent  2og.2 
multe  calcitratus  quo  inhibetur  i45-3* 
mulorum  longa  <ctas  ibidem  57 
*»aZ<e  i«  medicinis  ufus  534-13  Cr  544-37  et 
545-5®  er  551.28 

mileorum  calciamentorum  nomen  unde 
157*27 

tmltiatio  in  quibus  apud  ueteres  314.4S 
er  580.26 

muliere  excepta  pauca  grauida  noucre  coi/ 

.  tum  110.29 

mulier  interdum  fuperfcetat  ibidem 
mulier  non  cum  quolibet  concipit  m.25 
mlierplerun%  alternat  in  prolis fextt 


DICIS  PLINIANI 

ibidem  17 

mulierum  facunditas  uria  ibidem  if 
per  to  tum 

mulier  quamdiu  parit  ibidem  39-45 
mulier  fola  menflruale  animal  ibidem  47 
mulier feptima  die  concipere  facillime  credi • 
tur  178.14 

mulier  ex  femetipf a  concipiens  16232 
muliebris  ornatus  preciofifsimus  162.41 
er  inde 

mulierum  infirmitatum  remedia  364,1  o  er 
365.1  er  5«8.9-36 

mulierum  partubus  quibus  in  remcdijsutun 
tur  504.28  per  totum 
mulier  menflrua  denudata  tempeflates  abij/ 
cit  505.10 

mulierum  remedia  363.10  er  420.1 
Quare  laminarum  remedia 
muliones  culicum  genus  196.15 
muliones  uno  tantum  die  uiuunt  551.4 9 
«Mi/Ji  cofaderatio  et  medicine  4 14-1  o 
e?  inde 

mulfi  cofaderatio  e?  ex  eo  medicine  ibid.18 
<?  inde 

mulfibonitas  ibidem 
mulli  pifeis  cofaderatio  xf7.2  0,28  er 
579*5 

mullus  pifeis  in  cibo  inutilis  576.21 
mulli  pifeis  in  medicinis  ufus  577.5  £7578-3 
er  569.21  er  573*37 
m«ZZ«s  otiuaginta  librarum  157-38 
muUoruni  copia  ubi  ibidem  2  o 
waEZ  expirantes  uerfacolores  ibid.18 
mullus  pifcfs  ter  anno  parit  167.19 
mullus  pifeis  quomodo  uefeitur  566.1 
multipeda  uermis  in  medicinis  ufus  54*-4 
544-49 

muluiana  cotonea  257.3* 
mulus.  Quare  Mula 
mummius  L.cenfor  585.23 
mummius  L.ex  Corintho  miras  pitiur as  re/ 
fert  615.10 

mummius  L.quidRomam  attulit  653.38 
mummius  Corinthum  diruit  596,43  er 
627.38 

mummius Jignis  urbem  Romam  repleuit 
599*16 

mummius  excefsit  e  uiuis  no  relitiurus  filie 
dotem  615.10 

mundus  qualis  fit  1.1  per  totum 
mundus  numen  quoddam  ibidem 
mundus  £terms,immenfus,ingenitus,mcor 
ruptibilis  ibidem  9. 57  er  inde 
mundi  extera  indagare  mens  humana  non 
potcjl  ibidem  10 
mundus  facer  ibidem  11 
mundus  certus  incerto  tamen  fimilis  ilid,i 3 
mundus  cunila  complexus  infeibidcm 
mundum  naturam  rerum  effae  ibi.  14 
mundi  menfura  nofei  non  pote  fi  ab  homine 
ibidem  15 

mundiinfaniti fecundum  quofdamibid.\6  . 
mundus  unde  ditius  ibidem  44  per  totum 


mundus  Latine, Greeecoftnos  ibidem- 
murales  corone  167 41 
muralis  corona  que  405,48 
murenis  pifeibus  ferula  herba  bife&fsm 

285.4 

murene  pifeis  aflus  566.1g.24  (fimde 
mureneinluxu  628.40 
murene  molle  tegumentum  15515 
murena  pifeis  quando  capiatur  44 

murene  exeunt  in  terram  158.1 
murene  pifces  longi  ibidem  g 
murene  pinnis  er  branchijscarentibidem 
mureuarum  oua  crefcunt  167.10 
murena  tantum  fexus  fceminci  <{ue  ©■  e  fert 
pentibus  concipit, cuty  anima  in  cauda,®- 
quomodo  extinguitur566.17cir.de 
murena  pifeis  17 9.6  er  158.17  per  totum 
murena,  cum  ferpetibus  coire  15S.28  c  5«< 
27  er  inde 

murenarum  urnarium  quis  primus  excogita 
uit  118.16  per  totum 
murena  er  conger  pifces  hojlesinterfe 
166.45 

murene  morfus  remedia  570,23 
murene  ai  quid  utiles  572.48 
murene  L.ludi  585.9 
murex  pifeis  er  eius  in  medicinis  ufus  577 
6.9 

muricis  pifeis  cofaderatio  165.36  cinit  cr 
159.3  er  i6i.i7 
muricum  genera  573.6 
muricum  pariendi  tempus  167.40 
muricum  generatio  ibidem  1  o 
muricum  pifeium  medicine  573.4 
murgentina  uua  145.48 
muria  quid  561.13  er  57 6, 25 
murinum  inter  uina  ac  dulcia  ncmbiatm 
249.7  er  inde 

murinum  hordeum  e?  ex  eo  medicine 416 
29 

muros  editi  Thrafon  primus  repit  «5,4» 
murus  latericius  629.47 
murrhina  uafa  qualia  580.13 
murrhina  uafa  crfatiilia  628-45 
murrhina  uafa  a  quo  primum  Romam  ai» 
tia  654.16 

murrhina  ingentis  pretij  ac  capacitatis  Hil 
19.28 

murrhina  quibus  in  locis  reperidtur  ibide* 
50  e?  ‘mde 

murrhina  quid  ibidem 
murtie  Veneris  ara  Rome  165,14 
mus  qui  centum  e?  uiginti  genuit  is? 

39 

murium  fatus  ac  mira  generatio  ibidem  3< 
per  totum 

mures  lambendo  concipiunt  ibii.  58 
mures  pregnantesin  utero  parentis  repert 
te  ibidem  40 

mures  cur  pregnantesguflatu falis  fiant 
ibidem 

murium  agrejlium  undeuis  tanta  ibidem  4 
mures  ubi  mofas  fugant  ibidem  44 

v.  uret 


'mrts  quibus  nerentur  400.30  er  407.40 

mures  quo  trahuntur  407.40 

mures  qua  herba  uefiuntur  contra  ferpetes 

4«.ij 

mures  quibus  pelluntur  517.34er410.17 

CT551-4 

murtine  quauis attingant  5*5.7 
murium  natura  non  (pernenda  519.41 
muribus  cor  maximum  207.15 
msnam  aliqui fel  non  habent  108.5 
patriam  fibra  crefcunt  decrefcunttfc  c it  luna 
ibidem cr  208.18 
wm  ommso  indociles  182.24 
patriam  cofideratio  141.24  er  intie 
mures  ubi  albi  ibidem  er  150. 14 
mus  marinus  ubi  oua  parit  167.47 
muribus  qua  glans  gratifsima  1*8.29 
patre s  ruinis  imminentibus  pramigrant 
158.50 

mures  urbium  incolas  interdum  pellunt  ijg 
38  CT  15  o.io  er  187.44 
murium  cofideratio,  natura,  generatio, ofie 
W  150.1*  per  totum 
mus  ingenti  emptus  precio  ibidem  15 
mures  marini  153.1 
muris  marinipartus  167.4-7 
mures  Udi  quales  i6o.npertot.  er  187.45 
patrite  araneis  ubi  ucnenum  ineft  150.45 
tmrn  aranei  morfus  remedia  4i*.t5  CT 
41457  er  45  o.  ig  er  4S9.  n  er  511.57 
c?  551*15  er  559.42.  er  5*«.  51  er  570.1 
C?  571.45  er  581.15 

muris  necati*  40  0,50  er  4**.i  er  458*54 
0-485*5? 

muris  in  medicinis  ufus  519.44  et  535.15  er 
556. 5?  CT54I.I?  er  541.7  er  54*34 
0-551.9 

marinus  fimus  in  medicina  554-*4  er  555*5 
cr544s.1s.48 
murium  morfus  remedia  410.17 
mufmmpidura  S19.55 
wafaram  noaem  (imtdackru  s5s.1t 
«afaa  647.44 
tKufa  Augufti  medicus  4*0.5  CT  557*5 
«a/sKtf  de  herbis  455.49 
mfai  imago  6544 

ma/cara  m  midicinis  ufus  554**5  G"  CT 

546.40  er  548.ii 
mufea omnino  indocilis  534-iS* 
mufurum  deus  Myodes  nuncupatur  ibi.  20 
mufea  quomodo  fugantur  ibidem 
mufearum  deus  alius  i77.i5 

$aai  *<f«  »0»  intrent  i&ttfem  5 1 
nufca  quo  mortua  reuiuifeant  ior.42 
mufcaalis  uehiculum  er  currum  totum  cote 
gens  11415  er  6  05.55  er  657.11 
rufie  ubi  non  reperiantur  59J.15.14 
mufea  quod  mei  non  attingunt  ibidem  14 
mufea  qua  maxime  appetunt  4J7.45 
mufea  fuperjlitio  500.30 
mufea  quo  necentur  440. 50  cr  458.5« 
rmsfcerda  fimus  murinus  554 .1 
mfculus  pifeis  balena  iter  dirigit  169.4  . 


PARS  PRIMA 

Ptufculi  pifces  578.11  er  105.5« 
ma/ic*  repertor  najiarinde 
mufici  gemmas  gejiare  foliti  6 55.15 
mufica  Delphini  delebantur  153.25  e*  I54-1 
er  rntto 

mufimonis  animalis  cofideratio  i4g,« 
mufla  ut  f eruere  definant  «48.7 
muflacea  laurus  1*5.59 

ma/toa  pyra  159.14 

muMarum  circa  catulos  fuos ,  ac  perfequen 
do  ferpentes  confuetudo  529-45 
mufiela  quomodo  in  unu  cogrcgari poffunt 
53i.i3  CT5o9.5 
muflcla  uencficia  533-45 
mufielis  exeacatis  uifus  reuertitur  5?«.i3 
mufiela  ne  Gallinis  aut  columbis  noceant 
551-35 

mufiela  bafilifcum  perimit  13  s  .5 
mufiela  ubi  non  fint  150.3 9 
mufielarum  incilis  ufus  157.19 
mufiela  cui  inimica  189.39.44  er  5*7.30 
mu&eliscor  maximum  107.15 
muficlarum  morfus  remedia  567.35 
mufielarum  cinere  uelfeUc,mures  pelluntur 
?i7.34 

mufiela  cum  dimicat  cum  ferpentibus  rutam 
prius  edit 373-^7  er  138.7 
muficliscontrariaqof.f 
mufielarum  genera  et  earu  in  medicinis  ufus 
519*45  cr  534.45  Cr  555.‘S  er  S3«.i? 
er54i.i5eri»(fe 

mufielarum  fel  ucnenum  effe  519*4« 
mufium  quomodo  codatur  151.13*39*44  er 

251.14 

mufli  medicamina  151.15 

majh'  utilitas  quomodo  nefiatur  ibidem  43 

mufti  uitium  quo  nofcaturmodo  1&/.45  er 

252.15  er  inito 

w»fir  differentia  plures  411.11  er  inde 
mufium  stomacho  inutUeuenis  iucundum 
ibidem  14 

mufla  pumice f  eruere  definunt  64S.7 
mufla  pice  conduntur  649.S 
MutianiP.de  corona  bi&oria  38S.18 
mutianide  mufea  fuperflitio  f  00.19 
mutiani  confutatus  sig.47 
mutina  uua  genus  244-1? 
murincnfi  beUo  Bolides  fices  11.30 
mutinenfi  obfidione  columba  epijiolas  attu/ 
Ierunt  180.14 

mutitatis  hominum  remedia373.*°  CT495 
48 

matiae  aag#ri7i.5 

BABIS  fera  qualis  133.7 
Nauif  Pellionis  magpituio 

N auorum  remedia  415  *4* 
naphtha  ejuii  30.52  prr  tontm  er  449-35 
er  630.31 

naphtha  igni  cognata  materia  3  0.31 
periotum 
napy  herba  497.« 
napis  uinm  conficiunt  i5c.i5 


napi  ubi  optimi  3*2.51 
naporum  fatio  341.4 
naporum  genera  quintfi  551.16 
naporum  a  locis  denominatio  ibidem 
napi  Athenienfes  finapi  nominant  360,13 
naporum  contra  uermes  remedium  5*1.10 
naporum  differetia  er  ex  eis  medicina  5*4 
$  per  totum 

narbonenfis  thymum  herba  591.4 
narbonenfis  carbunculus  morbus  peculiari 
malum  4*9.5« 

narbonenfia  uina  qualia  146.4* 
narbonica  uua  mira  244.37  er  intto 
narbonenfis  prouincia  fins  mirus  55®.i7 
Reliqua  quare  parte  fecunda 
narca  herba  medicina  398.2  >.. 

narcifsi floris  confidcratio  391.58 
narcifii  genera  er  medicina  ex  eo  397-4 9 
narciffus  a  Narce  non  a  Narciffo  puero  di/ 
buscfi  398.1 

narciffumlilij  genus  jgg.5 
narcifsi  4  lilijs  differentia  ibidem 
narcifsinum  oleum  428.12 
narcif sinum  unguentum  22  9.19 
«arcifsini  oleimedicina  597.49  CT  intfe 
narcifsi  oleum  256.44 
narcifsusferuus  ditifsimus  592.3« 
narcifsites  gemma  670.15 
nanft  fccrfc*  co» fideratio  110.5  o  CT  15 
er  279.« 

nardi  GdHici  oleam  15**42 
«ardi  GaBict  /ea  raftti  mediem  598.5» 
er  inde 

nardus  rufiicus  388.23 

nanto  arnam  conficiunt  250,18 

«arii  eorontf  toat  39«-5* 

nardina  pyra  259.10 

nardinum  unguentum  ex  quibus  13  0.4 

nanam  animalium  confidcratio  differetia cfi 

105.3  er  inde 

narium  loca  foramina  tantum  habentes 
ibidem 

nares  flexili  moUicid  110.10 
narium  [anguis  quibus  fisiitur  5*«. 7 
narium  [anguinis  alia  remedia  371.3  CT 
375-41  er  37«-i  CT 377.51*44  Cr  40* 
15. 17. 4 1  er  452 . 5  er  4  81.  ?  5 . 4?  er 
494.30  er  503.39  er  517*8  cr  548.5» 
er  inde  et  363-45  G  376.17. 59  CT  «o? 
3« 

nartoas  fanguinem  copiofum  craffumq ;  pel/ 
lentia  4  9°*n 

narium  morbi  remedia  370.  to  CT375-1 
37s.14.15  er  383*  i7  cr  419*  1«  er  441 
30  er  44«*4S  er  448.  ?7  er  4«8.5  er 

606.3 

naritia  pixoptimaifi.  8 
narthecia  feu  narthex  ferula  genus  139.  tj 
Cinde 

nafamonites  gemma  669.3 
nafcentium  herbarum  differentia,  id  e  fi  fe/ 
mine,  auulfione  erc.336.13 
nafei  ubi  non  omnia  poffunt  179.1  er  mde 
nafcuntur 


tdfcuntur  plura  non  fata,  imita  ctidth  mini* 
meibidm 33  .‘-i 

naftca  Scipic'uir  Optimus  indicatus  117.30 
nafica  Scipionis  repulfa  exiliumq;  ibidem  31 
aifica  Scipionis  confutatus  er  eius  inventu 
117.44 

haffercenite  uinum  147.30 
najlurtij  herba  confideratio  359.14 
nafturdumVenerem  inhibet  373-3 
h aftufdj  genera  ibidem  4 
vaRurdum  Babylonicum  optimum  ibid,  18 
vaRurdum Unde difium  359.14 
naflurtijproucrbium  ibidem 
najturdj  femen  quale  361.10 
naRurcij  medicine  plures  373*3  CriacJe 
vaRurdum  fyluejirc  ac  medicine  eius  ibi.  1 8 
naficojideratio  105.3  er  inde 
nafus  quibus  non  fit  ibidem 
nafi  cognomina  ibidem  4 
»w/b  carentes  homines  101.34  er  i»<fc 
natalium  fejlum  cum  pulte  celebrant  511.1  6 
natandi  periti  homines  1 0  0.20 
natrix  herba  qualis  494.8 
naturas  rerum  infinitas  effe  fecundu  quofda 
1.17 

natura  in  quibus  fcipfamuincit6S6. 9 
nature  fpiritus  quis  14.17 
HrffanJ  pare?»  <t»  nouerca  jit  ambigitur 

I'o5<4o 

nature  uis  fide  caret  ic6.it 
nature  mira  uis  166.17  per  fof.  er  10  g.47 
nature  opus  ad  quid  150.47 
natura  beneficia  diu  occulta  116.33 
nature  prouidentia  154.5  o  er  157.10  er 
log.  iS 

naturam  in  ijfdem  locis  mutari  v79.11 
natura  tantum  fimilia  cohercntz%6.4-3 
naturam  omnem  experimento  affequinon 
poffumus  300,15 

iwfane  erg4  homines  beneficia  313.44  er 
150.8 

iMfKM  c«r  e»»&<  genuit  3%‘>. 3  o 
naturam  rerum  nihil  fine  caufa  facere 
405.11 

iwtanf  prouidentia  er  eius  beneficia  405.3 
nature  parentis  beneficia  435.13  pertotum 
natura  multorum  procax  e/i  469.20 
er  deus  idem  3.19  er  4S5.n 
natura  plura  ne  abjumat  uelpariat  651.13 
naturam  fieri  confuctudine  113.11 
nature  mira  benignitas  171.13 
nature  potentia  12.9.6 
naturam  nilfrufira  facere  $30.1$  ■ 

natura  docet  que  timenda  fint  119.7 
flature  malauel  bonaphrafint,  ambigitur 

136.43 

nature  fullimitas  in  multis  190.45  per  fof, 
nature  in  contemplatione  nihil  fuperuacuu 
ibidem  191.8 

»<rt»ne  omnia  fer  e  pofsibilia  ibidem  15 
ttauale  quidfi9.7 
naualium  'muentores  7i.i 
nauarchi  pifiura  619.48 


INDTCIS  PLINIANI 

nauccri  fbatuarij  opera  603.10 
naucydes  Ratuarius  6  o  0.53 
»da«  <jko  tardius  eant  569.11 
nauibus  fulgurum  effigies  inherent  aliquan 
do  11.14 

nauium  roflra  ubi  Rome  affixa  167-34 
nauibus  apta  materia  170.33 
nauium  pix  zopiffa  dicitur  171.4° 
nauium  multarufubita  preparatio  iS3*4i 
er  inde 

nauium  antenne  ex  abiete  154.6 
nauis  una  maxima  ibidem  36.43  er  639.41 
&■  inde 

naues  Germanie  ex  uno  ligno  184-45 
naues  ex  quamateria  diu  durent  186.10 
nauium  uelorumcojideratio  346.5  er  3 47 
z%  er  inde 

nauis  imperatorie  infigne  347.37 
naues  ex  pellibus  ubi  6z.  9 
naues  papyracee  ubi  90.49 
naues  ex  papyro  126.49  er  134-49 
tt4««  ubiexfcirpo  er  arundine  116.46 
naues  uitiles  ibidem 
naues  Spartho  fiebant  441.17 
»4K«  roRrum  erefculptum  5S4*I$ 

<jko  co/ore  pinguntur  616.55  er  617 
46  er  611. 45 

nauium  mira  magnitudo  639.41  er  t»<fe 
8<sae;  ex  tefrudinibus  154-35 
flaae;  marmoris  caufa  fiunt  635.17 
nauis  quam  apicula  pinnis  abfeondebat 

114.13 

n.t«ew  echeneis  pifciculus  ui  retinet  565 
16.36 

JMKew  quis  primus  rrperit  116.44 
naues  ubi inuente  ibidem 
nauium  differende  plures  ibidem 
nauem  oneraria  quis  primus  reperit  117 .8 
nauis  amminicula  gubernandi  Typhis  pri/ 
mus  reperit  ibidem  14 
nauium  er  ad  naues  attinendi  ccnfidcrado 
116.44  er  inde  per  totum 
nauigado  maris  fluminum %  tu5  per  totu 
nauigantium  pejtis  precipua  16.15.35.37 
nauigatur  ijfdem  uentis  in  contrarium  16. 5 
nauigantium  audacia  146.4 
nauigantibus  utilia  505.11 
nauigado  utilis  corporibus  558.18  er  inde 
nauigantes  qualiter  dulcem  aquam  habere 
poffuntK9.2-erbnde 
nauigado  unde  coepta  159.41  et  inde  er  160 
15  er  inde  er  161,13 

naut£  fydera  ubi  non  feruant,fedauium  uo. 
latus  91.34 

nauijafiij  flatua  597, 43-48 
naumachiarium  potem  Tybcrius  imperator 
reficit  183-37  CT  194.18 
nauplius  pifeis  qualis  160.17 
naufea  maris  quo  arcetur  489.18 
naufeam facienda  397.28  er  4100.11 
naufeam  toUetia  375.1 6  er  576.11  er  381.53 
er587.17er410.2-1  er  414.53  er  434. 

31  er  47?n?  er4S?.x8  er  571.? 


naufterates  117.11-  -  -  ..  _ 

nauticus  panis  ad  quid  utilis  41«.  4« 
nautili  pifeis  mirum  150.41 
nautijSp.flatuai9«.6 
ncalcispifioris  opera  6i5.n  er  626,38  er 
617.1 

neapolis  urbs  unguentis  quondam  ddcSats 
129.13 

neapolitana  cotonea  qualia  167.19 
neapolitana  caRanea  161.4% 

Reliqua  quare  parte  fecunda 
nebrides  gemma  669.4 
nebularum  ccnfidcrado  19.11 
nebulae  ne  noceant  339.16 
nebula  malum  166.11 
neceffitas  ad  inimicum  co fugere  cogit  1334 
Crinic  er  134.12  er  inde 
necydalus  uermis  qualis  197.2* 
necromanda  quibus  deos  nocat  «70.32  cr 

449.45  er  499. 5.i5 
nefiatis  rex  639.19 

ne  fiarites  uinum  250.23 
negligentiam  quibufdamprodcffe  diqw/ 
do  5i6;3 

nemc£  foemina  pifiura  615.19  cr  615.53 
nrnei  certaminis  uifiores  apio  coronantur 
'  359-18 

nemejis  dea  ad  quid  inuocabatur  Veius  Ro 
m£ templum  499.45 
nemefis  de£  pifiura  6I6.44 
nemejis  dea  fimulacrum  634.35 
nemefi  de£  dextra  auris  facra  113.20 
nemefis  Latinum  nomen  non  reperit  ili,  V 

499.46 

nemora  incolentes  homines  6otio 

neoeles  pifior  617.11 
neoptolemi  aduerfus  Perfas  pifiura  siuio 
nepenthes  herba  453-47 
nepenthes  herba  apud  Homerum  quii 

409.17 

nepefcc  herba  cofideratio  &  medicine  exta 
375.37 

nepeta  herba  uinum  conficiuntijoai 
neptuni  er  Mincrua  certamen  ,veivfim 
Mincrua  prima  olea  188.1 
neptuni  /rtfam  325.15 
neptuni  in  Caria  templum  557.28 
neptuni fimulacrum  655,18.16 
neptuno  fel  dicatum  108,17 
nereidum  nympharum  fimulacrum  635.17 
nereides  pifces  quales  578.31  Cri524 
nereides  ubi  multa  151.14 
ncrelinum  uiris  dccorum347.it 
nerios  herba  arberq;  175.48  cr  44343 
verita  concharum  genus  161. 13 
verone  principatum  ineunte  cometes  uifut 
mirum  10.48 

nero  &0&1  humani  generis  n  0.19 
nerenis  principatu  arbores  fedes  frontem 
Urunt  15.35 

/rrro««  principatu  flumina  retro  fluxerunt 

30.14 

neronismaterquano.it 


utro  is  pedes  nilus  ibidem 
nero  quid  erga  Tyridatem  113.56 
nero  plumbi  liminis  ad  quid  ufus 
<11,14 

neronis  principatu  marmor  tingere  inuentu 
<515-4 

# eronis  uxoris  P oppee  luxus  595.12  & 
«57.14 

tero  imperator  Coloffeumfefe  pingere  facit 
«18.6 

neronis  imperatoris  luxus  ac  pompa  654 
vvmdc 

nero  imperator  raphte  gratia,quos  necabit 
<54.16 

nero  amifsi  imperij  nancto  accepto  quid  ege 
ri£655-i« 

nero  gladiatorum  pugnas  ffieftabatfmarar 
g<fo<5S.5S 

neronis  thorax  ex  lafride  665,4.7 
flero  quo  recreari  folitus  511.9  er  555-47 
neronis  imperatoris  uituperatio  5J9.U  er 
'  inde 

nero  magica  arti  deditus  ibidem 
neronis  mentum  aquam  decoquere 
555.47 

neronis  uejlis  ingentis  pretij  147-47 
nem  Tiberij  pater  184.43 
neronis  imperatoris  oculi  quales  104..45 
neronis  principatu  que  portenta  uifa  114 
10  exinde 


PARS  P  R  r  ffl  A 
neruorum confideratio  uo.14 
neruis  vulneratis  fummus  dolor,prefeftis 
nullus  ibidem  i7 
neruis  inimica  398.1 
neruorum  in  quibufdam  mira  connexio 
nj.5T 

neruis  utile  oleum  quod  156.48 
neruorum  cruciatus  etiam  in  arboribus 
5°9-5» 

neruorum  cotraftionibus  remedia  410.40 
0-415.10  er  410.10  er  371.1  er  375.15' 
neruorum  Le forum  remedia  567.19V569 
16.13.51  er  j71.11  er  373.15  er  380.35 
er  381.46  er  383.2.47  er  3  9  9-5  er  4°» 
JJ.49  er  410.5  er  415.15.48  er  4<4- 
37  er415.i6.j9  er4i6.6  er  417.10  er 
410.10  er  411.40  er  415.1  er  415.13 
«r  417.4J  er  434-11  er  456. 38  et  457 
37  er  4J9-I5  er  440.48  er  441.11  er 
441.18.11  er  454-45  er  462.11  et  46  s 
ij.er47S.  48  er  481. 11.14  er  491.4* 
er  495.50.jx  er  5°7. 1.17  er 511. 3  er 

517.5  er  548.17  er  549.4«  er  5«i-4 

er  5«5-47  er  666.16 
«ernoi  prxeifos  coglutinatia  J97.44.er 
457.4  er  48M6  er  490.18  er  495.50 
er  549.1  er  576. 19  er  630.41 
neruos  boum  abfeiffos  folidantia  449.14 
8cm'x  cotraria  414.17  er  417.16  er  411 
4  o  er  413-1  er  414.44  er  418.10.55 


neronis  diuitie  ac  ludi  eius  5S5.n 
neronis  fpeftacula  5?  8.14 
neronis  luxus  m  edificijs  6 43.55 
neronis  luxus  in  unguentis  130.37 
neronis  imperatoris  ferui  luxus  ibidem  40 
neronis  uxoris  pompa  funebris 
124.13 

nero  in  initio  imperij  fepe  uerberatus  er 
quojhcieinlinibdt  139-18 
nero  imperato  rThapjie  nomen  dedit 
itidem 

'neronis  foffa  146. 19 

neronis  tempore  luxus  caufa  que  inuenta 
i87.t3  0314.17 

heronis  circa  fuprema,prolapft  cuprejfus 
Roto  18734 

neronis  poftremo  tempore  portentum 
ibidem 

neroPdfsieni  priuigtius  188.10 
neronis  mater  Aggrippina  er  eius  maritus 
alter  ibidem 

neronis  principatu  ruina  ingens  er  de  oliue 
to  prodigium  311.33 

neronis  imperatoris  uela  qualia  in  xdibus 
3+7.44 

nero  imperator  feftiuo  porro  autoritatem 
'dedit  355.9 

tiero  domitius  Pcloponnefum  infulam  tenta 
uit  efficere  51.40 

neronis  bi  Aethiopia,  mifsi exploratores  CT 
quare  101.1.17 

fiero  imperator  terrarum  uenenum  411.19 
neronis  comitiatio  ad  portat  Cajfias  %6,tt 


40  er  44i.11 
Hefeas  piftor  619.11 
neffus  piftor  6z7.11 
iiejlocles  ftatuarius  600.19 
neftorianum pigmentum  595.14 
neurada  herba  464,17  ex  495.1? 
neuridd  quid  402.19 
neuroidesM  efi  beta  fyluejiris  368.16 
neurojfajlos  ex  ex  eo  medicine  44«.iJ 
nicearcus  piftor  616.37 
nicanor  piftor  614.47 
iliceas  piftor  quo  colore  ufus  616.57 
iliceus  poeta  110.44 

nicerati Statuarii  opera  603.10  er  604.7 
niceros  piftor  613.46 
iiicias  Afhenienjium  imperator  opes  Athei - 
nicnfium  afflixit  6.7 

niciepiftoris  preceptor^  ac  eius  opera  6i$ 

31.41 

nicolai  palmarum  genus  131.18 
nicomachusmuficus  ex  eius  gemme  653.1$ 
nicomachus  piftor  616.59  er  618.1  er 
613.19 

nicomachi  Tyndaride  imperfefti  617.3 
nicomachi  difcipulus  Coribas  piftor  tbid.% 
nicomedes  ingenti  pretio  a  Gnidijs  Venere 
mercari  uduit  655.5  er  ng.i7 
nicomcdis  regis  uxor  cur  a  cane  perempta 
141.53 

nicomcdis  regis  equus  mirus  144.  j 
nicomedis  regis  interitus  ibidem 
nicophanespiftor  613.41 

mophowM  tftfmlax  hedera  cr  ex  ea 


medicine  44*-7 
8  icojlhcnes  piftor  6Z7.11 
iiyftalopes  quilorum  remedia  514.14  ©* 
148.18 

nyftdopes  quo  curantur  516.6  er  571.44 
niftare  quibus  animalibus  conucniat  io4 
44  exinde 

nyftegretum  herba  qualis  cr  eius  m  magia 
ufus  391.17 
nyfteris  auis  115.49 
niftilopa  herba  qualis  cr  unde  di ft a 
591.31 

nidus  cena  quare  Caio  principi  difta 
«7.3J 

nigina  herba  qualis  4  9  4.7 
nihil  nimisychilonis  preceptunt  1  i7-i  4 
nili  augmentum  quando  er  eiusfertuitas 
318.18 

mliminimummaximumtfi  augmentum 
ibidem 

nili  mures  quales  16 9.11  per  totum 
nili  aqua  genitalem  uim  habet  ibidem  pe* 
totum 

Reliqua  quereparte  fecunda 
nilios  gemma  qualis  665.19 
nimium  quodlibet  in  omni  uita  perniciofifsif 
mum  116.16 

oympbarcna  gemma  969.5 
nympka,Herculis  zelotipia  mortua 
459-45 

nymphe  apum  genus  195.5 
8 ymphea  herba  unde  difta  4  59.44  &■ 
46o.r 

hympheapteris  herba  491.23 
nymphee  herhe  medicine  465.7  et  471 1> 
er  473.26.30  er  474.3 + er  476.15.56 
er  477.45  er  481.59  er  4s1.31.47  er 

485.53  er  4  84-20 
nymphodorus medicus  605.15 
ftio&cs  er  eius  filiorum  fhnulacrum  635.57 
8?Ji  B6CC&1  nutrix  «6i  fepulta7i, 4S 
hifcas  piftor  61 9.11 
nitor  corporis  quo  fiat  410.37 
nitricofidcratio,niti>ra>nfus>medicif!e  562 

15  er  /'«&  er  65..17  er  «?<& 
nitrum  ubi  optimum  66z  5  o  er  inie 
nitro  fcmka  affergenda  317. 22 
nitro  muftacandiri  16244 
nitri  ftuma  561.49 
nitri  probatio  5  95.6 
nitrum  quomodo  in  tapidem.  uertitur 
564.1 

nitrofe  aqueubi  561.19 
«mur  confiderdtioi9.1t > 
niues  ubi  non  cadant  3  0.12 
quidam  potant  559.29 
niue  aquam  refrigerant  555-48  &bide 
nix  diutina  [edens  cur  noceat  29  o.io 
m'x  aquarum  cceleflium  jjpuma  eft  ibidem  rg. 

bix  uetuslatcrubefcit  zoijz 

nobilitatis  incommoda  469.15  er' 
tn<fe 

nobilitatis  ttcritittili  funtlibcri  614.Z 

h  nocentes 


nocentes  fugiendi  omnino,7^>y7  ■ 
notiua.Quarc  poJl-Nox 
nodht  kerbaqualis  451*0 
nodorum  corporis  confideratio  uo.i$ 
npmades  Iniis  sr  fcrinacarne  uiumt  99.1 
nomadesuagi  circa  Arabiam  97.1$ 

Reliqua  quare  parte  fecunda  - 

nqtnas  quid  uocent;  $70.  1« 
nomarum  morbi,id  esi  ulcerum  corpus  depa 
fcentium, remedia  424*46  er  417.48  et 
429.26  er  451.  25  CT  444-3?  er  449 

8  er  451-11  er  474-  9  er  475-33  er  4si 

9  er  4si.li  er  48455.5S  er  494.4» 
«r  504.14  er  548-39.45.4s  er568-39 
er  576.47 

non  imponuntur  69.14  . 
nominum  imponendorum  ratio  5  oi.i 
nomius  Tyberij  imperatoris  Ubertus  Cf  eiut 
menfa  239.41 

Rcniat  cur  ab  Antonio  profcriptut  66o,is 
norma  instrumentum  a  quo  reperta  126.5 
nafeteipfum,Chilois  praeceptum  117.14 
notia  gemma  669.7 
notus  uentufi-y-hio 
noualia  qu£  Z9i.}6  er  319-7 
ttpueUus  proconful  cur  Tricongm  ditius 
253.11 

nouiani  Seruilij  fuperflitio  500.27 
nouis  dntoritatem  dare  res  ardua  prologo 
primi  54 

nouitatis  homo  natura  auidus  esi  117.36  er 
195.56 
box  quid$,i$ 

notie  quando  lux  diei  uifa  12,14 
notiiuminaqualitasunde  13.4 
rox  ubi  longifsima  breuifsimacfc  ibidem  44 
per  totum 

nox  fex  menjiumubi  ibidem  48 
nox  ubi  nuUa  aUquando  6z,6 
notie  ubi  uideturfol  73.31 
notiium  magnitudo  quo  deprehenditur 
640.4 

jjox  totius  anni  breuifsima  quando  33  6.13 
jnotiium augmenta  decrementa^  333.3  er. 
mde 

notieitnedia  uita  gaudia  auferunt  633.25  et 
ui-35 

»o<Se  ut  die  cernentia  animalia  204.2 s 
notiuefutura  prafagiunt  245.19 
«otfjw  quibus  auibus  mimica  531-43 
notiuartmir.  medicinis  ufus  555*13  et5i7-3I 

er  541.9 

notiuarum  auium.confideratio  I73-41  P«* 
totum 

notiuxru  contra  dues  folers  dimicatio  ibide 
notiuarum  cum  accipitre  amicitia  ibide  44 
noiffra  w  Ci-fta  in/aLi  ttafld  e&  i77.  iS 
notiua  er  cornicis  inimicitia  189.37 
notiuma  uigilia  ad  agendum  334- 12 
notiurna  opprefsionis  remedia  492.12 
noxij  confiteri  quomodo  cogi pofsint 
440.46 

nubentes  colus  vf ufus  comitabantur 


I  C  4  S  P  fc  fevN-:i  j 

147.35  -  ••  .  " 

nubjeS  quid  pr<e/*giHRt344.i  9  Vinde 
nubes  quantum  afecndunt  9.4%  cr  inde 
nubes  quomodo  cnufentur  15.49 
nubila  quantum  dfcendunt  9.48  er  inde 
nubium  imagines  unde  19.15 
nudi  hommes  femper  incedentes  69.18  er 
501,47 

nuditatis  calanda  exemplum  504.24 
numantina  pyra  259.8  - 

B«m<f  Z/&«'  quales-crubi  repertii  35<48 
per  totam  - 

numa  Pythagoricus  23 6, 10 
numa  philofophia  ac  iurc  pontificio  Metia 
tus  ibidem 

numa  lex.potihumia  qua  248.36 
RXfKif  de  deorum  cultu  infktutio  314.2  9 
numapornacaliafetidmtiituitibi.il 
numa  quando  R ubigaliafetia  mtiituit 
338.2 9 

RK/K4  rex, figulorum  collegium  Roma  mtii 
tuti  628.18 

numam  fepe  fulmen  impetraffe  17.28 
numadeufupifciumlex  537.5 
numa  tiatua$%z.9 
nuncoreus  S efojlridis filius  640.16 
numenij  prafetii  gefia  98.S 
numeri  paris  uirtus  acuis  363-36 
numeri  impares  uehementiores  499.45 
numerus  par  bconuiuijs  50  0.18 
numerus  apud  antiquos  non  erat  ultra  cen/ 
tum  milia  592.28 
numeri  quaternarij  uis  503,47 
mmidianapyra  159.9 
numidici urfi  Romam  allati  141,21 
Bam'cfoe<i«e6iS2.43 

numidicum  marmor  637.49  er  kie  er 
6i3.5 

Reliqua  quare  parte  fecunda 
nummorum  cojideratio,note,  diuerfitas,ua 
riatio  582.38  per  tota?» 
nummus  aureus  quando  primum  Roma 
584-26 

nundinarum  tepore  qua  fieri  licita  er  5«« 
ro»  315.9  er  5=0-23 

nundinarum  tempore  ungues  non  refecdban 
tur  50  9*  25 

nuptiales  fiices.ex  quadriore  273.19.50 
nuptiarum  tempore  quo  utebantur  colore 
389.49  er  147.37 
>  nuptijs  adeps  adhibebatur  310.45  er 

nuptia  cur  cumlana fiebant  517*1  er 
145-35 

Rapti*  ror  ri/5  augurifs  fiebant  i 7i .7 
• .  nuptijs  nuces  iuglatsdes  adhibebantur 
171.19 

nupta  noua  farreum  pra ferebant  314-44 
nurfini napi  optimi  352.33 
nurfinarapa  mira  325.10 
nuxbiferaubi  262.52 
nuces  Pontica  quales  ibidem  1} 
mees Afuticaibidcm  _  v  V;>..  . 


1  n  r 

nucum  arborum  umbra  noxia  2 97.1«  • , . , 
Racis  iuglandis  conf  dentio  Z61.9  per  toti, 
nucis  iu  glandis  fuccus  qualis  254.9 
aax  quibus  contietibid.zi.zs 
Huees  qua  tiatim 'a, ligno  recedunt  tbida.%  .. 
nucis  iuglandis  ufus  in  nuptijs  cr  cuare 
262.9.12 

R«re  Zc<B<e  f  i«ga«  tur  ibidem  17 
nucis  aueUana  confiierdtio  ibid.zi 
nucis  fuccus  caryopon  dicitur  228.37 
nutum  pinearum  con fideratio  257.1?  fer  . 

totam  er  432-36  er  in<fe 
nucipruna  quai$7.q-S 
nux  cito  geminat  276.33 
nux  quo  tempore  femen  c/ficitz76.i9 
nux  quo  tempore  ferenda  301.43 
nuces  capis  xduerfdtttur  wi 
nucis  Graea  natura  er  medicina  ex  ei 
ibidcnt6 

nuces  iuglandes  unde  ditia  er  «r««  tutu/ 

•  ra  ac  medicina  ibid.s 
nucum  iuglandium  nocumenta  pluraftidm 
tyinde 

nucis  oleum  ad  quid  427.3 <s 
nucis  pinea  medicina  432.56 
nucis  aueUana  natura  er  ex  e*  medici  433 
24  er  «trfe 

HB  AER  ATI  unde  didi 
Obelifei folis  ibidem 

obelifei  a  radio  ditii  Aegyptijs  ibidem  14 
obelifeo  parcit  Cambyfes ,  qui  urbi  non  pe/ 
perterat  ibidem  25 
obelifei  Aegyptij  plures  ibi.  Zritiie 
obelifeorum  confider.6s9.z1  erinde 
obelifcus  in  campo  Martio  a  quo  640,3  ©• 
bde 

obelifcus  guomenis  uice  ibidem 
obelifcus  Roma  in  Vaticano  ibid.  15 
obelifcus  preciofifsimus  659.32 
obelifcus  Vaticani  Circi  a  Cmo  imperatore 
28435 

obliuionis  aqua 

obliuioftim  quod  maxime  animal  136.30 
obmutefeentium  remedia  375.20  e? 
495-48 

obolus  quanti  ponderis  403,8 
obrifum  quid  $$$.$} 
obfccenumuitium  nonnifiin  bominhs 
186.25 

plfcuris  lucem  dare  res  ardua  prologo  1.54 
obfidianauitri  genus  651.57 
obfidianus  lapis  669. 14 
obfidionalis  corona  qualis  4045 
qbfiiius  lapis  65i.3Ser  inde 
obfoletis  nitorem  dare  res  ardua  pro.  155 
obftctrices  quibus  medicamentis  utuntur  ■ 
5°4.'i 

objlupefcentia  corpus  6J8.29  er  466,43 
occandi  difciplina  er  <t«3J?.i4  P" 
totum 

ff  cafus  fyderum  cognitio  bifarii  jMi 


ecthi  arbores  ubi  119.40 
oceani  qui  pifies  mximi  151. 4 6  per  totum 
oceani  totius  nauigatio  21.15  er  inde 
occani  magnitudo  11.41  per  totum 
oceani fluxus  refluxusq ;  cur  maiores  18.14 
oceani  meatus  ubi  mirus  i67»4-57 
ocini  color  616.1.2.2.42 
ocimum  herba  quando  pracidedum  555.10 
ocimum  difficillime  tidfcitur  ibidem 
ocimum  quando  er  qualiter  floret  354.27 
camo  nihil  f  acundius  ibidem  17 
ocimum  cum  maledifos  ferendum  cfbibid.iS 
ocimum  quando  er  quomodo  ferendum 
359-0 

ocimum  unde  dicatur  307.14 
ocimum  in  quid' degenerat  3  5  0.45 
ccwKtm  quando  paUefcit  351.1 
ocimum  ferro  tangi  non  uult  ibidem  6 
ocimi  femen  quale  ibidem  11 
ocimum  quomodo  rigandum  ibidem  30 
ocimum  herba  in  uineis  ferendum  307.5 
14  er  315.11.15 
ocimiuitidi7i.il 

ocimum  hominibus  uitdnAum  ibidem  14 
ocimo  fcorpiones  gignuntur  ibidem 
ocimo  pediculi  generantur  ibidem  ig 
ocimi  medicine  ibidem  19  er  inde 
ocimi  fylue foris  medicine,ibidem  43  per 
totum 

ocys  quid  516.1* 

ocij  fugiendi  exeplum  191.3.31  er  inde  per 
to.er  193.13  er  196-.36.er  640.21 
oenos  Aefculapif  filius  6i6.11 
ocreis  quis  primus  reperit  U6. 16 
ocrifia  ancilla  miro  modo  grduidafiftx 
051.15 

cffiuomenfean  homo  nafdpofsit  109.1S 
per  totum 

odduiiporficus  616.15  er 535.81  er 
«56.10 

o&u*  in  fcbolisfidtuirum  opera  plura 
654-18  cr  635.13.11.39  er  535.10  er 
'534-4 

oftiuie  porticus  a  quibus  537.4 
bdauidtidrceUi  mater  535.55  er  547.43 
odauioconfule cometes  uifus  10.45 
cBauius  Cn.conful1z.10 
odiuius  C.Antbiocbu  reftonfum  mox  dare 
coegit  598.10 

iftauianus  Romanus  eques  528.11 
odiuius  Augufo  pater  536.28 
oculati  pifeis  679.7 
octilorum  confidcratio  195.13  er  inde 
oculi  ad  cominationem  non  conniuehtes  ibi 
dem  44 

oculi  niftanfes  pauorts  indicium  ibi. 45 
iculi  nittare  non  ceffantes  ibidem  4 6 
ocu/i  unicolores  nuUi  ibidem 
otulos  cum  binis  pupillis  habentes  19T  « 
oculorum  uifus  exempla  114.7  per  totum 
oc«I/  tentum  homini  deprauantur  104.13 
oculi  fimilijs  cognomen  dedere  ibidem  24 
V  inde 


PARS  PRIMA 
oculi  noftumo  tempore  cemetes  ibidem  16 
erxof.4  6 

oculi  nouifsime firmatur  m  corpore  X07.5 
oculi  primum  moriuntur  ibidem  6 
oculorum  indicia  115.34 
oculi  operiuntur  monentibus  ,  patefiunt  ia 
rogo.  204.21 

oculorum  mira  compofitio  ibi.S  er  inde 
oculorum  pupidt  confidcratio  ibidem  10 
crmde 

oculis  abfoluta  uis  ffieculi  ibidem  14 
ocuIoj  «u«  e  manibus  cur  appetunt  ibid.  15 
oculos  ternos  quaternos %  habentes  cur  ere 
ditum  101.18 

oculi  quibufdam  m  pedore  69.19 
oculos  in  humeris  habentes  iog.4 
oculum  unicum  habentes  1 01.13 
oculorum  dolores  nefentiantur  429.3 9 
oculis  falubres aqu<e  551.46  er  inde 
oculis  omnem  uim  ineffem.  3 6 
oculi  prtecio fifsima  corporis  pars  103.13 
oculi  non  omnibus  funt  animalibus  ibidem 
24  er  inde 

oculi diuerforum  colorum  non  nifi  homini 
Cr  equo  ibidem  31 

oculi  maxima  animi  indicia  ibidem  47 
oculi  animifedesio^.i 
oculi  quomodo  fefe  purificant  ibidem  9 
oculi  in  arborum  furcuUs  qui  proprie  dica / 
tur  303.11 

oculorum  acies  quo  excitatur  564.38 
oculos  excaecans  liquor  119.38 
oculus  domini  fertilifsimus  in  agro  3i7.?8 
oculorum  pilos  incommodos  replicantia 

630.37 

oculorum  albugo  quo  tollitur  401.38  er 
«3o35 

oculus  ferus  herba  qualis  466.10 
oculi  nigri  nafccntium  fi  placeant  550.4  » 
oculis  contraria  379.11  er  412.16  er  4?  4 
7er  411.59  cr  415.1  er  439.41 
oculorum  claritati  'mimica  568.11  er  }7i 
48  er  571.21 

oculorum  aciem  hebetantia  3««.io  er367 
11  er  371.17  cr  379-  5  er  3s  0.38  er  416 
57  er  417.12  cr  671.37 

oculis  utilia 373  er  inde  er  576.44  ct  424 
35  cr  5®4‘5  cr  527-33  er  536.1  er  «m» 
copiofe,cr  31  ibidem  er  6 58, 17  er  indo, 
er  48  ibidem  er  665.45 
oculoru  claritati  coferentia  66.9  er  362.34 
er  368.7  cr  369-3°  cr 37  0.30  er  inde  cr 
371.13  er  372.49  er373.6er383.20er 

385-5  er  400.8  er  410.15  er  4-7.15  er 
418.1  er  437.18  CT  439*14  CT  444-« 
er 46 0.9.44 er  465-16  er  inde  perto 
tum  er  467. 20  er  489.11  er  506. 13 
45  er  608,13  er  555.15.25.34  er  m*  et 
535.8.15.35  er553.14.13  cr  568.8.38  er 

571.3249  cr  571.10 

oculorum  aciem  excitatid  364.5  8  er  383-42 

er  384-18  cr  425.11  ct  444.18  cr  4  «? 

45  er  inde  per  totum 


oculorum  caligines  difeutiemia  365.37  CT 
367.18. 32 er  369.H  er  584-18 er 599 
38  er  428.1  cr  419.26  er  435.42  cr 
443-4 o  er  447.21.32  er  448.55  cr 
458.2  er  461.19  er  455-45  per  totum 
er  466.14  er  467.17.2ser4s8.1u2 
er  5  04*  5  er  506. 45  er  508.14  er  5*4 
i.ig  er  i»*,  er  535.11.23.56,37  er  556 

13  er  574.20  er  6o6.29er  607.35  <r 
557-15 

oculorum  fcintilationibus  quid  pro  fit 

369.11 

oculorum  adufiionis  remedia  367.31 
oculorum  inflammationes  fedantia  398.15 
38  er  400.36  er  405.49  cr  4i?-4i  er 

4i6.36er433.59  cT4?9.i7  er  517.35 
er  ia* 

oculorum  plumbum  tollentia  4«7.i5 
oculorum  nubeculas  difeutientia  367.31  er 
4  og.4o  er  4  94-17.  er  535-57 
oculorum  cicatrices  emendantia  565.41  er 
367-jier  4°8.4°  er  4  94.17  er  5  04.5 
er  5o6.47  er  508.14  cr  514.2.19  er 
535.47  er  571.31.44  er  573.21  er  588 
55  er  64S.3 

oculorum  epiphoras  inhibentia  563.17  er 
355.37.40  er  571.41  er  376.1  er578 

14  er  ‘80.11  er  3S1.19  er  383.41  er 
597-34  CT598.6  er  400. 23  er  4*6-37 
er  417.15  er  417.21  er  418.7  er  455 
49  er  inde  per  totum,  er  467.7.45  er 

4S9 11  er  513- 47  er  514- 11  er  535^19 
er  536.11.15  er  in* ,  er  31  ibidem,  er 
6n.26er645.32 

oculorum  hchrymationes  emendantia  410 
24  er  415.4  er  535.17  er  647. 9-38 
ocu/ii  lachrymofis  fiicarefiontem  prodeji 
5°3-49 

ocuJii  fine  fine  lachrymantibics  utilifsimd 
536-15 

oculorum  lippitudines  curantia  491.11.  er 
504. 41  er  506.44  er5*4-i5er5?6 

12.15.11  er  563. 14  er  572.6,8  icr  605 
29  er  ia* 

oculii  lippis  aures  fricare  prodeh  503.48 
oculos  lufciofos,fiue  nyfolopas  emendantia 

14 8-is  er 4>i-5  er  555.4°  er  536.6. ir* 
571.44 

oculorum  egylopas  curantia  535-47 
Vide  Aegylopis  morbi  remedia 
oculorum  pterygia  tolletia  57i.45  er  60 
59  er  410.16 

oculorum  epiny  fodas  fanantia  363.21  er 

366.9  er  416.43  er  514.1  er  571.48 « 
572.1 

oculorum  ulcera  purgantia  597.34  er  4 14 
7er4i8.5er410.25  er4i6'.5er43i 
it  er  467. 46  et  517.35  er  536.1  er  605 

31  er  606.19  er  648.1 
oculorum  glaucomata  curantia  506.47  cr 
525.11  eria*  536.2. 25 
oculorum  fu ffufiones  difeutientia  598.35  er 

599.14  er  467.27  er  498^4  er  506 

h  1  45  er 


45  0-509.14 0‘555«iJ^8^,37.J?  CT.  - 
57i.3«er  630.35 

catiorum  argema  fiue  albuginem  tollentia 
5<S5.4iO- 495*  310- 4°8.4o  0-418 
48  er  437.7.1-8  CT  445. 4  o  CT  447 
50  er  465.48  er  t»de, er  504.5  er  506 

4«er  508.38  er  5143.19  er  535.1435 
39-44.47  er  536.9.10.  i9  er  571.37  er 

571.6  er  57410 

oculorum  fcabriciei  remedium  607.16.35  et 
631.1« 

oculorum  ruptas  tuniculas  adiuuantia  555 
3441. 

oculis  iitu  cruentatis  remedia  406,8  er  555 . 

48  er  536.15 

oculorum  tumore  ruboremq;  fedantia  4x7.1 
er  v$7.i3  er  571.41 

oculis  cruorefuffu fis  conuenientia  647. 4 
oculorum  nimium  uigilijs  fatigatorum  reme 
did6oS.li 

oculis  fi  quid  inciderit  378.16  er  505.30 
oculorum  for  des  purgdntia  578*1  er  44  o 
44  er  605,19 

oculorum  morbi  remedia  362.  34  er  363 

17.59er365.4xer  367.18 er er 
368.7.8  er  371-41  er  580.  u  er  599.39 
«7-405.48  er  415.39  er  416.14  er 

410.15  er  415.33.  er  436, 1.9.41  er 
i«iie,er  417 . 26  er  436.15.4s  er  439 
41  er  443  39  er 444.45  er  445.6 
u.i6  er  446.6.9.44  45  er 465. 46 
C7  inde  per  totum, et  466.14  er  467.7 
er  multa  er  485.15  er  486.19.18 
«493.40  er494i6  39  er  504.41« 
506.44erx«<feer508.i3.i5er5ii.45 
er  511.49  er  Mxcfr.er  514.15  er  Miie,er 
517.10  er  518.10  er  555  er  kdecopio/ 
fe,er  536.1  er  indeplura  er  553.34er 
567.26  er  56  8.43  er  571. 51  er  inde  ro 
pio[e,&-  605.17.19  er  606.19  «6og.i 
it  er. 6X1.16  er  651.19.19.46  et  645.31 
er  645.35  er  647.  s  er  «de,  ern.38 
ifcx.er  548.15 

ocwlis  iumentorum  pecorum'^  claritatem  fit, 
«'«Jtirf447.31er535.21 
oculorum  iumentorum  albugines  emendan/ 

tia  571.45 

oculorum  iumentorum  medicamenta 

466.16 

oculorum  fuper&itiofa  medicamenta  41 9 

36  er  i«dr  er  447.19  er  5  01.8  er  504 
44  er  535.11  er  53«.u-i6  er  57149  er 

572.6 

odinolyontespifees  565.39 
odiffeac  Homeri  materia  538  x7 
odium  ex  aemulatione  auidifumum  289*20 
odium  qua  ratione  incurritur  5  07.49 
odontites  herbaqttalis  494.11 
odoramentorum  differenti <e  in  quibus 
388.49 

odoratorum  fapor amarus  ibidem 
odoratifsima  quae (int3S9.11 
odoratorum  copia,  124*14 


I  ND  I  C  IS  P  LINIA  N  ! 
odoratum  reducentia  371.5* 
odor  quid  fit  155.4 

odorum  confideratio  264.3.11 
odorum  adulteratio  quibus  fiat  modis 

219.49 

odorum  materia, tra&atuy  toto  11.  librocr 
prologo  15 

odorem  celerrime euanefccre  129.14 
odores  optime  feruantur  in  oleo  230.13 
odorem  non  fetttit  qui  gerit  ibidem  32 
odorum fiuttmm  diucrfitas  264.14 
odor  ©■  fdpor  no  fimul  in  eodem  ibidem  15 
odores  quotidie  gigni  385.31 
odor folertiam potu  tollit  336.55 
odorum  differentia:, natura, diuerfhas  383  , 
4.7  per  totum 

odore  tantum  uiuentes  hommesioz.15 
odorem  grauem  tollentia  427.55  er 
418.9 

odorem  bonum  fidentia  418-9 
orcon  quid  650.31 
ccnanth* auis  deferiptio  i78.i« 
oenanthe  herba  er  cx  rrf  medicina  401.19 
er  420.18 

ananthequid  228.18  CT  149-59  CT 

256.38 

ananthes  fi.es maxime  durat  391.4° '43 
oenanthe  unde  di(td  ibidem  44 
oenanthe  ubi  optima  410.18 
ocnanthinum  unguentum  119.14  er 

249.39 

ocnanthinum  oleum  296.3 g 
ocnanthini  olei  natura  er  medicina  ex  <0 
427-2 

aneateuinum  247.30 

cenws  ptcfor.6i6.4x  . 
cenothcra  herba  qualis  479.  i7  CT 
481.43 

cenotheris  herba  qualis  450.1S 
ccnotri frater  quis  43.11 
af>'pt  in. medicinis  ufus  535-4  er  54o. 3X.33 
er  551.16 

ccfypum  quid  517.26 
cejtrus  apum  genus  194.4& 

0  etum  herba  qualis  394,12 
ofeUi  Clodiae  fenettus  111.51 
ofilij  bi&rionis  interitus  124.19 
cleacum  ab  oleo  deduftum  nomen 
630.18 

oleagina  uua  quare  dicatur  244  x3 
oleagini  gemma  659.46 
olcrf  M.inerua  facra  ii7.i 
o/t-tf  non  decidunt  folia  173.4  6 
oleum  non  accendebatur  in  f acris  266.21 
oleam  pollui  prophanis  ufibus  fis  non  e& 
ibidem 

cka  corona  ubi  in  ufu  255.4  o 

olea  confideratio  254.4.  er  inde 

olea  quando  primum  in  Italia  ibidem  7 

olea  genera  tria  ibidem  S 

olea  frudum  fator  eius  nullus  uidit  ibidem  1 

olea  tarde  crefcit  ibidem  rrj 

olea  natura  qualis  ibidem  41  per  tofum 


olea  ne  ftringito,neufUerberato, netu  Ux  , 
255.5  - 

oleam  morfu  capra  fterilefcere  157.14  CT 
510.46 

olea  frondes  quales  17440.46(7-175.1 
olea  quando  germinet  276.10 
olea  quando  fiorefeat  ibidem  n 
olea  non  fentit  cariem  nefy  uetufiatem 
185.29 

olea  apta  ualuarum  cardinibus  187.8 
olea  prima  in  certamine  Minerua  CT  Nept» 
»1188.2 

okrfj»  ducentis  annis  uiuere<bidem7 
oles  quando  maxime  nocet  plmia  299.8^ 
310,10 

olearum  conceptus  quando  190,8 
olea  quibus  gaudet  194.6 
olete  plantae  quantum  inter  [e  dislare  delent 
297.51 

oI«  in  Betica  maxima  arborum  Met»  54 
olea  miliarii  cur  dicatur  ibidem 
olearum  mfitio  599.12.27 
olearum  plantationis  confideratio  300.59 , 
per  totum 

olearum  taleae  quales  effe  debent  (7  quo  po t 
nenda  ibidem 

olea  quibus  locis  v  quo  tempore  ferenda 
30 !.« 

olea  ubi  non  bene  ponitur  ibidem  14 
oleae  quae  uitibus  apta  507.13 
olearum  morbus  509.33  er  310.11  vittit 
olea  quam  capra  lambit  Herilefcit  510,4 6 
oleae  qualiterfertiles  fiunt  315.13 
olea  ubi  non  nafeitur  591.3 
olearm  arborum  medicinae  41547 
per  totum 

olearum  florum  medicinae  416.70- inde 
oleae  radicis  medicinae  ibid.13 
oleis  folum  quod  optimum  292.2 
oleae  er  quercus  inter  fe  inimicae  435.17 
oleum  quid fit  15442 
olei  liquor  membra  recreat  217.3 
oleum  aptifsimm  ad  unguenta  feruanda 
230.23 

olei  confideratio  15  4.50  CT  inde  per  toM 
oleo  uctu&as  ttedium  affert  ibidem 
oleum  in  Italia  optimum  ibidem  33 
oleum  in  unguentis  ibidem  55 
olei  augmentum  quando  ibidem  45 
oleum  quando  er  quibus  uitiattir  ibidem  45 
olei  caufa  calor  efl  155.1 
cici  paucae  differentia t  ibid.34 
oleo  ut  uino  palati  gratia  nuUa  ibidem 
olei  naturae  deferiptio  ibid.37pertotm 
olei  utilitas  ibidem 
olei  in  gymnafijs  ufus  ibidem  38 
oleum  quomodo  fidendum  ztf.tpertotum 
olei  ueteris  ufus  157.3 
olei fiftitij  confideratio,  156.15  per  totum 
CT  926.47  v  inde  per  totum 
oleum  quidam  e  pifiibus  fidunt  156.57 
oleo  Saturni fimulicrm  repletum  Koiu 
257*4 

dea!» 


deum  mus  [eruat  ne  i  ueftis  tangantur 
i6o.l7 

dei  liquor foris  hominibus  gratifsimus  153 
4« 

olei  liquor  neeeffarius  ibidem 

olei  caritas  futura  quomodo  digno fcitur 

337.33 

oleum  ante  tepus  emptum,  a,  Thalete  Demo/ 
critoq;  ibidem  51 
oleum  qua  odiunt  351.51. 
clfumex  caRaneisubi  256.3« 
oleum  ex  Rdphani  femine  8 

oleum Sefama ubi  99.1 
oleibalfamini  natura  er  mediem*  ex  eo 

418.1 

oleum  herbaceum  quid  er  ad  quid  utile  ibi/ 
:  dem  16 

cleumlaurinu  er  ex  eo  medicine  417.18 
olei  medicine  416.47  er  in  de  per  totum 
oleum  quod  optimum  ibidem  48 
c(c:  omphacij  natura,er  medicine  ex  ea 

*  4*7-i 

o{ ei  xunthini  natura  er  ex  eo  medicine 
ibidem  z 

dei  effetius  ibidem 

olei  eminatur  a  z?  ex  eo  medicine  ibid.15 
olei  fitiitij  medicine  416.47  per  totum 
oleumpicem  e  pannis  extrahit  435.  *8 
cleumcdci  folum  mifcetur  ibidem  z 9 
c^o  quadam  reRinguntur  588-47 
cleoextinguntur  quadam  qua  aquaaccen/ 
duntur  -646.4.Z 

oleum  m  qfiibufiam  reperiri  fontibus  554-* 
:Z?indc 

eleo-apes  gr  reliqua  infetia  exanimantur 

196.33 

deum  i  quo  repertum  primo  126.10 
oledUmfe  plumbi  genus  611.11 
qleasler arbor  que  loca  ametz73.i3  er 

•  }ohu 

oteajlcr  non  fentit  cariem  nc%  uetujlatem 
185-1 9 

ckiRcr  quo  primo  Hercules  coronatus  esi 

188.1 

oleastri  coronain  olympicis  255.42 
olcaRrifatiitium  oleum  quale  25«. 19 
oleastrum  buxum  quale  173.4 
oleajiri  natura  er  medicina  ex  eo  416.35 
per  totum 

defflofe  elephantes  fanant  138.1? 
olenusuates  49  9  .12 
olympias  pitirix feemina  6i7.n 
olympias  Thebana  medicina  perita  381.35 
er  511.46 

olympia  uitioribus  flatu*  dicabantur  597 
16  ... 

olympia  statuarum  ingens  copia  599.1? 
olyippiaqua  equa  uicerit  ig7. 19 
olympia  quis  femper  uitior  111.3 
olympia  athleticam  Hercules  instituit 

126.41 

olympias  uentus  15.11 

olympias  uentus  Euboia  peculiaris  3i°.i5 


P  A  R  S ■  -.P  R  I  M  A  - 

olympiorum  ludorum  corona  255.41 
olympus  Macedonia  mons  Buxo  abundat 

175.8 

olympus  mons  Lauro  abundat  179.15 
Reliqua  quare  parte  fecunda 
olympij  I ouis  fimulacru  quale  er  a  quo  6 o  o 
47  er  «04.1.  er  «34- 58  er  «35.44  er 
6315.15  er  6i8.ii  er  »8- is 
,  clyra  tritici  genus  319.19  er  310.19  ZT3U. 

6.49  er  415.17 
clyra  tritici  medicina  415.18 
oliua  confideratio  cap.  1  er  7  fequentibus  li 
iri 15 

oliua  Mittent*  facra  n7.i  0*148- 33 
oliua  ubi  Sterilis  118.4 6 
oliua  quando  primo  in  Italia  154.7 
oliua  ubiproueniat  er  ubi  non  254. 5 
per  totum 

oliua  genera  tria  ibidem  19 
oliua  liquores  uarij  &  eorum  bonitas  ibi.zz 
er  inde 

oliua  quando  colligi  debet  ibidem  26.44 
er  inde 

oliuarum  baccas  ubi  aues  non  appetunt 
ibidem  36 

oliua  natura  quatiszq^.^i  pertotu 
oliua  quid  in  fe  habeat  ibidem 
oliua  amurca  quid  ibidem  er  275.«  per 
totuni 

oliua  colligenda  lex  qua  155.5 
oliua  nomina  plura  ibid.  13  er  inde,er  43 
ibidem  per  totum 

oliua  cotietiaferuandi  ratio  ibid.  17 
oliua  quomodo  condiuntur  ibid.z6  er  43 
ibidem  per  totum 

oliuarum  cultura  155.43  P£r  totum 
oliua  ubi  ferenda  ibidem 
oliua  quibus  infestatur  ibidem  48 
oliuarum  feruandarum  ratio  156.2  per  tori 
oliuarum  bacca  267.11 
oliua fuccus  qualis  264.8 
oliuas  in  mileto  eruca  depafcunt  310.12 
oliua  quando  colligenda  54*.33 
oliua  flores  apes  non  attingunt  3  91.23 
oliua  ufus  er  medicina  426. 14  er  inde 
oliua  fi  a  capra  lambatur  Rerilefrit  14-8.33 
clinantibus  lex  255-5 
otiueti dijfofitio  300.49  0*301.16 
oliueti prodigium  511.33 
ololyzontes  ranarum  mares  106.19 
olorum  alitum  cofideratio  176.10  erinde  . 
olorum  in  morte  flebilis  cantus  fiibulofus 
ibidem 

oloris  cum  aquila  inimicitia  1 89-3« 
olorum  fimilitudinem  onocrotali  habent 

182.35 

oltamonStrum  i7-z7 
olus  quam  terram  cupiat  318.9 
oleranc  uermes  rodant  361.9 
oleris  marini  medicina  5784 
ohf atrum  herba  errius  naturalausc^ 

359.40 

blufatrum  er  exeo  medicina  37  Zyio  _j 


ombria gemma  669.7 
oma ficus  qua  160.36 
o  mpbatij  olei  confideratio  212.18  er 
249.38 

omphatij  olei  natura  er  medicina  ex  eo 
416-48 

omphatiumuinum  quomodo  flat  249,38 
omphatij  uini  medicina  410. 1 2 
omphacocarpos  herba  qualis  487-27 
.  onagri  id  eSt  fyluejiris  afini  cofideratio  145 
33  erinde 

onagri  ubi pracipui  ibidem  5? 
onagri  fera  m  medicinis  ufus  315.7  er 
518.4« 

onagri  ubi  non  fint  150.3 « 
oneficritus  feriptor  quis  90.43  er  92,20  et 
1 08.16 

onyces  marmor  «38.39 
onychis  gemma  confideratio  661.4 
onyches  pifccs  577-31 
onycbinapyraz59.io 
onychitis  cadmia  genus  6  05.  zs 
onychi  puntia  gemma  663.44 
onychus  fculptor  194.54 
,  onifeos  uermis  536 .4?  er  543-*  ZT 
544-21 

oniris  id  cR  origanum  397.15 
oniris  Heractij  herba  genus  ibid.15 
onixpifeis  57945 

onochelos  herba  er  exta  medicina  408.10 
per  totum 

onocrotali  aues  quales  igi-35 
onoms  herba  394.18  & 395.1*  er  4 87.« 
onopyxos  herba  394.43 
onopordon  herba  quatis  494.20 
onofmd  herba  qualis  ibid.18 
opaliafejla  555.36 
opd/i  gemma  confideratio  66  0.9 
opali  gemma  uitia  ibidem  zz  er  inde 
opheoflaphyle  frutex  239.55 
ophicardelos  gemma  669,13 
bphidionfifcis  570.4 
ophion  animal  512.19  er  551.43 
ophioftaphylos  uitis  genus  421.32 
ophites  marmor  unde  638.zz.z4zr 
648. 19 

bphiufa  herba  qualis  450.8 
op£>r>j  fceritf  quatis  484.25 
opifera  dea  ades  206.28 
opimiana  uina  cur  ditia  249.18 
opimiusL.conful  245.3« 
opimius  contra  C.Gracchum  245-3*  er 
584-32 

opij  ueneniremedia  464.49 
opijuencna  quo  extinguntur  37*7.29 
opio»  fltticf  er  qualiter  fiat  379.18  er  circa 
opion  mortem  affert  itidem 
opij  experimentum  quodibid.31 
opion  quomodo  optime  feruetur  ibid.36 
opion  medicus  565.19  er  4».i2 
opiflhotononquid  51*44 
Opifthotonicorum  id  eSl  ceruicis  rigore  labo 
mtiumremedia  365.7.18  er3«9-37  - 
*  3  fcr3f5 


«T  375.13  ©■  J79*9ef3Si.44  Cr  J8i.  4? 
er  397.15  er  405.17  er  410.40  er  4*5 
51  er  439.16  er  445.15  er  479.19  er 
481.15.17  er  491.10  er  51$.  »4  er  5«4 
1  er  575.31 

opobalfamum  quid  117.14 
cpocarpathum  ucnenum  513.5 
opocarpathon  er  eius  remedium  574*  1« 
opopanax  in  tyriacd  585.18 
oporice  medicamentum  447.5 
oppidain  deorum  tutela  499.itf.18 
oppidum  Cecrops  primus  insiituit  U5-54 
Oppius  Capito  quism.t 
oppugnatio  urbium  quibus  uerbis  jiat  499 
15 

opuntk  herbd  qualis  395-39 
ppw  5^  ckz  4ptum  tempori  554-ii  Cr 
circa 

opera  qualiluna  perficienda  341.5« 
pfr  totum 

opera  artificum  mira  tf  5  9*1  °  er  er  7 

fcquentibus  capitibus 
orationis  profaica:  inuentor  17, n  er  n« 
40 

orata  pifcis  ubi  optima  itf  4.17 
antius  cocles  a  ponte  fublicio  hofies  arcuit 
597.45  er  «41.41 
oratij  coclitis  fiatua  597.45  er  598.30 
oratij  ter  gemini  109.1 
orbicularis  figura  qualis  1,15  p«r  tofum 
cr&i?  miracula  feptem. Quore  Miracula or/ 
bis  feptem 

orbitas  in  fummd  autoritate  141.17 
orbante  dea  ades  Roma  ubi  1.31 
orca  pifcism  Ojiienfi  portu  quando  uifa 
151.30 

orcarum  cum  balenis  pugna  ibidem  11 
er  inde 

orca  pilees  578.31  er  152.H 

orca  gemma  6 69.  & 

orchis  herba  qualis  490.15 

orchis  herbte  mediem te 478.1.7  er  48I.S 

er  481.41 

orchis  pifcis  qualis  366,31 
orchites  olete  genus  154.10  er  155.11 
orchomenius  calamus  fistulis  aptus  igi 
11.34 

orchomenij  lacus  mirum  de  calamis  ibid.  54 
orcynos  pifcis  319-1 

ordearia  pyra  13  9-10 

orcUij  confutatus  ac  interitus  114. 11 
oreoa  herba  qualis  49441 
creofelkum  herba  336.3  9 
oreofelini  deferiptio  ac  medicinte  ex  eo  371 
i4.itf 

orcjles  AegiRum  perimit  6%6. 4. 3 
oreRis  corpus  refbffum  er  eius  magnitudo 

iu.45 

oreRis  iudicij  fculptura  594.3« 
oreRis  pictura  6  X6  .tf  .45. 47 
orfitus  Cornelius  conful  11.10 
orfitus  Romanus  109.34 
organa  hydraulica  quis  inuenerit  ug.ig 


INDICIS  PLINIANI 
'  orientis  populi  quo  uino  utantur  150.3 
orientis  populi  potus  ex  fruge  153.4 1 
orientis  populi  funes  cx  palma  foliis  fi.dk 

174.41 

1  orientis  populi  bella  calamis  cofidunt  280 
4 6  cr  inde 

orientis  mare  refertum  fyluis  240.13 
orientis  locis  nihil  nafei  ibidem  17 
orientis  pix  optima  131.31 
orientis  uefiesex  qua  materia  445.11 
origani  herbte  confideratio  er  medicina  ex 
eo  377.14  per  totum  er  39°-43 
origani  femen  minimum  390 .47 
origanum  er  brafsica  mimica  435 .10 
origanum  Heracleoticum  quod  45  5*45 
origano  uinum  conficiunt  25  0,13 
origes  caprarum  genus  149.34  er  J89 
16 

orionis  caeleRis  figni  exortus534.ii.Cr 
356.11  er  331-13 

orionis  fy  deris  occafus  555.15  er  336-9 
orionis  ortu  iempeRates  fieri  35  g.tf 
orionis  glddij  exortus  341.2 
orionis  gigantis  corpus  quale  m.44 
orites  gemma  669.9 
oryx  animal  quale.113.31 
orixferaqute  13.18 
oriza  frumenti  genus  320 .11  er  inde 
oryzte  ufus  maxvms  in  it<ili<$  ibidem 
orizte  oleum  136.36 
orminij  herba  medicinte  571.31 
orminos  agrios  herba  411-49 
omini  herbte  genera}natura,medicinte  418 
46  er  inde 

ornatus  immodicus  notatur  itf  1.51  cr  inde 
er  itf  1.14  er  inde  er  41  er  inde  ibidem 
ornithiajdeR  Zephyrus  uentus  15.14 
er  itf. 1 

ornithogale  herba  qualis 593-54 
ornus  arbor  montes  amat  113.10 
orobanche  herba  qualis  317.11 
orobanche femen  in  medicinis  419.12 
er  in  de 

orabitis  quid  <88.10 
orodes  ubi  craffum  fuperat  87*4 
oroeticum  uinum  141.30 
orpheus  poeta  de  herbis  433-43 
orphei  uatis  patria  34.16 
orphus  pifcis  156.44  er  579.io  ‘ 
crthampelos  wua  genus  144. 23 
ortkomcfiica  poma  158.40 
orthopnoicis,id  eR  difficulter  jfiiratibus  uti 
/w 374-5«  Cr  378.59  fiJ99.«.37ft  400 

1«. 2S.53  er  405. 30  er  411. 41  cr  41S 
42  er  453.43  cr  431.4°  cr  444.  is  rt 
477.34  er  448.31  er  472.15  er  481 
36  er  491.45  er  495. 20  er  49«.  10.35 
er  510.21  cr  5«8.37  er  58S.54 
orthagorifeus  pifcis  363.49  CT  51 9-3 
ortygis  herba  qute  395.19 
ortygbmetra  auts  coturnicum  dux  17«.  19  ; 
ortus  fyderum  cognitio  biforis  332.44 
er  inde 


os  boni  odoris  fociens  385.1? 

'oris  confideratio  103,11  er  io5.tf  er 
inde 

■  oris  loco,uolucresroRu  habent  105.7 
oris  differentia  plures  ibidem  er  inde 
ore  concipientia  anmdiaisl.  47 
ore  quodanimalcareiti99.11 
orc  carentes  homines  101.54  er  inde 
oris  halitus  quomodo  iucundior  fit  578. 8 

er  517.7 

oris  malum  odorem  tollentia  415.9  Cr  4itf 
39  er  420.11  er  434.11 
oris  graueolcntim  tollentia  411.48  ©-515 

« er  51*5-5 

orisfuauitdtem  finientia  4:6.16 
oris  ulcerafanantia  365.38  er  370.16©- 

37i.«  er  375.15  er  376.53  ©-577.4« 
CT580.25  er 581.3°  er  597.1.16 er 417 
itf  er  419.13  er  416.21  ©-429.47 ©• 
433.48  er  434.45  cr  45«.  u  er  441 
20  er  441. 19  er  443-1. 35  V  44«.tf 
er  475.31  er  478. 4er  4947-47  er 
567.23  er  515. 35  er  523.10  ©-«ow.jo 
er  tf  07,10.35  cr  tf  os  J2  rt  616,50  ©6}i 
11, 18 

orti  circumlitionum  remedia  459.14 
eris  morbi  remedia  380.23er397.i6er 
414.1  er  417.14  er  42«.  19  ©-426.21 
16. 39  er  417. 45  er  42  9.47  ©  431.» 
er  43«. ner  445.25  er  44«.«>7.i7 
er5itf.5er568.59 

offa  prtecifa  qute  recrefcunt  2i0.fi 
offa  concreta  quibufdatn  tffe  113.19.3? 
ofsium  fradorum  remedii  36 4.41  ©373.1 
er  410.16  er  440,34  ©^-ser 
490.40 

offa  e  terra  nafcentia  646.I 
offa  frafta  quibus  extrahuntur  383-49  CT 
399. 7  er  419.  s  er  4«  -44  er  411. 9 
er  465-30. 41  er  481»  27©- 4*1-70' 
6  07.56 

offealigna  qute  135.19 
offei  lapides  646.8 
ofsifragaauis  Hi.11.14.it 
ofsifiagi  m  medicinis  ufus  545.34-47  £? 

544.19 

ofeines  aues  quales  174,13©- 177.35  0* 
178.11 

ofeitatio  latalis  grauiiis  109.49 
ofculum  dare  propinquis  cur  institutum 
248.45 

ofyris  dei  templum  inclytum  71.11W 
inde 

ofyris  herba  qualis 494.12 
ofyrites  herba  339. 31 
oflen  torum  libri  Ariitandri  JJUJ 
oRentorumuircs  499.20 
ofientorum  interpretatio  d  quo  reperti 

116. 19 

ofientorum  materia  1I1. 42  er i7?.2 0  f? 
i«</e  er  174.4?  eri7i.4opertotumct 
311.14.  per  totum  er  328,  ijvindeewo 
17  (finde 


cjlrdtias  gemma  669.10 
oftrdcitts  gemma  669.10.1z 
pjlracius  pifeis  577-31 
ojlracita  lapides  quales  64.6, 51  er 
666. 42 

oftracitis  Cadmia  genus  60521 
ojfr-M  Zanari  poteflateaugeri,minmq; 

13.19 

ojirearum  uiuaria  a  quo  primum  16S.11 
ojirca  filicum  duritia  tegitnturiff.11 
ojirearum  natura  166.41  er  inde 
ojirearum  generatio  i67.n 
oferee  capita  non  habent  101.31 
cflrca  ubi  optima  168.14  er  57i.? 

3  inde 

ojtrcorum  confidcratio,natura}  bonitasja/ 
a  57o.35  ©  inde  per  totum 
ojireorum  magnitudo  57t.6 
ojireorum  medicine  ibidem  9  ©  inde 
ojireorum  copia  ubi  90.40 
ojirea  579.7  er  161.41  ©  inde 
ejirya  arbor  23S.39 
ofirys  arbor  ibidem 
othone  herba  qualis  494.15 
othonis  M.muentum  13  0.57 
otiapifeis  579-7 
otides  aues  quales  175.19 

otis  auis  qualis  176.Z6 

euans  quis  primus  Romam  ingrejjus 

255.19 

emet  coro«4  utebantur 
ibdem 

ouidij  liber  de  pifcibusf  66.1}  er  579.I& 

0 ues  quando  Iduanda  556.6 
cues  quando  tondenda  ibidem  15 
crties  gw  ratione  f caninas  pariant 
42.325 

oues  qualiter  pafcenda  ibidem  1 S 
oues  qua  ratione  gignantur  fiz.7 
cues  aquis  colorem  mutantes  553*3« 

3  inde 

ouium  impendio  mulftatio  dicebatur 
314-49 

ouium  honor  apud  ueteres  ibidem 
cmmejjigies  in  are  a  Seruio  rege  primum 
3i5.i 

ouium  deiite  fegetes  iepafceniae 
317.37 

ouium  lac  quale  500.44 
ouium  in  medicinis  ufus  545.3t.J4 
©■548.25 

mmgenera  duo  147.10 
ouium  genero fitatis  jigna  148.1 
ovium  cauda  cubitales  ibidem  3. 
ouorum  confideratio  183. 42  per  totum  & 
527.45  per  totum 
oi£t  pro  uajis  habita  i7°.i7 
«for»»  /satura,  medicina $  517.45 
•  per  totum 

ouaquo  tempore  fupponenda  3  41.41 
tuiquotmodisin  cibis  fiS-39 
ouorunt  glutinum  529,5  v 


PARS  PRIMA 
eno  perfufum  lignum,  non  ardet  ibidem 
ouorum  mirum  ibidem  8  er  inde 
cud,qua  quadrupedes  pariant  1S3.42 
per  totaw 

ouorum  auium  dijferentia,ibidem 
per  totum 

oua  oblonga  grdtiorisfaporis  fecundum  H o 
ratium  184. 5 

o«4  quafocminam,ZT  qua  marem  pariant 
ibidem  6 

oua  qualiter  incubanda  184.50 
ouafierilia  qua  arte  nofcuntur  ibidem 
3i 

oua  citra  incubitum  gignentia 
ibidem  3  9 

ouorum  augurii  184*43  per  tofaw 
oua  fine  gallinis  ignefbuentur  ibidem 

46 

oua  Hypencmia  qua  1  s5.i6.49 
cuaurina  186.4 

oua  fine  maribus  interdum  nafei  ibidem  i 
c3-vn.de 

oua  zephyria  qua  ibidem  4 
oua  aceto  macerata  emoliri ,  ut  per  antiulos 
tranfeant  ibidem  5 
oua  quomodo  optime  feruentur  ibi/ 
dem  6 

oua  fine  incubitu  ubi  nafcanturi$4-.5  9 
ouoriiiH  experimentum  pulchrum  ibidem 
40 

0  uisuiuentes  homines  6i.s 
oxalidis  herba  confideratio 
38i.S 

oxy cedrus  arbor  155.  s 
oxygala  quid  510.59.42 
oxylapathon  herba ,  zr  medicina  ex  eo 
38z.io.i6 

oxy  mei  qualiter  fiat  250.44 
oxymcUis  confeftio,  er  medicina  ex  eo  425 
15  erki* 

oxymyrjiha  herba  qualis  467.26 
oxymyrfine  arbor  25732  er  265.15 
oxymxyfmaolei  natura, 3 ex  ea  medicina 
417.55 

oxymyrfine  quid  <3  ex  ea  medicina  454 

47  er  435-4 
ox>pora  qua  fint  394-.de 
oxys  iuncigenus  596.22.25 
0X>J  fcer&a  qudlis  494. Z7 
oxyfchocnon  Iuncigenus  5  96.22 
oxytriphylon  quid  590.36 
ozeriu  pifeis  159.49 
ozenarum  morbi  remedia  445.35 
ozenitis uirus redolet  220.54 

HA  B  V  L  A  luxuriofa  non  fem / 
per  pinguis  foli  indicium  effe 

V actmus  Taurus  adilis piabis 

597.47 

pacuuij  poeta  piftura  614.58 
pacuuius  Poeta  Ennlj  nepos  ibidem  39 
paies  arbor  qua  46.4. 


pddusfluuius  non  uifus  Herodoto  us.19 
paantides  gemma  669.24 
paderos  herba  560.25  er  41  °*43 
paderos  gemma  660.27  er  664 
18-45 

paonia  herba  confideratio  455-9  er  i»<ie 

491.9 

paonia  herba  medicina  48U8  CT  483*14 
p<fOtt  medicus  ibidem 
paganalex  qualis  500 . 25 
pagri  pifeis  confideratio  156.41 
pagri  pifeis  afius  576.3  9 
pagri  pifeis  in  medicinis  ufu'  75.58 
paguri  cancrorum  genus  •  .43 

palaca  auri  genus  581.., 
palacrana  auri  genus  ibidem 
pala  arbor  qualis  218.59  per  totum 
palatina  tribus  Romana3i<3.8 
palatina  domus  a  quibus  656.35 
palatina  Venus  633.41 
palatina  ades  A  polinis  653-35 
palamedis  fafce  gladium  condentis  piftura 
625.27 

Palamedes  quas  literas  reperit  115.24.27 
er  alia  126.25 

palearum  confideratio  di  ferentia  ufus 

c3c.339.40 

palearum  hordei  mediaina  415.15 
palearum  tritici  medicina  ibidem 
palea  optima  qua  325.45 
paleatum  lutum  quod  2 6  0.6 
palamonis  infignis  Grammatici  etger 

145.10 

palilicium  fydus  335.10 
palimpifa  quid  459.13 
paliuri  arboris  confideratio  23g.it 
paliurus  arbor  quando  germinet 
157.34 

paliuri  arboris  medicina  445,40 
paliurus  ffiina  genus  ibidem 
palas.  Qu/ere  Hinerua 
palas  feruus  quidam  ditifsimus  591.36 
p alorem  inducentia  365.46er376.22 
©"581.5 

palmarum  arborum  cofideratio,natura,  gc 
nera  151.5  per  totum 

palma  in  Italia  JlerHes  ibidem  6  C3  279.4 
palma uinum  ferunt,  vpanc  faciunt  131.7 
©252,36  er  250.2 
palmarum  fexus  231.23,36 
palmari  genera  quadraginta  nouc  232.« 
palma  ex  fe  ipfa  renafeens  ubi  fit  ibidem  19 
palmis  Strangulati  milites  Alexandri 
ibidem  49 

palmarum  folia  in  ufu  feribendi  234*54 
palma  in  Aethiopia  quales  236.28 
palmarum  fuccus  qualis  264. 9 
palmarum  fruSus  qui  magis  placeant 
ibidem  57 

palma  Hatirn  a  ligno  recedunt  ibidem  25 
palmarum  frudus  fine  ligno  ibid.iS 
palmis  non  decidunt  filia  273.4« 

b  4 


I  N  DI  C  I  S  PLINIANI 

palmtmifHij.s  funes  faeiuntz7AA*&  :  panace?  Cforonio»  455*4«  er 459  4  er  ,  tfo.zx eriade  r  .- 

548.1}  4<55«4  panis  Alexandrinus  quilis  ¥76.19 

palmarum  folia  duplicia  174.48  panacis  cofideratio  118.4  er  361.4.8  panis  cm  Anifo  conditur  37s*4 

palm* facile  frudum  perdunt  176.35  panaci?  o/cam  15441  C?" inde , 

palma  pondus  ualidcfu&inet, quoniam  itt  di  panacis  fapor  56i.46.4g  panis  ex  herba  ubi  fiat  40%*  4° 

uirfum  curuatur3.S6.r7  .  panacis  herba uarianomina$6o.z  er  inde 

palma  Geli  infulae  uctuflifsimd  isg.t  panacis  herbae  confideratio  455.5«?  er  ,  pani?  [aluberrimus  quis  409.4? 

palma  quomodo  fiat  herilis  510.7  ©-461.13  er  465.4.13.49  panifcipidura6Z6AS 

palmarum  nemora  ubi 71.41  panacue  Afclepionis patris  'muentum  .  pannuceapotmiWAi 

palmarum  uinum  99.1  .  455.38  panorum  morbi,id  eh,  faucium ,  aurium 

palmarum  nobilitas  uitibuStolciscj;  proxima  ,  panacis  herbae  medicina  471.39  er  476.4  er  inguinum, tumorum  remedia  591.57 


418.U 

palmarum fruftus  quibus  inutilis  ibidem 
palmarum  medicina  4-z6,tf  per  totum  cr 
418.29  per  totum 
palmae  ubi  probatifsimac  418.19 
palmo*'£latae,fiue  Spathae,  natura  ibi 
dem  31 

palmati  lapides  quales  <545.8 
palmei  «ini  medicinae  414. 19 
palmeo  uino  qui  utantur  150.1 
palmejia  uina  unde  145.41  er  150.1 
paimiprimum  quid  150.4 
palmites  meridiem ffeft are  debet  307.30  ct. 
308.4 

palmitum  uitium  confideratio  305.19  er 
de,  er  507.18 

palpebrarum  animalia  confideratio  104.37 
er  inde 

palpebrae  quibus  non  funt  ibidem  40 
palpebra  cur  a  natura  datae  ibides 
palpebrae  deficiunt »  Venere  abundantibus . 
ibidem  40 

palpebrarum  pili  quo  diffonuntur 

411.14 

palpebraru  morbi  remedia  430.10  er  438 
41  er  439.17  er  457.11.46  er  501.5  et 
507.8  er  514*1°  er  55  0.48  er  571.38  et 

571.14  e, 

palumbium  auium  confideratio  180.4  par 
totum 

palumbeslauro  fefe  purgant  138.11 
palumbes  hyeme  abeunt  176.45 
palumbi  bis  anno  pariunt  i84.i4 
palumbi  quotoua  pariunt,  er  eorum  incu¬ 
bandi  ritus  185.17  er  mie 
palorum  confideratio  $oZ.i7 per  totum  . 
pamphiluspidor6zo.z3.z7a-  614 
48 

pamphili  B  elij  interitus  124.16  ■> 

pamphilus  Qu.conful  136.4 
pamphild  mulier  B  obicina  uejiis  repertrix 
197.18 

parnpinarum  quid  305.36 
pampinandi  tempus  quando  536.4.14 
pampinorum  medicinae  419.44  er 
411.3 

pan  &«?,  «i<fe  infra  panos 
panax  herba  idem  quod  lipidicum  fecundi* 
quofdam376.34 
panax  contra  ferpentes  ibidem 
panacea  Aefculapij filia  616.16 


10  er 477.16.15. 35  er  478. 17  er  479 
9-15.54  er  430.9.11  et  481. 48  er  481 

9  er  483.15.19 

panatbenaicon  unguentum  apud  Athenas 
119.18,. 

P  anchrefios  quid  431.7  647.11 
panchros  gemma  669.16 
pancratijlarum  fimulacrum  501,16.13 
pancratio»  i<f  eh  Cichorium  568.39 
pancration  herba  qualis  485-3 
pandeda  librorum  inferip  tiones  prologo, 
primi  90 

panoeus  pictor  61$.  11.34 
pontus  fil.phidia  649.49 
panchros  gemma  669.17 
pangaei  montis  ro/k  587.15 
pangonius  gemma  669.15 
panicum  fruges  quando  ferendum  318.11 
er  5J5*3? 

panici ffiica  qualis  318.17 
panicum  unde  didum  ibidem  lg 
panici  genera  plura  i&idem  3  o 
panici ufus  in  Gallia, er  Aquitania 
311.19 

panicum  ubiferi  non  debet  ibidem  31  er 
335*5? 

panicum  ne  aues  tangant  ??7.?i 
panicum  ubi  ferendum  ibidem  48  er 
535.33 

panicum,  er  ex  eo  medicina  416. 9 
panicula  flos  fi  aures  intrat  exurdat 
578.17 

panis  diferetia,a  medicina  eX  eo  416, 41 
erirnie 

pani?  nauticus  ad  quid  utilis  ibidem  45 
pani?  Sitanius  ad  quid  ibid-^-S  ^ 

panem  conficere  Ceres  reperit  115.1 9 
panis  e  Milio,eT  panico  3:8.?i 
panis  uaria  pondera  319.40  er  inde 
panes  quot  ex  modio  tritici  311.37 
pani?  faciendi  ratio,  er  eius  differentia 
?H-4£ 

pani?  ubifiatexpifeibus  108.40 
panis  appellationes  unde  ibidem 
er  inde 

panis  uaria  confedio  ibidem 
er  inde 

panesRomani  met  faciebant  523.10 
panem  faciendi  ratio  mulieribus  propria 
ibidem 

panes  fecundum  dignitatem  perfonarunt 


er  373.10  er58o.4i  er  38mo  em 

1  er 398-4  er  399.« er  405.19 c, 
406.  i6.37.59er  407.19  er  409.16 
er  410.15  er  415. 37  er  415.18  er  417 
16  er  418 . 13. 51  er  419.1  er  415. . 
38  er  415  •  8  er  45°-45  er  45148  cr 

435.15.12  er  4h*i5*?i  er 438.41  cr. 
459-8  er.  441-19  er  44410  er  445 
41451.44  er  477.35  er  490.18 
er49i*  45  er  501.41  er504-54er 

509.14  er  5”- 19  er  54447  crs*?... 

10  er  571. 14  er  606.8  cr  631.13  er 
546.1 

panos  Gei pidura  619,16  ©  613, 16 
panos  Jwwlachrum6tfA4.0-636.14 
panfe  unde  didi  215.19 
panf<e  Seruilij  interitus  114.18 
panfebaftds  gemma  669.10 
pantherarum  cofideratio  134.11  per  tof*« 

er  138.13 

panthera  auxilij  caufa  ad  hominem  cofufit 

154.12  er  ittic 

pantherarum  macula  fae danda  ilidrn 
15 

pantherarum  odor,  quadrupedes  aMUi i 
dem  27 

pantherarum  afius  ibidem  18 
pdthcrajenatufconfulto  ftatutm  ncin  \W 
liam  adueherentur  ibidem  31 
panthera  a  quibus  m  adiliUteRommiiut 
da  ibidem  34 

Panthera  Aconito  necantur  485.17 

er  138.14  . 

panthera  in  feruandis  unguibus, ingemat 
131.19 

panthera  fola  odorata  inter  animdii 
389.17 

pantherarum  oculi  quales  659-« 
pantheracor  maximunno7.tf 
pantheris  quid  contrarium  5 05.35 
pantherarum  carnibus  uiuentes  betninei 
101,1} 

panthera  quos  non  attingant 
•5?i.?3 

pantherina  menfa  citrea  137.4 
pantheon  templum  Roma  quale, o  i  quo 
59448  cr636.38  er  643.1 
panticapeum  urbs  Cimmeria  laurum  nonu 
tritz7?.i4 

papauer  herba,  m  honore  apud  Romanos 
$60.19 

papi 


pjpiuertsfuccus  foporiferus  mortem  affert 
579.17 

p4{UKfw  fylueflris  natura,  er  medicine  cx 
eo  ibidem  z$ 

pspaueris  genera  plura  ibide.u  C7  duobus 
mox  fequentibus  capitibus 
pipaueiris  medicine  j79.11 
pipaueris  [capi  fapor  qualis  ibidem  13 
pdpaueri folia  quando  cadunt  319.3 
pipducr  quando  ferendum  331.37.er 
355.41 

papauer  contra  faucium  morbum  533-45 
pipiuerisgcnera,natura,fatio,ufus 
}6o.l2 

papdueraa  Tar  quino  Superbo  cur  excuffa 
ibidem  io 

pipduerate  a  e  fles  147.3  9 
pdpcllius  Sex.conful  i75-25 
papilio  uermis  inter  mala  medicamenta  itu / 
»mt«r  513.24 

pipilio  Apum  inimicus  190.19 
papiUiones  quo  nafcanturmodo  zoi.6 
papilionis  aduentus,  neris  mitium  indicat 

531.11 

papiliones  apum  peftis  quo  tolluntur 
3  92.12 

papinius Sex.conful  i7o  32. 
papinius  Sex.conful  Phnij  tempore 
258.li.  •* 

papyriam  lex  534.23 
papyrius  cn.cum  dentibus  natus  112,22 
P^yrius  c  n.conful  n.14 
papyrij  L.pretoris iudicrum  109.58 
papyrij  Lototumji  Samnites  uiciffetz^-g 
48  .  •  . 

Parras  Maffo  de  Corfls  triupbat  Myrto 
coronatus  255.53. 
p*pynj  arfom  cie  fttiiee 

29S.52 

papyrius Curfor  quid  in  terrorem pretoris 
Prenefiinorum,  ibidem 
papyrijFabiani  laus  645.8 
papyriarum  horologium  117. 4° 
papyri  fru  tick  con fidera  «0254.51  e? 

155.19 

papyri  fruticis  medicine  445*54  er 
inde 

papyrum  neutri  generis  234.41 
P^yro  dif  eoronabantur  ibidem  4 6 
P^ro  gaicidm  nauigia  texunt  255.5  cr 
?o*49 

papyri  ufusuarius  135.2 
papyripomm  quod  264.40 
pappon  genus  feminis  395.10 
pappus  herba  46,812 
pappus  fculptor  636.17 
pappum  quid  139-7 
Papulas  ulcera  generantia  381.3 
papularum,  id  e  A  Tuberculorum  corporis, 
quas  brufola  Itali  nominant,remedia  3  68 
ii  er  434*13  .er  44o.5  er  480.21  er 

511.11  ^-510.38  er  565,19  er  tfjuicr 

«31.17  . 


PARS  PRIMA 
pdrrrf  auis  quo  tempore  non  appareat 
339*12 

pirni  <ta/f  gadlii  ioi.  47 
paralion  herba  380, 9 
pdraly fis  remedia  563.5  o  er  376.25  er  413 
35  er  459*15  CT479.51  CT  48 9-7  ct  492 
43  er  546.8  er  563.40  er  5«9.i 
paralyticoru  remedia  369,31  er 576.15.19 
er  414.4  cr  444-9  er  457.47  etsi» 
'  9  er  567-47 
paralius  herba  que  475.33 
paranites  gemme  664.15 
paraphorum  Aluminis  jfecies  631.10 
parafange  menfurarum  genus  95.17 
parafwpiflor  616.39  er  619.24 
50-55 

parafij  pi floris  pater  quis  619.3 
parafij  pifloris  opera  ibidem  z 6  crinde 
per  totum 

pardalianches,idefi  Aconitum  138.15 
pardalium  genus  unguenti  116.19 
pardalios  gemma  670.16 
pardorum  ferarum  confideratio  134.3°  er 

189.19 

pardi  fere  qualiter  ungues  cuflodiant 

131.19 

pardis  lingua  qualis  106.15 
parentandi  confuetudo  qualiter 
524.9 

parentum  honoris,dc  rcuerentie  exemplum 
45Mj.  er  «7.38  er 

parentum  ingratitudinis  exemplum  1S6.16 
eri9S.i3.i7.4? 
parentes  necantia  ibidem 
parerga,  que  611.48 
paretonium  color  qualis  616.1.15  e#* 
vade 

paretonium  <j8z'd58g.i8  er  616.1.15 
parianus  pifeis  578.3  9 
paridis  ludidj,Ueleneq;  amoris  ac  AchiUis 
interitus  fimulacrum  6  05.4 
paridis  os  marmore  percuffum6t-r.zf 
parere  quo  facilius  pofsit  mulier  37  9 
31.32 

pariendi facilitas  qualiter  401,16  er  5°7 
52.36 

parietum  confideratio  629.22  er 
parietes  fbmacei  ibidem 
parietes  lateritij  6  49.21 
parietes  marmorei  637.47 
parietes  picati  ubi  649.6 
parietes  fcer&is  tingi  403.38 
paridion  rex  93«zi 
paris  numeri  uirtus  3*3.36 
pariRcros  herba  qua  46 1.44. 
parmenifeusferiptor  34°.44 
pamaffusmons  laurum  ffeflatifsima  habet 
266.16 

panafus  mons  quales  habet  abietes 
284*i5 

Reliqua  quere  parte  prima 
pironychiarum,id  cR  unguium  morbi  re 
media  595-7  0416. 46  er  41  «*itf  er. 


416.1.40  er  454  i  39  er  436.13  er  452 
2  er  506.16  er  510.9 

parotidum,idcR  Aurium  apoRematum  re/ 
media  562.57  er  370.23  er  576.31  er 
377.32  er  381-32  er  3S2.1.20  erjs? 
43  er 405. 19  er  406.29.39  er  410 

17  er  418. 23. 43  er  430.43  er  431.8 
34  er  436.41  er  952. 15  er  4*1.45 
er  502.9  er  509.57 er 511. 20  er  514 
45.er53«.3°  er  571.13  er  572.27  cr 
631.13 

parrhafius  pi flor  Vide  Varafius 
parfimoniacxepla  514.  26.39  er  515.15  er 
317.21  cr  183.25  er  196. 35  er  216 , 21  er 

593.20  er  594. 23 
parthenis  herba  qua  458.38 
parthenium  herba  qua  584.16  er  407.16 

er  456. 25 

partbebium  herba  unde  difla  407.29 
parthenij  herba  medicina  402.9 
parthi  unguentis  madent  229,5  er 
230.15 

pirtkorum  regium  unguentum  quod 
230.15 

parthi jteRibusliteras  intexunt 
*35 -5 

pdrtfci  quo  uino  utantur  250.2 
partfci  in  bibendo  g lo  riam  quaerunt 

253.20 

parthi  quanto  plus  bibunt }  tanto  magis  fi/ 
tiunt  ibidem  40 

parthorum  reges  qua  herba  utantur 
591.30 

parthorum,  et  Romanoru  imperif  terminus 

74.?o 

parthorum  reges ,  cuius  fluminis  aquam  bi/ 
bunt  96,  zz 

parthorum  halitus  cur  mfeflus 
215.47 

parffei  crapulis  dediti  ibidem 
parthi  cicadis  uefcuntur  199.7 
Reliqna  quare  parte  fecunda 
parturientium  remedia  378-34  er 
381-37 

partas  prodigo  fi  109. 2  per  fotam 
parta  a#o  <j«ot  homines  nafei  poflunt 
ibidem 

partus  quot  ge fletur  menflbus  ibidem  28 
per  fotam 

partum  gerentis  flgna  ibidem  42  per 
totum 

partuum  diuerptas  110.40  per  tota» 
pdrfai  g«4  ratione  cotirteri  po fiunt  284.16 
er  507.15  er  512.1 
partas  quotteflus  operimentis 

262. Ii 

partus  emortui  quo  pellantur 

369.36 

partuum  ratio  112. 17  er  11225  per ; 
totam 

Vide  generatio 
partus  necantia  374.U-36  ©* 

497.5 


pa  rta?  quibus  iuucUur  366.45  er  3«5*29 
©"  JS8.5  6  er  ?74.  J  er  J75.W  er  J78- J  o 
er  581.37  er  401.10  er4.11.49  er 
434.4.15 er  43«.*«  er  437* 10  er 
447.15  er  449*19  er  459  24.55  er 
45i.3  er  452.11  er  484*9  er  483-15 
per  totam  er  487.17  er  495.20  er  49« 
34  er  501.4«  .47  er  507.40  er  5» 
14  er  521.«.  1«  er  5«8. 35  er  549. 58  er 
ifede,  er5«5»57  CT  577. 17  er  w<ie ,  CT 

<s47.55.41 

partas  mortuos  ex  utero  extrabetia  368.3« 
CT369.36  erj74-4  er575-*o  er  385.39 
er399.w  er  400.17  er  408.34  er  4'3 
9  er  417.41  er  4*5.**- et  4*8.34  et  437 
28^  er  4?8.is  er  444.59  er  483.19**5 

*4<*8-58.4**49  er  4*4-  »7  et  522.9.27 
er  5*7.1* 

partas  omnium  animalium  extrahenti* 
448-34 

parmim  nil  tam  ed,  quod  non  gloriam  pare 
repofsit  *5S-*9 
pdcemiccs  cotes  quales  649.* 
pa/c«4  qu#,  er  »»<fc  dittd  314.47 
pafcaa /oli  Ouusitigal fuerunt  ibidem 

48 

pafitelites  quid  de  plaRice  6*8.15 
P*ife  assar  unde  di£t e  *4*.*« 
puffer  pifcis  57y.io 
pa fleres  pifces  plani  158,7 
pa fieres  quid  a  Rhombis  differant 
ibidem 

paflcris  anis  cofideratio  igo.io  per 
-  totum 

pafferum  in  medicinis  ufus  i4°.*3  er  54« 
4«  er  551.  *4 
pafii  confideratio  14S.1 

pafllenus  C rifius  lis  conful  qudliszgS.io 
pdfsienes rex  Sogdonaci filius  96.42 
paftinace  herbae  confidendo  353-*9 
er  iiuie 

padinacoe fatio  qualis  ZT  quo  tempore 
553-14 

pdjlinaca  erratica,  c r  medicinae  ex  ea  3S4 

49  per  totam  er  4«*.*4 
padinace  pifcis  in  medicinis  ufus  572.3°  CT 

573.1.*«  er  576.19  er  577.*9 
pajlmace  pifces  quales  165.29  er  166.45 
pafiinacae  pifces  plani  15g.14.39 
padinace  pinnis  carent  ibidem  1 4 
pajiinaca  pifcis  quibus  'mimica 
pajlinacte  pifcis  morfus  remedia  417.3 «  er 
515+22.  er  5<s9.*i  er  57o.*s 
pafiinacae  pifcis  quae  partes  uefei  poffunt 
570.19, 

patauinae  aquae  quales  29.34  er  558.14 
patella  arborum  fungus  349-54 
paterculi filia  h73+ 
pateton  palmae  genus.  232.31 
patientiae  exempla  114. 1 9  pw  fotam  e  1 602 
34  er  io7.44 

patinarum  luxus  6*8.45  CT /»<fr,er  18J-34 
per  totum 


N  D  I  C  I  S  PLINIANI 
patritas  raro  proceriores  filij  112.41 
patriae  caufamorilausi/ngcns  110.4 
patrie  amoris  exemplum  i74-4 
patrobius  Neronis  libertus  unde 

«29.17 

patrocles  Statuarius  600.33 

patrocles  piftor  «  04.19 

pitMtcfrf  funt  quibus  cor  praegrande  ed 

207.14 

pauimentoru  fidendorum  ratio  «50.29  per 
totam  er  619.5 

pauimentorum  origo  «50.19 
pauimentorum  nomina  diuerfa  ibidem 
O- inde 

paulus  Aemilius  Perfea  regem  fuperat 
5.45 

paulus  Aemilius  Perfcum  fuperat 
585.20 

paalas  Aemilius  aerarium  ditat 
ibidem  19 

paulus  Aemiliur-Mincnta  'm  aede  fortunae 
dedicatio  1.1 

paalas  Aemilius  L. conful  47.46 
paaZas  Aemilius  Macedoniae  uiftor  54.1* 
paali  Lxenfura  469.35 
paulus  L.ex  Athenis  Mr trodpru  Roma  du/ 
cit  616.3 

paa/i  Bafiliac  deferiptio  642.49 
piatos  L,conful  ig.25  er  127.42 
pauonumalitum  confideratio  1741« 
per  totum,cr  ig6.*g  er  inde,  er 

106.14 

pauonum  mteUedus, ac  gloriae  cupiditatt 

174.1 6 

paao  gbriofus  ibidem  n 
pauonem  quis  Romae  primus  comederit 
ibidem  15 

pauones  columbarum  amici  190.3 
pauo  timidum  animal  535-45 
pauonis  in  medicinis  ufus  ibidem  44 
patuonis  apex  qualis  201.46 
pauonacea  tegumenta  «48.25 
paueris  remedia  570.15  Winde 
pauperis  cana  qualis  411.37 
paufias  piftcr  624.49  er  6*5.11 
erinefc 

pia /?£  pidoris  inustum,  er  e ius  amica  Clye 
00-4355.45 

p4«jx<e  pidoris  tabella  quae,ibidem  47 
pdufitC  oleae  154.1 9  er  355.10 
pax,©-  teflam  nafane  362.19 
pacis  templum  Rome  a  Vefiafiano  603.38 
er  620.21  er  615.1  cr  535  -5«  er  «33.55 
er  «43.1 

peden  Veneris  herba  qualis  451.1S 
pedines  pifces  itfi.  15  per  totam 
pedines  ungues  baben  t  lucentes  1«  1.1« 
pedines  fe  contrahunt  ueluti  uidentes 

203.15 

pedines  maximi,  w  nigerrimi  ae  flate 

579.10 

pedines  optimi  ubi  ibidem 
pedinum  generatio  i«7* 19.27 


pedoris  animalium  confideratio  109.11 
O- in  de 

pedus  homini  tantumhtumibid.il 
pedoris  aegritudinis  remedia  566.9.15 1? 

368.9  er  371.14  er  375.9.41  CT37U7 
CT37S.  is  er3?g.*4  er  379.7  er38i 
40  er-  5  83.7  er  3844  er  39835.39  cr 
399-58 er  405.41  er4oS.5°40O- 
417.5  cr  468.41  er  4J°.41rt  45125 
er  453-45  er  457.55  er  49. 4.15  er 
444.itf.29  er  447.21  er 448i5er 
452-29  er  456.44  er  471.3344 
4«  er  472.2.15.53.38.4°  cr  477.31 
478-4  er  48S.18  er  4*9.70-493 
5  er  4sxs-7.i7.j3.36  cr  516.14  er  51* 

12 

pedunculi  pifces  159.25  er  578.11 
pedunculi  pifcis  medicinae  581 . 59 
pecuniarum  ingens  copia  592.28 per 
totam 

pecuiMund.edidayOf.ati  ©-58412 
pecunia  ouium,boumq;  effigie  fipubatur 

I15.2. 

pecuniarum  ubi  ufiu  nullus  7i.38 
pecunia  non  relinquenda  fuccejforibtts 
640,2.0 

pecuniae  ubi  diferets  funt  elemeuta  nme 
350.20 

pecorum  confideratio  er  natura  146,46 
per  totum 

pecus  quo  deledatur,pmpcfcitq;  189,19 
&'mde 

pecorum  balatus  quo  concitatur  375.29 
pecus  quo  necatur 443*44 
pecora  feUe  carentia  ubi  485.35 
pecoribus, tonitrus  abortus  infert 
*47.S 

pecori  r 4p  «t  infirmifsimm  148.8 
pecori  qualiter pafei  cogendafunt 
ibdem 

pecora  flultifsima  animalium  fodet* 
pecorum  quae  ui ta  longifsinta ibidem  10 
pecori  quibus  [aginentur  288.15 
pecas  pecuniae  nomen  dedit  3:4.47 
cr  584.12 

pecus folum  diu  uedigalfuit}i+.4S 
perora  futura  interdum  prefagiunt 
345-2  «s 

pecori  maxime  laferpitio  hcrbiuefcuntur 
379-2* 

pecorum  medicine  918.36  ©-447-Ji  C7 
458-5  er  466.19er471.41cr527.41 
er  545*33  er  545-8 
pecudum  fimus  in  medicinali 
pecudum  animalium  confideratio  146.46 
per  totum 

pecudes  quomodo  f  «minas,  uel  mares  pre/ 
creent  14-7.5.6 

pecudum  foetus  quo  uitiantur  500.45 
pecudum  nota.  Aes fignabatur 584.» 
pedatim  incedere  quid  113.15 
pedamentorum  materia  optima)oi  )7 

©■305.». 

ptiims 


pedumisL.conftil  i-rs.ii 
pedianus  Afionius  121.38 
pediculi  ne  uefies  intrent  4S1.7 
pediculi,  qme  animali*  infcftcntioi.it 
ainde 

pediculi  ex  qua  gignantur  materia 
ibidem  io 

pediculi  maris  571.15  er  573-3« 
pediculi  ocimo  generantur  37 -.18 
pediculi  quibus  perimuntur  414.5  er 
«JM4 

pediculari  morbe  quidam  interierat  xouio 
Q- inde 

pedius  quintus  pibor  6 14- ,45 
ptgifi  equi  quales  135.24 
pegafiaues  quales  1SJ.9 
pegma  in  circo  . 5$5.9 
pel/tcrete  terra:  genus  19?. ti 
pelagium  genus  purpura  164. 10 
O-in^e 

pelamis  pifeis  578.40.41  er  579.7.9  er 
i55.4J.48 

pelafgi  umbros  exegerunt  quondam  ;g.i6 
pelafgi  i»  /rftiam  litteras  attulerunt 

124.J1  • 

Reliqua  quare  parte  fecunda, 
pelafgos lauri  genus  266.8 
pelecinum  herba  495.ii 
pelecinon  herba  lentem  necat  527,12 
pdignis  linum  quale  546.44  - 
pelij  montisjpina  mira  219.25 
pedes  quibus  tinguntur  444.8  . 
pellicum  firme  infidhntes  quid  agant 
5Jui 

peUos  ardeolarum  genusts^z. 
pelojsjscosiaqualis50i.il 
pelopotitiejiacmnbeUum  524,2$  e? 

558.42 

pelorides  pifces  578.45 
peloridum  pifcium  medicine  574.2» 
penelopes  pibipra  619.17 
genclopesaitcs  656.9  er  185*25 
poenitentia  exemplum  531 15 
pemruin  animalium  confideratio  111.11. 

L  (Pinde 

penneprecifie  non  crefcunt,fed  mlfe  ibi/ 

V-tjfKg*:' 

pennarum  Inferorum  confideratio  199,25 

crf^e,  . ..  . 

penfdes  horti  Romx  55**25 
pcnfileshortidquo,crquales35°.5 
pmfilim  balnearum  ufus  quando 
*  47P-3S  ' 
pettjiiis  ambulatio  641.11 

«rfo  643.10  er  642.10 
penjiliS'  horti  deferiptio  642.10  ef 
•  jpfe 

penlilii  theatra  644.14 
pentadabyles  pifces.  578-46 
pentadoron  laterum  genus  629.52 
pentapetes  herbaq-63 .11 
ptntqphyUon  herba  ibidem  12 
pentathlos  fimuUcrum  691,16  er  £  0247“ 


P  ARS-  P.RSa  A,. 
penthejile£  Amazonis  inuentum  116.1$ 
pentorobos  herba  455*52  er  492, 9 
pcplion  herba  380.15 
peplos  herba  qualis  q.95.10 
peponum  cofideratio,natura,medicin£  $6$ 
16  crinde 

pepones  qui fint 361.30 
pepones  quomodo  toto  anno  feruentur  ibi / 
4o 

pepticaqti£  $79.27 
P  eraticum  quid  219,46 
perc£pifces  156.44 
percarum  pifcium  medicina  57721 
percides  pifces  579.12 
perenopterus  aquilarum  genus  170,44 
perenos  aquilarum  genus  170.5  9 
percuffus  quo  nwx  leuatur  a  petna  5  01.18 
percufforum  remedia  425. 12 
Videcontuforum  remedia 
perdicion  herba  cur  diba  59502» 
perdicion  herba  402.9 
pcnfct  for&d  dele£letur395.33 

perdicum  auium  confideratio  17e.1t 
exinde 

perdices  promifeue  iniri  ibidem  23 
perdices  uento  concipere  ibidem  31 
perdicum  aftus  ibidem  $6  er  inde 
perdices  lauro  fefe  purgant  13g.11. 
perdices  in  Boeotia  nutLe  i77.2g 
perdices  ubi  bina  corda  habent  207.16 
perdices  non  pinguefiunt  20  9.46. 
perdices  quomodo  pugnaciores  fiant 
409.40. 

perdicis 'm  medicinis  ufus  535*49  CT  545 
31  er  55 p.i6  er  inde 
peregrin£  arbores  qu£  217.48 
•  peregrinationis  homines  natura  auidi 

295.15 

perdius  Statuarius  600.50- 
pergamenauafa  618.?$ 

-periodica  febres  qua  363.56 
periander  de  pueris  castrandis  159.5 
periboeton  fimuUcrum  601.11 
pericarpiherba  confideratio  465,1 
periclymenos  herba  4»  15 
Periclymenus  pibor  6  04.20 
periclis  Splanchnoptes  605.25 
periclis  ferui  hiftoria  ibidem  er  407.26 
periclis  mirum  4  07.26  er  inde 
periclis  olympij  fitmlacrum  602.41 
periculi  uitandicaufa  quid  agendum 
.-  159.10 

periculo  quafita  maxime  placent  161.35 
exinde. 

perileucos  gemma  669.24 
perffli  fiatuarij  taurus,  meritusefc 
6  ©410 

p  eriphoretos  quis  601.10 
peripneumonicoru  morbi  remedia  577.20 
er  495.9 

ptripneumonicis,id  eft  pulmonis  morbo 
laborantibus  utilia,  414.$  er45*>45Cr 
.4443°  ©“4*73*9 


periffouquid+ouio 
periftereos  herba  qualis  464.35  er 
486.30 

perificrios  herbae  medicina  +66.5  er  882 
30  er  485.31 
periurij  mirum  554.22 
perixyomenos  jiatua  605. 4 6 
permutatio  rerum  quando  in  ufu  580.22 
perna  pifces  57 9. iS 
pernitiem  omnem  tollentia  444. 44 
ermrfc 

pemionis,id  efi  Calcaneum  pedum  infeHan 
tis  morbi  remedia  363.46  er  36S.20  er 
406. 39  er  410.14.20  er  412.28  er  416 
4°  er  417. 11  er  418.14  er  '426.24 
er  429.52  er  430.46  er  446.1  s  er 
478:29  er  479.5  er  487.  35  er5n.4 
.  er  519.26  er  571,16  er  590.24  er 
631.32 

perpenna  M.fenebus  121.24 
perpendiculum  instrumentum  a  quo  reperf 
tum  116,4. 

perpenfa  herba  fid  est  Baccar  er  ex  ea  medi 
cm£  398.17 

perpreff*  herba  qualis  477.n 
perfe unguentorutnrepertores  229.2 
perfarum  reges  qua  herba  uefiantur 
449.49 

perfartim  reges  qua  herba  perunguntur 
450.20  > 

perfarum  legati  quocunq •  ucnijfent  omnia 
rerum  copia  abundabant  470.47 
pirfarum  er  A  egypti  praelium  616.39 
perfie  quibus  gemmis  delebantur  669,4 9 
perfia  arbor  qualis  258.13 
perfeus  Mempbi perfiam  feruit  25S.15 
.perfius  Alexandri atamts  ibidem 
perfii  bellum  a  Romanis  gefium,quod  prodi 
giumpracefft  311.30 
perfius  m  Atlante  monte  65.14 
perfeus  rex  a  Paulo  uibus  595.16 
perfius  ab  Obauio  uincitur  597-45 
perfii  fimuUcrum  601.15 
.perfii  piftura  691.49  er  inde 
perfeus  pibor  615.45 
perfii  filius  116.17 

perfica  arbor  unde  diba  285.7  CT  262.14 
perfica  cito  deficiunt  cumcoUeba  fuerint - 
.  257.42 

perfica  agris  innocua  ibidem  40 
perfica  quando  reperta  primum  ibidem  $p 
perfica  mmime(ui  creditur)uenenata  in 
Perfide  258.12 

perfica  quibus  conflent  264.22 
perfica  quadam  nucleis  adharent  ibidem  56 
pe rfic£  arbores  in  Rhodo  florent,necfrubH 
ferunt  276.46 
perfica  claffispibura  626.23 
perfica  uiboria  114.17 
.  pcr/i«  maris  arbores  110.3  er  inde,Z7i6 
"  ibidem 

perficum  bellum  quando  gestum  323.9 
perficus  peregrina  arbor  217.48 

prr/ioo 


perftcorw  arborum  confldcriiio  157-3  & 
per  totum 

perjicorum  generd  plura  ibidem 
perjicorum  precia  ibidem  41 
per  ficus  A  egyptia  qualis  135-47 
perjicus  ubi  nil  ferat  15g.1i  er  i7«.4« 
perjicorum  fuccis  nuUut  color  z64.11 
perjicorum  odor  qualis  ibidem  iz 
perficus  quando  ferenda  301.45 
perjicorum ufus,  v  medicina  ex  eis  431.3? 
erir.de 

perficum  innocuum  cibis  ibidem 
perfidi  Spadones  etiam  regnauerunl 
Z51.14 

perjius  dotiifsimus  prologo  1.1S 
perflat  a, id  cft  Sylue  siris  cucurbita 

463.19 

perfolata  herba  medicina  4rjs.1t  &  477 
3«  er  480. 17  er  481.4« er  48i.ts 
perfolata  herba  conjideratio  403.Z 
perfonata  Arctos  herba  qua  46 1,41  er 

462.19 

pes  quorum  (it  animalium  115-1? 
pedum  claui  quo  toUantur$6}.& 
pedum  morbos  qui  nonfentiunt  416.K 
pedes  Gallinacei  herba  qualis  467.16 
pedibus  uniones  ge  flare  quofdam  161.19 
pedum  animalium  conjideratio  113.4.15 
pedes  homini  maximi  ibidem  1 6 
pedum  auium  dmcrfitas  ibidem  4t 
pertotum 

pedum  infectorum  conjideratio  114.1  per 
totum 

pedum  numerus  nuUi  impar  ibidem  9 
pedum  clauorum  remedia  578.1  er3s4-7 
er  597.4«  er  415.16.16  er  4«545 
pedum  morbi  remedia  363-47  er  37o.47 
er  4io.i? .  35  er  4«5«4?  er  458 . 3  er 
415.1  er inde,w  451.51  er  456.58  er 
440.14  er  545.7  pertotum  er  568.11 
er  651.14 

peflis  ubi  nunquam  17.31 
peMentiam  fenes  minime  fentiunt  111.47 
peflilentia  medicina  4145  o  e?  434  9  er 
448*  41  er  449  ♦  i»  er  477»  39  er 

.  651.14 

peMentiam  femper  in  occafum  Solis  ire 

u?.i 

peMentiam  hy  eme  fieri  nec  trinos  excede/ 
..  re  menfes  ibidem  1 
petauri  fla  pulices  101,16 
pete  ficus  rex  641.16 

pettlij  herba  confideratio,  naturafy  390,10 
petilius  C.581.1 9 
petijiapoma  158.35 
petorum  cognomen  unde  104.14 
petrea  brafsica  uino  inimica  370.11 
petrea  brafsica  qualis,  er  ex  erf  medicina 
,  i&ltte» 

petrei  Atinatis  in  Cimbrico  beHo  gefla  ,  er 
qudeorena  donatus  4  04,1« 
petreius  poeta  411.17 
.petridius  medicus  3H-38  '  v 


INDICIS  PLINIA 
petrites  uinum  147.15 
petronius  Titus  a  Nerone  peremptus 
65417 

petronius  Diodotus  medicus  ?6g.47 
petronij  P.gefti  101.4 
petrofelincn  herbaunde  ditium ,  er  medici/ 
na  ex  eo  i7i.it  per  totum 
peucedani  herba  etas  497.11 
peucedani  herba  medicina  463.43  er  465 
31  er  466.6  er  471. 14. 44  er  471 
10.19  er  475.10’  er  474-17  cr  476 
is.  18  er  477.11  er  479-  38  er  4S0.7 
8  er  '48U?.  4  o  er  481.33  er  483.3« 
er  4847 

peiicejles  Alexandri  [eruitor  601,13 
peumenequid  590.10 
pezica  fungorum  genus  349*5 
pJwcos  leguminis  genus  ex  ea  medicina 

417.55 

phatontis  cafus  45.18 
phatontis  itii  fulmine ,  fororumq;  in  popu/ 
los  arbores  ccnuerfarum fibula  655-15 
phatontis  jimdacrum  635.1? 
phatontem  in  Aethiopia  obijfe  655.57 
phagedena  ulcera  36436 
phagedana  morbus  qualis  479*1? 
phagedana  morbi  remedia  365.1  er  3«7 
14  er  373.16  er  376.30  er  4»  57 cr 
431,1.11  er  443.49  cr  448.3«  er 
479 .15  cr  481.4«  er  5u.i5.*?  cr 
«31.31 

phager  pifeis  S79-S 
phalacrocoraces  anes  ubi  iSi.47 
phdangijs  aduerfa  4  99.11 
phalangia  Eruum  necant  ?i7.i7 
phalangion  herba  qua  495.51 
phalangiorum  genera,  ccnjideratio.natura 
uenenum  531.4  er  inde 
phdangius  Aranei  genus  317.17  eri?S.? 

er  15  0.48  er  i87. 44 
phalangiorum  morfus  remedia  57i.i5  CT 
400.39  er  409.11  er  415.17  er  454 
19  er  4?«.45  cr  441.1«  er  44i««*4? 
er  450.18  er  464. 8.10  er  467. 48  cr 
487.19.30  er  495-3«  er  49«-J o  er  5?i 
.7er5«8.icrs«9.ii 
phdangius  parentes  occidit  I98.1J 
phalangites  herba  qua  495.51 
phalareus  quo  cafufanatus  112.17 
phalaris  herba  qualis  495*41 
phalaris  tyrannus  116.14 
phalaridis  erga  Perillum  historia  6  04,1  o 
phalarides  anes  1S2.41 
phalera ,  id  efl  equorum  ornamenta  quibus 
donabantur  115.4« 
phalerion  pitior  616,41 
phaleraus  quo  uomicafanatus  111.17 
phaonem  quare  Sappho  amauerit 
405.1? 

phariauua  144.1? 
pbaricon  uenenum  513.3 
pharnaces  rex  456.1 
phmaceon  herba  ibidem  ■  > 


N  t 

pharnacis  primi  Per, tiregi:  flatui 

594.14 

phdfgdnion  herba  4«5- 14 
phafelidisLihumitt.i 
phifelinum  oleum, quod  Vii  quid  utili 
4i8.«4 

phajiana  aues  181.41  er  101,4? 
phajianaaues  pediculis  in fc flantur iota 
pbajfichates  gemma  665.36 
phediusfelitifsims  Delphico  iudicms  ori. 
culo  110.45 

phclandrion  herba  qualis  495.41 
phengites  lapis  qualis  6 45.41 
phenion  herba ,  zr  medicina  exea  4013 
pberccy  des  futurum  terrmotum  f  redicit 
14.J1 

pherecydis  Syrij  mors  qualis  113.1I 
pherecydes  orationem  profaicam  metit 
125.40 

phercnice  mulier  felix  credita  «9.9 
phycites  gemma  669.13 
pJrycoi  ThaUfsion  quid 478.3? 
phycos  frutex  140.14 
pfcycai  pifeis  159.11  er  579-8 
phidia  fiatuarij  opera  600. 16.45.47 
phidias  quando  floruit  ibidem  17  er 

6ig.io 

phidias  initio  pitior  fuit  618.19 
ptowf  er  marmorisfculptordsrifsim 
63416  (y  inde 
phidia  lupiter olympius  iiS.i8 
phyUanthes  herbaj9S.i9 
pbiUntropos  herba  qualis4p.1i  & 
487.27 

philarci  pitiura  615.47 
philemon  Ptolemei  prafetius  661.45 
philinis  pater  quid  erga  pantheram 
13413 

phileteria  herba  qua  458.46 
phite(iks  ApoHo  6 01.45 
philippidis  uclocitas  i??,48 
philippo  Macedone  Gratiamamlt 
jtgnumuifum  ii.?6 
philippus  Macedo  quando  ibidem 
pbilippus  rex  poculo  aureo  puluinofuHitt 
dormire folitus  58440 
philippi  Macedonis  Jimlacnm  601,47  C? 
605.ro 

philippi  porticus  Roma  619.5457 
616.45 

philippus  Romanus,  er  eius  pifeina 
168.11 

philippi  cacitatem  Critobolus  doficcntit 
188.9 

philippus  feriptor  340.44 
phylira  'corona  Blatteaiyi.il  er?86.io^ 
phyUis  gad  arbore fefe  fu  frendit,  qua  W 
quam  floret  i76.3i 
philijlio  medicus  363-6  O  372.? 6 
philifcus  pitior  616.41 
philocbaris  pitiura  615.31 
philocharestii  efl  Marrubium  berU 
5S?.6 


philodrs  pifturx  mentor  614.19 
pbiloginos  gemma  669,11 
pbilomachus  futuarius  61 7.1® 
p  bilomcnx  auis, id  ejl  Lufcinix  cofideratio 
07.39  CT  inde 

pbilometor  rex  quid  circi  agros  colendos 
3'5.4i 

pbilon  piftor  604.10 
philonis  opus  ng.17 
p  hilonidcs  Alexandri  curfor  2542 
fbilonidis  uelocitas,ibidem  CT  113.4? 
pbilopes  herba  383-6 
philofophix  amor  136.10 
philofophorum  quorumdam  furor  1.14 
pbilofophi  India  quo  uefcunturcibo 

118.39 

p hilotims  [erutis  in  rogum  domini  fefeiedt 
117.48 

pbiloxenus  piftor  613.39 
p byUon  herba  qua  407.11  cr  495.58 
pbylura  ex  qua  funes  faciunt  348.13 
p  byrrna  lachrymx  genus  110.17 
phyiromacbi  ftatuarij  opera  603.1t 
phyfcmitd  quid  i6i,  4.9 
pbyfcs  quid  67  0.47 
pbyfeteres  pifccs  578.3«  &  551.46 
phy tema  herba  49  5-57 
pbytarui  pifcis  579.9 

phlcgmon  morbus jeiufqy  remedium  364.it 
piegonti:  gemma  67  0.11 
phlegraum  crocum  quale  3 88.34» 
phleonherba  406.7 
pbleos  herba  qualis  394.29 
phlox  herba  391.11 

phoce  pifces, id  cft  uituli  marini  153.7 
phoca  cur  fub  aqua  diu  urinentur  207.58 

phocispyrus  310.49 
phxmone  Apollinis  filia  170.40  <7 
171.9 

pbctnicdbdanos  arbor  216.10 
phoenicopterus  auis  qualis  181.44 
phxnuum  auis  17S.14 
phoenicis  auis  cofideratio  170.18 
-  per  totum 

phoenix  an  unicus  toto  orbe  ibidem  10 
phoenix  Soli  facer  ibidem  25 
phoenix  auis  ex  fe  renafdtur  232.18 
phoenixlongifsim x  uitce  121.11 
phoenicis  apices  quales  201.46 
phxnices  unguentis  deleftati  119 .17 
pboenicea  herba  &  ex  ea  medicinx  41 6 
28 

phoenicis  flatuarij  opera  6  03.22  er  6  3  9.31 
phxnicites  lapis  669.13 
pbxnixuentus  15.7 
pfeo»oifcw&<t  394.48 
phorcus  pifcis  579.9CT6j5.i8 
p horimon  Aluminis  Jfiecies  631.8 
pborincum  uinum  274 .45 
Phoroneus  antiquifsimus  Grxcix  rex 
115.28 

phragmitis  calami  genus  678.14 
phrapnon  fiatuarius  6  0  0.3« 


PARS  PRIMA 
phragmonis  fiatuarij  opera  ibidem  47 
phrenes  quid  108.17 

pbrencticorit  remedia  363*14  er  366.41  CT 

369.40  er  J75-48CT 378.31  <7383.9  CT 
457.39  cr  44113  er48o.4  er  527.8 
<7564.44  er  6JS.26 

phryganion  animal  547.35 
phrygij  moduli  a  quo  reperti  116,33 
p  hrygius  tonus  qualis  9. 41 
phrygum  'muenta  550.15 
pbrygia  Hydromel  habet  quam  optimum 

250.45 

Reliqua  quxre  parte  fecunda 
phrygianx  tog£  147.38 
phrygiones  qui  ibidem  41 
phrygius  lapis  qualis  646.47 
phrygium  flos  391.1 
phrylus  piftor  619.3 

phrynio  herba  qualis  464, 26  <7  4gi.i6  et 
495.25 

phrynes  meretricis fimulacrum  601.18 
pbrynus  Ranx  genus  569.49 
phthiriafis morbi  remedium  363.3  er  566 
44  er  573.4?  cr  411.18  er  418.12  cr 
4??*48  er  437.4  er  442.7.16. 19.41  et 
458.37  er  465.40  er  482.4 
phthificorumremedia366.i6  cr  375.4  6  er 
409.49  er 435*45  er  646.1 
phthifis morbi aliaremedia  366.46  er 383 
4 e  er  410.44  er  411.21  er  438.6  er 
439.6  er  448.10.33  er  449.20  er  461 
4  er 472.40  er 479.17.19.21  er5io.i 
14.16  er  511.7.17  er  520.10*14.17  <7 
546.9  er  546.12  er  646.1 
phu  nardi Jfeciesno.43  <7  398.34 
picd  aww  Zoffgd  vnfignis  cauda,uaria  appella 
ta  177.17  er  179.16 
pie*  deferiptio  181.21  <7  in* 
pic<e  expreffe  loquacitatis  ibidem  23 
piceaftri  arboris  refina  qualis  252.4 
picato  ww  145.12 
picatum  uinum  quod  424.1 
picea  arbor. Quercpoft  pix 
picenauua  qualis  144.11.20 
picenxuux  quales  255.16 
pice»*  p;yra  158.48  per  ioton» 
pycnocomon  herba  qualis 
VidePygnocomon 
picris  laftuce  genus  35 6. 49 
piem  fcer&a  ere*  ea  medicinx  295.41  cr 

408.45 

p  iftanon  uinum  146.15 
piftones  populi  calce  agros  pingues  faciunt 
193.26 

piftorcifeneftus  121.15 

piftores  quibus  coloribus  maxime  utuntur 

590.41  er  i«<ie  <7  615.39 

p iftor  quis  primus  in  piftura  marem,  f cernit 
namefc  difereuit  618.30 
piftor  qui  dum  pingeret  uirgines  nudas  an/ 
te  fe  habebat  619,11 

piftores  plures  excellentes  libro  35»* 4 io.n 
per  totum 


piftores  quidam  qux  pingere  non  pojfunt 
614.4  er  611.13 

pingendi  ratio  de  pigmentis  590.30 
per  totum 

pmgedi  artefeminx  peritx  619.1  er  6i7.9 
crinde 

pingendi  rogos  eonfuetudo  617.46 
pingendi  ueftes  ubi  mos  617.25  <7  631,22 
er  inde 

piftura  nuUa  T roix  temporibus  614.3» 
piftura  qux  primum  Rome  publicata 
6 15.14 

pifturx  refeicientcsfurfumimfracfc  a  quo 
primum  6 i8.35 

pifturx  certamen  Corinthi,  ac  Delphis  619 
4® 

pifturarum  uene,  articuli,  membra,  ueflium 
rugx  a  quo  primum  6 18.83 
pifturarum  noua  muentio  619.43  O"  inde 
pifturx  excedentes  plures  619.26  er  intie 
pifturx  incompleta  dereliftx  617.3 
pifturx  ueterts  'm  exra  o  ebore  tantum 
617.11 

piftura  quando  primum  inuenta  634.26 
piftura  a  quo  reperta  634.26  <7 116.43 
piftura  herbarum  fadax  452.2*? 
pifturx  honor  6ii.48.per  totum  cr  614.J5 
pifturx  initia  incerta  614.13 
pifturx  muentores  A  cgyptij  614.14 
piftura  qualis  ab  initio  ibidem  1 6 
piftura  quando  primum  Romx  614.35 
Crinde 

piftura  ingentis  precij  615.11.11  er  619.1.25 
er  601.1  er  621,4,41  er  613.18  <7 
626.8 

p ifturis  lignum  optimum  185.25 
picus  Martius  auis  quid  cum  Pcconia  herba 
455 .?« 

pie»»  Martius  quibus  inimicus  fit  532.44 
pici  Martij  mirum  552.1 
pici  Marii/  deherba  quadam  mirum  4  9W5 
pici  Marti j  confideratio  175.46  per  toto»» 
er  201.1 

piew  Martius  unde  diftus  i74.3 
picKi  Martius  in  capite  Tuberonis  confedit 
cr  quid fitper  hoc  reftonfum  ibidem  4 
Picus  Martius  ubi  non  fit  177.26 
picus  Martius  fujfenfus  quadrupedes  arcet 
179-9 

pierica  pix  optima  252.8 
pietatis  exemplum  117.5S  <7 1 27.45 

per  totum  &■  130.31 
pietatis  xdes  ubi  Romx  «7. 4? 
pygargi  feraru  genus  149.35 
pygargus  Aquilarum  genus  170,39 
pigmenta  nobilia  i65.«3 
pigmenti cerulei  confideratio  594*4?  ©* 
595-7 

pygmxi  quales  crubi  108.1 6  er  wufe 
pygmxi  spithamxi  ibidem 
p ygmxorum  regio  ubi  101,39 
pygmxorum  cum  gruibus  certamen  10  849 
«7175,3* 

*  pigmiti 


Pignltis  terra  qualis  «51*5 
pignitis  terne  medicina  ibidem 
pygnocomon  herba  qualis 474-$$  &  48o 
4«  er  481-4° 

pigritia  expellenda?  exemplum  513.13  CT  555 
zj®'mdc 

pila  luforiainuentor  116.43 
piium  armorum  genus  a  quo  repertum 
116.18 

pilumni  undtdi&i  514.41 
pilorum  confideratio  211.11  er  inzie 
piiz  uirorum  pice  cueUuntur  251.5 9 
pili  ncnafcantur  370.5 
pili  qua  arte  rcnafcantur  397. 41 
pili  ut  e  corpore  defluant  188.8 
pilos  reddentia  410.11  er  617.55  Cr  631,28 
er^.i.1?  er  576.14 

pilos abfumetia  410.6  er  45 0.1  o  er  507-7 
er  5  °8.16  er  551.10  er  555.8  e7  55=>.3» 
56  ertfi&er  561.!  e?  616.31 
pila/»  corijs  detrahentia  431.1 9 
pinaddion  librorum  infcriptiones  prologo 
1.90 

pinacotheca  613.11  er  617.10 
pinajler  arbor  quid  170.14 
p  inafiro  non  decidunt  folia  i74»4 
pindari  penatibus  Alexander  parci  iufsit 
116.22 

pinarum  nucum  confideratio  157.19 
per  totum 

pinea  corona  apud  1  flhmm  coronabantur 
ibidem  24 

pine*  quomodo  ferantur  195.7 
pine*  nucis  natura,®-  er  ex  eis  medicvna 
43156  crinzfe 

pinguedinem  fidentia  toflentiacfc  415.17.18 
,  er  510.30 

pinguedinis  animalium  cofideratio  109.41 
erinie 

pingui*  fieriliora  eunda  ibidem  45 
pinguedo  plerisq;  fine  fenfu  ibidem  48 
pinguedinem  augentia  116.21  er  433-25 
pinguia  quid  animalia  reddat  239*44  er 
146.5  er  1S9.19 

pingui*  celerius  fenefeunt  109.46 
pinn*  pifeis  579.12  er  161.31 
pinn*  concharum  genus  16 5.17  CT  i«*/e 
pinna  pedum  uice  pifdbus  158.9  CT  inJe 
pinna  quibufdamnuUa  ibidem  10 
pinnophylax  pifeis  165.18 
pinnothera pifces  579.11  er  i50*49  CT 
165.1S 

pinfendi  confuetudo  uaria  322.14.17 
er  inde 

pinus  cofideratio  170.15 
pinis  non  decidunt  filia  273.46 
pini  filia  175.1 
pinus  non  floret  ibidem  14 
p  inuscontra  cariem,tineasq ■  2S6.29 
pini  umbranoxidZ97. 17 
pinus  quomodo  slerilefcat  310.7 
pinus  quando  femen  er  germinationem  red/ 
dat  276.14 


ISDICIS  PLINIANI 
pinus  mire  frudum  gefiat  ibidem  z  6 
pinorum  Eruca  Pityocampa  dicuntur 

425.11 

pini  <tr&orzs  natura,  er  medicina  431.5 6 
®mde 

piperitis  herba, id  efl  Siliquajlrum  561,47 
er  36i.i 

piperata  qua  150.13 
piperis  cofideratio  110.1  per  fotam 
piper  longum  ibidem  5 
piper  candidum  ibidem 
piper  in  Italia nafei ibidem  i7  CT  279-9 
piper  ex  a*  regione  uehitur  93.25 
piper  imitantia  49 6. 39 
piperis  uice  <ja* 491,10 
piperis  arbor uiuit  in  Italia  179.9 
piperitis  herba  confideratio,  natur a,me dici 
~tia}77.izpertotum 
pyra  locus  ubi  H elleborus  457. 24 
p>r*/is  vermis  cofideratio  101.34 
pyralis  auis  cui  inimica  iS  9 >3 9 
pyramidu  confideratio  6 40.19  per  fotam 
pyramides  cur  excogitata  ibidem  10 
pyramidum  magnitudo  ibidem  33.59 
pyrata  omni  tempore  nauigant  15-39 
pyraticafiatioapud  Safonem  infulam  49.35 
py ratis  a  Pompeio  naues  adempta  114.45 
er  115.16  er  inzfe 
pyraticum  bellum  267,31 
p yraujla  uermis  cofideratio  101.3  6 
pyrcicus pidor  623.48 
pyrenai  montes  Buxo  abundant  273.6 
Reliqua  quare  parte  fecunda 
pyrane  gemma  67°.i7 
pyrethrum  herba  511.18 
pyrgoteles  a  quo  tantum  Alexander  m  g em 
masfculpiuduit  653.10  er  11 8.19 
pyrites  lapis  qualis  646.11.23  er  67o.io 
pyromachus  flatuarius  600.39 
pyrofachne  fiutex  15  8.5  o 
pyrrhaum  nemus  170  49 
pyrrho  philofophus  qualis  213.50 
pyrrhi  regis  pollex  qualis  107.34  er 
501.10 

pyrrfcz  regis  fimulacrum  603.11 
pyrrhus  rex  ex  Graciam  Italiam  pontibus 
tranfirecogitauit  43.30 
pyrrhus  a,  Romanis  uiclus  584.6 
pyrrhus  primus  in  Italiam  Elephantes  du/ 

xit  129.34 

pyrrhus  quando  cx  italid pulfts  207.27 
pyrrhi  obitu  quod  portentum  uifum  208.14 
pyrrhi  annulus,®  gemma  qualis  653.5 
®inde 

pyrrhi  flatuarij  opera  6  03.12 
pyrrhice  faltatio  d  quo  126.38 
pyrrhopcecilonlapis  659,13  er  648.13 
pyrrhocorax  auis  182.48 
pyralibrdria  i57.?6 
pyra  quomodo  conduntur  159.20.3 6  er 
260,5 

pyrorum  arborum  cofideratio  25S.4S 
per  totum 


pyrorum  uaria  denominatio  ibidem 
pyrorum  remedium  159.11 
pyrorum  fucem  qualis  164.8 
pyro  filia  circinnata  174.48 
pyrifylueflres  tarde  germinant  i75.Jt 
p^ras  (Jko  tempore  femen  efficit  176.20 
pyrus  facile  fiuftum  perdit  ibidem 
290.7 

pyras  *pz*  loca  amet  173.15 
pyris  uinum  fidunt  250,6 
pyro  uitabreuis  297.44 
pyrorum  infido  quando  299.11 
pyrorum  fado  quando  301.10.41 
pyrorum  u/k,*e  ex  cis  mediana  430.9 
&  inde  per  totum 

pyri  fyluefiris  ufus,®ex  eis  medicina 
ibidem  13 

pyris  qualiter  uefcen  dum  ibidem  9  er  inde 
pifana  Siligo  521. 21  er  inde 
pz^rum  «2**244,18 

Reliqua  quare  parte  fecundi 
pifcatrix,idejl  marina  rana  16515 
pif  num  confideratio  lib.  9  per  totum 
pifeium  mira  magnitudo  l^iqopertotmet 
566.7CT  in* 

pifeium  ingentia  offa  151.42  er  152.17 
pifces  a  finis, e  quis, tauris  frniles  15144 
pz/ces  gui  maximi  ibidem  41  er  i&fcer  151 
46  per  totum 

pifces  effigiei  humane  151.3  er  k*ie 
pifces  an  fiirent,dormiantpbidea  3 9 
per  totum 

pifces  omnes  fyirarc  fecundum  Vlynm 
fcidem  48 

pifdbus  auditum,odcratumi $  inejfc  153.5 
pifeium  tegumenta  plura  155.10  per  totum 
pifeium  per  tegumenta  differentia  ibiim 
per  totum 

pifeium  cute  ligna, ebora^  poliuntur 
ibidem  13 

pifeium  auguria  156.5°  crinie 
pifeium  foemina  maiores  qummrti 
ibidem  33 

pifces  quando ficilime capiuntur ibiim  J? 
©•158.5 

pifces  omnes  hyememfentknt  156.40 
pifces  quo  tempore  lateant  ibid.4.1  vindi 
pifces  alij,alijs  m  locis  principatum  obtinent 
157.3S  per  totum 

pifces  qui  nifi  uerberati  coqui  non  pofunt 
ibidem  14 

pifeium  fene flutis  indicium  ibidem  43 
pifces  m  terram  exeuntes  158.1  pertotunt 
er  151.43  er  16S.42  per  tofum 
pifeium  digefiio  in  figuras  corporuntitf.7 
per  totum 

pifeium  planorum  differentia  ibidem  er  15S 
39  per  totum 

pifeium  pinna  ibidem  9  ®tnde 
pifi  es  cartilaginati  ibidem  43  er  168.39  CT 
167.43 

pifeium  colorum  mutatio  159.10  pertotunt 
pifeis  uolans  ibidem  11  er  566.34  er  inde . 

pifcet 


pifces  fanguine  carentes  159.19  per  totum 
pifces  molles  quales  ibidem  zoc  indet? 
158.1+ 

pifcium  pedes  159.11  er  158.15 
pifcium  cirri  ibidem  15 
pifcium  fenfus  itf.zz 

pifcium aflus  ibidem  17  per  totum  e?  165.33 
fertotu  £7-159.30  er  566,13  per  totum 
pifces  planicurfacri  ditii  166.3 4 
pifces  uenenati  ibidem  41  per  totum  er  16 9 
54per  totum 

pifcium  morbi  155.48  per  totum 
pifcium  mira  generatio  157,2  per  totum  er 
I67.10  per  totum 

pifcium  coitus  qualis  ibidem?  per  totum 
pifces  cur  non  tot  generentur  quotouapa/ 
riunt  ibidem  7 

pifcium  qui  oua  pariant  ibidem  io  per  totu 
pifcium  diuerfa  genera  non  coeunt  ibid.  25 
pifces  quando  er  quoties  anno  pariut  161.27 
eriscie 

pifcium  mlue  I5g.i  per  totum 
pifcium  longifsima  et  as  ibidem  5 
pifciKi»  KHMrid  itidem  11  per  fotu»» 
pifces  quibus  in  locis  optimi  ibidem  14 
er  inde 

pifces  terreni  ibidem  +uper  totum 
pifces  lucentes  169.40  er  inde 
pifcium  mmicitie  inter  fe  ibidem  44 
per  totum 

pifcium  inter  fe  amicitie  ibidem  48 
pifcium  genera  plura  mitefeunt  181.25 
pifcium  auditus,  olfiitius#  igg.28  per  tot. 
pifcesubiad  nomen  uocati  ueniunt  it  id.  50 
pifces  omnes  dormire  190.14  c?mde 
pifcium  capita  portione  maxima  201.31 
pifcium  dentes  quales  205.1j.i0 
pifces  qui  mammas  habent  zu. 45 
.  eri»de 

pifcium  feptuaginta  fex  genera  &  eoru  nor 
»««4518.24  £7-  inde  er  155.25 
pifcium  qui  animal  pariunt1tf.15.zq  c?  158 
+5  er  167.43 

pifces  fine  offibus  ubi  155.35 
pifces  necantia  475*42  er  3«7.i« 
pifeibus  oleum  quidam  faciunt  155.37 
pifces  fiftiles  d,  quo  628.8 
pifcitas  tantum  uefcentes  homines  167.8  et 
inde  er  108.39 

pifces  egroti  m  pifeinis  quomodo  fanentur 
371.43 

pifces  capiendi  ratio  462.7  £T  154.4  er  m 
de  er  155.35 

pifeibus  uiuere  Alexander  quofdam  uetuit 
9Z*9 

pifcium  quot  differ etiis  eadem  cenauefceba 
tur  628.40 

pifces  in  cerebro  gemmas  habentes  667.1  er 
««9.35 

pifces  refiponfa  ubi  dent  554.20 
pifces  iUico  mortem  in  cibis  afferentes  ibi.zg 
zrinde 

pifciumpluriuin  medicinis  ufus  568-iiper 


pars  prima 

totum  ©•  mefe 

pifces  manu  hominis  uefcentes  166.15.  er  155 
36  e?  inde 

.  pifcium  auguria  56  6.4  o 
pifces  ubi  uocati  parent  ibidem  t?inde 
pifces  ubi  amarifsimi  ibidem  45 
pifces  ubi  dulcifsimiibid.4-6  e? inde 
pifces  ubi  natura  fal fi  ibidem  47 
pifcium  quis  maximus  ibid.49 
pifces  terra,aquifq •  degentes  i67.pertotum 
er  568.il  er  inde 
pifcium  fal  forum  medicine  569.12 
pifeibus  que  fint  uenena  er  ad  id  remedia 
57°.25 

pifcium  omnium  adeps  utilis  oculis  571.3  o 
pifcium  cceleflis  figni  cofideratio  540. 43 
pifds  Aquilonij  figni  exortus  quando 
334.18 

pificratyflatuarij  opera  604.8 
pifo  M.conful  quando  115.20  er  655.44 
141.20 

pifo  L.primus  aurea  coronam  donat  583. 3  o 
CTinde 

pifonis  defenfio  107.32  er  inde 
pifo  L.  potator  maximus  253.15 
pifo  C.hiftoricus  23  6.1 
pifones  unde  didi 314.41 
piffaffihaltos  quid  er  eius  medicine  459. 16 
Cr  630.17 

piffeleon  oleum  quale  45*).%  er 43?. 12 
piffini olei ufus  428.20 
p iffoceros  Apium  quid  191*1» 
pifiacee  nuces  ad  quidz 33.3 
piflaciorum  cofideratio  262.35 
piftacioru  natura  e?  ex  eis  medicine  433.27 
er  inde 

pifiana  herba  596.11 

pifiolochia  herba  que  461.48  er  461.23 
pifiores  quando  primum  Rome  325.8.13 
pijloria  panis  31222 
pifiune  cofideratio  321.17  er  iwde 
pifum  (juncto  /erdtur  324.29 
Pythagoras  philofophus  quando  er  eius  re/ 
perfd4.i6 

Pythagoras  de  interuaUisfyderum  9.33 
pythagoras  de  fidenmtnufica  ibidem  37 
pythagoras  defi.be  ufu  $uid  324. 8 
pythagore  lib.de  ScyUeherbe  medicinis 
354.5 

pythago  re  dcBraffica  /t6. 5  69 . 4 
pythagoras  P tolcmei  prefetius  654.45 
pythagore  ftatua  Rome  598.17 
pythagoras-Socratiprefertur  ibidem 
pythagoras  quidcirca  A  thletds  43°-39 
pythagoras  magus, primus#  in  noftro  orbe 
Magicam  celebrauit  449.18  er  i» cie  CT 
538.34  eriWe 
pythagore  liber  449-38 
pythagoras  dc  herbis  454*2 
py  thagore  peregrinatio  ibidem  4  C7  65  8 
34 

•  pythagore  fortilegia  501.1 

pjt&gow  2«<lttde  i»  Aegypto  659.47 


Pythagoricus  fepcliendi  mos  618.10 
Pythagorica  philofophia  256.10 
Pythagoricorum  uanitates  405.24 
pythagoras  fiatuarius  6  o  0.3  o  et  6  01*23.29 
pytbeas  fculptor  694.37 
pythetes  Comete  genus  10.30 
pythias  fiatuarius  6  00. 41 
pythion  Bulbi  genus  554.7 
pythij  Bithyni  ingentes  diuitie  591*45 
pythispitior  718.41 
pjytfeis  fiatuarius  656.7 
pitbyufe fruticis  deferiptio  458.19 
pithyuf  'e  medicine  ibidem 
pythocritus  fiatuarius  6  o4- 19 
py  thodemi  fimulacrum  6  o 3. 3 
pythodicus  pitior  ibidem  43 
pytbodorus  fiatuarius  656.36.37 
pythonis  ferpentis fimulacrum  6 01*25 
pityidanux  267.23 

p  ityocampe,id  eti  pinorum  Bruce  415.22 
pityocampe  morfus  remedia  427.6  er  6i® 
14er555.11 

p  ythocles  fiatuarius  60  o.4i 
pituite  morbi  remedia  364.17  er  367.1  CT 
364.44  er  544.16.47  er  375.44  er 
581.33  er  382. 32  er  584.1  er  401. 13  er 
411.15  er  416.15.44  er  418.34  er  42* 
49  er  425. 27  er  430.41  er  432.2.25 
er 433 .46  er  43418.17  er  438.10 
440.9.25  £7- 442-17  er  447.iS.28 
er  457. 49  er 458.54  er  465.43  er 
47426.17.34.57.43  rt475jii.3i.44 
.  er  478.4  er  480.20  er  491.16  er  497 
3  er  515.28  esr  563.5°  er  569.2  er  571.15 
er  574.11.15  er  646.37 
pituite  gaUine,  er  gallinaceorum  remediet 
1 85.11  crinde  &■  367.13  er  441.20  o* 
444.40  er  458-5 

pituitas  pecorum  cr  iumentorum  fanantia 
■v  458.5er476.47 
pix  ubi  optima  251.8  er  271.1 
pice  uina  condiuntur  151.25.18.40 
picem  que  arbores  fundant  ibidem  3°CT 
270.19 

picis  genera  pluri  251.3  o  er  271.13 
per  totum 

picis  uitiaque  fint  zqz.6 

picis  probatio  ibidem 

picem  oleo  extrahi  435.28 

picis  oleum  Picinum  ditium  256.48 

picis  genera  quomodo  fiant  271.23  per  tota 

picis  ufus  uarius  ibidem 

picis  ufus  adtetia6+9.7 

picis  natura, genera,  bonitas  medicine  43S 

• .  47  crjnde 

pix  quid  425.45 

pix  fbf silis  ubi  V7u\ 

pyxacanthon ffiine  genus  445-39  ©'44« 
40  er  119.28 

pixacanthi bacce  in  medicina  445.39 
picee  arboris  confideratio  270.11,29 
piceae  dei  ufum  funerum  ibidem  18 
picerf  arbor  non  floret  275.24 

t  2  pie» 


fice*  arboris  cortex  ad  qi tem  ufum  170.8 
P icearum  umbra  noxia  197.18 
fice *  quo  fcrend*  tempore  301.4? 
picae  filia  pettinum  modo  174-49  €T 
175.» 

fice*  geminatio  v  femen  quando  176.14 
picae  dr&ow  mediem *  458.3 
placitis  Cadmi*  genus  605.19 
plagarum  interraneorum  remedia  371.14 
V idemterr ancorum  morbi  remedia 
plagarum  corporis  remedia  481.39  V  48» 
9  per  totum 

plagis  qu*  lina  aptifsima  34**33  V  inde 
plagis  recentibus  medicin *  511.31 
p  lanarati  quid  jzg. 3  9 
plancusjmperator  615.51 
plancus  L.quis  163.17 
plancus  aquilarum  genus  170.40 
planci  unde  didi  113.18 
plancus  L.orator  m. n 
plancus  L.con fui  11.9 
plancus  A  finio  Pollioni  quid  reffonderit 
prologo  1.119 

planetarum  confideratio,  fitus:ff>acia,natu/ 
ra&c.pa.i.n  pertotum,  erp«.3.Ji 
per  fofuw 

planet*  cur  erratici  pag.z.iz 
pi<wrt<mim  certi»  motus  ibidem  er  pdg.y 
31  pertotum 

planetarum  motus  qualis  3.48  er  ?»<fe 
planetarum  per  zodiacum  motus  7,i7 
er  iflt/e 

plantaginis  berb*  confideratio  v  ex  ea  met 
dicin *  450.10  er  mde  er  4«4.?4er 
466.3 

plantaginis  heri *  medicin <e  plure;  471.1? 

38.37.41  er  471.17.13.44  er 475.8 
17  er  476.7  er  477.18.17.3«  er  478 
51  cr  479.10.54.45  er  480,11.11.10 
i«-33-49  er  481.10.13.45  er  48i-4-I9 
er  483- 13.47 

pl4»t<e  qualiter  difponend*  in  agro  z96.z 
pertotum 

plantarum  inter  fe  diRantia,mteruaUaq; 

Z97.n  er  inde 
plantandi  tempus  334-38 
plantaria  quomodo  reperta  195.9 
plantis  auerfis  homines  107.46 
plajl*qui  637. 44-49 
pld&icerfW  que  599-13 
p  UfticeSfid  e&  artis  figlin *  cofideratio 

«17.33  er  wie 

plaftic*,quarum  artium  mater  credita 
618.13 

platanus  arbor  unde,  cr  quando  primum  m 
Italiam  117.14 

platani  honor  ibidem  vinde 
piat  ani  mero  enutriuntur  ibidem  zo 
platanus  ubi  reperiatur  ibidem  19 
platdni  ubi  nobiles  ibidem  zz 
platanorum  magnitudo  er  dteis  mirum  ibi, 
13.  Vinde 

platanus  eptefolem  arcet foms  ad* 


INDICIS  PLINIANI 
mittit  ibidem  58 

platanus  Delphis  fata  ab  Agamemnone 
187.39 

platani  Antandri  portentum  i78.4« 
platanus  cito  germinat  175-33 
platani  filia  latifsima  174.46.49 
platano  oleum  fidunt  156.37 
platani  umbrxiucunia  197.11 
platani  medicin *  459.3«  CT  'mde 
platanijl*  pifces  15  5.37 
platea  auis  qualis  rgi.6 
platycerotes  qui  10 1. 8 
platyophthalmon  quid  589-31 
platyphyUon  herba  qu*  475-41 CT 
480.16 

plrft>;  nerutis  quidam  477.14 
platoni  qualis  a  Dionyfio  collatus  honor 
115.30 

piato  ob  uiagiam  nauigat  538.54 
platonis  infintis  ore  Apes  confederunt 
»95-59 

plautius  Quintus  conful  170.31 
plauti  unde  didi  113.18 
plautilocusw.it 

plebs  Rom*  A  patribus  difeordat  170.18 
pleurcticorumjdeslhterum  dolorem  patie 
tiu  remedia  595.7  er 377.10  er39S.4o 
er 413.3«  er  414-3  cr  418.41  er  43» 
44  cr  437.19  er  444.11  cr  44«.»s 
473.9.10  er  477- 9 
pliniana  Cerafa  163.31 
pi>m/  de  deo  opinio  z.zz 
plynius  primus  quid  de  ratione  fieUaru  tra/ 
didit  $.9 

plynius  Neronis  geflafcripfit  15.35 
er  30.14 

plynij  tempus  30.14  er  151.3«  er  109.14 

er  I8I.33  er  117.4«  er  135.45  er  241 
52  er  «43.1« 

plyniumin  Afiicafuiffe  109.11  er  191.40 
Vinde 

plynius  CatuUi  conterraneus  prologo  1.« 
plynius  quid  de  anima  pofi  morte  fentit  114 
47  per  tot»  er  de  re  fu  rrettionc  corpo  ru 
ibidem 

plynius  nodumis  temporibus  feribebat  pro 
logo  1.70 

plynij  liber  a  fine  Aufidij  Baffi  prologo 
primi  7  9 

plynij  libri  de  Grammaticis  ibid.iog 
plynij  naturalis  hislori *  libri  quid  cotinent 
prologo  1.115  v pagzia.tf  v  551-18 
plynius  Vomponij  Secundi  uitam  edidit 
»45-44 

plynium  iuxta  feptentrionalem  oceanum 
fuiffe  167.5 

plynij  inferibendo  diligentia  316.3 
plynius  primus  Latine  de  medicinis  fcripfit 

524.11 

plynij  de  equedri iaculationelibcr  144.11 

plynij  pater  q  uis  147.3  o 

plynius  interdum  ab  Aridotcle  diferepat 

151,41 


plyniut  ad  aufioret  relegit  trilores  10«, i» 
er  498.5 

plifiolochia  herba  qualis  36441  v 
4«5.4i 

plijlonicut  medicus  364.19  {7371*5« 
plocami  Annij libertus  91.8 
plocamvs  I fidos  frutex  140.41 
plomos,id  efi  Verbafcum  berba  qu*  464.11 
plotia  arundinis  genus  181.35 
plotius  L.profcriptus  unguenti  odore  fn- 
d  itus  130.48 

plotius  L  .bis  confuUctnforfy  ibidem 
plociusfc*n* conditor  631.31 
plumbago  herba  qualis  467.14 
plumbi  confideratio, genera,uftu  6ie.it 
pertotum 

plumbum  candidum  ubi  promit  61,9 
plumbi  origo  duplex  611.  t 
plumbi  nigri  ufus  ibidem  s 
plumbi  nigri  nomina  ibidem  :i 
plumbi  medicin *  ibidem  zi  er  inde 
plumbi  lamina  contra  Venerem  ibiden 
plumbi  lamina  uocem  [eruat  ibid.13 
plumbum  in  Maffa  mergitur, fluitat dilata/ 
tum  30.16 

plumbum  a  quo  primum  vubi  muentm 
126.1 

plumbeis  laminis  feribebant  ucteres  114.35 
plumbum  uitij,  v  morbi  genus  467.15 
pluuia  quibus  arboribus profit,c  noceat 
190.6  er  inde 

pluui*futur *  fignum  555.14  er  545*35 

V  inde 

pluuijs  qu *  alantur  55115  crwifc 
pluuia  ubi  nuUa  17.13  pertotum 
pluui*  prodigiof*fmguinc,lafte, carne  iS 
10  per  totum 
pocula  ex  gemmis  580.15 
poculis  aureum  quid  apud  medicos 44417 
poculis  repletis  aliquid  addi  potejhc,]7 

V  inde 

podagra  nouus  morbus  nec  incurabilis  qtti/ 
dem  er  curlatinum  nomen  non  Wrt 
478.14 

podagra  olim  rarior  ibidem 

po  dagr *  morbi  remedia  361.36  &  3*3-7 

41.47  er3«4-4«er36S.46er3*?.i5 
38.44  er  374-37  er 379. 15  er  380.51 
cr 384-44  er  598.15  er4o».4«rt4«* 
35.49  er  407. 11  er  409.9  cr  410.1« 
45  er  411.31  cr  415.15  er  4i«.nef4«7 
u.51  er  41 9.4.  er  4u.11  er4i6.19.51  et 
43  0.19  er  431. 15  v  437.  ?o  cr  4404 

18.48  er  441.iier44430er448.39 

V  452.25  er  457.48  et  458.18  Vinde 

V  486.45  er  487.5  CT  489.41  et  49  » 
is  cr  499 . 4o  er  5°i.3s  er  5o434er 
505.1.30  er  507.3,44  er  510.1 0-511.3 

.  er5n.11  er 519.18 er545.7pcrfo.ffre 
er  5«i.8  er  576.31  er  6io.n  er  630.5« 
er  645.47  er  645.4 
podagr*  iumentorum  remedim  419.9 
podicis  morbi  reme,QM*re  Sedis  remedia 
pacile 


pzcilc  A  thenmm  porticus  4  quopifia 
618.48 

poematum  origo  116.39 
pxndDeus  quidam  fecundum  Democritum 
2.2  6 

panorum  in  clypeis,  CX  in  maginibus  confue 
tudo  614. 8 

pariorum  humana  uifiima  «35.40 
poeta  qua  hedera  coronentur  zgo ,6 
poetas  intutum  ladere  534.14  c 7  inde 
patelius  Qu.prator  136.11 
pogonia  Cometis  genus  10.25 
polemoh  pifior6i7.ii 
polemonia  herba  qua  45S.4 6 
polemonij  uel  Polemonia  herba  medicina 
47j.*4  v +76.H.11  er  477.23  er 
482.14er485.il  er  452.15 
polenta  er  ex  ea  medicina  4 15.37 
polenta  ufus  ex  qua  materia  320.15  CX  321.1 
polia  gemma  57  0.23 
polyanthemum  herba  494.28 
per  totum 

polybius  de  monte  Atlante  5  5.1  g  er  inde 
polycanthos  herba  394  *4? 
polycks  flatuarius  6  00.53.41  er  «05.22  er 
635.23.24 

polyclctus  fculptor  quo  Aere  ufus  5 96.31  et 
5oo.30.46 

polycleti  fiatuarij  opera  «01.4 
polycletidfius  prologo  1.100 
polycharmi  fiatuarij  opera  636.2« 
polycnemon  herba  qualis  482.43 
polycratis  annulus  qualis  er  quomodo  in 
mareproiefius5SiA7  CX  652.4«  CT 
,  «53-27 

polycrates  Tyrannus  quando  532.27 
polycrates  fcatuarius  604*18 
polydmas  er  H cfior  eadem  nofie  nati 
122.20 

poly  defies  statuarius  636.3« 
pdydorus fatuarius  636.35 
polygala  herba  qualis  495.24 
pclygynacon  quid  625*47 
polygnotus  pifior  595-5  er  «03.43  CT  617 
8  er  619.43  .e?  «24.4«  er  625.2 
polygonoides  herba  qualis  44S.15 
polygonon  herba  qua  494-z9  exinde 
polygonaton  herba  ibidem  35 
polygonus  herba  er  medicina  483-4« 
polygrammas  lapis  665.43 
polymita  texta  247.45 
poiise  «Bis  eximunt  435.25 
polynicis  pifiura  626.48,46 
poli  ccfii  qui  7.22 

poZi)'  fcerfxe  mira  in  mutando  colorem  natu/ 
«3S9.35 

polij  genera  duo  ibidem  3  8 
polij  medicina  399-17  CT 
polium  herba  ad  gratiam,  er  gloriam  aequi 
rendam  ibidem 

poUion  herba  qualis  589.  J5  er  iflde  CT  45J 
49 

polium  herba  qua  472,47 


PARS-  PRIMA 
polypodion  herba  qualis  2S8.1S 
polypodij  herba  medicina  474*58  CT  47? 

;  229-480.32 

polyporum  pifeium  con flderatio,genera , 
«.-tiant  159.28  er  inde  er  48  er  inde 
ibidem 

polypi  tegumentum  155.23 
polypi  exeunt  in  terram  158.» 
polypi  pifces  quales  ibidem  iS 
polypus  colorem  mutat  15 9-59 
polypus  pifeis  er  «kj  m»  medicinis  ufus 
576.22 

polyporum  pifeium  genera,bonitas  579. io 
polypi  concharum  auidifsimi  i«o ,  2 
polypus  natantibus  infefiifsimus  ibidem  8 
eris* 

polypi  mirum  ibid.  11  er  is* 
polypi  mira  magnitudo  ibidem  1  o 
polyporum  acetabula  ibidem  8.22 
polypi  coitus  qualis  167.12.13.33 
polypi,crlocufla  inimicitia  1 6  9-45 
polypus  morbus  474.44 
polyrrhizon  herba  457.J3  CT  462^,9  er 
496.44 

polytricha  herba  465.7 
p  olytrichon  herba.409.16 
polytrix  herba  qualis  CX  quibus  utilis  482 
48 

polytrix  gemma  «7o.i5 

polis  pifior  6  04.19 

polyzonos  gemma  6  70.10 

poUentina  uafa  «28.32 

pollices  premere  Proucrbium  500.  8 

poH/o  Carbilius  155.8 

poUionis  Galli  cedrina  menfa  236.35 

poUionis  Romuli  fenefia  414.32 

poUionis  Anij  figna  635.18  exinde  CT 

«5«.24 

poUio  Vedius  quis  I58.35eri«g,6 
poUionis  nauij  magnitudo  112.47 
poUionis  Apnij  Bibliotheca  Roma  n7. 4 
Vi*  Afinius 

poUis,ideftpliginisflos  321.35 
poUux  cur  a  nautis  inuocatur  12. 29 
po2«x  Romanorum  uifioria  nuntius 
114.16 

poUucis  auriga  qui  83.1« 
poUucis pmulacrum  6 03.12 
poUucis  pifiura  61.70 
poUutio  nofiuma  quo  compefcitur  368.10 1 
377.23  er  380.35  er  611.22 
pow<<  <jko  j?t«  iw  arboribus  er  herbis 
277.2 

poma  quando  pereunt  190.6 
poma  quomodo  interdum  agrotent  310.8 
powrf  quando  coUigenda,ZX  qualiter 
J41.23 

poma  quadam  pauperibus  interdifia 
550.20 

pom<*  carnofa  er  <tc/»or  habentia  163.4 
poma  iumentis  quomodo  portatu  facilia 
45S.22 

pottw  bona,malm  fint  ibidem 


ponto  mali  inter dumfilia  in funt  275.3 
.  pomi  filia  qualia  ibidem  4 
pomorum  uinum  quale  250.1 
pomorum  denominatio  diuerfa  25S.1? 
per  totum 

poma  plura  a  fimilijs  denominata  ibi ■  i7 
pomorum  partes  qua  funt  a  Sole  rubent 
ibidem  43 

pomorum  fyluejlrium  natura  ibid. 44 
pomorum  feruandorum  ratio  259.25  perto 
tum  cx  56  ibidem 

pomorum  colligendorum  tempus  decens 
ibidem  17 

pomorum  putandorum  tempus  ibi.39 
pomorum  cx  eorum  feminum  diuerfitas 
2«4.i7 

pomorum  tegmini  uaria  ibidem  CX  inde 
pomorum  pediculi  ibidem  34 
pomorum  emendatio  CX  qua  in  eis  placeat 
ibidem  37 

poma  ferentium  medicina  ibid.per  totum 
poma  qua  bona  ntalaue  fint  ibidem  418.39 
pomorum  ufus  in  medicinis  ibid.per  totum 
pomorum  genera  plura  CX  ex  eis  medicine 
419.7  per  totum 

pomorum  primitia  quomodo  499.49 
pomifera  frufius  non  ferentes  quomodo  iu/ 
udntur3n.11 

pomifera  arbores  quales  166.41 
pomilionum  genus  in  omnibus  animalibus 
2x4.14 

pomena  Dea  419.31 
pompeianus  colojfus  599.J4 
pompeialex  47.45 
pompeiana  pyra  159.4 
pompeiama  uua  245.49  er  144.12  er 
247.5 

pompeia ficus  qua  260.30 
pompei  bello  ciuili  cometes  uifus  10,46 
pompei  theatrum  109.8 
pnmpeius  cui fimilis  111.4 
pompei  pulchritudo  ibidem  5 
pompeij  pater  cui  fimilis  ibidem  6  erii9.io 
pompeius  ofiingentas  quadraginta  fex  na/ 
ues  Vy ratis  ademit  114. 45  er  115.16 
pompei  litera  nec  lefia  a  Cafare  exujla 

115  .t 

pompei  magni  laus,  uifioria, triumphi  ibide 
4  per  totum 

pompeius  Alexandro, Herculi,  CX  libero  pa 
tri  aqualis  ibidem  45 

pompeius  quando  magnus  nominari  coeptus 
ibidem  SCX  inde 

pompeius  Minerua  delubrum  dicat  ibid.i$ 
cx  inde 

pompei  nobilis  titulus  ibidem  1 « 
pompei  triumphus  tertius  nobilijfimus 
ibidem  19 

pompeius  quas  gentes  fuperauit  ibidem  21 
exinde 

pompeius  quid  erga  pofidoniumphilofo/ 
phum  116.39 

pompei  in  confulatu  collega  121.34 

i  3  pompei 


pompei Mithriditicus  triumphus  218.23 
pompeius  quando  quartum  conful fitius 
454.15 

pompeius  Balfami  arbores  in  triumpho  fuo 
duxit  445.48 

pompeius  Flaccus  in  Hijfianijs  militat  z6z 
»4 

pompeius  Lenitus  quis  265.39 
pompeius  Lentus  magni Pompeilibertus 
45?.  9.» 

pompei  magni  portentum  ante  ciuile  bellum 
311.45 

pompeius  magnus  quos  agros  non  fuetus 
emere  >i7.4 

pompci  magni  in  Vtifrania  trcphaa,  aliatfc 
gejl&idem  34.47 

pompeius  cum  L. Carbone  conful  40,44 
pompei  magni  tumulus  ubi  74,4 
pompeius  magnus  quo  die  natus  653*44 
pompeius  fextus  qualiter  podagra  curatus 
415.14 

pompeius  Gneus  Mithridatem  fuperat 

43?.4o 

pompei  tertius  cofulatus  58ui  er  608.49 
pompei  ingentes  diuitit  594,44 
pompeius  Paultni  filius  cur  paterna  gente 
pulfus  5 95. 45 

pompei  deVharnace  triumphus  594.54 
pompci  tdcs  601.17 
pompei  A mp  hiteatrum  quale  6 44. 4 
pompeius  ubi  a  Ctfare  uittus  646.8 
pompeius  Mithridatis  gemmam  in  capitor 
lio  dicat  653.54 

pompei  uitioria  ad  margaritas, gemmas^ 
mores  inclinauit  ibidem  3  6. 44 
pompei  tertius  triumphus  qualis ,er  cfe 
fc«i  653.44  er  inde 
pompeium  taxat  Plynius  654.5 
pompei  trophtum  in  Pyrentis  ibidem  7 
pompei  imago  ex  margaritis  ibidem  z 
pompei  in  Elephantis  triumphus  118.19 
pompei  confutatus  fecundus  150.3 
pompei  Auli  interitus  144.17 
pompholygis  ararioru  cofideratio  507,45 
er  inde 

pompholix  quid  ibidem  47 
pompilus  pifcis  579.45  er  156.16  er 

159.44 

pomponiana  pyra  459.4' 
pomponius Secundus  poeta  455.45  CT 

445.44 

pomponius  Romanus  109,53 
pomponium  poetam  nunquam  rutiaffe 
113.34 

pondus  que  ualidiffimefuflincnt  arbores 
485.1« 

pondus  aqua  fu jiinens  omne  95.30 
ponderum  nomina,  er  ratio  403.5 
pondera  unde  ditia  584.7  er  wtae 
ponderum  repertores  146.7 
pontice  gemma  664*49  Cr669.4o 
ponticum  triticum  519.17 

ge/tfff  w  Panico  preferunt  d, 


INDlCiS  HI  NlANI 

bum  544.31  porri'  herle  confidendo  355.8  eriWe 

pontica  nuces  quare  464.4?  porri  fetiiui  autoritas  a  Nerone  dua 

pontica  cera  optima  393-34  ibidem  9 

potice  Anates  ueneno  uirnnt  453.15  porri  /kta>  er  cur*  itidem  11  er  htde 

ponfici  fttdw  cancrorum  copia  160.48  pom'  ubi  optimi  ibidem  17 

pontici  mures  quales  141.44  porri'  fetiiui genera  duo  ibidem 

pontici  pifces  quales  155.4 9  er  156.2  porri  fuccus  fine  cruciatu  perimit  ibiito 

pontificum  domslaurum  habuit  465,37  porri  femen  quale  361.19 

pontifici)  iurislibri  feptem  aKuma  436.it  porris  translatio  prodeji  ibidem  33 
Pontius,  Caij  principis  legatus  614.2.9  porrum  fetiimm  er  ex  eo  medicine366,7 

pontus  nunquam  refluus  48.3«»  per  totum 

ponti  Abfintbium  quale  408.1  x  porrum  capitatum  er  ex  eo  medicine 

ponti  uina  plura  447.3  o  ibidem  zi 

popilius  Caius  conful  598.56  porrigines  capitis  tollentia  454.23 

Popilius  M.cenfor  ibidem  porriginis  morbi  remedia  37W  er  437.5 

Poppece  Neronis  coniugis  luxus  593-n  er  er  513.31  er  5?4.?8  er  374.39  er 373 

«57.15  er  515.45  er  414.7  14 

p oppea,dfinino  latie  cutem  curabat  ziz.g  porfena  quid  erga  obfides  uirgines  egerit 

poppyfmis  fulgetras  adorare  confenfusgen  598.54.55 
tiumeti  500.10  porfena  cu  Romanis  foedus  quilcSoS.  47 

Populonium  urbs, et  'm  eo  Touts  ftmulacrum  porfena  fibi  Labyrinthum  fepulckmfecit 
44i‘4i  641.45 

populi  arboris  cofiderat.O"  genera  474,2*  porfena  ubi  fepultus  ibidem  47 
per  fotam  porfena  impetratum  fulmen  i7.i7 

populus  arbor  Herculi  dicata  zi7.i  pojfe  omnia  nemini conceffum  599-15 

populus  arbor  montes  amat  z73.ro  po  ffideana  aqua  unde  554.44 

populo  arbori  pediculus  Tremulus  275.3  pojfidonius  fculptor  59455  er  «0419 

populo  drfcorf  um&m  nutidZ97.z3  pojfidonius  feriptor  9.46 

popuii  <trfcoris  filia  inter  fe  trepidantia  47 5  pojfidonio  philofopho  aPompeio  ccUus 
3  er  497.43  tonor  ne  .40 

populus  arbor  cito  germinat  275.??  poffunius  lutifigulus  648,7 

populus  arbor  nullum  feme  aut  fruticum  fert  pofieros  plurimos  qui  pofife  reliqumnt  M 
276.31  19®  inde 

populus  arbor  uitibus  placet  282.10  pojlhumia  lex  Numa  fuit  248.37 

populus  arbor  apta  fcutis  2S5 . 19  pofihumij  Tuberti  confutatus  er  etw  primi 

populus  arbor  quando,®-  qualiter  plantan  ouatio  265,ig 

da  496.  n.16  p ofibumius  Spurius  conful  595.1er8.11 

populus  alba  ad  quid  er  quomodo  ferenda  poflhnmius  L.quando  407.16 
301.45  potamautis  herba  qualis  45o.a 

populus  nigra  uitibus  aptifsima  2  o7.4t  potamogeton  herba  ad  quid  570.10 

populi  arboris  medicine  439-49  CriVtac  potamogeton  herba®  eius  medicine  474 

porcaria  quid  zo  9. 36  7. 11 

porcus  pifcis  maximus  566.4  9  potandum  quotiens  fit  503.47 

porci  pifcis  uenenum  570.45  potandi  ad  numerum  confuetudoiliia» 

porci  futura  profugiunt  345-  28  potam  arbores  ferentes  1 05.43 

porci  ut  nosfequantur  529.44  er  5n*i  pota;  animalium  differentia  189.13 
porculeta  quo  3°4>44  ®inde 

portentum  apud  Mutinam  25.29  potuum  diucrjitas,®  effetius  421,41 

portentorum  materia  498.37  per  totum,  ®-inde 

plura quoq;ca»3 er 4lifc.2g  eri78-4«  potu corruiffc nonnullos  113.13 
porfi/  latronis  laus,  er  flua/e*  «m  difcipuli  potatores  maximi  phtres  16X45 


375.4« 

portius  Caius  conful  18.11 
porfius  L.ccnful  11.49 
portius  M.conful.iz-  8 
portuldco  herba  natura, genera  medicino 
?8o.i5  er  inde 
portulaca  ufus  ibidem 
porphyrio  auis  morfu  bibit  182.28 
porphyrionis  uenter  208.45 
porphyritis  ficus  460.52 
porphyrites  marmor  658.30 
pomldpis  645.44 


per  fotam 

potentia  mira  pifciculi  565,16, 
potentia  in  fumma  autoritate  44127 
patentum  iniquitatibus  quo  rcfiftitur 
5©8.i 

poterion  herba  qualis  46447  C7 
495-25 

potaoj  fcertd  er  flos  394.4 
pothos  deus  ubi  colitur  635.22 
potulana  uina  qualia  446.38 
praceptor  ingenti  docens  punio 

640.4 9 

pr/fli 


pracationes  quomodo  fiant  498.41 
pretia  rerum  tempore  uariari  393. zz 
pracipitatorum  ex  dito  remedii  449.11 
preconini  qui  cognominati  581.34 
pracordix  quee  208.26  er  542.1 
pracordix  phrenes  dicuntur.zoi.z7 
pracordijs  fub  tilitds  mentis  tribuitur 
ibidem  29 

pracordia  hildritdtis  fedes. ibidem  50 
pracordia  gladiatorum  cum  rifu  traiefta 
ibidem  51 

precor  diorum  remedii.  364.50.  er  ?7i.io 
er?42-37.er57’7.i°-Cr378.24.er379 
9. er  J97.36.  CT598.26.  er  4°°.i4«  er 
401.44.  er  4  o5.i<s.  er  413.34^415 
is.er  415.29- er  417.i6.er  428.31.  ?4 

CT449.i7.er452.ii.er458.5i.er468 
X9.er  472.?3.er  476.i9.Cr 487.i3.CT 
496.56.er  542.1 
pracocia  minora  pofieris.z77.z6 
pragnantes  qua  cauere  debent.  574  25  er 
383  39  er  435-  4 1  er  458-3°  CT  459*  34 
5$o.zi 

pragnantium  foeminarum  remedia  in  mas 
kcM.429.12.23 

pralionim  expertes  homines.69.t9 
pralio  tingebant  cuffaidcs.40z.z7 
prxlium  a  quo  repertum.iz6.i 3 
pramia  in  omni  re  maxime ffaeftantur 
145.5 

pranefie  unguentis  deleftabatur.zi9.14. 
prap arentium  uinum.z47.3t 
prafagia  tempcftatum  ac  futurorum.  343. 
24  per  totum 

praffuh  cerulci  genus.393.1 
prafter  quid.16 A3  0.35 
farxftvris  ferpentis  remedia.  446. 5  er  380 
i6er5<J8.3er5<S9*33 
praterita  non  pr atteri ffeimpofftbile  eji 
3-27 

pratexta  toga  a  quo.  163.64 
pratexta  uefles  a,  quibus.  147.40 
prat  exuti  anguiUarutn  tergore  uerbera/ 
bantur.13s.36 

pr a  tori  ana  cobors.v3z.33 
pratutiana  uina.  246.40 
pramnium  uinum.z43.33 
pramnion  gemma.664.46 
prafion,id  efi9  marrubium  er  eius  medicinae 
585-5 

pra fion,  id  eft,origamm  herba,  377.1 6. 2» 
prajius  gemma.663.i6,erinde 
prafois  topatij  genus.66i.4s 
prafon  quid.140.z6 
pratorum  confideratio  plcna.336.t9.per 
totum  's 

pratum  antea  paratum  dicebdtur.3i6.z7 
pr£ia  quando  riganda.336. 3 
pratorum  (itus. ibidem  zo 
pratorum  herbee  optima  quet.ibidem  z7 
prata  quofecanda  tempore. ibidem  19.0* 
inde 

prata  ubi  quater  anno  fecanturMdm  41 


P  A  R  S'  P  R  1  &  A  i  : 
praxdgoras  meiicus.z64Z9  er  567.4? 
praxagorx  medici  lausatdscp.  47  o.  10  per 
totum 

praxibulus  magifter  Athenienfium.396.34 
prdxiteles  quando  er  cius  prima  jfaeculoru 
faftic.3z9.13 

praxitelcs  fculptor  qudndo.600.34.  er 
59435 

praxitelis  Venus  in  toto  orbe  nobili ffima 
634.zrhde,crsi8.i6 
praxitelis  flatuarij  opera.  602,  19  er  634 

47  er  635.15.  erm<fe,er  83423.43.  er 

inde 

praxiteles  uolumina  quinep  nobilium  operu 
in  toto  orbe  ferip fit. 636. 43 
praxiteles  duitate  Rom.donatus.ibidem 

er  656.44 

pratiofa  res  plures.z87M  er  inde 
priami  piftura.6i6.zz 
primatum  apud  reges  quo  adipifdmur 
45o.i7 

p  rimitie  rerumfacerdotibus  offerebantur 
314.34 

primitix  frugum  ubi  Apollini  dicantur 

6  o.2g 

p  rincipis  magnanimitas.  611.2  8 
pmcipumrapine.i6z.48 
principtim  nouarum  rerum  lubricum 

524.13 

prifeorum  uita  rudis  m  literis,  in  genio fa  tat 
men.338.z7 

prifeorum  diligentia.431.33cr  inde 
prifcorumlaus.38i.i8Crinde 
prifei  in  promifcuo  uiftum  habebant 
ibidem  22 

priftarum  fimuldcrum.601.13 
prijles pifces  'mgentes.131.31.46  er 
635-28 

priftespilo  ueftiuntur.133.13 
p  riuernatia  uina.z46.33 
proboftidis  elephantum  'm  medicinis  ufus 
526.16 

procax  eft  natura  multorum.469.zo 
procella  unde fiant.n.37  er  13.48  c r 
16.35 

procedis  nihil  uiolentius.3e3.10 
proebemafis  quid.33i.z 
procyon  non  habet  nomen  Latinum ,  nifi  ca 
nicula  dicatur. 337. 13 

procyonis  fy  deris  ortus  qualis. ibi  dem  i* 
proconnefia  ancilla  partus.no.33 
proculeiuf  Caius  quis.630.13 
prode ffe  alijs  debent  omnes.  45  2.3  g.cr  inde 
prodicus  medicus  quis. 524.18 
prodigia  plura  arborum.  278.40  per  totu 
CT3ii.i4pertotum,cr  18,13  er  145.27 
er  mde 

prodigia  montium  inter  fe  concurrentium 
25.1 8  per  totum 
prodigiofa  pluuie.i%.z  o 
prodigia  armorum  er  tubarum  coclcftium 
ibidem  29 

prodigia faugum.31S.13.per  totum 


prodigii  dlia.143.36  &  143.36  &14& 

17  er  115.8 
Vide  Miracula 
prodorus  piftor.603.43 
prodromi  ficus  quid. 177  9  CT  i5-2? 
pratides  d  Melampode  quo  fanata. 457. 18 
proftuuiorum  remedia. 374.12  er  401.29 
prognoftica  animalium.i)g.if 
prognoftica  tempeftatum.343,14  er 
deinde 

prohibitoria  aids.  17543 
promethei  de  annulo  fabula.  58o.i8.C5* 

651.40 

promethei  'm  Caucafo  monte  religatio 
652,4© 

prometheus  primus  tcucm  interfecit 
117.15 

promufcis,id  eft,elepbantis  nafus.  119.4  8 
propaginum  confideratio  atfy  muentio 
297.47 

propagari  qua  arbores  poffint.198.1 
propagationum  genera  duodbidem  4 
propaginum  genus  totas  fupplantandiitt 
terram  uites.308.31 
propylea  Atbenienfium  d  5uo.636.11 
propyleen  d  quo  piftum.6ii.46 
propolin  apes  ex  quo  faciunt.44°.6 
propolis  alneorum  ad quid.413.47 
propolis  apium  quid.19i.13 
profaicte  orationis  inuentor.77.n  er 

116.40 

profedamumuitium.47s.1S 
proferpindcaherbaqualis.493.4g 
proferpinaca  herba  medicina. 481.14 
proferpina  rapta fimulacrum.6 01.10  er 
615.30 

protagien  uinum.147.z8 
protefilai  fepulchrum  ubi  er  ibi  arbores 

287.41 

protefilai  fimulacrum.6  03. 3 
protypaqua.6z7.43 
protogenes  jiatuarius. 6  04.19 
protogenes  cafula  contentus.  614.27 
protogenes  quiderga  Apellem  egerit  ' 
6io.48eriw* 

protogenes  d  Demetrio  dileftus.6z3.19 
protogenes  piftor.6io.43  er  621.31  er 

621.42  er  'vnde 

protropu  mufti  genus.  247.24  er  248.20 
prouidentia  animalium  exempla.1~l9.11 
Vide  Aftus  animalium 
pT0uidentiaexemplum.317.1t 
prouccatio  unde  appellata.prologo  1.39 
Vrouerbia  quorum 
Plinius  meminit 

Aeris  alieni  comitem  effe  miferiam 
117.25 

’  Africa  femper  diquidnoui  affert. 132.27 
Albo  in  hoc  noneras.prologo  i.25 
Aleam  extra  omnem.prologo  iX7 
-  Aliena  infaniafrui.316  52 
Alius  de  alio  iudicat  dies, 11 9, 3 

ApinaTricaq;.43.4Z 

i  4  Aure 


Aure  atte  flamur  113.19 
Canis  lapidem  mordens  533*43 
Cymbalum  mundi  prologo  s.  95 
Citra  pulucris  iaftum  616 . 28 
Comitem  efife  iris  alieni  at<£  litis  miferi/ 

:  amuy.zf 

Cornucopia  prologo  t.  89 
Cuculum  imitari.335.z9 
Cum  mortuis  laruas  luftari  prologo 
i.m 

Deus  e H  mortali  mare  mortalem  pagina 
2.40 

Dimidio  uitauiuimus  112,34 

Dodonia«t<ei642»4 

Domini fros  plus  occipitio  prodcfl 

M6-’4  \r 

Domini  oculus  fertili/Jimus  317.38 

Ede  naflurtium  559. 14 
Elephas  celerius  parit  prologo  1.110 
Extra  omnem  ingenij  aleam  prologo 
ia  7 

Proni  domini  plufquam  occipitium  prode fl 
•  3i«-34 

Gallinaceum  lac  haurit  prologo  1.89 
Homines  fumus  prologo  1.69 
Leporem  edit  515.15 
L>di«*  lap«  53.8 
Malta  Syrorum  olera  565.14 
He futor  ultra  crepidam  6zi.zo 
Nemo  mortalium  omnibus  horis  fapit 
ng.  46 

Nihil  nimium  117.14 
Non  eras  in  hoc  albo  prologo  i.zz 
N  ofee  te  ipfum  117.14 
Oculus  domini  in  agrofertiliffimus 
517.38 

Optimum  fbi  aliena  infama  316.32 
Verfricui faciem  prologo  1. 17 
P/uj  apad  Campanos,  ero  313.1« 

Volypi  caput  157.31 
Pollices  premere  5°o.  8 
Salem  eam  pane  er  «/eo  cfitat 
5«o.  33 

Sapientia  uino  obumbratur  413.11 
Satyrion  478.19 
Stellio  54«.  ii 
Strychnum bibit  402.13 
Succijiua  opera  prologo  1. 59 
cS  uffiendio  eligendam  arborem  prologo 
,  tui 

Sui  animam  pro  fate  datam  149.1 
Tympanum  mundi  prologo  1.96 
Teitf,  Apinae^  45.48 
Vitilitigatores  prologo  1, 115' 

Vtramq ;  paginam  ficit  3. 11 
Prudentii  exemplum  igi.  31  per  fofam- 
Pruina  confideratio  19. 9  zyinde 
pruinarum  exutio  carbunculatio  dicitur 
509.18 

pruina  quibus  er  quando  nocent  ibidem 
prunorum  confideratio  157. 44  p«r  totum 
pruna  damafeena  qualia  133. 5  er  158.4 
prwna  [ylueilria  ubi  nafcantur  158.8  - 


INDICIS  PLINIANI 
pruna  pojl  Catonem  ccepiffe.  ibidem  \7 
prunus  Aegyptia  154.17 
prunorum  fuccus  qualis  i «4.9 
pruna  quibus  conflent  ibidem  zz 
prunus  qua  loca  amet  175.15 
prunus  quo  ferenda  tempore  501, 41 
pruni  medicina  451.37 
prunorumufus  ibidem  39 
primorum  fylueflrmm  medicina  ibidem  43 
pruriginis  remedii  366.44  CT368.I6  er 
577.18  er  411.51  er  4«5. 11  er  480.  it 
-  er  486.18  er  510.37  er  565.4« 
pruritum  corporis  tollentia  582.  n  er  41S 
14.27  0*410.40  er  411.19  ©-414 

39  er  434-14  er  437.is  er  4S9.17  er 
509.49  er  511.11  er  518. 54  er  549. 5o 
er  s«i.  49  er  576.  is  er  630 . 36  er  631 
11.15.17 

pruritus  quo  tollantur  398.40 
prufaregis  filius  qualis  nuz7 
prufinia  ««<144.18 
PSAMMETICHVS  re*  «41.17 
pfametichum  fugientes  101.1 
pfaronius  lapis  «48.13 
pfeudanchufa  herba  qua  40g.11 
p feudifodomon  quid  649. 13 
pfeudobunion  herba  qualis  449.15 
pfeudodiftamum  herba  461. 19 
pfeudocapirius  JiuePfeudocypirus  197.45 
pfeudodiftamum  er  exeo  medicina  473: 

40  er  485. 17  er  484. 11 

pfeudonardus  no, 54 
pfeudofpheces  ueffia  genus  547. 14 
pfychotrophon.hcrbaqua+io.q-z 
pfyUij  herba  medicina  471. 10  er  473.51 
er  476. 19  er  478. 3° .  41  er  480. 14 
31  er  481.13  CT4S3-57.  er  484. 4 
pfyUion  herba  qualis  4«5-34 
pfyUus  rex  107. 4*5 

p fy Horum  gentis  cum  ferpentibus  mirum  ibi 

dew,  er  137.30  er  404.15  er  198. 39 

pfilotri  remedia  406.57 
pfilothru  quid  4n.  31  er  441*  4o  er  491 
7.er  511.11.45  er  577.37 

pjilothrum  unguentum  quid  441.1 
p filothri  herba  medicina  48  4. 14 
pjimmythij  confideratio  6ii.  15 
pfimmythij  ueneni  remedia  414.13  er 
4i7.5 

pfitaci  auis  confideratio  igi.  17  er  inde 
pfitacuscx  India  ibidem  18 
pfitacus  imperatores [alutdt,z?  qua  accipit 
uerbapronunciat  ibidem  19 
pfitaci  turturibus  amici  19  o.  4 
p/ifdci  caput  quale  102.45 
pfitaci  ubi  primum  uifi  101. 2  o 
pfythium  paffii  genus  247. 49 
pfittapifeis  35«.  45 
pfittace  auisiSuil 
p  fora  morbus  qui  3  61,37 
pfiora  morbi  remedia  3«5.4«er598.46 

er  370. 17  er  574  n  er  377. 18.39  er 
58t.  43  er  4*0.  ii  er  419 .47  er  41« 


49  er  411. 19. 36  er  47.  is  cr  4  8  • 
er  43  o.H  er  43u5  er  44045  er  4«s ' 
41  er  501.48  er  575.14  er  005. 10. 4 
er  inde 

pforicon  medicamentum  quod  6 07,2 
pterygia  morbi  remedia  583.17  CT  4:1.48 
er  430 . 40  er  434  •  38  er  430. 13.  er 
445. 14  er  451. 1  er  471. 38  ©485.8 

er  480.18  er  548.  i4cr  571. 45© 
610.10  er  «11.33  er  631. 31 

pteris  herba  id  e  fl  filicis  confidenti» 
491.1« 

pternica  herba  395,9 
pteroti calices  quales  651.36 
pteron  statuarius  641. 37  er  030,6 
ptyades  ajfidum  genus  5°44 
ptifanacreiusufus  320.13.15.17 
ptolomai  bibliotheca  134.4° 
ptolomaum  Cafar  perimit  65.51 
ptolomaus  Ldthyrn  rex  101. 58 
ptolomaus  Philadelphus  obelifem  Liem 
driaftatuit  639.1$ 
p  tolomai  coniunx  ibidem  30  er  061, 48 
ptolomai  mater  661.45 
ptolomai  regis  nauigatio  151.39 
pubertas  quo  coercetur  ne  erumpit 
401.32 

publicanorum  uires  585.14 
publieda  confulis  filia  598. 34 
publicola  confidis  domus  643. 33 
publius  poeta  149.10 
publius  Licinius  cenfior  quando  cr  quii  k 
uino  cen  fuerit  249. 12 
publius  Cornelius  conful  236.5 
pacina  ama  i»  /axo  coquuntur  191.3 
pacina  aaa  qualis  244.31  er146.11 
pudica  fcemina  qua  maxime  Roma  ii7.34 
per  totum 
pudicitia  dea  2. 25 
pudicitia  quando  R  on?<e  fa fcaer/a  311.3: 
pudicitia  exemplum  119 •  i8.eri7M5Cr 
J86.19  er  107. 7  er  «7.34  pertotm 
pudoris fedes  in  Genis  105.1 
pudoris  exemplum  113.17  CT  «43.» 
puer  in  uterum  reuerfus  aliquamdo  109,  iS 
puer  mine  uclocitatis  114.3 
paeri  ne  debiles  fiant  369,14. 
puerorum  educatio  159.50.31 
puerorum  ulcera  in  capite  quo  fanentur 
374-4« 

puerorum  morbi  temedia 
Qa  «ere  infantium  morbi  remedia 
puerum  quendam  feptem  er  quinquaginta 
dormiffie  annis  113.25 
puerperi/ pericula  quo  tollantur  5° 8.39 
puerperia  duodecim  uno  abortuegefla 
110.31 

puerpera  cuiufdam  Romana  pietas  erga 
matrem  117. 39  V  inde 
pugillarium  uftts  ante  Troiana  tempora 
434-3« 

pugnatores  quo  fortiores  fiant  531'4? 
pugnaturi  quod  oleum  prafumunt  41*- 1? 


pugnaturi  ad  mortem  piftis  nauibutuehe 
bintur  <17*47 

pulchritudinem  faciei  feruantia  40  0.5.15 
pulchritudinem  inducentia  450.11  er 
4«4*4« 

pulegium  herba  brumali  floret  tempore  in 
coronarijsuelcamarijs  333.5°  ©359.55 
er  i»* 

pulegij  conflderatio,natura ,  medicina  375 
ioert«de 

pulegij  coronam  prodeffe  capiti  ibidem  12 
pulegij  fexuum  differentia  ibidem  15 
pulegij  fylueflris  natura  er  medicina 
ibidem  17 

pulegij  herba  medicina  477*55 
pulegium  herba  exjiccata  quando  floret 

13.  25 

pulices  quomodo  necentur  315*  *5  er  377 
4er4o«.5cr4og.iier44°*  i* 
pulices  ne  gignantur  546.7 
pulla  terra  omnium  optima  292,22 
pulmentaria  unde  dicta  321.14 
piilwosM  pom<  15S.42 
pulmo  quibus  maximus  207.40 
pulmonem  habentia  frirant  omnia  152.40 
©•191.13 

pulmonis conflderatio  207.  '34  er  in* ,  er 
152.40  eriwcfe 

pulmone  qua  carent  ibidem  3 tf 
pulmonis  morbi  remedia  36tf.9er599.30 
©437.7**9  CT  448-34  ©  472.30.40 
cr  inde,  er  488.18  er  fog.  i  er  509.48 
©  5K.23  ©  542*  7  er  5741* 
pulmoni  contraria  417.25 
pulmones  pifces  tempeftates  profugiunt 
345*8 

pulmonispifeis  in  medicinis  ufus  577.15*37 
er  inde 

pulmonispifeis  mirum  579*  20  er  166.3« 
'mde 

pulte  diu  Romani  ufufunt  321. 15 
pulte  in  [acri:  quibufdam,utebantur 
ibidem  16 

pulte  corpus  augetur  4x5.45 
puluerisuis  161.30 

ptfwwt  /dpw  «c  materia  240.1  6.19 
pumicis  /dpiWt;  conflderatio  «47. 43 
er  inde 

pumice  corpora  leuigantur  ibidem  45 
pwiBwe  libri  poliuntur  ibidem  46 
pumex  ubi  optimus  ibidem 
pumicis  medicina  ibidem  49 
pumicis  farinam  prafumunt  qui  multum  bi' 
252.49 

pumiliones  'm  arboribus  n7*44 
pHflwZd  kim  ubi  244.11 
punitiones  ne [entiantur  466. 43 
punitionum  laterum  remedia  399.22 
punici  belli  primi  claffis  fexaginta  diebus 
parata  295.42 

punico  bello  fecundo  ad  Trafimenum  lacum 
ingens  terr amotus  15.41 
pMftko  bello  fecundo  annulorum  Rem,  tria 


PARS  PRIMA 

motZw  571.4° 

punicibeUifecundi,cldfps  quadraginta  die / 
6hj  pdrdtd  29  5  44 

punicum  bellum  tertium  unde  fumptum 
161.1 

punicum  bellum  primum  quando  geflum 
584-13 

pKn/ro  fceflo  primo  Roma  as  imminutum 
ibidem  15 

p unica  cara  optima  393 .33 
pwnicd  apyrina  qualia  41 9. 14 
pwniVd  «di*  utiliora  ibidem  itf 

punici  mali  conflderatio  1)9. 16 
punicum  malum  quod  granatum  ibidem 
punici  mali  fflecies  quinfy  ibidem  19 
punici  mali  flos  balauflium  dicitur  ibidem 
12 

P«bj'«'  maliuinumrhoiten  uocant  250.7 
punici  mali  acini  quales  26 5. 10 
punicorum  malorum  membrana  254.24 
puniris  malis  qua  arte  pomum  non  rumpi/ 
tur  297. 1 

punici  mali  genera ,  fufurtf,  medicina  419 

i}  er  inde 

puniri  maU  cy  tinus  quid  ibidem .  3  5 
puniri  mali  radicis  medicina  430.2 
punica  inter  mala  numerari  257.54 
puniris  acinus  intus  fub  cortice  ibidem  35 
punica  arbores  qua  loca  ament  373. 23 
punici  falia  angujla  274. 4« 
p«Bi'c<e  facile  flu  Itum  ac  flores  perdunt 
*7< • 35 

puniris  arboribus  uita  breuis  297. 43 
puniri  in  fltio  'm  omni  genere  3  o  o .  18,5  o 
punicorum  uinum  quale  cy  ad  quii  429.16 
puniri  acinorum  medicina  450.1 
punicum  malum  fylueftre  ibidem  4 
p«pifl*  oculorum  conflderatio  104.10  er 
inde 

purgantia  4*5.47.  er  417.1* 
purgationes  mulierum 
Vide  Tceminarum  purgationes 
purpurarum  pifrium  cojidcratio  itff.31 
eriwrfe 

purpurarum  pifrium  m  medicinis  ufus 
576.19 

purpura  coflderationaturaq ;  163.34  prr 
totum 

purpura  nobilis  er  cwk  «Jm*  ibidem  4o  er 
inde 

purpura  qui  uterentur  ibidem 
purpura praparatio  acrius  genera  164. 2 
purpura  nomina  ac  genera  plura  ibidem 
10  per  totum 

purpurarum  captura  ibidem  14.  ©  39-  P«" 
totum 

purpura  praparatio  ibidem  21  cymdt 
purpura  contra  ucncna  571. 16 
purpura  tyria  er  dibapha  589.4+ 
purpura  tyria  73.1* 
purpura  pracioflffima  unde  617.  »9 
purpura  facienda  modus  alter  *49-i8 
purpura  ufus  quando  Roma  164.35  per 


totum 

purpura  dibapha  ibidem  40  ©-43 
purpura  pretia  ibidem  4 tf  per  totum 
purpurarum  pariendi  tempus  167.40 
purpura  generatio  ibidem  20 
purpura  quo  facile  capiuntur  169.4-5 
purpuriffum  color  615.48  er  6i7.15.CT 

inie  copiofe 
puflo  gigas  113.1 

pustulas  facientia  in  corpore 475.*4  O* 

491.24 

pu  itu  lar  u  corporis  remedia  38o.i2Cr38j 
41  ©  415. 45  er  41^- 38  er  417  .  *•  *« 
©  416 . 3. 19  ©  434 . 28  ©  51°  •  59  cr 
5*8.3  ©610.8©  652,13 
putandarum  arborum  difciplina  311.5/ 
putandi  tempus  554.44 
putandarum  uitium  tempus  159*39 
putandum  quibus  fit  diebus  3  o  g.  4  9  © 
312.39 

putationis  coflderatio  504.23  per  fotui» 
putationis  excogitatio  ibidem  ©  14S.  3* 
CTinde 

putationis  plaga  quales  effe  debent  308.4* 
crmde 

putei  a  quo  reperti  primum  115.38 
pKt«  miVif  natura  28  ©  iw<fe 
puteorum  aqua  qualis  555.41  Z?  inde 
puteolanum  purpuriffum  tfi7.i8 
puteolanus  puluis  qualis  tf  29. 9.15 
putredinem  inhibentia  581.3  ©  436. 4$ 
crinde 

putrefeere  corpora  mei  nonflnit  413.49 
©intir 

ADR  ANTIS  flgnum 

quadriga  quammufea  intege/ 
ret  114. 13  ©  603.  33  © 

634. 11 

quadrigaflftilcs  quando  in  famice  creue 
runt  499.18 

quadriga  nummorum  nota  584.2* 
quadrigati  nummi  ibidem 
quadrigas  quis  reperit  utf.*4 
quadrireme  quis  primus  ufusefl  127.3© 
inde 

quadrupedes  omnes  ubi  auribus  carent 
110.9 

quadrupedummodo  Artbahathita uagan 
tur  102.15 

quadrupedes  quomodo  ge flantur  intra  dt/ 
uum  i87.3° 

quadrupedes  omnes  necantia 444*  *4  ©■ 

464.11 

quadrupedum  remedia  374. 24  ©  406 
45  ©  418. 37  ©  484 .  *-6  ©  tf  01 , 5  © 
5*3-38 

qualius  certiffimus  quis  31«.  15 
qua flus  omnia  tentat  596.7 
qualitatum  regionum  conflderatio 

191.11  per  totum 
qualitatum  quanta  di  ferentia 

<48.  it 

quarta* 


quartane  febris  remedii  567 .7  er  37« 
430-401. 15  er405.45  CT +07.5  0- 
409.14.t9  er  418.40-41*.  380:45« 
X9  er  46  o.jo  er  479-4*  o  48°.  i.-er 
«de ,  er  sot.  4*  0-501 .17  er  505*  4-9 
41  er  506.4.51  er  5  07.  j  er508.18.4t 
cr  51  o.g  o-  t»if>er  550.11  er  547. 11  et 
i«de ,  er  569. 5  O"  575. 4»  er  tmfe»er 
630.41 

quaternarij  numeri  uis  503.47 
querculana  porta  Rom£  170.16  • 
quercus  mira  magnitudinis  167.i5.i7 
quercus  fecum  infulas  auferentes  167.16 
quercus  proprie  glandem  fert  268.51 
quercus  gldns  qualis  ibidem  37 
quer^Us  qua  frequenter  fulmine  iciuntur 
ibidem  169.6  --■■■:  _  .. 

quercus  qua  nonapta  ignifacrificij  tbid.7 
quercus  boletos  quales  generet  269.38 
quercui  nunquam  fitindimiitens  ubi 
'  i-74.8 

quercus  non  ante  mediam  anatem  gemi/ 

'■  nans  Bidem 

quercus  filia  finuofa  175. 1  princip. 
quercus  pirte  inferiori  fertilior  177.17 
quercus  er  ole*  inimica  455.17 
quercus  ciuglans  inimica  455.  tS 
querna  corona  cui  detur  168,  t.  9 
querna  corona  ubiKoma  167.19  er 
168-1.9 

quies  fomnusq;  in  stramentis  quondam  erat 
315.10' 

5«ief  recreat  <mw  <f»o<£  53  o.i 
<ja>md  «e!  C>«4  braffica  genus  570. 
quinquefolium  herba  qua  463.'  10 
quin  que folij  medicina  471.  i3  <  18.58  O* 
471.?  o  er 474.19  O-  47*.  1*  O  477 
15.36.59  O-  479.1.55  er  480.1.40.49 
quintiorum  familia  fine  auro^  81.4* 
Quintius  C  .conful  116.41 
QgintijV. interitus  114.15  i; 

Quintus  Hortenfhes  dittatorquidcirey  ple 
bemfecedentem  inianiculum  z7o-.  17 
'quirianapoma  158.34 
quiriniM  eji,  Romuli  delubrum  Roma  ubi 
265.8 

quiriniades  ubi  117. 35 
g«tf quilium  frutex  169.43 
EsPag^g  A B  i D  v s  ncfiatmorfusa 
IB  c4,,e  fttKo/o  553-  51 

rdtiej  WB<*e  1064 18 
rabulana  pice  uinum  condi 

151.13 

rabufcula  uua  14  4. 34 
radicum  arborum  cofideratio  178-19-1* 
radices  nobiles  110.  is 
radicibus  carentes  qua  planta  uiuant  348 
31  er  349.4 

radices  quibus  fingula  ibidem 
radicum  hortenfium  differentia  pluresibit 
dem  per  totum 

radices  herbarum  qua  inutiles  364-  6 
rifcfoe  nafcentes  herba  qua  356.14 


INDICIS  PLINIAN 

ridicis  olee.tffcdicme  416,13 
radicula  herba  cofideratio.  349-43 
radiculaherba  qualis  457. 40 
ntdere  wdl<«  vnterdidumfoeminis  105.1 
raiapifcisi 58*59  er  165.29 
raia  pifeis  generatio  167.11.25 
ramicis  morbi  remedia  374.i8.er  38M  O" 
411.31  er  415. 15  0-436.36.4°  0-476 
19  er  550.45 

rdmif rt  Aegypti  rex  6 39.18 
ramorum  arborumcofideratio  i77. 4* 
er  iflie 

ramorum  aliqui caci quare  didi  178.8 
ranarum  rubetarum  deferiptio  159.15 
rd«*  dpita*  inimica  196.11  er  inde 
raneidus  apum  non  fentiunt  ibidem  17 
ranarum  lingua  qualis  1 06.18  ertwrfe 
ranis  uox  qualis  114. 48 
ranis  contraria  460.51  er  464.15.31  er 
465. 1  er  504. 43  O-  5*8. 19  O"  5*9-  56 
Crinde 

rana  iecur  geminum  569.  45 
ranarum  uarius  in  medicinis  ufus  ibidem  56 
Cr  inde  per  totum 
rana  maris  qua  573. 14 
ranarumearumq;  membrorum  medicina 
:  569.36  er  («defer  totum,  er  57i.i4.39 
48  er  573.40.41 

nm*  lingua  mirum  $69,4.0 
rant  oculus  dexter  ad  quid  utilis  572.5 
rd»*  m«t*  572.8  er  150.45  er  214.4® 
tg-.inde  .  ,, . 
r^efmixutri. $73-41- ■ 
rana xubetaunde.difta ,569.48 
rana  rubeta  uencnumiog.zo 
ranarubctaconttatempeflates  33910 
rana  rubetafrumentum  feruat  in  horreis 
340.7 

ftt«*  «lt«  folitum  uocales  tempejiatem  pra 
dicunt  345 16 

nm*  mnedicinis  ufus 575.4°  0-579.9 
26  er  .577,40  er  578.7.11.19 
nm*  interdum  ut  duitatem  relinquerent 
caufa  extiterunt  158.57 
ranarumcoitus  partus $  i87.i4*0- 

•  206. 10,. 

nm*  ex  limo  nata  in  limum  refoluuntur 
167.17 

ranaMcccenatisfignum  653.19 
rana  cur  fub  aqua  diu  urinentur  107.37 
rana  p/jaj  165.15  0-158. 40 

*  ranarumcoitus  167,15 
rana  mirum  ibidem  17  . 
ranunculum  herba  468  37 
raphanorum  herbarum  confideratio  351 

54  cr  inde 

raphani  oleum  ubi  254.12.  , 
raphanum  uomitum  concitare  .364, 40 
raphanus  uitem  iuxta  flantem  ledit  311.6 
raphanus.contraebrictatem..ibidem9- 

raphanus  ubi  ferendus  527. 48 
raphani fatio  quando  34i-i  ; 

raphani  in  cibis  ufus  352-  35  O-  inde 


raphani  fi  cu  oleo  mandati  turfteMths^ 

ibidem  37  -  : 

raphani  femine  oleum  fici(in  tibi<ftm'&: 
raphani  genera  tria  ibidem  40'  4?  a 

raphani  fatio  qualis  ejfe  debet  353.1  er 
(«de 

raphani  mirdmagnitudo  in  Germania 
.  ibidem  3 

raphani  qua  arte  magni  fiant  Mem  7 
raphanos  in  cibis  prodeffe  er  qualiter  ibi/ 
demizerinde 

raphani  uomitibus  preparant  meatum 
ibidem  14 

raphanus  ex  auro  in  Delphico  teplo 
ibidem  17 

raphanu Aegyptij  mirecele  brant  ibidem  n 
0-352-38 

raphanus  qua  ratione  in  cibis  utilis  353.21 
raphani  que  oderunt  ibidemu 
raphanis  quando  folia  detrahenda  356.29 
raphanis  fal  peculiaris  medicina  361.13 
raphanis  prodeft  trdslatio  ibidem  53 
raphani  fyluedris  confideratio  (?  medici/ 
ne  ex  eo  364.14.20 
raphanus  fylueflcr  475. 48 
raphanos  agria  herba  ibidem  46 
raphaninum  oleum  ad  quid  41g.il 
raphanitis  herba  5a.e3S9.23 
ntpin*  principium  16I.48 
raporum  cofideratio  31441  per  tetm 
raporum  natur  a,u[us,confedio  ere  itidem 
raporum  magnitudo  mira  515.1 
raporum  ffecies  tres  ibidem  6  er  552.14 
wp*  5«d  arte  magne  fiunt  315.10.14 
raporum  fatu  fuperstitio  ibidem 4 
raporum  fatio  quando  ibidem  11 
raporum  fexus  552.24 
rapis  filia  quando  detrahendi  556.30 
raporum  ex  femine,br affice  generantur 
36o.  48 

raporum  medicine  363.46 
rapi fylueftris  cofideratio, crmedicine 
364-4 

ratibus  olim  nauigatum  12  6. 45 
ratumena  Romana  porta  unde  14417 
retae*  uermes  quales  301.15 
raucitatis  remedia  366.46  er  4I3-J° 
rauennatesuue  143. 45 
rauenne  folurn  affar  agis  aptiffimmw 
27  0-358-48 

rauolium  uinum  uideturideffede  quo  Vly/ 
nius  146.15  quodpydanon  Grecinomif 
nant 

redvvias  morbum  fanantia 
517.14 

refrigerandi  uim  habentia  648.7 
refrigerantia  corpus  568-33*44 (7 3&> 
20.450-398.8  er  405.49^410- 1» 
er  424  -  51  er  451  -  5  o  441- 13  er 
446.3  er  445.11. 447- 25  er  45°-4» 
er  459  -  29  o-  4*5-  370466. 4?  cr 
651.16 

rrgdie  unguentum  quale  230.15 

regii 


rtgUpyrd<[u£i<y9.Tz 

regia  fiuc  regius  SlcUa  quando  occidat 
iJ4-.iocrjj7.i4- 
regia  fcopa  quid  jss.n 
regia  fcopa  herba  qualis  45T-  8 
regia  duitas  a  quo  reperta  iz<s.  n 
regij morbi confideratio  430.35  eyyinie 
regij  morbi  remedia  36j.  11.  31.  er  366 .  17 
40  er  j6g.  19.  J5  er  57  o.  44  er37 1. 51 
er  372. 34  er  37-4-  58  er 379. 5  er  377 
54er58i»ner  38i.  14  er  598. z<s  er 
599.  io  er  40 1.54  er  414.  2-4  er  417 
4« er 413 . 41  er  433 . fi  er 435. 3  er 
.  457. 40. 45 er 43 s.  14 er 442. 7  er 
4448.11.16.18.-4°  er  4<sg.z4  er  471 

io  er  480*55  er  inde  plene,  er  4Sfi.26 
i7er489-8er49°-3°  er 491. 20  er 
504.47  er  546.41.  w«Zw,er  5«si.irer 
574-«  cr  «57. 32  er<s<ss.  30 
rrgjaw  morbum  facientia  581.4 
regius  morbus arquatus  dicitur  414.34 
regio  ubimutauit  cocli  habitum  1 91.45 
regionum  qualitas  191. 11  per  totum 
regnmubinonhereditarium  91. 37 
regulare  es  quod  60  4.  33 
reipublice  reftores  quales  effe  debent 
S9»n 

religioni  tributum  nefeemineus  fexus  ufur 
<  petur  152,12- 

religione  que  arbores  damnata  z’76.  31 
religio  circa  uifcum  feruata  a  Druidis 
1SS-J7 

religione uitam constare  251. 15 
religionis  exemplum  <50.29  er  118  •  8  er 
iguier  113. 14  er  er  444.  43  er 
«ie, er 457.18 er  500.6  er  ny.jfi 
remediaubi  querenda  415.1 
remedianatura parata  funt  455.31 
remonpifeis  qualis  15 8.  47  pertotum,  er 
5*5-3« 

»w»m#  a  ^ko  repertum  127.10 
reufcentiaexfeipfis  qu<e  232.19 
retium  animalium  confideratio  2  o  9.16  er 
kie 

«ni  quaterni  ceruis  ibidem 
renes  pennatis  fquamofiscfc  nuUi  ibidem 
renes  fummis  adherent  lumbis  ibidem  17 
renum  lapilli  ibidem  19 

renes  Jjowo  ok&kIjj  fimiles  habet  ibidem  21 
er  inde 

renibus  contraria  570.2 
renes  ledentia  417.  47 

renes purgantia3S^..5°  er  57410 

doloris  remedia  363.16.3 o  er  365*5 
er366.r7er3Si.25.2s  er572.fi  er ?73 
43  er  578.3°  er  39s.33.39  er  402.  <s  ct 
405.i6.44er  40S.S.  24  er  409.36  et 
4n.  15  er  417. 21  er  425. 13  er  41S.34 
«r  45°.  33  er  451. 43. 4-9  er  454  -  4-9 
cr  4j8.13er445.2fi  er 405.  41  er 
451 .30  er  473 . «  er  47fi  .  ig .  -45  er 
491-10  er  496. 9. 35  er  5  ©5»  43  er  507 
Jo,  cr 511,29  er  jtfi.  49  er  520  »25  er 


FARS  PRIMA 

618. 14  er  574 15  er  616.  ig  er  630. 15 

V  inde 

renum  lapides  quid  eximat  410.24 
renum  harenas  tollentia  409.7  er 

465.15 

renibus  utilia  36g.  34  er  38°.  51  er  411. 14 
29 er 411. 7 er 411- er  43S.i>  er 

432.40  cr  438.16  er  472*44<r  448 
180-409.48 

repagula  ex  qua  materia  1 86. 54 
requies  quibus  nuUa  180.47  per  tofum 
res  optima  ubi  er  inde 

rerum  copia  ubi  J  J0.8  per  fofum 
rerum  omnium  funt  quadam  inalto  fecreta 

191.41 

rerum  amplitudo  damno  interdum  eft 

241.15 

rerum  non  animi pretijs  excubatur  618.5 
er  inde  ■ 
rerum  inimicitia 
Quare  inimica  inter  (e 
rerum  amicitia 
Qyarc  Amica  inter  fe  . .  . 
rerum  commutatio  580.23..  , 
rerum  uariarum  inuentares  115.17 
per  totum 

rerum  mentio  dijs  tribuitur  484 
39-48 

refeda  herba  qualis  496.13 
refina,id  eft,  humoris  ex  arboribus  defluen 
tis  confideratio  251.33  er  17 0.15 
refina  proprie  in  pineis  6 56.32 
refina  uaria ,  Arabica,Iudaica,  ere  251.33 
er  inde 

refina  ufus ht  unguentis  119.23 
refina  uinum  condi  25113 
re/i«4  ex  quibus  arbrribus  ibidem  30 
per  totum 

refina  quibus  refoluitur  ibidem  37 
re/t«4  pfli  uirorum  eueUuntur  ibidem  39 
refina  quibus  coquatur  modis  171.19 
refinaarbores  montes  amant  275.19  er 

f«i£e 

refina  natura,  genera  ,medicina43S.i3  er 
inde  per  totum 

refina  ex  quibus  arboribus  er  qua  earum 
melior  438.13  er  per  fofum 

refinam  ferunt  fex  genera  arborum 
i7o.  11 

refurreftionem  effe  poffibilem  fecundum 
Democritum  113.9  crmde 
refurreftionem  hominum  negat  P  lynius 
3.26  er  124.47  per  totum 
refurreftionis  exemplum  113.16  per  totum 
er  115. 9,  er  196. 45  er  201 . 41  er  278 
40  er  311  ♦  i6  erj9o .  4  er  454*  7  cr 
464.21 

retia  ab  Arachne  reperta  primum  125,42 
er  inde 

retibus  quodlinumaptiffimum  546.55 
er  mic 

retouina  lina  ibidem  i7 

rex  qualis  elegi  debet  19.56  eri95»u.io 


rege?  ttefere?  <£«<*!«  fuerrnt  24  i'i3  . 
reges  circa  agrorum  culturam  intenti 

315.19.42 

reges  hortos  colere  foliti  350.4  er 
regum  Indorum  potentia  g 9.9  per  fotum: 

er  37  ibidem  per  totum 
regum  primatum  quo  adipifeimur  45  0,17 
regum  mira  fuperbia  585.1  er  intfe 
regum  domus  ex  qua  materia  637.13 
regum  fauor  quomodo  acquiritur  506.20 
er  519. 16 

regum  ira  quo  fugitur  55T-3° 
regem  qua  bruta  habeant  193.17  CT 

195.H 

regem  elephantes  adorant  iig.16 
reget  cjudfo  e/je  «fcfccnt  195. 20 
regum  reuerentia  exemplum  195.12  CrWe 
eri95.i6  winde,  er  195. 12  vinde ,  ©* 
37  ibidem 

rex  non  nifi  unus  effe  debet  195.37 
RHACINVS  pi/cit 579.20 
rhacoma  herba  qualis  495-2°  . 
rhadamantus  legum  repertori13.it 
rhagadum,  id  esi,  ftiffurarum  quainfede 
proueniunt remedia  416. 17  er  427.55 
er  451. 17. 45  er  459-  7  er  441  ♦  n  er 
445 »  35  er  446.47  er  5°4  .»  er 
•  517-57 

vhagion  uermis  qualis  531.15 
rhamnos  rubi  genus  er  ex  eo  medicina 
446-54 

rhapeion  herhd  4-93.it 
rhaphium  animal  135.12 
Khcmus  Romuli  frater fub  ficu  nutritus 
261. 10 

rhemus  a  lupanutritus  134.23 
rbeni  fluminis  cerafa  qualia  163.31 
rhetica  uua  qualis  245,11.13  er  244.26 
er  146.42 

rfcet/se  ferra  arbores  i7i.  37 
rheumatifmus  quid  407.42  er  412.46 
rheumatifmis  id  eftjluxum  patientibus  uti/ 
lia  407.42  er  4*.i.46  er  416. 44  er 
411. 20  er  414. 43  er  425. 34  er  426 
35. 44er433.46er456.1er460.2fi 

er46i.t2er467.8er482.35er  491 
57  er  494-  26. 38  er  506. 14  er  516. 3» 
er574.11 

rhexiakerba  qualis  408,20 
rhinapifeis  579.12 
rhinoceros  attimalad  faxacomulimat 
3t4.3 

rhinocerotis  animalis  deferiptip,  cretus 
cum  elephante  inimicitia  U5.1 6  er 
inde 

rbinoclifid  herba  491. 1 
rhyparographos  quis  ditius  624.* 
rhizias  quii  549.25 
rhizotomos  herba  qu£  589.24 
rko dia  uua  qualis  244 .31  er  247.4* 
eriKffc 

rbodij  unguentis  deleftati  229.13.3» 
rhodia  ficus  qualis  260.19 

rhodi 


r hedi  Perpcus  niiS  ferti 58.11  er  17«  .4« 
rbodiuscolofusfolis  599*3? 
rhodifeptuagintatria  milii  fignorumfue 
runt  ibidem  ig 
rbodiorumfol  6ou  42 
rfcotfo  parcit  Dcwrtri«f  r«c  propter  P  roto 
genis  pifturam  ng.  25  er  623.1? 
rhodinum  unguenti*  256.4? 
rhodinum  oleu  quale  156.4? 
thodites  gemma  67  o.  29 
rhododaphne  arbor  44?.  42 
rhododaphne  quid  273.48 
rhododendro  arbori  non  decidunt  filid 
ibidem  46 

rhododendros  er  ex  eo  medicine  443*4* 
rhododendri  flos  amentiam  facit  ?9*.48 
rhodope  meretrix  diti  fima  641.? 
rhodope  contubernalis  Aefopi  ibidem 
rho  dora  herba  qualis  451.6 
rfecea  papaueris  genus  560.16  er  ?7?»4® 
rhcecus  plastices  mucntor  6x7.  $9 
rholus  architefion  641.4? 
rhombus  pifcis  579.12  er  165.27 
rhombus  ubi  optimus  i6g.i5 
rhombus  pifcis  planus  158.7 
rbopalos  herba  qualis  459.4« 
rbusberba  qualis  er  ex  ea  medicine 
443.45 

rhus  Erythros  qualis  444.2  er 447-3 

er  529.1 

RlCiNVS  arbor  que  256.2?  er 

274.*« 

ricini,  id  e&,  uermes  canum  quo  necentur 
4o7.4«  CT  ?45*43  er  547. 48 
ri<&' ca  artor  pedamentis  apta  5  o  5.2 
rigidi  horti  quibus  fint  horis  ?6x.?  o 
rigandorum  hortorum  ratio  ibidem 
per  totum 

riguis  que  arbores  gaudet  311.44  et 
512.24 

rime  corporis  quo  toUantur.VidcRuge 
rifus  quando  homini  datur  105. 46 
rififfe  quendam  eodem  dic  quo  genitus 

m.?9 

trifum  inducentia  45«.  «5 
rifus  hilaritatis  que  fe des  208. 50. 52 
rifus  quo  adimitur  109.1? 
rififfe  quofdam  nunquam  ii?.i5 
ROBVR  proprie  glandem  fert  268.51 
rotnr  plurima  fert  p  reter  f  rufium  1 69 
25.34-39 

robur  arbor  que  loca  amet  175.21 
roboris  folia  ftnuofa  274-49 
ro5»r  qualiter  germinet  175-4* 
roboris  ingens  radix  278.11 
rot«r  teredines  fentit  2 8?. 5? 

rot«r  arborum  duriffima  185.9 
»t«r  non  fentit  facile  cariem  aut  uetuftatem 
ibidem  19 

roboris  arboris  medicine  4?6.i7 
rogo;  pingendi  confuetudo  6 17.46 
Rom<e  nomen  er  ohj  tutoris  deicuroccul/ 
tum  499-2i 


INDICIS  P  L  I  NI  A  N  I 
rbwtf  «orne»  abolitum  59.45 
rom<c  nunquam  terremotusfuit  fine  futuro 
figno  25. 44 

rom<e  <jni;  creditus  feliciffimus  U9.?7 
Vinde 

roma  quis  fepeliendi  ufus  114. 41  per  foti?. 
romam  quis  primus  tonfores  adduxit 
127.2? 

rome  quando  ufus  horologij  ibidem  29 
per  totum 

rome  quando  uini  autoritas  coepit  148.?? 
er  249-  54 

rome  tonfores  quando  primum  127.25 
per  totum 

rome purpure ufus  quando  i64.36.peno. 
roma  ob  bubonem  lufirata  175.25.17 
romaab  Hannibale  obfeffa  161.7 
roma  quamdiu  fcadalis  teda  179.14 
roma  quas  arbores  egre  nutriat  279*  *7 
roma  <jko  anno _/ine  magi&ratibus  287. 28 
rom<e  prima  corona  314.15 
rome  quando  luxus  coeptus  ?i5-2o  crinde 
romam  unde  frumentum  aduehunt  516.56 
rome  quado  annutorum  ufus  580.  ?5 
rome  quando  primum  pijlores  525.8 
rome  natalis  dies  undecimo  calendas  Hlaij 
33-19 

rome  ab  initio  aurum  exiguum  581. 9*14 
rome  cenfus  ibidem  2  o 
roma  rudi  ere  utebatur  584- 11 
rome  primum  ex  arefimulacrum  597.ii 
rome  muros  folus  boftium  Hannibal  ha  fla 
attigit  598.49 

roma 'a  Gallis  capta  quanto  redimitur  auro 

571.19.15 

roma  quo  anno  a  Gallis  capta  ibidem  19 
rome  pittura  quado  614. 55  er  mde 
rome  tabulas  omnes  ex  publico  propter  es 
alienum  duitatis  addiftas  615.19 
rome  quando  primum  marmoree  domus 
«57.33 

romeobelifei  quot  659.40  er  duobus  capi/ 
tibus  immediate  fequentibus 
rome  edificia  que  nobiliffima  642.42  ©■ 
inde  per  totum 

rome  mirabilia  ibidem  per  totum 
rome  domus  ceteris  pulchrior  que 
643.27 

rome  aquedudus  a  quibus  644,36 
er  mde 

rome  quot  lacus, fontes  cadellaq;  ibidem  3  9 
Vinde 

romam  a  quibus  mores  corrumpentia  adue/ 
da  funt  653.36  e?  mde 
romana  gentium  prejlantiffima  ng.40 
per  totum 

romani  annis  fexcentis  braffice  medicina 
ufifunl  369.6 

romana  arma  Aethiopiam  mtrauere  xoi.? 
romanilegatifagminagcflabant  403.41 
romanum  imperium  ob  caput  hominis  inucti 
tum  m  Tarpeio  futurum  orbis  caput  pre 
"notatum  49 9- n 


romanorum  ueterufeueritas  5*6.1« 
romatiorum  ius  cui  extero  conccffm  6gtl$ 
romanorum  er  Parthorum  imperij  temi . 
nus  74.30 

romanorum  Arabiam  quis  primus  fubept 
9846 

romanos  quid  perdidit  455*37 
romani  uincendo  nidi  funt  ibidem  jg 
romanorum  legati  ucrbenaca  id  kodespor 
tant  462. 45 

romanorum  cui  annulus  crear  dabitur 
58o.?5 

romanorum  annulus  aureus  ibidem  +1.4 s 
romanorumlegati  annulis  donabantur  ibi, 
romanorum  Canna  mterfefiorum  triim 
diaannulorum  5  st.  41 
romani  Arabiam  fuperant  223.58 
romani  imperij  Septentrionalis  finis  apud 
Rhenum  225.37 

romanorum  Jignafcflis  diebus  inunguntur 
230.41 

romanum  imperium  communicatum  quot 
tum  profuit  141.1? 
romana  fuburbana  nobiliffima  145.1? 
romanis  clades  a  Cartbaginenfibus  illata 

161.6 

romanoforo  qua  mira  infuntibidan  15.1 
romani  fenatus  augurium  265.7 
romani  triumphantes  coronari  foliti  S1.41 
romani  arbores  glandiferas  femper  ia  heno 
rehabuerunt  164.17 
romanorum  confuetudo  ante  tribunitiasfe/ 
ditiones  ibidem  34 

romani  magiftratus  uirgas  ex  Betulis  habet 
arbore  27?.  27 

romanipopuli  maiedas quando  uafiattcU 
dibus  178.4? 

romanorum  m  agendis  uelocitis  233.41 
C Tmde 

romano  duo  terra  iugera  tantum  concefft 
3i+.3« 

romanorum  ueterum  parfimonk,  poflere/ 
rumq;  luxus  ibidem  i7er?i5.i?>i50' 
317.28  er?5o.4«  crinde,(Hfrip<r 
totum 

romani  ueteres  quos  deos  nouerunt  514?! 
romana  tribus  tantum  quatuori if.« 
romanorum  imperatorum  manibus  agria 
labantur  ibidem  19 
romani  farreufi  annis  trecentis  31j.11 
romani  diu  pulte  ufi  funt  J21.15 
romani  reges  hortos  coluere  350. 4 
ermde 

romana  plebis  m  Auetstinm  ficeffio  ibi.  3» 
romanorum  uedigal  maximum  ex  Macello 
ibidem  54 

romanorum  m  habitibus  di  ferentia  ?IM* 

C ristde 

romanorum  denarius  quando  primo  figno/ 
tus  584.4 

romanos  uidis  getibus  m  tributo  femper  a 
gentum  imperita  fe  non  aurum  584-45 
romanum  orarium  quando  ditifima  585 


i+e rfode  -  . 

romani  quando  tributum  pendere  deflerunt 
ibid.ucrt)98.5  . 
romanpnm  quis  ditifsimus  591.5? 
romni  quando. ftipem  ffargere  coeperunt 
5  9?-i 

romnorum  parcitas  ibidem  17 
romanisnuUos  hominum  benignius  inter fe 
uixiffi  ibid.14. 

romanos  carthaginenfis  laudant  ibidem 
romanos corrupit  Achaia  uida  <39^.3 
rot^anorum  ftatue  in  capitolio  597.48 
romanus  populus  quddo  ftipendio  liberatus 
198.5 

romani  ueteres  quales  645-34 
romanos  acriter  Plinius  arguit  ibidem  44 
er  inde  per  totum 
romaftis  cur  debeant  omnes  539-« 
romani  uelut  lux  altera  a  deo  datifunt 
48449 

romani  quam  diu fine  medicis  515.14 
er  inde 

romnorum  figna  aquile  171.51  per  totum 
romnorum  figna  cum  lupis  minotauris.e/ 
quis  apris  ibidjz 

romanumprefidiuma  Ligujlinis  obfeffum 

176.41 

romulus  lade  facrificauit  248.35 
romlifacrd  ibidem 
roimlus  fub ficu  nutritus  161.9 
romuli  templum  R orne  ubi  165.8 
romulus  frondea  coronauit  Hoftum  H  odi/ 
Uum  167.4« 

romulus  fidenam  capit  ibidem 
jrqmdus  Vulcanale  R  orne  coftituitx87.3i 
romuli  uiftoria  ibidem  31 
romlinutrix  A cca  Laurentia  a  qua  fficea 
coronatus  314.14 

romulus  Aruales  facer  dotes  inflituit  er  ipfe 
duodecimus  inter  eos  ibidem  i? 
romuli  Po0io»w  fenera  414.31 
romdi  fiatua  fine  annulis  5  8».  55 
romulus  celeres  equites  nominat  5,85.10 
romuli  fiatua  qualis  598.4 
romulus  quo  tempore  6ig.i7 
romulus  a  lupa  nutritus  134.1? 
romulus  in  trabea  purpura  ufus  ejl  i64.?6 
romuliedes  ubi  117.35 
roris  confideratio  19.11 
rores  quando  non  cadunt  339.14 
rores  ne  fatis  noceant  ibidem 
rores  quibus  nocent  396.15 
rofaru confideratio  plena  587.1  per  totuni 
rofarum  uis  er  ufus  397.11 
rofarum  mediem*  ibid.16  er  inde 
rofarum  fucci  ad  quid  utiles  ibidem 
rofarum  feminis  ufus  er  medicine  ibid.31 
rofarum  ungues  qui  ibidem  i6.i8.i9.34 
rofe  m  cibo  qualiter  ibid. ?7 
rofafyluejlris  que 454-14  C 7 143.17 
rofarum  floribus  uinum  quomodo  conficiut 
i5o.i<s 

rofarum  oleum  156.4$ 


PARS;  PRIMA 
rofarum  plantatio  quando  334.11 
rofarum  corona  in  cubiculis  quare  ?7 5-n 
rofarum  germinatio  J 87.5 
rofarum  ufus  in  coronis  uetusibid.j 
rofarum  ufus  m  medicinis  ibidem  7  e?  in  de 
rofarum  'm  menfis  ufus  ibidem  8 
rofe  quibus  differant  ibidem  ii 
rofarum  genera  plura  ibidem  8  V  inde 
per  totum 

rofe  ubi  nobiles  ibidem  9 

rofarum  quot  folia  ibid .  1? 

rofe  translatione  proficiunt  ibid.i6, 34 

rofa  centifolia  ibidem  13.1  g 

rofa  Greca  ac  Grecula  ibid.  19.11 

rofe  ubi  in  hyeme  ibid.16 

Tofis  coelum  conferre  ibidem  17 

rofe  que  loca  ament  ibid»  18 

rofa  ex  femine  ibidem  31 

rofa  qualiter  precox  fiat  ibidem  51 

rofa  quando  er ubi odoratior  3*9.5 

rofa  nouifsima  florum  prima  deficit 

41 

rofarum  arbor  quamdiu  duret  391.11 
rofaria  quando  deponendaibidem  14 
rofis  apes  delectantur  ibidem  10 
rofeie  campi  miri  191.5 
rofcij  fiatua  598.6 
Rofcius  Amnium  ingenti  emit  pretio 
118.54 

rofeio  ignofeiturfuadente  Cicerone  117.11 
rofmarini  natura,genera,  medicine  444 
15  er  inde 

rofmarini canchris  femen  ibidem  Z6 
rofmaris  cum  femine  careat  quomodo  fera/ 
tur.z98.1x 

rofira  nduibus  a  quo  addita  117.12 
roftranauiumubiRome  affixa  167.54 
rofirata  corona  que  405.48 
rofinttecoronei68.it 
rotarum  axes  ex  qua  materia  187.3 
rote  pifces  578.3'  er  i5I-49 
rubelli  pifeis  m  medicinis  ufus 
578.? 

rubete  rane.defcriptio  139.15 
rubete  rane  unde  dide  56  9.4  g 

«enem  remedia  ibidem  38  C r  57o.i5 
-er  575.44 

ra «i  medicinis  ufus  578. 9.19 
ra&eta  ranahorreis  fu frenditur  340.7 
rutate  quomodo  milium  'm  aruo  couferuet 
3i7.i5 

rii&rtd  naw  quomodo  contra  tempeftates 
339.  ii 

rubigaliafida  cur, a  quo  er  quando  cele¬ 
brantur  338.29 
tubigo  ubi  frequens  ?i7.7«?6 
rH&gtf  quando  fegetes  occupat  ibidem  7 
rubigo  frugibus  er  uineis  fumme  nocens  ibi 'V 
dem7  er  i6 

rubiginis  fiugum  caufa  que  557.46 
rubiginis  ferri  medicine  6 1 0.5 
rubrica  color  615.49  er6i6.13.10.45 
rubrum  mare  refertum  fyluis  14  0,1? 


herbe  confideratio, generaftonitas, 
ufus  349-?9 

rȣ/<e uaria  nomina  er  medicine 444 .7 
r«J>i frutici;  confideratio  igi.55 
rubi  mora  ferunt  ibidem  38 
rubi  fefe  multiplicant  197-47 
rue?  natura, ufus, medicine  446.1 
rubijfecics  plures  ibidem  er  inde  c  34 
ibidem 

rubi  rofam  ferentes  ibidem  19 
rubi  Rhamnos  genus  er  exeo  medicineibi/ 
dem  34 

ik&kj  I<k?wi  er  cius  medicine  ibid.31 
rubo  ubi  folia  non  decidunt  174  ♦« 
rudaffe  nunquam  Pomponium  115.31 
rudum  inhibentia  37i.34  c. 

rudus  fidentia  381.11  er  397.14  er  41? 

12 er 439.16 er 467.1?  er476.5cr 

49«.?5 

rKffztf  remedia  473.4? 
rudibus  utilia  ?77.i4  er  378.11  «7  379.? 
ruffi  I ulij  mors  quatis  469.58 
Suillius  conful  1 09. 35 

r«g<e  corporis  quo  tollatur  3 97-45  Cr  574 
13  er  4  i  o.  9  i?  er  417 . 10  er  411. 3  er 

417.1?  er  479.1  er  511.10 
rulliRomani  qui  149.14 
rumbotinus  arbor  populus  141.7 
rumbotinus  arbor  451.5 
rawc«  z6i.ii 

rumicis  herbe  cofideratio  er  medicine  ?8i 
9er47u5er19i.11 
ruminantium  differende  i89.zo  er  inde 
ruminat  fiarus  pifds  157.11 
ruminatio  quibus  non  108.47 
runcatio  quibus  diebus  ficienda3i9.39.cpz 
runcationem  que  geftiunt  qu*%  non  ibi.  45 
er  inde 

rupicapre  animalia  149.51 
ruptorum  remedia  565,17  er  ?67.?  er 
41  er  400.50  er  407.1?  er  4i°.i6.44 
er  411.8  er  411.47  er  413.48  er  428 
4  er  437.11.14  er  4403  6  er  481.56  er 
486.32  er  492-  is  er  496.7.34  er  51* 
19  er  447.18.48  er  47?.  n 
irufeus  herba  que  394.1 
tufei  herbe  medicine  401,42 
rufius  arbor  435-4 
rufiice  iribus  que  515.6 
rujlice  rei  maxime  ccelefiium  notitia  nece  fi 
faria  331.56 
rufiicul*  aues  180.54 
tuftiti  ne  afficiant  fletias  335.39  er  in  de 
rufticorum  manubria  ex  qua  materia 

1S7.9 

rufticorum  baculus  quatis  effi  debet 

441.16 

rufticorum  opera  quando  333.48  &inde 
per  totum  er  357. xi 

rute  herbe  confideratio  359.16  er  inde,  cr 
158.7  er  373.17 

ruta  fy lue ftris  er  rx  M  medicine  575-13 

erwdc 

fe  «»f* 


rute  mas  &fccmittd  ibidem  33 

ruta  iit  uifui  contraria  ibidem  34 

ruti  natura  feruens  c&  374.10 

rutefuccus  ibidem 

ruta  fudorcm  inhibet  ibidem 

ruta  generationem  impedit  ibid.it 

ruta  partum  necat  ibid.Z} 

ruta  uinum  conficiunt  150.1? 

rutamuMa  utitur  contra  mures  138.7 

ruta  furto  accepta  fertilior  55«.5i 

ruta  que  odit  quibusq;  gaudet  559.16 

rute  amicitia  cum  fico  ibid.  10 

ruta  quomodo  feritur  ibidem  11 

ruta  ferro  tangi  non  uult  561.6 

rutefalfe  aque  profunt  ift.13 

rute  genera  er  medicine  373.19  CT  inde 

ruta  ueneni  noxiam  obtinet  ibid.n 

ruta  cicute  contraria  ibide  zz 

ruta  contra  aconitum  uifcumcfc  ibidem  15 

rute  medicine  56 9.4-9  er  417.8 

rutatum tmRum  559*19 

ruteni  populi  uela  texuut  346.1t 

ruticeUus  Hercules  qualis  115.41 

rutilius  P.confuhz.z 

rutilius  P.ob  fratris  fui  repulfam  obijt  n7„ 


INDICIS  PLINIANI 

Sacrificijs  apta  148.41  er  inde  eri  46.11 
er  micer  11 8.49 

Sdcrificij  uitiime  coronari  folite  167.4* 
Sacrificij  igni  que  arbores  non  apte  1 69 
7.10 

Sacrificamus  interdum  rebus  exiguis  prolo 
go  1.41 

Sacrificantium  mens  non  res  attenditur 
ibidem 

Sacrificantis  attentio  quanta  effe  debet  4 9  8 
41  e?  inde 

Sacrificandum  dijs fine parfimonid  m.ii 
Sacrilegorum  poena  450.10 
Sacrum  fuccinum  6<}6. 17 
Secula  proficere  femper  7.9 
Sagapcnum  herba  qualis  360.1  o 
Sdgdpeni  nidore  ferpentes  fugantur  118.1 
Sagapeiti  herbe  natura  medicine $  579*7 
Sagda  gemma  609.18 
Sagitta  in  uitibus  quid  dicatur  503.1 9.53 
Sdgitte  ccelejlis  figni  occafws  554.1 8 
Sagitteuenenateremedid3%o,i6  er 

509.19 

Sagittas  ueneno  inungi  3i4*7 
Sagittas  uenenatas  e  corpore  extrahentia 


47  ?So.i7  er  413.11 

rutilij  uxor  111.3«  sagitta  herba  que  397.ii 

fcerf>£  confide  sagittis  venenatis  utentes  populi  1  o  0.14 
tdicineexea  sagittas  e  corpore  extrahentia  461.15  er 

f  inde  41g.15.40 

quomodo  fera/  sagittandi  periti  101.19 

- ,  -  -  Sagittarum  itius  remedium  138.35 

Sdba.myjleriumfignificdtzzi.i6  sagitta  telum  a  quo  reperta  116.16.17 

Sabei  Arabum clarifsimi  98.17  sagmina  Romanorum  ex  qua  materia 

Sabini  qui  er  Scuini  44.13  405.41 

Sabis  deus  izz.z4  Sago  penium  349.11 

Sabine  uirgines  ffinca  fice  rapte  2-73*19  Saguntine  ficus  quales  160.38 

Sabinus  collis  uuisdptifsimusz43.il  €T  Saguntinauafa  61S.3? 

144.15  Salamdndre  ferpentis  confideratio  1SS.5 

Sdfom  pojt  raptas  Sabinas  myrtea  uerbena  per  totum  er  531.14  er  mie 
purgati  165.?  Salamandre  contatium  ignem  extingunt 

Sabinarum  raptus  ibidem  ibidem  6 

Sabini  pepuli  a  quo  uidi  645-39  Salamandre  nihil  gfgsunt  ibidem  it 

Sabuli  di fierentie, er  quodutile,  inutileue  salamandre  genus  fexu  caret  ibid.iz 

fatis  191.13  Salamandre  uenenum  omnium  maximum 


Sacal  quid  656.5 
S accaron  ubi  er  quid  119.31 
S acerdotij  dignitatis  exemplum  17.8 
Sacerdotij  honor  J14.13.54 
Sacodios  gemma  664.14 
Sdcon  colo  ris  genus  ibidem 
Sacopenium  349.11 

Saeopenij  herbe  natura  medicine <£  579.5 
Sacer  ignis 
Vide  ignis 

Sacra  prifea  pulte  utebantur  311.15 
Sacra  quedam  unde  celebrant  405.18 
Sacre  res  non  furto  auferende  581.17  CT 
171.4« 

Sacrarum  rerum  reuerentie  exemplum 


531.14  CT  inde 

Salamandre morfus  remedia  568.18.45  er 
569*3« 

Salamandr arum  ueneni  remedia  373- JS  er 
406.11  er  411.17  er  415.11  er  417.6 
er  510.14  €^531.11  er  668.18 
Salaminenfi  pugna  cometes  uifus  esi  10.31 
Salariana  castanea  161.45 
Salarium  unde didum  560.35 
Salarie  uie  nomen  unde  ibidem  5 6 
Salauces  Colchorum  rex  5S5.1 
S4&  cofideratio,ufus,medicine  559*«« 
per  fofKw  er  $6i.3ipcrtotum 
Sale  uina  quidam  condiunt  151.11 
Salis  aquis  quedd  arbores  aluntur  313*«  ©* 


177.31 


3«i.i4 


Sacris  que  uina  prohibita  148,38  C7  251.15  Sale  ubi  domus  congruuntur  68.5 
per  totum  Salis  turm  ubi  97-55 


fdem  phylira  cibis  eximunt  4*5.15 
falem  poV.ine  cibis  eximunt  ibidem 
fdlis  uim  habentia  444.3 
fal  quibus  in  locis  fiat  559.1«  per  totum 
falis  montes  ubi  ibidem  1 9  Oinde 
falis  muri  domusq •  ibidem  35 
falis  fittiitij  genera  ibidem  47 
fal  non  crepitans  in  igne  560.11 
falis  colorum  diuerfitas  ibidem  zi 
fak  homo  carere  non  poteft  ibidem  31 
fales  ad  animum  transferri  ibidem  33 
falem  cum  pane  e/itat, preuerbiu  ibidem  38 
falis  in  facris  ufusibidem39 
falis  flos  quid  ibidem  41.49 
falis  natura,uis  atque  effetius  561.31 
per  totum 

fale  er  fole  nihil  utilius  561.7 
fal  quomodo  in  lapidem  uertiturtf  4.1 
fal  fine  dulci  aqua  fieri  non  poteft  $0.19 
faline  a  quo  Reme  in  Mute  560.37 
f  alme  aqua  pluvia  dulciores  qum  alia 
30.10 

falfa  mela  in  facris  56  0,40  er  prologo 
primi  41 

falfamentorum  pifeis  medicine  57i.5i 
Crinde 

falfilago  quid  <361.3 
falfitudines  corporis  quomodo  minu/Mt 
375.21  er  510.30 

fdlfe  aque  quibas  herbis  prefint  561,14 
falfusfdpor no  nafeitur ibidem  44 
falfuge  uermes  551.47 
fali  aues  185.46 
falicatirum  me  genus  411.30 
Saliorum  facer  dotum  facra,  cccnefy  eum  tt 
ror.is36S.z9 

faliua  poti  aurem  relata  digito  quiificiti 
509.7 

faliue  mulieris  remedia  5  0  5.7 
faliue  hominis  medicine  50i.1i  er  »7.4 
faliue  hominis fortilegia  5 ouipertotunt 
faliua  ieiuni  hominis  ad  quid  ibidem  C  inde 
per  totum 

faltuam  hominis  ferpentes  ubi  fugiunt 
107.1? 

faliunce  herbe  confideratio  natura $  329,3» 
Crinde 

faliunca  herba  nobili fsimi odoris  ibidem) 
fsliunca  ubi  copi ofeprouenit  ibidem  53 
faliunce  herbe  mediane  399.16 
falix  arbor  ocifsime  femen  perdit  17^4® 
er  iwrfe 

pjicif  arboris  confideratio, genera, utliUU 
ere.  182.10  per  rof«m  er  30117  pw  te, 
falices  aquofis  proueniunt  17J.44 
f  alicis  longa  funt filia  16448 
falices  cito  geminant  275.35 
falix  fiugiper da  cur  ditia  176.41 
fdicis  femen  contra  fterilitatem  mulierum 
ibidem  41 

falix  in  Creta  infula  adnraturiUtefhtim 
fert  ibidem  44 

falicis  portentum  in  Philippis  178,44 

Sitisti 


filicis  genera  plura  ig.i3 

filicum  diucrfa  nomina  ibidem  17 

filix  fiutisdptd  z85 -19 

fdici  nitet  breuis  197.44 

filicis  fcrendce  tempus  301.44 

filicis  fruftusante  maturitatem  m  araneam 

440.40  ’ 

filicis  arboris  medicine  ibidem  er  inde 
filicis  fuccus  triplex  ibidem  41 
fdmo  pifeis  qui  157.41 
fdoniana propago  Catonis  m.43 
ftlpapifcis  579-14  em  7-41 
autumno  pariunt  167.51 
filpespfilothrum  577.37 
fdpepifcism  medicinis  ufus  513.ii  er  577 
1  er 578.ii 
ftlfugo  quid  561.3 

fwne  <530.49 

fdtarc  quis  Togatorum  primus  injlituit  Hi 
5$ 

fdutionem  armatam  qui  docuerunt 
iis.  37 

fcer&if  jMtww  medicine $  471.8 
fduifEufij  fortitudo  H3-43 
fdujiiani  horti  Roma  113.1 
fduflianum  es  595-47 
Sdujlius  Dionyfius  medicus  571.3 6 
falutatorijs cubilibus  cotonea  pomaferuaba 
tur  157.31 

Salutis  dee  edes  Kome  X  quo  pifta  ZP  quan 
doexufta  <514.37 
famaraulmifemen  173.15 
famara  ulmi  femen  quando  colligenda 
156.4 

famara  quando  er  qualiter  ferenda  ibidem 
fambuci  arboris  acini  quales  363.19  er 

181.41 

fambucus  que  loca  amet  173.14 
fambucus  quando  floret  176.7 
fambuci  duriffima  tigna  385.16  £73*44 
fambucus  apta  fcutis  185.19 
fambuci  genera  medicine %  440.18 
famia  terra  qualis  651 43 
famiorum  uaforum  ufus  6 18.31 
famiuslapis  6+7J7 
funmulefeneftd  111.38 
Samnites  populi  Xquo  uifti 598.5 
famnitum  bellum  2  6g.  49 
famolum  herba  mira  444.4« 
famothrdeia  gemma  ««9.19 
ftmpfuchus  idem  quod  amaracus  391.14  er 
400.44 

fampfuchuubi  optimum  (pexeo  medicine 
400.44 

fampfuchinum  oleum  quale  er  «t  eo  medici 
ne  ibidem  48 

fandalum  fitrris  genus  519.10 
fandaracha  quid  191.15 
ftndarache  confideratio  «11.19 
fandaracha  color  6\6.i.+%cp'mde 
fndarefos  gemma  661.12 
fv  gemma  ibidem  r4 
.  grnmaibidem 


PARS  PRIMA 

fanda  feros  gemma  ibidem  15 
fandaflros  gemma  661.+ (pinde 
fandix  color  tfi«.i.45 
fangenon  gemma  ««  °.ig 
fanguiculum  quid  577.49 
fanguinaria  herba  494.30 
fanguinee  uirge  natura  441.14 
f anguineis  uirgis ji fata  tanguntur  X  uermi/ 
bustutafunt)6i.i6 
fanguinei  frutices  ad  quid  igi.  n 
fanguinis  cofideratio  110,31  per  totum 
fanguinis  profluuium  in  naribus  tantum  hos 
mini  ibidem  3  9 
fanguine  quando  pluitig.to 
fanguinis  effectus  11 0.31  fer  totKM 
fanguinem  morbi  omnem  morscfr  abfumunt 
ur.i 

fanguis  utilitatis  animi  caufa  ibidem  3 
ertrtcfe  ‘ 

fanguinis  fedesincorde  207.9 
fanguine  carentia  animalia  191,11  er  inde 
fanguinis  uice multis  alium  humorem  ineffe 

151.13.14 

fanguinem  [ibi  quomodo  cdpra  detrahit 

145.18 

fanguinem  caprinum  bibit  Drufus  511. 3 
fanguis  quorum  nullus  aut  exiguus  140.19 
er  141.8  er  191.45 

fanguinem  minuendum  hippopotamus  ani/ 
mal  reperit  137.41 
fanguinem  minuentia  574.10 
fanguinem  augentia  5«7.4i 
fanguine  hominis  qua  animalia  nafcuntur 
481.5 

fanguinis  taurini  epoti  remedia  431.13 
fauguine  humano  quidam  curari  tentanl 
460.49 

fanguinis  cum  per  urinam  redditur  remedia 
371.35 

fanguis  ne  uulnere  exeat  417.3  8 
fanguinis  hominis  in  medicinis  ufus  501.49 
(Pinde 

fanguis  hominis  contra  morbos  comitiales 

498.9 

fanguinis  nahtraufusq;  511.4  9  (Pinde 
fanguinis  mutilis  extraftio  quomodo  3«4 
33  er  597.43 

fanguis  ne  nimis  concrefiat+o  0.10 
fanguis  inutilis  quo  tollitur  400.13  er 

401.18 

fanguine  tantum  uiuens  animal  toi.ig 
fanguinem  denfari  prohibentia  418.3 
fanguinem  coagulantia  444.49 
fanguinem  per  nafum  pellentia  copiofum 
490*11 

fanguinis  remedia  471.30  er  «47.19 
fanguinem  concretum  uentris  acuejicaab/ 
fumentia  401.18 

fanguinem  conglobatum  cp  cocretum  difeu/ 
tientia  414.4'  er  415.11  er  4311  er 
438.i«  er  44o.iSer  451.1  er  490.11 
e7650.30e7413.11 

fanguinem  veijcientim  excrcantiumuere/ 


mcdid}ft.i$  CT364-33  er  36«.i6.ii  er3«7 

I  er  368.46  er  559-33«  57^57.27574 
45  er  181.17 er  385-8  er 397.30  er  415 
51.45  er  416.59  «  410.1.17.15  er  410 
39  er  4n.11  er  415.13.38  er  418.14  et 
418.41  cr  419.1.14.47  er  431.37  er 

433.7.19  er  454.11  er  436.31  er  439 
18  er  440. 40  er  441.49  er  444.49 
er  445.9.36  er  44«. «.46  er  471.4° 
41  er  471.17.30.49  er474-4er48i 
4«  er  486.10  C7  487.13  er48S.1g.er 
er  495.39  er  494-3'  er  496.4  er  497 
1«  er  516.10  er  518.10.35  er  541-8.11 
er  564.36et  561.15  er  6i6.i7er  651.45 
27  «47.5 

fanguis  narium  quibus  jiftitur  369.7/7573 
4« 

V  ide  Narium  fanguis 
fanguinis  au£liones  in  genitalibus  fifientid 
574-43  cr  577.37 

fanguinem  uulnerum  fiftentid  405,4 «  C7 
417.38  er  410.1  (p  431.14  er  471.10 
er  486.ii.ii  er  564.39  er  610.14 
fanguinem  per  Urinam  pellentia  «31.13  er 
371.35 

fanguinem  fifientid  567.14  er  37i.3  er  373 
4*  er 574-43  er  375.3  er  385.i  er  397 
54^405.34  er  409.37  er  414. 4° 
er  431.14.46  er  436.51  er  439.38  CP 

446.19  «448-3  er  460.58.40  et  476 
48  «  481.18.19.3  0.59.41  er  iBie  et  486 

II  er  493.1  er  495.1 «  499. 38  er  504 
35 er 5ii.i5  er517.i6.er  54 scpmde, 
er 568.33  er  576.15 er 5S9. 34-39  er 
606.48  er  607.19  er  650.41  er  631.17 
50  er  646.31  er  416.3S 

fanguinem  fifietUiCtiam  uena  pracifa  +60 
38 

fanguifuga  uermis  epota  remedia  374.16 
er  513.15  er  53  8.  s 

fanguifuga  in  medicinis  ufus  576.19  & 
577.43  er  571.16  er  57i.i6 
fanguifuga  uermis  qualis  131.10 
fanqualis  auis  confideratio  172.2  per  totum 
ftnfucus  herba  ubi  plurima  119.55 
fanfuci  oleum  156.41 
fanfueinuni  unguentum  quate  129.34 
fanterna  quid$s$49  er  «06.40 
/rff  6  <jKf  (phepfemd  dicitur  quomodo  fiat 
147-48  er  415.10 
/if  4  5K0  tempore  fieri  debet  151.3  9 
/dp<e  medicine  41S.10  er  i«<fe 
fapiensfi  unit  ditari  facile  pote  fi  537.31 
fapientia  honoris  exemplum  3  g6.ii 
fapientiam  uino  obumbrari  423.il 
fapientifsima  animalia  qua  415.8 
fapitnemo  horis  omnibus  118.46 
fapinea  nux  pinea  qua  i57.il 
fapinus  abies  184.10 
fapinos  gemma  664.14 
fapium  picis  genus  171.8 
fapo  quid (paq uibus  'mentum 516.10 
faporum  inteUettus  in  lingua  106.29 

K  1  faporum 


INDICIS  PLINIANI 


faporum  genera  trcdecim  263.44 
faporem  er  odorem  non  Jimttl  effe  164.15 
fapores  herbarum  hortcnfium  J6I.41 
Vmdc 

fapores  alios  ilii  appetunt  ig8.43 
fdpphirus  gemma  qualis  664.1  er  inde 
fappho  cur  Phaonem  dilexerit  4.05.23 
fappho  piftura  6 16.37 
faprum  quid  510.51 
farcion  quid  659.14 
farcites  gemma  66  9.3  o 
[arcocoU  arboris  cofideratio  447*1 
farcocold  arbor  qualis  154.18 
[arcophagus  lapis  ubi [cinditur  645.59  er 
i7.jo 

farculatio  fegetum  quibus  diebus  faciendi 

9^-0 

fardachates  gemma  665.57 
farda:  gemmte  cofideratio  661*37 
fard£  gement  ufus  apud  ueteres  ibidem  54 
/urdu  pifcis  579.!  5 
fardt  pifcis  medicint  569.55 
fitrdiani  balani  quid  262.42 
Sardibus  primum  cafianeie  prouene 
re  ibidem  41 

[aidinit .  apia.  Arum  venenatum  572.8 
1  Reliqua  quiere  parte  fecunda 
farionix  gemma  unde  di£la  660.37 
far  ion  yx  quo  adulteratur  67-8 
fardonychis  gemm£  confideratio  660.57 
v  er  inde 

fardonyche primus  Romanoru  Scipio  ufus 
eji  ibidem  55 

[ardonyx  gemma  Polycratis  655.5 
/urgas  pifcis  579.15  er  157.15 
fdrgibis  anno  pariunt  167.19 

fargus  quomodo  capiatur  169.52 
fari  frutex  H9-35 

farpiat£  quo  equos  coire  non  potites  imant 
478.17 

farmate  exmilij  fkrinaer  equorum  lafte , 
fanguinc  ue  pultem  faciunt  52117 
[armat  t  corpora  fua  pingunt  405.27 
Reliqua  qutre  parte  fecunda 
idrmenes  feriptor  prinuis  de  equitatu  feri/ 
pfit.cr  eius  fimulacrum  6  05.1 
[armentorum  uitium  medicina  410.45 
farpedoiiis  epiflola  156.10 


.  [atio  quibus  in  locis  fieri  debeat  191.5  '  fcintidM  ponti  15834 

fatio  quomodo  inuenta  fuerit  198.16.19  /carabeorum  infectorum  cofideratio  199.19 

fatio  ubi  cito,ubi  tarde  fieri  debet  55  0.48  er  inde 

fatorum  omnium fruttus  quomodo  contineo,  ■  fcarabeos afinorum  corpore nafciipa.fy 
tur  5 ;  8.25  Scarabeum  cur  Aegyptij  pro  deo  colunt 

fatorum  natur  £  ordo  175. 15,  pc  r  fotum  547.18 


fatorum  remedia  contra  frigus  559.11 
fatur  ei£  herbt  confider  atio,  natur a,f atio 
ufus  $60.4.  er  inde 
Saturninus  Volttfius  coful  110.41  er 
m.45 

Saturnini  Voluftj  feneftus  121.24 
Saturni  fy  deris  cofideratio, natur  a,  motus 
5.4 6  er  inde  er  7.55 
Saturni  fy  deris  color  9.8 
Saturni  fimulacrum  s  Romt  repletum  oleo 
2-57.4 

Saturni  tdes  ante  quam  ficus  mira 
161.15 

Saturni  fydus  frigidum,inquit  Virgilius 
332.10 

Satumifanguis  quis  550.17 
Saturni  fydus  fiigidt  natur  £  4.5 
Saufeii  Ap. interitus  114.1416 
Saurij  Ratuarij  opera  657.5 
faurianjd  eft finapi  herba  560.19 
[aurites  gemma  669.30 
Sauroilonon  fimulacrum  6  02. 16 
faxifragum  her  ba  qu£  40  9.51 
fcabendi  dulcedo  ubi  zoS.5i 
/cu&tcs  communis  omnibus  morbis  509.5 6 
fcabiesm  arboribus  er  fdtis  unde  oritur 


fedrabei mirum  in  herba  450.15 
fcarabei  in  medicinis  ufus  556.51  {7547 
er  inde  er  651.9 
fcarificdtio  arborum  quid  511.15 
[curites  gemma  670. 9 
/curi  pifcis  ajlus  566.14 
/cum  579.12  C7  670.9 
/curi  pifcis  medicina  575.29 
/curi  pifcis  dentes  quales  205. 10 
/curas  /o/as  pifeium  dicitur  ruminare 
x57.il 

Scuari  M.tdilitas  qualis  599.15  ©•615.19 
Scauri  Marci  £dilitas  151.18 
[caurus  M.feruum  Daphnidem  ingenti  emit 
pretio  118.51 

fcauri.M.mamore£ columne  «ft.28.Et 
marmorei  parietes  657.47 
■  Scuari  M,£dilitas  mores  ciuiles  profimit 

645.45  cr  mde  er  154  35  Cri57.4°  C? 
655.  is 

Scuari  SyUapriuignus  555.51 
fcauri  confulatusac  eiuslex  150.17 
Scauriundedtcti  113.19 
Scaurus  confuhs-5 
fceletirbe  fons  qualis  464.41 
fcepinipifces  579.14 
/cfci]iu  quid  518.26 


ibidem 

fcabiei  animalium  remedia  561. 57  £7  577  /cfci/ios  lupis  587*47  er  647,1 
17  er  401.45  er  407.46  er  41 0.2 6  fchiflon  aluminis jfecies  631.14 
56  er  411.55  er  418.57  er  420,24  er  fchiflon  Udis  genus  510.5 
421.50  er  416.51  er  427*41  er  428 1°  fchytbanumquid  588*19 
er  459.I6.X8  er  458.6  er  484*27  er  fchoenus  menfur£  genus  ^aii 95.17  ©iw 
486.19  er  511*15  er  528.35  er  549*19  19 

er  562.20  er  576.iS  er  610.9  er  650.30  fdtna  pifcis  156,41  er 589-14 


er  651.14 

fcabiem  hominis  fanantia  52x36 
fcabiem  uduarumfedantia  550.29 
/c<f»u  quando  primum  ex  marmore 
657*  47 

/c<esu Rom£defcriptio  645.46 
/cve»«e mira  ornamenta  615.9  er  585.9 
erinife 

[c£ti£  conditor  quis  652.51 


fcienti£laus  116.15  per  totum  vilidem 
50  per  fotam  er  118.2  per  totam 
fdenti£  amatores  plures  116,15  per  totum 
f  cientia  aliena  quidam  fibi  fimam  aucupa 
tur  prologo  libri  primi  117 
[cienti£  amoris  exemplum  6i7.iV  mde  & 
14.33  per  totum  er  6iu4  er  inde 
fcienti£  neglefius  14.58 
fcyUa  pifcis  579.13 
fcyUaauis  667.15 
fcyUt  herb£  radice  uinum  conficiunt 
250.15 

fcyUt  pittura  616.41  er  625.54 


farriendi  fegetes  difciplina  529.41 

furriri  ^«u?  dcp.ier.int  er  quoties  ibidem  41  Sc£Uol£  Qu.uiUa  fine  fundo  216.57 
Sdrfennafcriptor dearbufti ratione 507.17  fcdpturatum quid 650.56 
[atyrion  prouerbium  478.19  [cammonia  tenuis  herba  448.5 

fdtyrionis  herbt  confideratio  462.11  er  femmonie  herbt medicine  477.41 

478.5.7.IU3.I9  Cr  481-9  ..  fcammoniumberh.  er  ex  eo  mcdicin£  474  fcyU£  herbt  deferiptio  V  ex  ea  medicina 

[atyrifer£ubi qualesq;  roS.5  45  £7479.4!  er  482.41  er  477.26  370,59 er  mde 

Satyri  fimulacrum  601,16.48  er  6oi.u  et  fcandix  herba  er  ex  ea  mediemt  411.11  er  fcyU£herb£  mirum  ibidem  48  er  59443 
635.41  394  15  fcyUa  ter  floret  595.5 

[atyrorum  terra  qualis  102.58  [candularum,id  efl  lignearum  tegularum  fcyUapufilla  herba  qu£  4953 

[atyrorum  effigies  594*52  cofidcratiai7 0.13  er  inde  fcyU£  herba  confideratio , generi, medicini 

[atyrorum  «ufaru149.44er1g9.13  [candulis  quamdiu  Roma  conte  Ha  fuit  erc.j55;46 

Satyrus  architeftus  639.3°  ibidem  14  fcyUini  aceti  natu ra  V  medicina  cx  eo 

fationis  arborum  cofideratio  294*28  per  to  [canfiles  anni  ,7.49  425.7  er  inde 

tumor  i9S.i6  &  inde  femuMtm  245.4  fcyUispittunt  626,23 

'  fc)B 


ScyUis  mrmordrius  «33.  47 
Scymnus  fculptor  «  05 .44 
'  scinci  cofideratio  er  medicine  exeo 
S09.it 

[ancos  qualis  137.15 
fciotericon  quid  24.fi 
Scipio  Africanus  natus  parente  ene&a 

110.lt 

Scipio  cui  jimitis  111.8.9 
Scipionis  ingens  memoria  114.  ifi 
Scipio  Tompeianus  ubi  a  Cee  far  e  uittus 
«5.2 

Scipio  Aemilianus  Catone  primo  clarior 
ibidem  3 1 

Scipio  fuperior  quid  erga  Ennium  egerit 
iitf.48 

Scipio  Aemilius  Metello  Macedonico  mimi 

CUSII0.10 

Scipionis  Aemiliani  exequia  ibidem  11 
Scipio  primus  quotidie  radi  'mdituit  127.15 
Scipionis  fuperioris  exilium  apud  Lintemu 
.  245.8 

Scipio  de  patre  feruato  ciuica  apud  Trebia 
accipere  noluit  16 g.io 
Scipionis  clafsis  quadraginta  diebus  parata 
fecundo  bello  Tunico  285,44 
Scipionis  primi  manu  fatae  oliua  287.25 
Scipionis  prioris  manes  ubi  draco  cudodit 
,  ibidem  17 

Scipioni  tantum  forum  honor  tributus  a 
.  Romanis  386.13 
Scipio  suario  fimilis  ibidem  24 
Scipionis  paupertas  ac  honoratum  funus 
ibidem  16 

Scipio  Aemilianus  qua  corona  donatus 
494.55 

Scipionis  L  ludi  593.1 
Scipio  pojlerior  quid  haredi  reliquit  ibi.  14 
Scipio  de  panis  triumphus  ibidem 
Scipionis  poflerioris  de  Humantia  triuphus 
ibidem  1  fi 

Scipionis  frater  AUobrogicus  quantum  ar/ 
gentihabuit  ibidem  »8 
Scipionis  Ude  Afia  triumphus  er  ingentes 
diuitia  inde  aduefta  ibidem  48  er  inde 
Scipio  T.cenfor  598.36 
Scipio  L.  A fle  ab  eo  uida  pifturam  ia  capi / 
tolb  pofuit  615.3 
Scipionis  L  .filius  capitur  ibidem  4 
Scipio  ex  prouocatione  hoflem  perimit 
*53.?3 

Scipio  Aemilianus  qua  gemma  fignabat 
ibidem  24 

Scipio  L-calatum  argentumvueflcs  Attali 
cas  Romam  detulit  ibidem  57 
Scipio ,  id  e&  baculus  499.15 
Scipio  primus  Romanoru  ftrdonyche  gem/ 
maufusefl  66  0.3$ 

Scipio  Nafica  uir  optimus  iudicatus  117.30 
Scipionis  Hafica  repulfa  exilium g,-  ibidem 
Scipionis  Hafica  confutatus  er  eius  mucntu 
U7.44 

Scyronuentus  ubiiS* « 


PARS'  P  R  I  M  A 
fcyrron  in  uiris  fmile  quid  mola  m  muliere 
111.1 

fcirpula  ma  148.3 
fcytala  ferpentis  remedia  570.14 
fcythafagittas  ueneno  inficiunt  21S.4 
Scythes  1  entis  filius  116.16 
Scytbarum  legati  fcitum  ditium  dcTartho/ 
rum  fiti  255.5  9 

Scytha  qua  arte  famem  durant  4  6  0.57 
Scytha  quo  curant  uulncra4.s1.43 
Reliqua  quare  parte  fecunda 
fcytice  herba  qua  46  0.34 
fcytica  herba  inuentio  484*4* 
fcythica  herba  medicina  471-45  CT 
482.43 

fciuri  animalis  deferiptio  142.7 
fcoleciaconfideratio  606.36  er  inde 
fcokcia  quo  fit  modo  ibidem  41 
fcoletion  quid  436.6 
fcolymon  herba,id  esi  carduus  385.9 
fcolymon  herba  Vex  ea  medicina  411.35 
fcolymosherba394.4i.4s  CT395.2 

fcolopendrapifcis  579.14 
fcolopendra  marina  medicina  573-27 
fcolopendrisfubatti  interdum  populi 

138.40 

fcolopendrarum  pifeis  eonfideratio  aflusq; 
1*5-35 

fcolopendra  morfus  remedia  374*32.34  er 
©”575.4*54  er37*.n  er  383.26rt  409 
54  er 410.4 er  4*4*37  er 504.17  er 
©•530.18  er  5*1.3* 
fcomber  pifeis  579.14  er  15*. 5 
fcombri  pifeis  cofideratio  561.9  er  inde 
fcombri pifeis  in  medicinis  ufut  577.12 
fcopa  regia  quid  5  88.21 
fcopa  regia  herba  qualis  457.8 
Scopas  fiatuarius  «00.30©-  *e>4,i*  e?  «35 
11.22 

Scopa  ftatuarij  amuli  *35*45 
Scopas  Ephcfia  Diana  templi  irchitctiuS 
«42.10 

fcopesauium  genus  1S3.1S 
fcordajlis  arbor  219.4S 
fcordion  herba  qualis  458-45 
fcordij  herba  medicina476.11  er  477.20 
er  478.28  er  470 .11  er  481.48 
fcor dotis  herba  qualis  462.15 
fcordotis  herba  contra  qua 464.39 
fcor dotisherba medicina  471.40  er 472 
16  er 473**4  CT  432.14  er  483*i«  CT 
484 .9 

fcoria  cofideratio  589«  4*  er  «05.41 
Crmde 

fcoria  quid  586.16 
fcoria  medicina  611.46 
fcor pana  pifeis  579.14 
fcorpion  herba  qua  er  cur  fic  ditia  40*7.1 
per  totum 

fcorpionis  herba  medicina  ibidem  7 
per  totum 

fcorpios  herba  qualis  464.20 
fcorpio  herba  qualis  394«**  ©• 485‘J* 


fcorpio  frutex  ubi  239.35 
fcorpionis  fignioccafus  534*3° 
fcorpio  pifeis  qualis  578*4?  CT  579.14  CT 
5«9-*i 

fcorpio  pifeis  lis  anno  parit  167.29 
fcorpionis  marini  medicina  37 5*5  CT 
5fi9.11 

fcorpionis  pifeis  in  medicinis  ufus  573*4® 
©•577*5.* 

fcorpionum  terreflrium  animalium  confide/ 
ratio  198.H  per  totum 
fcorpionum  itius  quibus  letalis  ibidem  19 
fcorpionum  generanouem  ibidem  32 
fcorpiones  uolantes  ubi  ibidem  38 
fcorpionum  ubi pracipua  copia  ibidettt  40 
er  inde 

fcorpionum  cum  fleUionibus  inimiciSa 
ibidem  44 

fcorpiones  quibus  non  noceant  ibidem  45 
fcorpiones  foetum  deuorant  ibidem  4 fi 
fcorpiones  a  filijs  necantur  ibidem  27 
fcorpionum  uenenu  quid  fit  20  5,28  er  iaiff 
fcorpiones  terra  uimnt  189.7 
fcorpiones  quo fimul  congregantur  57o,i$ 
fcorpiones  quos  non  ladant  152S 
fcorpionibws  ubi fublata  gentes  138.40 
fcorpionibus  percuffos  ueffa  non  feriunt 
50  0.47  ©-301.23  er  382.13  er  409*4 
fcorpiones  quomodo  detinentur  409.4 
fcorpiones  quos  non  feriunt  467.49 
fcorpiones  quomodo  reuiuifeant  464.21 
fcorpiones  raphano  impofito  moriuntur 
264.3« 

fcorpioes  quomodo  manibus  impune  tratid 
ri  poffunt  ibidem 

fcorpiones  quomodo  fieri  arte  poffint 
372.24 

fcorpiones  manus  palmam  non  feriunt 

532.3? 

fcorpionis  in  medicinis  ufus  544*14 & 

531.10 

fcorpionum  morfus  remedia  198.4?  CT  5*? 
1  er  3*4.24  er  j65.x1.45  er  3**.i5er 
3*7.34  er  368.10  er  37i.io.45  er  37? 
12.17  er  374*33  er  375**4«35  er  37« 
11.21.49  er  377.17.43  er  378.5  er  jgo 
ner  381.25  er  3s1.13.51  er  3S3.i7  er 
384*7**4  er  597.*  er 398.il  er  399*2- 
34*4«  er  400.j8.45  er  401,34.57  er 
401.48  ©•40*.**  er  407.8.4?  er 
409.4.12.15  er 410.2  er  4«**4  ©“415 
13  er  415-51  er  420.11  er  424.37  er 
429*4?  er  43  0.22,48  er  431.25  er  43* 

20  er 433.  4«  er  434.1.6.2«  er  4*« 
30.45  ©■  437.10  er  43.S.13  er  439*37 
43  er  445.10. 41  er  446.4  er  45* 

21  er  4*4.7.19.21.24  er  4*7.48  er 

472.10  er  485.8.13  er  489.ii  er  490 
55er495.5*.4*  er  500.4  er  501.3* 
©•502.7er507.12er512.37er  561.3« 
er  5*4*16  er  5*8.1.11  er  569.21.15.30 
40.  er  57o.i2.i2.i4  ©■  «30.1*  er  «*5 
J9.4? 

k  3  fcorpionit 


1  N  1 

fcorpionis  morfus  quando  letalis  371.25 
fcorpiones  quomodo  ad  locum  unum  come 
nirepoffunt  ibidem  z6  er  57o.i8 
fcorpiones  terranecans  68*47  er 
«51-45 

fcorpiones  quomodo  fugantur  }74-  35  er 
385.17 

fcorpionum  ittu percujfus  quonon doleat 
4°i.48 

fcorpiones  A fric£  dirum  animal  68.47 
fcorpionem  in  tormentis  quis  reperit 
3x6.19 

fcorpionibus  torporem  afferentia  401.37 

er  381. 14 

fcorpites  gemma  «7  o.  g 
fcorpiuron  herba  qu£  409.10 
fcribebStantechart *  muentionem  Inui/ 
rijs  materijs  138.34  V  inde 
fcribcntium  qualis  debet  effe  intentio  pro/ 
logo  1. 71 

Scribonius  C.conful  n.io 
fbrip torum  furta  prologo  1. 80 
fcrinijs  qua  apta  materia  i87.i  er 
185.  io 

fcripula  uua  qualis  144.1 6 
fcrobes  arborum  qualiter  feri  deleant  186 
18  er3oi.8 

fcrobes  quam  latte,  altauceffe  debent  >01 
13  er  inde 

fcrobes  quibus  feruatur  triticum  quales  effe 
debent  34017 

fcroph£fcriptoris  de  arbufti  ratione fenten 
tu  3  07.18 

fcrupuli  pretium  584.17 
fculpendi  ars  quando  coepta  6 34 
fculptores  plures  excellentes  633,47  CT 
mdc  er  6;+.$  er  inde 
fculptores  gemmarum  quo  utantur 
536.31 

fculptores  nobiles  plures  58411 
per  totum 

fculpturis  apta  ligna  185.21 
fcutorum  apta  materia  ibidem  17 
fcutorum  Troianorum  imagines  6 14.5 
fcutulata  uc&is  i47.45 
Sebenicum  uinum  147.11 
/ccdle frumenti  genus  316.4 
jecrcta  quadam  rerum  omnium  in  alto  effe 
18*.  41 

fecreta  quomodo  confiteri  cogantur  448 
47  er  531. 46 

fecreta  omnia  fceminarum  quomodo  fciri 
poffunts,69. 40  ermde 
feftilia  ligna  187.13 
feftiones  ne  fentiantur  4 ««♦  43  er 
638.13 

ferula  proficere  femper  7. 9 
feculares  ludi fub  Augufto  Claudiocfc 
111-5  9 

fecunda  mulierum  quomodo  extrahantur 

374. 4  er  375. 10  er  378.3  er  583.1«  er 

399.11  er  401.10  er  409.37^  410.48 

cr  411 , 49  er  415 . 12  er  434.1«  er 


H  CTJ  PLINIA  NI 

44«  •  38  er  448. 4 . 41  er  45«  .38  er 
483. 19.  II.  18. 54-  44-  49  CT 484-3  CT 

487.18  er  49  o.7  er  495.11  ff  497.54 
er  549-47  er  5«7.4«  CT  577. 13.15 

fecundiUagigas  113.1 
fecuridaca  herba  uitium  letis  327.  it 
fecures  confulum  purpura  ornabatur 
163. 41 

fccwm  in  pugna  'a  Penibefilca  meta 

126.19 

fedis,id  eft,  podicis  remedia  375  • «  er  397 
17  er  398.  i7er399. 10.55. 4ier4°« 
13  er  409. 37  er  411. 4. 47  er  413.13 
15  v  417.17  er  418.44  er  410. 23  er 
4x4. 40. 43  er  41«.  29  er  417. 17  er 
419-5  o  er  43  0.43  er  453.7  er  434-31 
er  459. 7.14  er  44111  er  443.4S  er 
444. 17  er  445. 15  er  44« .  7.  is.  30 
er  477.17  er  48«.  13  er  491. 5  er  501 
34 er 5ii.i8 er 518.390-  527.3«  er 
528.5.13  CT6o6.  5. 31  er  611. 39  CT  616 
11  er  6x0. 44 

fedi  herb£ fuccus  uermes  necat 361.11 
/eJiM»  fcertrf  ad  quid 317 .29  er  479.16 
317. 19  er  467.3«  er 
fedulitas  quidpoffit  100.41  erittde 
Segejla  dea  unde, zr  eius  Kom£  fitmlacrum 
314-31 

fegetum  luxuria  317. 8 
fegetum  maxima  peltis  rubigo  ibidem  5 6 
fegetes luxuriantes  imantur  pecoris  paftu 
ibidem  37 

fegetes  qu£,  qua  in  terra  ferendi  fint 
ibidem  4  6 

fegetem  ne  defruges  cu&oditndum  331.1« 
feguUum  quid  <$$6.14. 
feianus  erga  Vizontem  quid  iiS.37 
Sn>  (fr*  denominatio ,  er  «'«i  (irmhcrum 
K&fRc»»*  5i4«5i 

fcipfum  uincere  laus  fumma  «u .  28 
fclache  pifces  158 . 4i 
feldginis  herbi  natura,  religio,  medicini 
444. 41  er  inde 

feletti  milites  ad  quii  58i.  4  4  CT  i»<fc 
feleftorum  decurri£  ibidem  crinde 
felenites  gemma  669.31 
felenufium  triticum  3914 
feleuci  gefla  in  mdia  88.  i«.4° 
feleuci fimuldcrum  602.38  er  «03.48 
fcleucus  rex  aromata  in  patriam  fuam  tranf/ 
ferre  uoluit  279.7 

feleucides  aues  quales  177.12  per  totum 
felinas  braffia  genus  369.7 
felinufia  creta  6i7.i7 
felinufii  terra  medicina  «31.3 
femen  genus  frumenti  quomodo  ferendum 
329. 39  er  531.5 

'femina  ante  fationem  quibus  iuuentur 
317.10 

feminum  herbarum  cura  ibidem  o  inde 
feminum  bonitas  er  quamdiu  durent  350 
42  per  totum 

femeti  quod  ferendum  fit  ibidem 


femen  quod  optimum  ibidem 
femina  non  omnis  terra  aqualiter  recipit 
ibidem  46 

feminis  quantum  in  iugero  uno  351.6 
femen  quo  fucco  madefifto  eorum  oleri  i 
uermibus  tuta  fint  3«i.  it 
feminum  arborum  diffemtii  i«4*  '8  CT 
inde 

femcnfiiiquarum  mire  nature  ibidem  41 
femine  tantum  nafcentia  tarde  crcfcunt 

297.42 

femine  parui (fimo  ingentia  nafei  195.34 
/em/wf  arbores  proueniunt  194.34 

feminum  arborum  tempus  er  orio  17W9 
&mie 

feminibus  contraria  plura  316.49 
feminibus  etas  multum  confert  35«  8 
femina  noua  uel  uetera  meliora  ne  fint 
ibidem 

feminum  dijfercntie  w  figura  ibidem  ij 
CT  inde,  er  3« 19 

feminum  hortenfium  colores,  durities,  &c 
35«.i5 

pm/nst  e;#*  »«£&  er  quatcftailiiems 
femine nafccntcs  berbaqua  ibidem  11  & 
inde 

feminum  quadam  fortia,  quadam  minus 
fortia  36i  19  per  totum 
femina  quamdiu  durent  utilia  ad  ferendum 
ibidem  11 

femina  in  fabis  canatis  fata  mire  proueniunt 
ibidem  3  9 

feminandi  tempus  518. 9  CT  i»aTf 
feminandi  tempus  er  in  eo  obferuatio  331 
17  per  totum,  er  334-38 
feminaria  quibus  diffionenda  diebus 
54i.  44 

feminarij  confiieratio  ltf.iarWin&c 
feminario  quando  planta  transferri  debent 
296.2 

feminarij  propagandi  tempus  355*14 
jtwfl» /?&  &CT&6  (JKilfo  451. 13 
fementic a  frumenta  qua  318.14 
fementis  alternanda  330.1 
fementibus  jlatuta  tempora  J55.15. 
fementina  pyra  25 9. 14 
femifera  animalia  14  9*  15  Cr  150.1» 
femiramidis  crater  mirus  584.48 
femiramidis  accipientis  regnum  pifturi 
6I0.36 

femiramidem  cum  equo  concubui fc 

143.43 

femneferteus  rex  «39. 47 
femnion  herba  qualis  450.1 
femperuiuum  herba  467.38 
Sempronius  P.  conful  581.35 
Sempronius  feptimo  menfe  natus  109.34 
Senator  quando  uno  quinquennio  nullus 
mortuus  111.2« 

Senatus  fub  diuo  interdum  habitus  l4«.i* 
Sc«fo<e  Annei  potentia  eramorergapr s 
dium  245.18 

fenecio  herba  qualis  4  «8. 17 

(encr.Htts 


jencftutis  incommoda  ut. 55  er  inde 
[cneftutis  exempla  plun  i2i.g  per  totum 
cnn.n  er  inde 
foteda  quo  exuitur  3S+.  i7 
fenefta  longi  tnuifo  toleritur  414.  31 
fenefta  lon g£  exemplum  ibidem  31 
fenum  delubrum  ubi  566.38 
fenum  biculi  e  ferula  cur  jiant  139.16 
fenes  peMentiam  minime  fentiunt  111, 47 
fenefeentii  maturius  ferunt  frudum 

177.18 

fenefeentii  quadam  fertiliffima  ibidem  n 
fenefeentii  tarde  ibidem  3  o.  33 
fenefeentium  cortex  rugofior  178.15 
fenefeunt  celerius  praefecunda  277.27 
fenilis  imenta  prematur  £  mortis  Jignum 
113.10 

fflmx  animalium  eonfideratio  igg  .10 
pff  totum 

fenfui  in  quibus  animalibus  excellentior 
ibidem  per  totum 
fcnfibut  proficua  411. 43 
ffltji»  purgantia  ?Si .  55  er3«9.?i  ♦  O" 
535.4« 

fenfmm omnium  pitiura  a  quo  6 11,30 
fepalacerti genus  533.44-  O-  537*3 
fepaferpentis  morfus  remedia  569.36 
fepeliendi  ueterum  confuetudo  618.19.  er 
inde 

fepeliendi  mos  in  Udjis  fiftilibus  erdlijs  ibi/ 
dem 

fepeliendi  mos  Pythagoricus  ibidem  3  o 
fepeliendi  mosmaquis  60 .  ir 
fepultura  eonfideratio  124.41.pcr  fotam 
fepultura  luxus  635.48.  er  641. 45.  er 
inde 

fepulcbra  equorum  143.5  9-  er  wtie 
fcpultwj  quis  mteUigitur  ibidem  44 
fepiarum  pifeium  eonfideratio  159 .  is 
zrmlt 

fepiapifeisin  medicinis  ufus  576. 40.  er 
571.41.  ©'575. 11 
ftpiepifccs  156.17 

fepie  atramento  in  lacerna  addito  Aethio/ 
pes  uidentur  ajiantes  578.  i7 
fepiarum  djlus  159.1 6.er  i»ie 
fepiarum  mira  magnitudo  160. 13 
fepiarum  coitus  er  p<*rf«j  167. 11.39 
fepia  omnibus  parit  menfibus  ibidem  31 
58.39 

feplafiaquid  606.1 

feplifierefina  170.31 

fepsferpens  er  morfus  eius  remedium 

415.18 

ffpte»  orbis  miracula  635.48 
Quere  Miracula  orbis feptem 
feptentrio  quid  n.48 
(tptentrio  uentus  15.5.27 . 45 
feptentrio  cafiam  gignit  178. 10 
feptentrio  ubi  non  cernitur  91. 3 
feptentrionis  cerafa  163. 36 
feptentrionales  populi  domus  arudintbus 
contegunt  18°.  4- J 


PARS  P  R  I  »4  A 
feptentrionem  qu£  ffietiare  non  debent 
58o.  43 

feptianapoma  15?.  35 
feptimius  Statilius  contra  Thurinos 
598.45 

fcptimuleius  Graecum  perimit  er  iimim 
06  hoc  repenfumfibi  584 . 31 
Septius  Libertinus  158-35 
feptorum  porticus  Roma  184. 51 
ferranus  Romanus  unde  ditius  315.3? 
ferrani  agri  ubi,  er  eorum  nomina  ibidem 
ferapias  herba  478. 1 
ferapionis  pitiura  624. 4 
ferapis  dei  delubrum  ubi  638.38 
fer  apis  deicoloffeum  ex  fmaragdo6 59. 58 
ferenitatis  futura  jignum  343-3i.ermic 
per  tot«m,er  335.  i5Cri«(ie 
ferenus  Anneus  fungis  peremptus  411 . 40 
Sergi/  M.fortitudo,ac  eiufdem  res  gejla  116 
i.crinde 

fergius  uicit  etiam  fortunam  ibidem  13 

fer gius  O  rata  quis  1tfg.11 

fcrichatum  aroma  125. 42  ' 

feripbium  herba  489. 21 

feriphum  herba  qua  574.25 

feris  latiuca  genus,aceius  medicina  ?6g.  32 

41  -  ' 

feris  herba  genera  duo  ibidem) 
fermones  abfentium  aurium  tinnitu  prafen/ 
tiuntur  500.5 

fermoni  qui  dentes  neceffarij  112.31 
fermone  carentes  homines  101 . 57 
/ermo  ab  homine  feptimo  exprimitur  anno 
206.28 

/fcrmo  quando  homini  contingit  215.7 
ferere  quadam  propter  alia  interdum  decet 
33°.  4 

ferere  femina  quid  naturam  docuit  198 
16 

ferendi  peritia  cognominum  diuerforum 
ratio  fuit  314. 41 .  er  inde 
ferendum  fub  quo  figno  luna  melius 
35i.i9 

ferendi  tempus  aptum  330.48.er  inde  per 
totum,er  353.15.  er  i«de 
ferotina  ficus  unde  260.34 
ferpentem  terra  non  recipit  homine  per/ 
cuffo  19. 35 

ferpentum  morfus  non  petit  ferpenteS 
106.14 

frrpentes  hominis  faliuam  fugiunt :  07. 13 
ferpentibus  mujiela  inimiciffima  573.  3» 
ferpentem  mulier  quando  peperit  109. 11 
ferpentes  P fyUis  Marfisq;  hominibus  nono 
cent  io7.4.ii.O’59?.i6>  CT4«4*  i5*Cr 
499.25.er500.3g 

ferpentes  nunquam  in  trifolio  afficiuntur 
399-47 

ferpentes  quomodo  mitigentur  ibidem  it 
ferpentum  maxima  copia  ubi  67.H.CT  8« 
3i*er  99.4° 

ferpentibus  uefcentes  homines  99, 4.0 
ferpentibus  loca  infefia  96,  t8 


ferpentes  quos  non  feriunt  4cg.if 
ferpentum  er  ceruorttmpugha  i<f0.  g 
ferpentibus  quomodo  rejifiant  ccrui 

411.10 

ferpentis  dente  lafus  utdnera  aggrauat 

500.44 

ferpentes  quo fopiantur  509.8 
ferpentes 'quomodo  contrahantur  512. 17 
ferpentum  fenetia  in  medicinis  ufus  514 . 30 
37. er  535.54.er  5?7, 5. cr  540.  i?,  er  i» 
<fe,  er  543.11 

ferpens  occifus  fine  ucneno  efl  550 . 19 
ferpentum  in  medicinis  ufus  556.24 
ferpentes  ubi  maximi  554.« 
ferpentum  cxcantatio  4  99-?? 
ferpetibus  qui  homines  terrori  jint  5  00 , 37 
ferpentum  mirum  ibidem  40 
ferpentes  leua  manu  extrahuntur  ibid.  49 
ferpentum  mira  magnitudo  131.4 6 ,  per 
totum 

ferpentes  cantus  extrahit  135 . 8 
ferpentum  colores  terra  in  qua  occultant 
turfimiles  156.51 

ferpentum  innumera  genera  ibidem  31 
ferpentum  uirus  exitiale  ibidem  3  6 
ferpentes  quo  uifum  reficiunt  158. 11 
ferpentibus  Amycla  oppidM  deleta  ibid .  59 
ferpentes  puifo  Tarquinio  latra/fei+f.  51 
ferpentes  ubi  e  terra  nafcuntur,  gyquibus 
non  nocent  151.5 

ferpentes  quando  infirmi  57° .  21 
ferpentum  coitus  er  e<tr«m  o«4 1 86.  n.o* 
inde 

ferpentes  qua  maxime  fugiunt  1S8.39 
ferpentes  pracipue  uinum  appetunt  l 89  *  8 
ferpentes  amiffum  uifum  recuperant  io  4 
35 

ferpentum  gena  104. 42 
ferpentibus  lingua  qualis  zo6.it 
ferpentibus  uox  qualis  214 . 47 
ferpentibus  cojla  triginta  209.15 
ferpentum  dentes  quales  105.12 
ferpentum  uenenum  non  niji  eorum  fel  ibi/ 
dem  2o8.ii.  14 

ferpentes  anferinis  pedibus  uifi  115.4  9 
ferpentes  ubifiequentifsimifint  124.1S 
ferpentes  fagapeni  nidore  fugantur  128 . 2. 
ferpentes  quo  fugantur  139 . 46 .  er  140. 9 
er  18g.39.er  512.io.ef'  224. 18.  er  564 
4-1.  er  573-  >  2- ?r.  er  375.38.  er  377. 3. 15 
45,  er 400.37. er 4i2.i.er429.3i.er 
437. 9 •  19 *  er 440 .53.  er442.16.er 
448,43.47.  er  4«4.7.er  491-39  •  er 
5  04.51.er  507.18.  er  5  op.j.et  511.1  o.er 
5M.i7.er  6?o.?4.er  645. 41 
ferpentes  Ebufi  terra  fugat  41.10.  er  632 
46 

ferpentes  e  domibus  quomodo  fugentur 

454.14 

ferpentes  fugantur  nidore  cornu  ceruini 

512.10 

ferpentes  Colubraria  infula  terra  parit 
ibidem 

&  4  ferpentes 


ferpentes  quomodo  necentur  408.  t6  © 
4J7.it  ©  4<j.  is  ©  631.46 
ferpens  quomodo  ab  araneo  occiditur  ig 9 
49  &mde 

ferpentibus  hedera  amica  178.48 
ferpcntibus  fraxinus  mimiciffima  i7i.ij 
ferpentes  focniculo  gaudent  56  0.54 
ferpentes  ne  mordeant  365.  g  er  440.  jg 
©•Sj1.1er599.i8  er  4°8.i'? 
ferpentes  mutieUa  eum  infcflxre  cupit  ruta 
edendo  fe  munit  ?7y.i7 
ferpentibustetiudines  inimica:  576.41 
ferpentes  feniculo  fenetiam  exmnt  584 
17CMJ8.9 

ferpentum  idui  medicine  multe  461.511 
r&ktie per  totum 

ferpitesmclufi  circulo  ne  exeant  ibidem  10 
ferpentum  morfus  remedia  1J8. 4  er  140 
10  eri«i.  5  er  233.  4  ©138.25  ©151.8 
er  171.10  er  175.49  ©353.49  er  J64 
19  er5«5.J<s.4i  cr  j66.11.14.Ji*  54  er 
5*7.35  erj«8. 15. 19  er  569-  4t©57o 
io.1j.41  er  J71.16.J5.  cr  371.  n  er  J75 
s  er  5S1 .  ji  er  jsj .  7. 16.  er  384-  15*3? 
4serj97. 1. 40  er  J98. 18.51.  er  599.1 
4$  er  400. 19  er  401.17.  J4  er  4oj. 
46  cr  405.11  er  406.11  cr  4°8. 14.15 
11.  jj  er  409, 4.  ji  CT410-1*  48.49  © 
,4u.9©4u.4.ii©4i4.5  ©415 
ij.  4’ ©416. 9  ©417. 59.4S  ©418 
7  ©  4«.  j.  7. 10.  n.  40  er  415. 18.  J9. 
er  418.  i©4Ji.  48  ©451  •  19  ©  43  J. 
»8.57  ©  454*1  cr  4J6.I.J.  J5. 59  et  438 
15.  21  J7. 45  ©  44°.  18  er  44«  •  15  © 
441.7  er  445.4 J  © 444*  1  o  er  445 

59*45  ©  446.J  cr  447.17.41. 4i.  48 
er  448*15  ©  449.1*  5- 51  ©  545. 44 
ert4-6o.  9.  ji  cr  463. 14. 16  er  465. 14 
16  CT 464. 5*  15  ©465.11.JI  ©466 
18.45  ©  467*18  ©468.18  er  471.10*. 
cr  476.46  cr  47  8. 41  ©  487.3 0.41 
45  ©  489*7  ©490.54  ©49i*i4© 

495.15  ©495-5«*  45  ©496. Jo  er  501 

37.38  er  5  01. 7  er  504.  i7  cr  509. 17 
cr  510.13  cr  511.8*13  cr  inde  cr  518.J8 
er  519-41  ©53  0.437. 49  ©  55'*  9  © 
532, 4  cr  561. 54  er  568. 4. 19  er  569 
18.59  ©570.10  erj7j.  i6  er  574. 35 
©  375*  14 . 58  er  376 , 10 . 40. 4«s  er 
:  577.5 

ferpiUo  herba  uinum  inffidunt  150. 13 
ferpiUum  ubi  copiofe  560.190- inde 
ferpiUum  unde  ditium  eiusi g  «dtwrrf  <tc  ex 
eo  medirime  383.24 

ferpiUum  in  theriacecompofitione3$i,i8 
ferpiUum  herba  qualis  188.19 
ferrainflrumentumaquo  reperta  125,4 
ferra  unde  dida  mucntaq;  /11447.16 
ferra  pifces  578-34 

fwrafct  fcerfcd  cnr  ditia  447 .16  ©  460,4 
ferrati  dentes  105.11.11 
ferratula  herba  qua  4 60. 41 
feriori/  graminea  corona  4°4-3$ . 


TN  DICIS  P  L IN 
S  erlorij  Qtt.cerua  qualis  140.7 
Sertorius  'a  Pompeio  uitius  115.11 
fertula  herbaubi optima  390.30 
fertula  herba  coronae^  ex  ea  ibide  31 
fertula  corona  unde  ditia  ibidem  J3 
fertum  unde  ditium  385.41 
feruiae  corona  unde  ditia  ibidem 
Seruilius  dux  i6g.io 
Seruilij  M.  Confidia  filia  curator  439-51 
Seruilius  Bemocrates  medicus  461.4 
Seruilij  Nonianifuperjlitio  500.  i7 
Seruilius  Nonianus  confulquis  660.17 
Seruilius  Rullus  149.14 
Seruilius  M.  con/iil  181.J 
Seruilius?. i  quo  feruatus.  115.47 
Seruilij  Panfa  interitus  114.  iS 
feruitianauina  146.49 
feruitus  cuntiis  odibilis  167.13 
feruitium  x  quo  repertum  n6.it 
Seruius  rex  ouiumhoumfy  effigie  primus  as 
flgnauit  584.10  er  315.1 
Seruius  rex  fortuna  edesfacrat  64S.  4J 
fercti/  Clodij  dolor  455.it 
Seruij  TuUij regis  tiatua  582.9 
ferutj  regis  cenfus  maximus  584.11 
Seruij  regis  mater  ©  eius  mira  natiuitas 
<652..  ij 

feruius  Laris  familiaris  filius  creditus  tbui  5 
feruius  rex  compitalia  ©  Indos  laribus  pri/ 
nuas  in flituit  ibidem 
Seruij  Sulpitij  commendatio  5°°.iJ 
Seruij  TuUi  regis  toga  147. 35*4* 
Seruius  Sulpitius  conful  ig.ii 
Seruij  TuUij  regis  pueri  caput  arfit  31.10 


ani; 

nerit  100,16 

Sefoftris  rex  a  quo  uitius  585.4 
Sefoflris  rex  quis  639.49 
Setiertium  quid  continebat  584.10 
Se&ns  futuroru  prafeius  O  quii  circa  W 
ptum  oleum  337. 37 
Setiiusfcriptor  iHXJ 
Setiius  medicus  567.56 
Seta«i<teep<e  gemit  354*55 
Setaniamefpila  161.46 
fetania  pomi  genus  431.31 
Sctarum  capillamenta  mueficis  hominm 
109. 10 

Setinum  uinnm  ab  AugutiopnUm  cm/ 
tiis  145.15 

Setinum  uinum  quale  411.45 
Seneri  homines  plures  115,15 
Seneri4Bdpom4.259.4 
Seni  confiderxtie,naturd,ufutmeiicinepi 
35  ©inde  ©  533.18  ©  indf 
Sento»  quorum  animalium  209,42 
Sextiis  Papinius  conful  Plinij  fyoreilS.it 
Sexus. in  arboribus  231.21 
Sexus  quibus  injint  ibidem 
Sexum  mutantia  506, 34 
Sexmrn  hominis  mutatio  109,17 
SexntM*  cognofccndorum  figna  tbiim+t 
per  totum 

SlBARlTANr  exercitus  de  quis  ai/ 
rum  1441 

fibyUarum  trium  jlatueRome 597.47 
/i&r&e  diuinitas  n7, 18 
fibyUini  libri  Tarquinio  allati  136.16 
jiccandi  uim  habentia  65145  ©6474? 


er  651.14  ©436.12.2g 

feruus  ttbinuUus  91.35  fycctcde  genus  170.  41 

/erctos  fugitiuos  Veflales  uirgines  ne  urbem  ficelion  herba  qualis  465.35 
exeant  retinent  precationibus  499.4  fycheherba  495.  io 

ferui  erga  dominum  amor  «7*49  /iri/ie  triticum  optimum  Ji 9.14 

ferui  plures  magno  empti  precio  «S.  per  ficilie  uina  nobilia  146.58 

to  tum  pedte  fertilitas  521.7 

/enti  m  unguentis  luxus  150.40  ficilie  crocum  qv.de  388.34 

feruorum  ueties  uacinia  tingi  173-35  ficilia  recuperati  115.6 
feruorum  ingens  numerus  595*59  Reliqua  quere  parte  fecundi 

feruorum  annuli  quales  sgi.6  ficinius  L.Dentatus  quibus  coronis  iomtss 

ferui  quidam ditiffimi 591-35  ©595-54  eflaceius getia  115.57 ©i«df,e,404-!- 
feruorum  pedes  cretainfici  652.30  ficinius  Lentatus  quoties  comi  domita 

ferui  plures  fcientijs  infignes  ibidem  268.9 

feruorum  potentium  nomina  plura  631.35  /irinum  uinum  quale  256.55 

per  totum  ficyonij  populi  cur  fame,flerilititemro/ 

feru m  Utiis  quid  212. 15  rcq;uexati  634.3 

fefamd  triticum  Grexeamcdicine4-16.il  ficyonij  cuius  corone  mucntoresM.tf 

fefdmd  herba  ©  eius  oleum  256. 46  ficyonijs  ab  Apolline  refponfum  6345 

Vide  Siftma  ficytes  uinum  ex  qua  materia  150,4 

fefamte oleu  99.2  ©  321, 10  ©  256.  io,56  /?r>tes gemma  670.50 
fefamium  oleum  ad  quid  utile  42S.13  ficuliibeUu  ab  Auguflo  getiuqtiikisitf 

fefamoides quid,  crex ea  medicine  416.15  fyderatiom arboribus ^«<{5093246 
fefamoides  herba  457. 59  fyderatio  quibus  nocet  arborihsihidm 

fe  farnum  arbor  256.2  0.36  fyderatis,id  etifydere  afflatis  utiliaV94s 

fefelis  herba  deeruis  reperta  461.15  ©  fiderion  herba  qualis  481.13 

13  9.  29  fiderion  Hrracleon  herba  456.3 

Se/eli  fcerfc<e /ewe»  $noi  582.38  fideritis ,  id e/i,  magnes  lapis  645.18 

Scfo&ris  regis  exercitus  quouf$  perne/  fiderites  adamantis  genus  658, 4 

/tderitt» 


fikritts-gemm669.i6.  3? 
fideritis  herbee  medicine  4-7M°  er  477 
i4  er  473.1?  er  47 '9. 4-2-  er  431.4» 
perite  fcer&it  <j»<c  457-4-  Cr  4  °7.i5 
fyderapxcilos  gemma  6S9-3  4 
fyiw  n«ff«w  obfcurari  obie&u  terre?.  i? 
fyieranaute  ubi  non  [eruant,  fed  auium  tan 
tum  uolatus  9i-5 

fyderum.  obferuationes  k  Babylrnijs  repere 
t£  115.  29 

fyietim  ohferuationem  in  nauigando  P  ha/ 
niccs  inuenerunt  iz7. 10 
fyderum  natura  ex  igne  z..z  er  5.11 
er  inde 

fyderum  errantium  confzderatio ,  mturd, 
curfus  ,item  ceeterd  3.5  2.  per  totum ,  er  fi 
YTper totum,  er7.i<5 per  totum,  er  8.12 
per  tot«f» 

fyiencuiq;  tributa  mlgo  creditum  3. 3z 
fyderum  magnitudo  5.25  per  totum, 
erij.8 

fyderum  dbjides  7.10  er  inde 
fyderum  jldtio  curdiftx  g.i 
fyderum /lationes  capitibus  15.1fi.17  libri 
1  per  totum 

fyderum  errantium  catholica  8. 12 
per  tot»» 

Jyient  c«r  colorent  mutent  9.4  per  tot»)» 
fyderum  inter  fe  interuxUa  ibidem  52 
per  totum  er  47.  ibidem 
fyderalis  [cientia  fententix  de  uarietate  ndt 
fcendi  111.46 

fyderiOcem  humore  pxfci  21,44 
fyderum  cerid  temporx  tradi  non  poffunt 
3JI.49 

fyderum  errdntium  nofcenda  dgricolis  rdtio 
331. 9 

fyderum obferudtio  triplex  ibidem  4? 
fyiemtt  ortus  er  oecdfus  obferudtio  ibidem 
t?  inde  (?  336.7 

fyderum  ortus  er  occafws  quibus  menfium 
diebus  «4.15  eri'«cie,er  53S.7  er/nie 
fyderum  obferudtio  ubi  plurimum  67 ai 
fyderum  [cientia  inuentores  72-1 
fyienlisfcientia  inuentor  Belus  rex  95.2 
/jesitej  lapis  <559.12 

fignintesforporanotis  populi  81.4« 

[igniauinum  246.55 

/igflifer  circulus  qualis  7.  27 

flgn:fer,id  ed,cx\i  circulus  1.47  C7  7.27 

jfgtiiapyrd  25.9-9 

[ignidqua  619.3 

[ignorun  t? jlatuarum  ingens  copid  5 99 
14  er  fttrfe  - 

jfows  /?e  r&t  477. 34 

jeau  efpgies  59  4. 3 1  er  634.15 
fdenitium  hadcra  jbccies  2S0.  5 
filentij feruan di  exemplum  39. 48  er  114 
19  per  totum 
frleptij utilitas  303.39 

filantium  multi  [ibi  imperarunt  ibidem  40 
[dentium quo  inducitur  57o»i  1 

[iler  iquops  gaudet  i75*  34 


PARS  PRIMA 
filer  quondo  germinet  274.9 
fileris  fruticis  medicina  44-iiS 
/i/coc  lunenps  qualis  fi4fi. « 
filices  nigri  ubi  optimi  649.11 
fils  pigmenti  copderatio  393.3 
filicidyid edfxnum  Gracum  329.4«  C7 

3319  er  45i.  8 

plicix  herba  4-SZ.S 
filigo  pluribus  terris  co mmunis  3 21. 4 
[iligo  tritici  delicia  qualis pt  cr  ubi  511.4 
17.22 

/z%o  er  ex  ea  panis  qualis patibid.  38.41 
pliginis  genera  ibidem  54 
pliginis  panis  optimus 313.4 
pligo  ubi  ferenda  31S.  28  er  319*  59 
/zfcgo  quando  ferenda  331 38 
pligo  er  ex  ea  medicina  415.8 
.  pliqtiarumlignum  manditur  254.41 
pliquarum  feminum  natura  qualis  ibidem 
pliquis  qua  gignantur  ibidem  17 
pliquarum  femina  damnantur  ibidem  18 
pliqua  Graea  quo  ferenda  tempore  301,42 
pliquarumnatura  er  medicina  ex  eis 
433.3o 

pliqua  Syriaca  ad  quid  ibidem  13 
pliquandi  leguminibus  tempus  quod  319.5 
pliquarum  conpderatio  255.2  per  totum 
pliqua  Syriaca  quapant  25  o.«o 
pliqua  ceraunia  z3-.4 oper  totum 
pliquadrum  herba ,  id  ep ,  piperitis  301.45 
er3fii.i 

SiT/as  P.  conful  iq-z.  38 
S yUanus  Junius  ccnfulz6. 13 
Syllanus  ueneno  extinftus  111.31 
SyUanus  D.  Magonis  librum  in  Ldtinu  con 
uertit  515.4« 

SyUanus  proconful  12.10 
SyUanus  Caffius  600.13 
SyUana  Colonia  24 fi.  22 
SyUanion  patuarius  600,55 
/y&e  ostentum  1S.2 
SyUeL.confulatus  iir.  34 
SyZk  quos proferippt  119.  ifi  ermie  •  • 
SyUa  unus  hominum  felicis pbi  cognomen 
afferuit  ibidem  Z6 

fyUacrudelitas,profcriptio,interitusq; 
ibidem  er  inde 

SyUa  didator  primus  i n  Cornelia  domo  cre 
matus  114.4? 

fyUa  qua  gemma pgnabdt  653.22 
SyUa  Scauri  priuignus  ibidem  32 
fyUa  de  Mario  triumphus  581.1? 
fyUa  ingentem  auri  er  argenti  copiam  Ro/ 
mam  muidoria  transfert  ibidem 
Sylla  Romanorum  ditiffimus  591.3? 

SyUa  diuites proferippt  539  02 
fyUa  curia  ubi  59S.10 
SyUa  capitolinis  edibus  unde  aduexit  co/ 
lumnas  637.13 
SyUemala  «43-44 
SyUe  mater  que  644. 9 
SyUaJP r*nede  delubrum  prtune  e dipeat 
651*2 


SyUa  didator  quo  morbo  confumptus 
481.4 

SyUa  didator  pediculari  morbo  intcrijtioi 
10  er  119. 30 

SyUe  feuitiam  emes  Romanos  404.30 
SyU<e cognomen  fuperbum  ibidem  34 
SyUa  didator  graminea  donatus  corona 
ibidem  30  er  inde 

SyUalegatus foculi  beUo  Stabias  oppidum 
delet  40.22 

fyUibum  herba  er  medicine  ex  eo  411.?? 
plonum  cognomen  unde  205.5 
plphij  herbte  copderatio, medicine# 

413.7 

plphij  ufus  ubi  er  ad  quid  ibidem  er  inde 
plphion ,  id  ed ,  lafferpitium  herba  343,  .5 
Syluani  dij  qui  217.2 
Jyluanipmulacrum  quando  fublatum  R 0 
m£  z6i.  14 

fyluarum  honor  :i7. 14 
fylux  qua  ratione  extirpande  318.4 
fyluarum  per  mfrgnia  distindio  270.15 
fyluas  incolentes  homines  6 o.zo 
fyluedres  herbe  quibus  ab  alijs  differunt 
?«i.;4 

fyuedrium  arborum  copderatio  277*?5 
per  totum 

fyluedria  tardiora  omnia  ibid ♦  18.  er  35 
fyluedria  quibus  inf edentur  morbis  509.7 
[yluedres  paucos  morbos  fentiunt  ibidem 
fyluedrium  arborum  medicine  libro  24 
per  tot»)» 

pluri pifces  80.fi  er  i55-5o.J?  er  i5«*47 
pluri  partus  ifi7.44 
pluri  pifeis  in  medicinis  ufus  57«.  »7. 41.4? 
47  er  573.57.49 

plurus  masoua  edita  cudodit  ifi7.44 
fymbolum,  idefrannulus  580,40 
pmenus  pidor  604.20 
pmiarum  conpderatio  212.44  per  tofat» 
pmiarum  cum  homine  pmilitudo  ibidem 
pmie  ubi  toto  albe  corpore  155, 41 
pmiarum  conpderatio,  genera,  natura,  fo / 
lenia  149. 37  per  totum 
pmie  luna  caua  trides  funt  ibidem  39 
pmiarum  erga  foetum  affedio  ibidem  41 
pmilax  hedere fyeciesz$o.  29  per  totum 
pmilax [acris  er  coronis  mfxuda  quoniam 
lugubris  ibidem  35 

pmilax  uirgo  in  hanc  hederam  mutata  ibid, 
pmilago  frumentum  in  Aegypto  521.fi 
pmilxgo  ex  tritico  laudatiffima  ibidem  34 
pmilitudinis  exempla  110. 40  per  totum 
pmilitudinis  caufe  plures  ibidem  45 
fymmetria  Latino  nomine  caret  619.36 
fymmetriam  primus  ufurpdtiit  Euphranot 
615.1? 

pmonides  de  memorie  arte  114.50 
pmonides  quas  literas  reperit  115.14 
pmonidis  pidoris  opera  fiifi.45 
pmonis  nomen  delphini  agnofeunt  155-14 

er154.i1 

Simon  puer  [cbolafticils  ibidem  19 

fimorum 


fimorum  cognomina  unde  203.4. 
fimulacra  olim  ex  arbore  ii7.7 
fympathia  quid  3-s1.11  er  <558.7 
fymphyton  herba  qualis  488.15  per  totum 
fymphyti  herba  medicina  476. 350"48i 
1 CT  483-1  CT 484  9 
fymphonia  herba  medicin£  471 48 
fymplegafignum  655.19  er  636.15 
fimulacra  deorum  cur  ex  cedro  153.12 
fimulacra  deorum  ex  qua  materia  134-} 
er  141.41  er  596, 17  er  inde 
fimulacrumar  eum  primum  Roma  397.11 
fimulacra  deorum  bitumine  pingebantur 
ibidem  13 

fimulacra  deorum  lignea  autfiUilia  quam e 
<3$  599.« 

fimus  medicus  410.14 
fimus  piftor  626. 43 
finapis  herba  confideritio  370.14 
finapis  herba  ufus  ibidem 
finapis  herba  genera  tria  ibidem  17 
finapis  herba  uaria  nomina  ibidem  1  s 
finapis  femen  quale  361.  io 
finapis  generat  natura,  medicin£  381.19 
per  totum 

finapis  natura  ejl  afcendere  ibidem 
finapis  fuccus  quomodo  exprimitur 
ibidem  44 

finapis  oleum  quomodo  er  ad  quid  fiat 
383-1 

finapis  flore  apes  maxime  dcleftdtur 
392.22 

fynariflufa  Menandri  434.13 
fynephytes  gemma  667-43 
fyngcnicon  piltura  616.  41 
fingiber  aroma  ubi  119.10 
fingultus  remedia  369.41.  er  }75*  1  er  378 
11  er  379-4  CT  383. 58  V  397 ■  13  CT  41* 
15  er  414.  33  er 473  -  8  er  437. 4&  er 
496.1t  er  5*3*  18  er  568-8 
finijlra  mundi  pars  ortus  eR  17.41 
fynochitis  gemma  970.31 
fynodontes  pifces  669. 55 
fynodontites  gemma  ibidem 
finopis  color  qualis  615. 4.9  et  616.3 
fin  opis  ubi  nafiitur  616. 5  er  ««de 
finopidis  pretium,ufus  ere  ibidem  5  er  0J& 
fyntetticis  utile  510.1  er  413.54  * 
fyntexium  morbi  remedia  416.5 
finus  gemini  auibus  208,41 
fion  herba  er  medicina  ex  eo  411  is 
fyracufas  urbem  capit  Marcellus  118.15 
fyracufana,id  eft,  columnarum  capita 
59«.47 

fyraum  uinum  247.48 
firaculamai  4.3.  4 6 
firenes  altes  jkbulofas  effc  1s3.11 
firenes  apum  genus  195.3 
fyreon  herba qualis  451.19 
fyritid  eR,  ferobes  quibus  ferudtur  triticum 
34o.i7 

fyriatantumbalfamum  gignit  179.3 
/ivi*  arbores  qudes  155.3  pe r  totum  &  16 


INDICIS  PLINIANI 
ibidem  per  totum 
fyriaoliua  qualis  i55-i4 
fyri£  oleum  157.  i 

fyri£  terra  qualis,  CT  qualis  in  «  aratio 

191.47  er  518.51 

fyria  triticum  quale  319.15 
/>ra  Staphylino  berbaabundat^.io  er 
inde 

fyri£  arundo  qualis  441.14 
fyriacceleiuncum  odoratum  habet  597. 9 
fyrorum  multa  olera,prouerbium  365.14 
fyriacus  raphanus  qualis  351*  4« 
fyriaca  uina  qu£  144.19  er  15  0.60 
fyriaca  refina  qualis  i5i-34 
fyriacum  aroma  115.48 
fyriac£  filiqu£dd  quid  433.5* 

Reliqua  quare  parte  fecunda 
fyriafis  morbus  409.6  er  550.45 
fyricumcolor  616.1.49 
fyringia  calami  genus  181.11 
fyringites  gemma  669.37 
fyrites  lapis  109.18 
fyrium,  id eR,  lilij  fuccus  397.48 
fyrium  oleum  ad  quidvis.  14 
/?ro»  fccr&a  erex  ea  medicina  471.  H 
fyropicon  terr£  genus  631.45 
/zrpi  arbores  quales  er  earum  ufus  181.3  o 
/irpi  4(i  ufum  funerum  ibidem  31 
fyrtites  gemm£  661.17  er  669.35 
firulugum  animal  551.44 
fifamafiuges  undeadueUa  321.10 
fifamam  pinfendi  ratio  ibidem  31 
fifama  quando  ferenda  317. 11.16 
fifama  filia  qualia  519. 8 
/ifam<e  oleum  156,10.56  er  311 10 
fifamumarbor  156.10.36 
fifarum  herba  194.26 
fi  feris  herba  confideratio  er  medicina  cx 
60365.17  er  wnif ,  er  355«5o  er  kiie 
fiferubi  optimum  395.15 
fiferisfatiui  remedia  365415 
fifymbrij  herba  confideratio  medicina 
exeo  383*31 

fifymbrium  ubi  nafiitur  16  0.19.47 
fifyrincbion  bulbi  genus  554-8 
fiffitieteris  herba  qualis  450.1 6 
fitanion  bulbi  genus  354-7 
fitanius  panis  ad  quid  416.48 
fitim  qua  inducunt  153*  7 
/ifim  fedantia  extinguentiacfc  366.19  er  370 
44  er  578. 4<  er  50  s .  16  er  4  05 . 41 
er  41 0.37  er  41<5-3i  er  4!S- 13  er  43  o 
34er431.38er460.25er475.11  er 
488.2  o  er  66  5.44  er  189.17  er  216.25 
fitis  confuetudincuincipotejl  115.  to 
per  totum 

fitis  quo  non  fintiatur4*°  »57 
fitim  gignentia  367. 8CT385»11  er43°>3« 
er  431.41  er  432.5 
fitis  camelorum  qualis  155.2 
SMARAGDI  gemma  confideratio 
generd,ufus  658, 24 Cri»</c >  CT 
«53.  Jo 


fmaragiis  tertii  inter  gemma  autontas 
658. 14 

fmaragdi  color  quilis  ibidem  O  667.4« 
eyrinde 

fmaragdus  oculis  gratiffimus  ibidem  27 
fmaragdi  fialpi  uetiti  ibidem  33 
fmaragdi  genera  duodecim  ibidem  36 
fmaragdoruuitii  ibidem  4%®  inde 


Virnde 

fmaragdi  excryftaUo  tinguntur  67u> 
fmaragdites  quid  659 15 
fmarides  pifces  577. 6.8  CT  5< o-JJ 
fmarres  rex  639*7 
fmegma  quid  4*2.33 
fmegmata  cx  qua  materia  494. 23 
fmylaces  ilicis  ffiecies  26  8. 35  er  27147 
fmylacis  filia  in  coronis  390.24 
fmyUcis  arboris  cofideratio  C  medicine 
ex  ea  443-7 

/milax  hadera ffecics  280.31  per  tofus» 
fmyrna  uitis  trifera  277.« 
fmyrnaum  uinum  quale  145.34 
fmyrnij  herba  cofideratio  362.1 
fmyrnium  herba  350.40  CT  49M 
fmyrnium  Heracleum  optimum  377.H 
fmyrrhiza  herba  qualis  449.18 
fmyrus  pifiis  579«4 
fobria  mia  ffecies  145.34 
focfezj  Aegypti  rex  639.17 
focialis  beUi  origo  581.42 
/bciato  beUi  initium  585.17 
fociale  bellum  quod  portentum  preceffit 
15.53 

fociale  bellum  funeRiffimum  ibidem 
focietate  arbores  quadam  gaudent  30147 
Vinde 

focrates  femper  eodem  uifus  uultu  113.25 
Socntftt  ApoUincpraUtus  eundis  117 

11.31 

Socrates  cunilis  fapientior  598.19 
Socratis piSoris  opera  636.11  e?  626.15 
Socrates  fiaturius  636. 11 
/occuli  e  margaritis  Vompeij  654.it 
fogdonaci  Pafiones  rex  filius  96,41 
folanum  herba  496. 21 
folea  pifiis  579-i3-i5  er  i5«.i7.45 
/o/e<e  pi/ctt  pia»i  1?  8.7 
folertia  animalium  quorundam}u7  per 
totum,  er  165.17  per  totum,  Cri65.y5 
per  totum,  er  i87-4o  er  188.19  CTi6tf 
30  er  191.16  er  161. 14 
folis  cojideratio,fitus,  natura,  uis,  magni! n 
do, beneficia,  ere  2. 13  er  mde 
foles  infiniti  fecundum  quofdam  i.i7 
/b/  natura  temperamentum  1.12 pertotunt 
fol  caterisfyderibus  lumen  f cenent 
ibidem  1 9 

fol  cunila  uidet  auditq •  i&Wem 
folis  circuli  cofideratio,  motus,  natura  4 
21  er  iWe 

/0J1V  <fcfe##j  »0»  nifi  nouiffimi  luna  fiunt 
6,13 

[di 


folis  color  qualis  9.9 
folii  motus  qudis  ibidem  18  per  totum  &■ 
356.44  g  mde 

folii  in  motu  differenti a  qudtuor  9.13 
foltur  non  exurit  terras  i°.i 
fol  quando  toto  inno  palluit  iz.z 
folts  plures  quando  fimul  uiji  ibid.5  per  tot ♦ 
fol  uentos  auget  comprimitq ;  10,19 
folubi  quotidie  uidetur  19.17 
folisboues  curin  Sicilia  18.33 
folii  uis  ibidem  43 
folmfculum  fydus  ibidem 
folcmpro  deo  adorantes  homines  69.14 
[oli  omnium  folia  quotidia  ofeitant  174.41 
folm que  herbe  refpiciunt  315.11  g 335 
45  G  475. 38 

folii  motus  ratio  prope  inexplicabilis 
351-48 

f 'olis  in  aquarium  tranfitus  quando  JH-i? 
folisrccejfus  G  acceffus  ad  nos  336.46 
fol  quotidie  cx  alio  coeli  momento  quam  pri 
dieoritur  341.41 
folii prefagia plura  343.  ?i  G"  inde 
fol  quale  Jit  futurum  tempus  prefagit  ibid. 
folubi  femei  in  anno  oritur  occidit#  60.19 
fol  ne  noceat  46 4.49 
folis  colojfts  Rhodi  mirus  599.59 
folis obelifcus  639.14 
folisurbs  ibidem  15 

folis  obfcuratione  pestilentia  contrahitur 

«52.14 

folis  honor  115.? 

folis  gemina  68S.5  G  669*2.7 

folcm  contra  non  mingendum  504*14 

fol  ne  faciem  urat  528. 1 

folc  nihil  utilius  561.7 

folifuge  uermes  531.46 

foli  fugarum  morfut  medicine  419.16 

folis  duitas  unguentis  deletiata  119.14 

foliide&origesfcre  149.34 

fclifdma  tripudia  Gallorum  qualia  174.59 

foUicitudo  animi  quo  propitiatur  5  o  o,  g 

foHicitudinis  exemplum  175-48  G"  176.10 

folonSmyrneus  38:.  8 

folpuge  uermes  gentem  interdum  auferunt 
138.40 

fojlitia  quando  contingunt  333.9.11  G  536 
44  C?9.:o 

folRicialis  circulus  quis  zz.zs 
fomnia  que  tollant  378. 10 
[omnia  non  uidentes  homines  69.15 
fomio  3«ofMo<io  ueranuntientur  667.55 
fomnia  quando  plurimum  contingant  5°3.i 
fownw  g«ii  drfe Kt  adii  ueniant  5 08,43 
fomnia  an  uera  jint  19  0.10  g  i«rfe 
[omnium  quibus  competit  animalibus  ibi / 
dem  19 

fomnium  interdum  uerum  11116 
[omniorum  interpretatio  'a  quo  reperta 
116.19 

fomnia  tumultuo fa  faciens  474  38 
fomnum  inducentia  fugantia#  151, 6  g 
357.  x 


P  A  R  S  PRIMA 
fomnus  ubi  die  nuUus  9’.  35 
fomr.us  in  Stramentis  olim  erat  3i5-io 
fomnus  mediam  uita  partem  aufert  6 33.15 
fomno  fine  refpiratione  locus  nullus  153.1 
fomnus  quorum  grauifftmus  155.10  g 

141-1 

fomm  animalium  cofideratio  190. 11  per 
totum 

fomnus  quid  ibidem  15 
fomnum  impedientia  417.1 6  G  55f-i9  G 
inde  t?  6Z4 .41 

fomnum  facientia  365.  38  G366 . 17  G 
567. 1  o.  40  g  568.  6  G  378. 13  C7  379 
i:.i4G 397. 8.13.19  G398.io.  41G 
599.9  G4*5- 20  G  427*27  G-  42-8.8 
G43o.5G  431. 44 G- 445-37  G 
457.41  G  466.44  G  473. 4«  489 
19  G 515. 13 •  K5G" 55i.  16  G  5*7.14 
45  G- 155.2-5 

fomnus  phreneticos  fanans  480  6 
fomphos,idefl,fyltteSlris  cucurbita  crex  ea 
medicina  363.Z6 

fonchos  herba  41! .  44  G  4  84.18 
fonticus  morbus  quo  deprehenditur 
646.45 

fophocles  poeta  quando  G  Itette 
tritico  319.51 

fophocles  Bacchi  iuffu  [epultusi}6.z  5 
fophocles  gaudio  obijt  114. 5 
fopylos pittor  celeberrimas  617.20 
foporem  inducentia  7°i.  3° 
f  orba  poma  quomodo  condiuntur  161.6 
/or&o  filia  uniuerfa  decidunt  i75 -9 
/or&<t  quomodo  ferantur  195. 8  G  30141 
/orfcai  drfcor  uemibus  infestetur 
309.16 

[orborum  natura  g  ex  «V  medicine 
432.33 

[orborum  fiutittum  confideratio  genera 
Gc  161.1  per  totum 
[orborum  conferuandorum  ratio  25  9 
37.43 

f  orbus  qua  loca  amet  173. 22.1S 
foricum  in  occentu  aufpicia  150.15 
foricum  fibra  numero  dierum  luna  refpon / 
dent  23.39 

forices  quibus  inimica  189*  40.49 
foriculataueSlis  147.38 
fortilegiorum  materia  501.2  per  totum 
fory  confideratio  696.45  g  607.5  €9* 
inde 

Sojianus  Apollo  undeaduetius  Romam 

253.13 

fofigenes  aSlrologia  peritus  552.1 9 

fofimenes  medicus  378.55 

So Stratus  Statuarius  600.5S 

fostratus  architetius  641. 7 

fofus  artifex  pauimentorum  659.30 

Sotacus  medicus  647.9  G  645-2» 

fotiraobjletrix  5°5-4° 

fpadones  in  Perfide  quondam  regnaucre 

232. 14 

fpidonum  urine  ufus  effetius#  5C4  3 


faiioniapom  156.40 
fpadonia  laurus  qualis  i6g.i 
fyarganion  quid  465. 15 
fpargus  rejina  genus  251.57 
fparipifces  i67.^i 

jfiartacus  aurum  G  argentum  fuos  habere 
uetuit  584  37 

ffiartacus  a  M.Craffo  uitius  ZTdeeooua/ 
tio  165.31 

ffiartania  herba  qua  460.35 
Jfiartopolia  gemma  67  o  2  9 
$  arti  herba  confideratio  34&  3  P*r  totum 
ffi  artum  quid  ibidem  5 
jparti  ufus  g  locis  prouenit 
ibidem  6 

fparto  naues  fiebant  441.27  G  *«<fe 
fp  artum  frutex  qualis  ibidem 
fpartum  herba  192.22 
fpafmos  Stomachi  fedantia  573.5 9 
fpafmos  prohibentia  548.23 
$a/»H  morbi  remedia  405.27  g  439-*5 
G  5H.  29  G-  521. 5  G  568  39 
fpaflicorum,id  cjl,mtejlina  conmdfa  haben/ 
tium remedia  398-20G 427.19  G42S 
4  er  431.3  G' 437.11  G  438. 36  G 458 
29  G  481.1415.  i7  et  5o7.6.34  rt  548 
11 G  573-33  G 665.45 
fpatauua  genus  ng.35 
fpecierumidufones  inducentia  44 9-  27 
per  totum 

[pecus  terra  miri  plures  17. 5  G  i«<fe 
fpecus  plures  in  quibus  uenti  generantur 

14 1? 

fpecus  pro  domibus  125.33 
fpecularium  lapidum  cofideratio, «48.25 
GWt&G  658.34 

fpeculorum  acies  mcnStruis  habetatur 
111.4 

fpccula  ocularia  ex  fmaragdo  658,31 
fpecula  ex  jiatino  fieri  610.41 
fpccula  quibus Idpidea  fiant  645.40 
fpecula  qua  accenduntur  31.11 
fpeculorum  confideratio  591.4  per  totum 
fpecula  in  poculis  ibidem  8 
fpeculi  imago  quid  ibidem  12 
fpeculum  quis  primus  fecit  ibidem  15 
fpeculorum  afpetius  quo  hebetatur  505.34 
GII2.4G  206.8 

fpecularem  Significationem  Sinon  reperit 
216.16 

fpbaci  herba  natura  v  medicina  exeo 
437.4 * 

fpharam  materialem  Atlas  primut  reperit 
3. 45G-H6.50 

fphagni  herba  natura  e?  medicina  ex  eo 
437-4« 

fphagnos  aroma  216.19 
fphingisfera  deferiptio  135. 11  Gi89.ij 
G640  19 

fphinge  Augustus  fignabat  653.15,30 
fphyrana  pifeis  579.27 
fphragide  quid  616.15.  G  663. 39 
fpiiatarum  herbarum  differentia  395.28 
[pica 


jficae  fignicoelcftisexortus^o^v 
ffiicet  coronae  uftts  3*4-1} 

/pina  Indica  118.2.7 
/pina  Aegyptia  15  4,  <1.14 
/pina  Babylonis  238.  jg 
/pine  regie  mirum  ibidem  39 
/pina  fidens  que  240.17 
fpinds  inferi  nefis  259.17 
fpineBacce  263,23 
/pine  albe  pomum  254*4  o 
/pina  qua  utantur  in  nuptijs  173.29 
/pine flores  in  coronis  er  cibis  391*6 
/pinarum  genera  er  medicine  ex  eis  445*8 
per  totum  er  28  ibidem  er  inde 
/pine  Arabice  medicine  445*8 
fpingalbe medicine  ibid.  10 
/pine  Acantbij  medicine  ibid.  11 
/pine  Acatie  medicine  ibidem  14 
/pine  Aegyptie  differentie  er  ex  ea  medici 
ne  ibidem 

/pine  GaUacie  medicine  ibidem  15 
/pine  uulgaris  ufus  at$  natura  ibidem  28 
er  inde 

fpinafyluejlris  qualis  ibidem  ?o 
/pina  appendix  qualis  ibidem  37 
/pine  quo  e  corpore  extrahuntur  511.40 
/pina  hominis  angues  generantur  188.2 
/pine  animalis  deferiptio  20  5.41 
/pine  doloris  remedia  371.24  er  443*3? 

er  447*4-9  er  5  07.30 
/pinea  ma  que  243.44 
fpinofarum  herbarum  differentid394-iS  er 
41  ibidem  per  totum 
fpinturnix  auis  175. 30 
fpioniauudi  43.44 
/pir acula  que  dicantur 
/pirarchi flmuUcrum  602.17  er  525.3« 
/pire arborum  que  284.19 
/pireon  corona  390.29 
/pirandi  difficultas  quo  tollitur  377.48 
fpirant  omnia  pulmonem  habentia  152.39 
/piritus,id  efl  aeris  elementi  cofideratio 
2.3 

fpiritum  fuldufium  emendans  375.2 
/pitameiPigmei  1 08.15 
/planchnoptes  ferms  quis  457.30  er 
'  503.23 

/plenion  herba  unde  457. 12 
/plene  cdrentidi^ojo 
/pleneticorum  remedia369.39  £7  37  0.43  rt 
375.27  €7-  359/19  CT  451.4  9  er  4  41.4° 
er 441.44  er  445.29  er  447.  22  er 
l  452.10er495.5er 495.9er510.24ct 
574.12  er  555.20 
fplenem  confumentia  421*47 
Jpodij  cofideratio  5o7.45  er  «jcfe 
Jpodij  medicine  425.35  er  428.17 
/padios  quid  zr  quomodo  fiat  608.3  c? 
612.2 

fpondylion  arbor  1289 
ffiondilij  arboris  medicine  457*38 
/pondylis  ferpens  497.25 
/pondili  pifeis  'm  medicinis  ufus  579.2  O* 


A  INDIC  IS  PLINI 

?v  579.15  _  ; 

fpongiarum  lapidum  co fideratio  645.45 
vrinde 

/pongie  pratorum  351.21 
fpongie  quo  lapidcfcant  445.1  g 
fpongiarum  pifeium  confideratio  er  genera 
165.1  er  inde  er  554.3  per  totum  er  102 
32 

fpongiarum  pifeium  in  medicinis  ufus  578.1 
er  579.15 

jpongites  gemma  669.34 

<jiwZ/s  annulus  mittitur  580.49 
/purius  Cafsius 
Quare  Cafsius 

jpuendi  fuperfiitiones  601.11  er  inde 
/puti  fortilegia  ibidem  2  per  fof«n* 

/puti  medicine  ibid.  ner  inde 
fquali  pifces  167.31  er  158.45 
fquame  pifeium  tegumenta  155.12 
fquame  ferri  ufus  6 10.12 
fquatina  pifeis  qualis  579.12  er  155.11  er 
I65.:g  er  158.4° 

fquatine  pifeis  generatio  157.25.30 
fquatinaraia  pifeis  167.25 
fquiUa  pifeis  155.18 
fquiHarum  oculi  quales  204.31 
fquiUarum  coitus  167.14 
/kcfe>j  fcerk  er  ex  e4  medicine  447 
44 

flafte  myrrhe  genus  112.49 
ftacula  uua  243.47 
fladiodromon  fimulacrum  501.24 
ftadium  quot  pedes  contineat  9* 45 
ftagna  aquarum  mox  ex ficcans  470,45 
flagenia  quidizz.ig 
ftalagmia  quid  607.28 
flanni  cofideratio  61 0.40  er  inde 
flannum  quid  ibidem  3 6 
/ktnni «Jk  4d  quid  ibid. 4°  er  inde 
flaphylodendron  arbor  qualis  272.49 
flaphylinoSiid  eftpaflinaea  herba  553-14 
ftaphylinos  quid  er  ex  e<t  medicine  354.49 
crinde 

fiaphylino.  amatorium  ineffie  353.10 
flaphylinus  Venerem  ftimulat  ibidem 
ftapbylinifatiue  remedia  ibidem  12 
ftaphylinos  herba  que  453.25 
ftaphis  uue  genus  421.12 
/Jafctn*  tti»4  gtwZ/4  246.51 
ftatice  herbe  medicine 474*  13 
flatili*  mulieris  feneda  1 11.31 
ftattus  Sebofus  quis  155.3  8 
(lationum  fyderum  cofideratio ,  capitibus  15 
16.17  fecundi  per  totum 
ftatonien/ia  uina  246.44 
flatoris  louis  edes  ubi  Rome  39  8.33 
/irtiM  aureaprima  587.54-41 
ftatuarum  origo,honor  er  «jwto  poneban 
tur<i97.uper  totum 
ftatue ,  togata  effigie  dicabantur  ibid.  17 
ftatue  nude  hakam  tenentes  ibidem 
ftatuarum  cdpite,nafcens  herba  ad  quid 

459.4« 


ANI 

ftatue  AchiUee  que  197. M 
ftatuarum  argentearum  ufus  594.11 
perfofr#m 

ftatue  equeftres  quales  ibid.33 
ftatuarum  di  ferentia  er  tributi  fa , 

1.7  per  totum  er  l92'4ptr  totum 

ftatua  ingentis  pretij  635.4 
/irtK<e  tripedanee  quorum  <9$, 9 
ftatuepcdeflres  equcftresfy  ibidem  16 
inde 

ftatuarum  in  Italia  antiquitas  599.3 
ftatuaria  ars  quando  capit  63425 
/Idf«<e  Veneris  quidam  captus  amore 

535.11 

flature  humane  meufura  112,41 
fteatites  gemma  570.5 
ftelepburos  herba  qualis  305.28.31 
ftelis  uifei  genus  288.22 
fleUarum  errantium  confideratio, natura 
curfus,itemcetera3-3i  pertotm. 
fteUarum  natura  ex  igne  x.i 
fteUis  fuis  euentus  afsignant  quidam  1.11 
fteUarum  dimentu  ex  Z7Hmore3.35.er  5.5 
/fefl*  c«r  cadere  creduntur  3-37 
fleUarum  flatio  4.17 
fteUarum  nuUam  obfcurari  terra  clicftu 
5.i5 

/icEfrf  omnes  maiores  luna  6,31 
JleUe  cur  non  uidentur  dieibiiem 
fteUe  qualiter  die  uideri  pcftunt  ibidem  54 
fteUarum  errantiu  motus,occultatio  erdi 
per  totum 

fteUarum  errantium  Stationes,  exortus  nutu 
tini  uejpertmi(^6.36  per  totum 
fteUarum  abfides  que  7. 10  er  i«de 
fteUarum  errantium  miracula  unde  accidant 
ibidem  5 

fieUa  cur  alias  altior,alias  inferior  ejfeiudi/ 
catur  ibidem  16  per  totum 
fteUarum  per  zodiacum  motus  ibidem  1 1 
eri  nde 

fteUarum  flatio  cur  didi  a  8.1 
fteUarum  errantium  colores  quales  9.4 
per  totum 

fteUarum  inter  fe  mteruaUa  ibidem 31  ??? 

totum  cr  ibidem 
fteUarum  mu  fica  ibidem  37  per  totum 
HeUas  in  ccelo  repente  nafei  10,21 
fieUa  noua  quando  genita  11.10 
fteUds  cerni  totis  diebus  ibidem  43 
fteUarum  difeurfus  12.22 
fteUarum  magnitudo  15.8 
fteUte  fiatuunt  uitam  hominum  12:4 
(leUicfolis  aduentu  occultantur,  alfceffufro 
ferunt je  332.45 

ftcUa  non  afpiciend £  agricolis  fedfigttaalii 
355.39  per  totum 

fteUarum  circuli  quidfignificent  54453 
fteUarum  ortus  occafus <£  traftatus  331.48 
per  totum 

fteUarum  prafagia  plura  34415  cr  inde 
fteUarum  pifeium  confideratio  169.34 
per  totum 

feli 


fletia  marina  pifcis  tnirtim  159.14 
fldlarum  marinarupifcium  medicina  ibide 
jleUa  pifcis  579.15  ©  166.56 
flcHionum  animalium  confideratio  19  9.30 
fkHionum  cofi der atio  e T  eorum  fenettutis 
dcpofitio  1)9-19 

ftcUionesfcorpionibus  'mimici  19S.44 
fieSmcs  er.  angues  cute  deponunt  546«i8 
jlellio  inuidiofum  animal  ibid.it  . 
ficEio  Vroucrbium  ibid. 
fteRionu  uenenum,dc  eoru  in  medicinis  ufus 
eorumq;  morfus  remedia  531.10  &  5)5.9 
©545-*©544.43  ©  54«*i7©55i 
50  er  inde,er  415.15  ©  551.10 
Stemmata  lineis  difcurrebat  ad  imagines  pi/ 
das  515.11 

flcpbanijfcneda  111.39 
flcpbanitis  waunde  144.51 
jiephanomclis  herba  qualis  4.SI.44 
jkphanoplocos  tabeUa  585.48  ©  63-7.9 
ftcpkanopolispidura  ibidem 
ftrphanos  lauri  genus  266.8 
jkpbufa  mulieris  jimidachrum  501.15. 
flercoratiois  cofiaer.  5x1.40  ©550.17 
ficrcorantiafegete  quafint  optima  312.4  o 
©•394.I7 

fercoratio  mala  512-41  ©  inde 
jicrcoraandi  quando  fintagri  194.11  ©. 

511.40  er  53  o.i7 

flercoratio  quo  ficieda  tepore  5)0.31  er  in/ 
de  er  511.41 

jlercoratoagro  qua  feri  cupiunt  550.17 
jlercoris  hominis  in  medicinis  ufus  502.31  et 

0-158.15 

flercutius  Tauni  filius  unde  diftus  195.40 
flereutius  0 b  dercordii  arte  Deus  creditus » 
ibidem 

flerelytis  quid  590.10 
fkrgetros  herba  qua  4*7.24 
flcrilitAtisfruftmm  caufa  un de  5)8.22 
fleriliUtisremediu  igs.48  0-501.40  er 
5o%9 

flerilitatis  quadrupedu  remedia  406.45 
Jlerilitas  quibus  inducitur  371.40  ©  441 
39  ©  459.27  et  4-S7. 40  e*  491-37*.© 

5i2.*i 

fictiliora  eunda  pinguia  109.45 
flemutamenti  con fideratio  5°5- 17  ©  »»* 
flertiutameta  ficiitid  382.35  ©  3S9‘i4  ©  - 
3?9.5©4oo.4g  ©457-41  ©458.9 
©  4*5-1 8  ©  4*8.45  rt  4  9  *-47  ©  5  °3 
•37  ©«*,©  5*7.45 
mnutameta  quo  toUdtur  378.13  ©  414 
53  ©  459*3 

(lernutamentis  utilia  444.21 
flemutamentorum falutatio  500.15 
fleficbori  in  Eclipfi  metus  6. 5 
ftcftchori  poeta  infantis  in  ore  lufcinia  ceci/ 
nit  177.47 

flhcnis sUtuarius  «00.36© 604.14 
flibiumquid  589.28 
ftygis aqua  uenenum  551.10 
fiillonis  philofophiqfliq  cwDindoTO  U4,S 


PARS  PRIRA 

frica  uua  ffecies  248.5 

jiiUicidia  qualia  effe  debent  197.28 
flilopr£coninus  582.54  ©  653-24 
flymmatis  unguenti  faciendi  ratio  229,21 
flymmi Minera  genus  589.28 
flymphalides  aues  quales  101.47 
flypax  datuarius,ac  eius  opera  «03.13 
fiipendiorum  militu  confuctttdo  584.S.21 
flipes  qua  ibid.  9 
flyptica  medicamenta  446.1« 
fiipulis  ubi  ligni  uice  utantur  291.34 
fiipula  in  aruis  mcefa  mire  profunt  359-4-6 
flipularu  differentia, bonitas, ufus  ibi. 52 
fiy  racis  gtmmiconfidera.  114.14  ©227 
40.43 

fiyracis  nat ur a,  &  medicina  437.33 
ftcebes  herb£  medicina  406.7  per  totum 
ficebe  herba  594.19 
Jloccbas  herba  qualis  496.16 
flcechadis  berb£  medicin£  473. !  5 
fioliditatis  alaliu exepla  270.15  ©  148.9 
fiobnes  unde  didi  189.57 
flolon  quid  in  arboribus  ibid.  38  ©  195.1S 
fiolonibus  qu£  arbores  plantentur  195.8 
ftolonis  Licinijlex,adus,pcena  315.14 
fiomacacefons  qualis  454.41 
flomachi  confideratio  106.4.6  cr  inde 
flomachi  cruciatus  affcrrimtts  455.9 
flomacbu  ladetia  3«7.n  ©37o.i» © 371 
21  ©378.47 

jiomachum  recreantia  542. 13  ©  57i-9 
flomacho  utilia  263.17.52.45  ©  365.i6.i8 
11 0  3**.i  ©3*S.5.54-4?.45  ©5*9.7 
31  ©37i.  22  ©571.35  ©57*.54«384 
4«  ©  410.34  ©4«.  14.13  ©  411,15 
45  ©4i5. 39  ©  4i7.i8  ©432.5.29jrt 
495.23  ©510.2? 
flomachi  pracordijs  utilia  369.11 
fiomachum  purgantia  364.17  ©585.18  © 

«07.34 

fiomachum  fimantid)$o.z%  ©381.47  © 
5S5.11  ©399-I<s  ©4°2. 49  ©  438.1  © 
472.1«  ©488-39 

flomacho  contraria  378,49  ©  38i.7.35  © 
584.6©  398.1  ©309.25 ©  401.5«© 
414.17  ©416,14  ©4;S.i£  ©420.58 
40  ©412.15.40.41  ©415.9  ©417.5 
©428.11  ©419.14  ©  430.31.35.37 
©  453-  5.10.30.35.  ©  434-28  ©  44° 
io  ©456.44  ©465.11  ©  477.  8  © 
487.14  ©  491.14  ©  4*3-9  ©  542.17 
©607.8 

flomacho  omnemudum  'mutile  412.15.40 
flomackumladuntficca  fici  430.55 
fiomachum  adringentia  431.52 
fiomachum  inflantia  4!4 •*  ©  417.12  © 
433.25 

flomacho  inflato  utilia  37  8.49  ©  569.41 
©  37i.21  ©375.40  rt  37S.H.37  ©  397 

ii©398.8  ©  406.29  ©4S>«-55 
flomachi  morbi  remedia  369,4.9  ©  570.35 
©373-4°  ©37f.9-27.44rt377.i6.19 
.©384.5  ©597.4.27.50  ctmdetCT598 


39  &  399.4«  ©4o5.i«  ©4°*.  39© 
412,3  ©  414,12  ©  415.34  ©  419.45  rt 
410.20.47  ©  425. 3*  rt  426.15  ©  427 
44©4ig.  25.32.47.48  ©  429-«5  © 
43  0.T.11©  431.5.11.39.41  ©  433.29© 
437.i7  ©459- 25©  44°-33  ©44*. 9 
©  447.  «.17  ©  448.35  ©  4*  o*  44«rt 
472.16.18.21  ©  492. 23  ©  494*  38  © 
5°7.i  ©  5i«.  3i  ©  542.18.23  ©  568.28 

©«47-38  ©«57.23 
domacho  utilis  contra  omnia  uitia  381.33 
flomachi  malacia  remedia  504,37 
flomachi  fluduationes  fidentia  368.25 
jlomacbos  diffolutos  adringentia  J67-45 
©383.38,43  ©  384.27  ©  4«7.2i© 
410.14.47  cr  419.47,431.31  er 433 
29  ©  439.3o  ©486.15©  488  5-49 
©491.  io©  494. 27. 41  ©5 01. 57 
.  ©528.26 

jlomaticc  herba  405.43 
flomatice  medicamentum  quale  429.25  © 
432.8  ©  23  ©  444.1  ©446.15 
flcmaticorum  remedia  446.35 
flomomaquid  « 05.48 
flraboncs  unde  didi  204.24  ©m, 7 
jlrabonis  uifus  acutifsimus  114.9 
fir amenta  optima  ex  qua  materia  320.44 
flrangias  triticum  329.28 
ftranguri£  morbi  remedia  3 6 5.*©  59  *-2t 
©4  01.6  ©  405.27  ©  412.1.9-©  415 
54  ©.4J«.44  ©457.li  ©  440.1  © 
441 55  ©  445-5*  ©  447-48  ©  449 
16,14  ©  45**46  ©  47<.i4.2*.55.45 
45-47  © 487-35  ©490,14© 492 
25  ©493-  2*  ©  49«.  45  ©  53°.  25  © 
544-8  ©409.5* 
flratiotcs  herba  qudis  450.58 
flratiatesfculptor  594-55 
firatius  luppiterid  ed  militaris  ubi  1874$ 
fir  atonicus  fculptor,  ere.  594-53  ©  *°3 
36.44 

firatonices  regina  pidur a  «16.4,31 
ftreptosmd  genus  244.19 
firepficerotes  ferarum  genus  14 9  •  55  © 
201.12 

firychni  herb£  medicina  48o.n 
flrychni,Vrouerbium  4  02.13 
firychnon  herba ,  ©rx  ea  medicina  ibidem 
17  ©  496.21 

flrychnum  qu£  herba  394-2 *  ©49o.5« 
firiges  aues  quales  211.31 
firobili  qui  i7°-27 
firobon  arbor  223.51  ©  124.7 
firongylis  aluminis  genus  «51.11©»«* 
firongiliois  Amazonis  fimulacrum  «03.1t 
drombus  pifcis  579.15 
firombi  pifcis  in  medicinis  ufus  57«.4 
flrophiacoron£  385-4° 
firophioU  corona  ibid. 
firuma  Nonius  a  CatUUo  taxatus  «6o.t« 
firumea  herba  qu£  4*  8-45 
firuma  gutturis  remedia  366.41  ©37» 
»4.45  ©573.5  ©574.13*38©  57*.3i 
*  ©377 


€T  377.3«.  er  581.3 i  er  371.uo.10  er 
5S5.9  en  99‘ »  er  401.13  er  405.15»  er 
406,4.48  er  407. 4  et  4.09.35  et  410 
11.18.19.4.S  er  413*15  er  415,17.3«  er 
417.19.17  er 418.15.  jiet  419.7  et  43® 

13  er  431.8.19.31  er  436.11. 41.44  er 
437.15.57  er  439.9  er  444.31  er  44« 

9  er 458.3  er  468.30,45  er 471.  iser 
is<k,  er  474.11.3s  er  490.57  er  491 
45  er  501.9  er  505.57  er511.11  cr-5i« 

7  er54i.!4  vinde  er  44fW4e,er  568 
»7.i7er569.8  er  571. 16  er573.14.50 
er  «46,1.17.44  er  650.16 
firmas  mire  prohibet  caprificus  arbor 
431.30 

fi  rursum  herba  que  490.35 
firufhea.i.cotoneapoma  157.3°  en58.i« 
ftrutbion  herba  qualis  480,44 
firuthion,z?cxeomedic\n<e  444.15 
ftrutbion  quid  549-47 
firuthiocameliauis  defcriptio  i7o,s 
firuthiocamelus  anis  omnium  maxima  ibid. 
er  175. 16 

firuthiocamelioua  183.4« 
ftrutbtocamelinatura  calui.ioi-}$ 
ftruthiocameli  utrm$  palpebras  habent 

>  104.43  • 

ftrutbopodes  foemine  qu<e  108.9 
fiudiorum  amoenitates  quierimus  prol.  1.51 
fiudioru  gratia  belleboru fumitur  457-34 
fiulticie exemplum .  170.15 
/i«p4  quid  347.15 

fiuriones  pifies  uidetur  quos  fcribit  I54-51 
ftumarum  auium  cofideratio  176.46  . 
fiamus  Gr geo  ac  Latino  fermde  docilis  181 
31  er  Mjrfe 

SV  ALTER  NIC  VM  eletiri  genus 
655.4o 

fmrius  negotiator  Scipioni  fimilis  386*14 
fubcutiLe  aqute  553.13 
fuberis  arboris  conjideratio  170.1 
/«Ser  i»  mulierum  calceis  ibi  dem.  3 
fuber  arbor  proprie  glandem  fert  168,31 
p&ertjtwsio  geminet  175.3  5 
jf«6er  non  fentit facile  cariem  aut  uetutiatem 
18549 

/ii&er  imatur  cortice  detratio  310.34 
fuberi  non  decidunt  filia  174.5 
fuberis  arboris  medicine  456.51 
fubisauis- 173.33 

fubfolani  uenti  exortus  quando  15.15 
fubfolanus  uentus ,  Gncce  Apeliotes, qualis 
■  543.8 

fubfolanum  que  foti  are  debent  ibid.  ■ 
fubfolanus  uentus  14.49  Cr  15.15 
fuburrana  tribus  Romew.s 
fuednorum  gummi  confidcratio,ufus%  655 
n  er i«<fejer  656.16  . 
fucchta  quibus  proueniant  locis  ibidem  15 
fuccinum  quo  oritur  modo  «56.31 
fuccinum  unde  ditium  ibidem  35 
fucem  odor  qualis  ibidem  36 
fuccinum  Ig  emunis  ajfioitatw  ibidem  37, 


INDICIS  PUNIAS 
fuccini  copia  ubi  61, 10 
fuccini  medicine  656.40  er  657.17 
fuccmo  animalia  adherentia  657.1 
fuccini  genera  plura  ibidem 
fuccinum  que  in  fe  attrahunt  ibid. 7 
fuccinis  gemme  adulterantur  ibidem  14 
fuccinum  cur  infintibus  alligatur  657.18 
fuccorumconfideratio  159.31  per  fotum  er 
i64.g  er  Hirfeisi.45  er 
fuccihortenfium conjideratio  561,41 
fuccusfanguis  arborum  281.45 
fucci  omnes  optimi  unguentis  H8.47 
fuccorum  coloris  conjideratio  164.11 
fucorum  odoris  conjideratio  ibidem 
fuccus  myrti  mire  nature  ibid.  45 
fucularum  axletiis figni  occafus  335-I7 
/acKke  />ci«J  terrejnariq;  turbidum  555.i7 
fucule  unde  ditie  ibidem  ii 
fucularum  fy  deris  ortus  1bid.1i  er34°*49 
fucule  tieUe  que  i3-37 
fudines feriptor  654,49 
fudispifeis  57 9.16 
fudorem  non  emittentes  115.10 
fudorem  inhibentia ,  toUentiafy  374*  11  CT 
584*49  er  597.59  er  417.2.41  er  434 
31  er  523.17  er  63i.ii  631.16 
fudoremouentia  37i.iier378.4«  er  597 
48  er  4o«.39  er  418.15  er  430.30  er 
458.1«  er  441. 9  er  444-34  er  44  9 
z4er4«5-54  er  485.1«  er  491.7  er 
493.1«  CT  49«o5  er  560.49 
fmmcuiqs  placet  147.11  • 
fuis  quiscfc fiuet  634.34 
/kk  animaliu  cofideratio ,  er  «4t«nt  148.36 
fmm  generatio  partusq-  ibidem  er  109*3« 
fuesin  facrificijs  148.41 
fmm  uita  longifsima  ibidem  44 
/wei  worfciV  infeslentur  ibidem  45 
fuibus  in  luto  grata  uolutatio  ibidem  47 
/iii&Ki  <mu»4  pro  pie  ctdte  149.1 
/#«m  folertia  ibidem  1 
futim  caftratio  ibidem  4 
/kiom  fapores  plurimi  ibidem  8 
fues  fere  femet  anno  gignunt  ibid.  10 
fuibus  feris  maribus  in  coitu  plurima  affer 
tas  ibidem 

futim  marium  inter  fe  dimicatio  ibid. 
fues  in  Arabia  non  uimint  ibidem  14 
/i#im  fcorpionibus  itiarti  medicina  57o,n 
coitus  qualis  iS7. 1  o  er  inde 
fmm.r abies  quo.mitigatur ibidem  24 
/«ei  po/i  impregnationem  coeunt  ibid.  17 
fues  quibus  deletientur  ig9,i6  er  inde 
fues  quibus  inimice  ibidem  44 
fuis primipare uulua optima  209.56 
/«ei  forantes  a,  muribus  rofe  ibidem  48 
/late  $K<e  glandes  profunt  magis  269.1' 
fuibus  quibus  carnes  meliores  ibidem 
fusfoemina  cfficacior  que  non  pepererit 
510,49 

fues  ubi  ungulas  habent  folidas  213.35 

fuibus  ferpentes  in  pabulo  zi6, 1 

fues  quo  crajfefcan^pinguefcant^m^^ 


491.30  ©-148.49 
/iifs  quo  necentur  487.40  er  149.7 
fuibus  dentes  nunquam  decidunt  206.5 
fuibus  cotis  dene  109.15 
fues  uenenis  quibufdlr.on  leduntur  53.1.H 
fues  fine  foene  mueniri  457.11 
/»«  quomodo  fine  benefiant  44'4° 
fmm  morbi  remedia  444  47.  CT45i.i« 
25  C7  457- 11  er  478. 29  ST  $23.17  CT 

579.19 

fuibus  contraria  463.37 
fmm  fimus  293.41.49 

fus fimo  fuo  prodest  uarie  510.48 
/««'flo  adipi  quanta  laus  ibidem  44 
fuiUumtacqualeiio.il 
fuiUi, id  etiboleti  genus  169.38 
fuiUorum  uenenis  utile  411.39 
fuetonius  Vaulinus  conful  de  Atlante  mate 
«$•45 

fujfetie  uetialis  uirginisfktua  598.4 
fuffitus  materia  44437 
fuffragia  ementium  poena  628.38 
fujfufionu  morbi  rfmc.50g.14jo  27509,» 
fuggillatoru  remedia  377.50  er  413.12  cr 
421.41  er  417. 19  er  428.16  er43MS 
er  44S.19  er  489.11  cr  5727 
fulcoru  in  agro  latitudo ,  longitudo $  quoti 
effe  debet  304.13 

fulphuris  confideratio,natura ,  generi, lota 
610.1  per  totum 
fulp  huris  effetius  ibidem  14 
fulphuris  in  religione  ufus  ibidem  io 
fulphuris  fuffitu  domus  expiantur  ibidem 
fulphuris  ociorem  fulgura ,  fulmm'%  halet 
ibidem  11 

fulpitius  Gallus  -coful,  er  eius  inultum  5.43 
fulpitius  Gallus  eclipfis  caufam  explicat 
ibidem 

fulpitius  L. conful  581.35 
fulpitius  Galba  585.1 
fulpitius  Gallus  quis  9. 35 
fulpitius  Seruius  conful  1S.11 
fulpitij  Qn.confulatus 
fulpiti£  Fuluij  ccniugis  pudicitia  ii7.?4 
fumen  quid,w  unde  ditium  149.11 
f«me« pii  optimum  209.40 
fumrnni  Dei'  Reme  519.34 
fummanus  Deus  qu<e  fulmina  mittat  7.» 
fuperbitefedesubiioi.il 
fuperborum redargutio  io6.zerno.* 
fuperbite  exemplum  180, u&inde 
fuperciliorum  conjideratio  103,20  eri«(fe 
fupcrcilia  quo  denigrari  poffunt  5$o,4 0 
fuperciUia,affetiuum  indicia  105.11 
fupercilium  unde  ditium  104.48 
fuperciUiorum  indicia  115.51  erioj .« 

■  fupertiitiofaapud  Vlinium  315.14  cr «7 
15. 32  er  356 . 18.19 . 31  er  363 . 35  e? 
364.43  eriffiif, er  368.37  <r57o.48rf 
371.47  er 573.2  er3s9.J6.28  er  599 
n  .17.24  er  401.13,0-402. 13  cr 
405.11  er  fode,  er  407.1  er4os.i<er 

409.14.19  er  410,19  416.27  «r  47 

4W 


48  er 4 inde ,  er  4-31.29.er 
431.12  er /»de,  er  455.  2.0  er  436.251* 

441*41  er  443-8  er  4-44--  42  er  i»<fe 
cr 447 . 19  er  449-  27  per  totam ,  er 
.  450.47et45i.29.10.r5.42  ermie.rt 

463.2er466.20.34er  46S.  17  et  471 
50  er  477-38  er m<fe»  er  479*  47  er 
487*47 er 493-28  er  49«.i4er497 
7  er  49  8.37  per  totum ,  er  5  o  1  .2  per  to. 
er  512.59  er  519. 41  er  inde,  er  529.16 
er  inde,  er  530.25  erm«ie9er  536.26  er 
wir,  er 540.15  er 545.59  er  545-2° 
&indc,&  569.15.40  er  570.1  er  573. 
40  eri»<k,er575*59  er  inde*,  er  609. 
48er664.20.ii  er  tf67.10.3tf  ct746. 
30  per  fotam 

Sape nocuorum  diligentiam  affc&are  non 
nojlrum  efi  289.4-7 

fuperfoctare  quedd  aialia  1 87.27 et  11 0.19 
[applicandi  materia  41 5-3 
fuppurationum.i.  apofiematu  ad  faniem  ten 
ientiu,remedia  39  g.io.12. 4  9  er  646.3 
fuppurationes  quibus  extrahuntur  415.24 
29  er  4i7. 5.  i*  er  42r.  46  er  425-  3« 
er 426. 8. 14  er  432. 28  er  45«.  2g  er 
459-9.4° er44tf» 48 er  45». 4°cr 
:  458.3*34  er  465.30  er  475.39  CT49* 
t3  cr  494.21  er  4  96 .3  o 
fure  animalium  quales  2.1  j.x.7 
furculorumuitium,  ac  aliarum  arborum  na. 
^<<303.10  cr  inde 

furditatis  remedia .  362. 3«  er  369 . 25  er 
373.4«  er  456.39 

furdi  ob  aque  Nili fragorem  1 01.  tf 
[urrcntine  me  quales  242*45  er  24345 
er  246.28.  er  422.29.42  es- inde 
[urmtina  uafa  62  s.32 
fKjma»  unguentum  ex  quibus  229.39- 
fufrendij  mirum  176.35 

fufririoforu  remedia  365  *  1  o  er  3«4  •  24 
CT366. 37.39  er 3 73-  8.45  er  575.33  er 
380.27 et382.35 et  598.20  er4°°*44 
,  cr  409. 36  er  418 . 45  er  421. 47  er 

430.58  er  433-42  er  457. 14  er  439. 
14.er444.22er448.32er  449. 12 
er  47236  er 483- a  er 487.18  er  696. 
io  cr5i6. 3e"er  575.58  er  612 . 27  er 

63o.i8 

ji<for  ne  ultra  crepidam  querat »  Proaer/ 
tiaw  612.10 

I 'utrinam  artem  Boethius  reperit  125.42 

BANVS  ucrmis  1 99.  43 

feli  feruus  622.32 

ablina  codicibus  implebam 

tur  615.23 

T  acapenjis  Aphrice  ager,malum  triferam 
habet 277.14 

Tatfas  ca«#zV  comunis  animalibus  1 88.43 

Ta&ai  pidor.617.12 

'Pe da  arboris  confide  ratio  279- 

'Pedam  non  nifi  mares  portant. ibidem  +0 

P<tde  in  [acris  ufusJbidem 


PARS  PRIMA'* 
Tfila  picis  materia  171.23 
T<e<£i  arbor  montes  amat  i73.I9 
TeJe  medicine  439.21 
Tenie  pifeis  medicine  572.17 

Talearum  fatus  confideratio  }oo.3s 
Talearum  cultura.ibidem  39.  er  «rfe 
Talentum  quantum  contineat  584-49 
Talentum  Atticum  fex  dccim  fextarijs  taxa 
tur  616.8 

Tali  (jKtitts  «0«  fint  213.3  ocr  inde 
Talorum  medicine  475.47 
Talpana  ««4.244.6 

Talp*  animalis  confidsratio  ,natura,eeci/ 
tas,ufus  559.36  eriBffe 
Talpearmo  tada  femina  uberiora  fiunt . 
317.18 

Talpamagicis aptiffima  539-38 
Titlpe  cordis  mirum.ibidem 
Talpe  in  medicinis  ufusJbid -  40  er  541-33 
Titlpe  interdum  oppidu [affodiunt  138. 37 
Talparum  copia  ubi  150.40 
Talparue  pellibus  cubicularia  jlragula,ibi. 
Talpafub  terra  degit  uitam  18  8.2 1 
Talparum  mirus  auditus. ibidem 
Talpauifu  caret,  oculorum  tamen  effigies 
inefl  eidem  203.27 
Talp<e  femper  defbffe  uiuunt  152.47 
Talpa  fubtcrrancum  animal  169.9 
Tamarix  arbor  nullum  femen ,  aut  frudum 
gerit  276.31 
Tamarix  frutex  158.36 
Tamarici  folia  non  decidunt  174-5 
Tamarici  folia  camofa.ibidem  48 
Tamaricis  medicine  441.38 
T  aminia  uue  genus  421. 13.27 
Tanum  herba.394.1 
Tanaquil  Tarquinij  prifei  uxor  652.22 
Tanaquilis  lana  147.53 
Tanoi  gemma  qualis  659.29 
Tacs  gemma  67  o.ij 
Taphiufiws  lapis  qualis  6 47.5* 

Tdpfijd  efi,finapis  36  0.29 
Tapfia  herba  qualisdbidem  25 
Tapjie  kerbe  medicine  471.22 
Taracteuejhdis  jiatua  598.14 
T arracine  uue  quales  243.47 
T  arandi  animalis  confideratio  140.32.35 
Taramlai  coloremmutat. ibidem 
Tardas ,  quas  aues  Hifi>a.appeUet  17  5- 29 
Titrcti«:t  «in*  optima  24  6. 49  er  244.16 
Tarentine  pinee  nuces  quales  257.21 
Titr«it»tit  p>ra  159.9.36 
Tarentine  ficus  quales  Z6  0.3« 

Tarentine  nuces  26  2.30 
TarrofMae  cafianee  quales. ibidem  43.47 
Tarentina  myrtus  qualis  265.16 
tarentina  cupreffus  179*33 
tarentmus  medicus  364.28 
Tarenti  coloffus.599.34. 
tarpeio  delubro  caput  hominis  inuentum 
499.H 

tarquinio  regi  a  Sibylla  allati  libri  256.16 
tar quinius  Prfcus  Romanorum  rex .  g»an/ 


<fo  254.8 

tarquinij  prifei  filius  primum  pretexta  dor 
natus  580.36 

tarquinij  Prifei flatua  fine  annulis.ib.34.3i 
tarquiniusPrifcus aurea  tunica  triumphat 
585-46 

tarquinij  Prifei  pater  614.23  er  627.39 
tarquinij  Prifei  opera  Rome  643  16.18 
tarquinius  fuperbus  Romanorum  rex  bor / 
tum  colere  folitus  35  0.6 
tarquinius  de  fanguinario  nunrie.ibidem  et 
360.21 

tarquinij fuperbi  de  decuffis  papaueribus 
biforia  360.20 

tarquinij  fuperbi  dirum  fadum,ibidem 
tarquinio  regno pulfo  ferpentemlatraffe 
143JI 

tarraconenfta  uina  247.9 
tarrupiauua  qualis  144.17 
tarum  artor  2:5.39 
tafeonium  quid  5  g6. 27 
tatiai  L.  Ruffus  coful  qd  circa  agros  3i7.n 
tatreus  fal  qualis  560.14 
tauricus  fculptor  594-33 
fctarici  pidoris  opera  636. 16  er  tf 26. 48 
taurominitani  collis  uue  quales  245. 9  er 
24-6.39 

taurus  auis  cur  dida  iSr.15 
taurorum  coitus  186.35 
taurorum  fel  quale  2  o  s.itf 
taurimmedicinisufus  510.30 
taari  indici  miri  135.32 
faaroram  confideratio  145.45  tyinde 
taurorum  inter  fe  dimicatio  14  6.ig 
taari  genero f  itas  in  quo.ibidem  15 
tauri  [anguinis  remedid}7°*zi 
tauros  necandi inuentio  146.11 
taurorum  uidime  laudatiffime. ibidem  22 
tauri  [anguis  uenenofus,  cr  contra  eumref 
media  412,7.  er2io.36.er43!*23Cr 
5i'*45 

tauri j.terrefires  fcaralei  541-37 
taari  cceleftis  (igni  fieUe  que  15.36 
taxica. i.toxica  unde  dida  271.19 
taxicon  quid 473-43 
taxi  arboris  confideratio  271.14* 
taxus  arbor  ubi  ueneiiofa  271.15 
taxay  <jao  innoxia  fiat, ibidem  20 
taxo  folia  non  decidunt  174-5 
taxi  arboris  medicine  445.49  cr  i«<Ze 
TECTORIA  <jaa  ratione  fiat  649. 43 
tegete*  ex  qudmateria  396.1 9 
tegalai  Cinyra  primus  reperit  125.36  er 
627.45 

tela ,  fdgittdscfc  e  corpore  ex  trahentia  46U 
25  er482.2j.40  CT497-J2 
tr/orit  aenena extingues  413.22  CT  509.19 
telchius  Cajloris ,  cr  Pollucis  auriga  85.26 
telephanespidor  614 10 
telephion  herba  496.40 
teleflus  poeta  623. 36 
teUana  ficus  260.38 
telicardios  gemma  669,49 

l  x.  feli' 


telinum  unguentum  119.45 
telirrhizos  gemma  66949  ' 

telis.i. fanum  Gracum  4 52.« 
teflum  ades  Roma  598.5? 
telmeficum  imum  247411 
temctum,uinum  dicebdtur  148.4« 
temperamento  utendum  418.5 
temperantia  in  cibis  utilijfima  5 03*13 
tempeftatum  conjideratio  13.2.14  C7  16.18. 
tfcrinde 

tempejiatum  pronoftica,prafagiaq;  34-24 
tempejlates  quibufdam  certis  annis  inten / 
duutur,ibidem 

tempejiate  imminente,uafa  fudare  dicuntur 
545.3* 

tempejlates  qua  uoeentur  33s*4 
tempejlates  ex  quibus  exedntfyderibusibi. 5 
tempejldtis  jigna  566.32  27-345.24 
tempejlatum  remedia  339.19  er  ««5*49  ©• 
«67.12 

tempejliuitas  quantum  pro  fit  1 83-45 
templorum  fbftiga  unde  orta  627.44 
templum  in  toto  orbe  exceUentijfimum  ubi 
«41,14.30.40 

teporis  aequalitates  qbus  difiingutur  1246 
tepora  tria  ferudda  in  fatione  arboru  301.31 
teporis  cardo  quadripertite  dijlinttus  333.5 
tempora  tria  ueteres  frudibus  metuebant 
338.18 

temporis  partes  quales  futurae  fint  quo  no 
fcitur  344.H 

temporum  doloris  remedia  384.7 
tempfa  uinum  quale  247.» 
temulentia  unde  difta  248.46 
temulentia  libidines  docet  255.7 
tenafmos  quid, et  eius  remed  51 8. 9  rt  -57*.« 
tcnafmi  morbi  remedia  f  66.^9  er4i8.11 
CT  473 -3°  et  489-49  er491.iSet.5w 
26  er  543.11  er  574.15-19  €9-389.48 
er  611.33  er  380,30  er  381.41 

tenafmis  utile  578-17 
tentyriu  populi  Crocodilis  terrori funt 
137.13  er  500.41 
tepfrm  (jHii,  er  unde  658.17 
tepbritis  gemma  669.42 
tepidare  quid  511.10 
teragus  pifeis  579.11 
teramnon  quiif  27.14. 
terebinthi  arboris  confideratio  253-.  i6per 

totum,cr  171.47 

terebinthus  quando  geminet  275-54 
terebinthus  qua;  loca  amet  275.20 
terebinthus  quando  femen,CF frudum  red/ 
dit  276.26 

terebintho  non  decidunt  folia  274.4 
terebinthi  natura  qualis  285-* 
terebinthi  calices  ubi.ibidem.z 
terebinthi  picem  fundunt  251.3* 
terebinthi  refina  qualis  ibidem  3 4 
terebinthi  medicinae  437.49 
tcrcbinthizufa  gemma  665.34 
terebra  Gallica  qualis,  V  eius  ufus.19'. 
terebra  a  quo  reperta  «6.5 


Ptifl  AN 
terebrarum  uagina  en  qua  materia  2*7.5 
teredinum  confideratio  186.13  per  totus* 
teredo  quae  proprie  dicatur.ibidem  14 
teredines  cur  non  generentur  in  lignis  qui/ 
bufdam.ibidem  17 

teredines  quarum  arborum  materiamnon 
attingant.ibidem  18  er  171-3* 
teredini  quae  arbores  obnoxiae  1S6.10 
teredines  facile  fentientia  589.19 
teredinis  mira  uis  191.4 
teredini  dentes  mirabiles. ibidem 
terei  patria  quae  17 6. 38  er  55-7 
terciteftacdr  hirundines  no  intret  176.58 
terentiaCiceronis  uxor  uixit  annos  centum 
decem  etfeptem.it  1.32. 
terentius  Cneus  feriba  236.1 
terentius  Caius  L  ucanus  6ig.ii 
terentij  Coracis  interitus  124.20 
tergeminos  interdum  nafei  109.2 
tergilla  qi  Ciceroni  cbijccre  folitus  253.51 
tergoris  animalium  con fideratio  2x1.4 
tergora  quibus  animalibus  duriffima  ibi. 7 
tericles  [culptor,  er  eius  calices  ex  Terebin 
tho  285.1 

terracina  fyluis  fcatet  179.19 
terne  elementi  cum  alijs  elementis  fitus ,  C T 
ordo.  2.8 

terret  media  elementorum, ibidem 

terra  fola  elementorum  immobilis. ibidem  9 

terne  «m&M  g«ed«  5.13 

terne  umbram  lunam  non  excedere,  ibid.  15 

ferm  mi«or  gi«m  luna.ibidem  25.5  8 

terni  qua  habitabilis  7.28 

terne  eon fideratio  19.12  per  fotam 

terra  cur  mater  nuncupetur,ibidem 

terrae  erga  homines  beneficia.ibidem.t5 

terra  elementorum  mitiffima,ibidem  30 

terra  firmaqualis  im.iz  per  totum,  er  11. 

ibidem,per totum  er  22.29  crinde 
terram  globofam  ejfe  20.12  er  22.19 
terrae  figurae  pineae  nucis  20.15 
terram  undiq;  incoli,ihidem 
terrain  mundi  fitamedio  11.12  er  12.20 
terne  habitabilis  portio  21. 42  per  totum 
terrae-  zonae  quiaq;jbidem  4« 
term  mundi  punctus  21.12 
terne  medium  optime  temperatu  14. 11 
terne  nouiter  nataubi  25.46  er  26.6 
terree  <j#e«  mem‘e*  irruperint  26. 15  per  to. 
terne  a  mari  fuHata,  ibidem  30  .per  totam 
terne  abforpta  plures. ibidem  15.  per  fotam 
terne  rerum  copiaJbidcm  45-per  totum 
terrae  femper  trementes  27.15  er  16.  ibidem 
terrae  cantu  fodantes. ibidem  20 
terree  mira  plu  ra.tbidcm  15. per  totam 
terrrf  quaedam  animalia  uiuunt  189.7 
terra  quadi  arbores  nafeinequeut  2g6,i5 
terraquando  fertilis  290.25 
terrei  jita  quidiu  durent  1 82.48  er  286.31 
terra  cm  arboribus  fcciet as  291.5  prrto. 
terrarum  differende  plures, ibidem  19&  in 
dc,cr  292.9  per  totum 
terrae  quae  arborib. frugibus  $  aptae  391, 19 


t 

terra  pinguis  uni,  non  femper  pinguis  dij 
ibidem  13  erinrfe 

terne  etwetaf,  er  metem  osowoio  proJw 
turi9i.9 

terra  qualitatum  probatio,  ibidem,  vinde 
terrarum  uitia.ibidem  14,  er  fode 
terree  odor  qualis  ejfe  debet,  er  quomodo 
cognofcatur,  ibidem  28  er  j«<fe 
terne  qua  frugibus  ferendis  utilis,  ibide  ft 
terra  cultura  intermittenda.ibidem  57 
term  ubi  fertilijfima, ibidem  41 
ferree  quomodo  terra  emendentur,  tffl.45 
terra  genera  pluraz^.iper  totum,  2714 
idem  per  totum 

terra  ut  pingues  fiant  capitibus.  6. 7,8.9 
lib.dedmifeptimi 

terra  parens  nojlra,  erem;  in  omnes  betit 
fida  513.4  9  crinde, 0-515.fi 
terra  cur  anteafertilioriqu  modo  515,19 
terras  quales  colere  [olent, ibidem 59 
terra  quibus  feminibus  emcreturfn.f} 
terra  aptacuty  fegctu5i7.4-iVd$-ii 
terra  qua  cui%  apta  legumini  317.47 
terram  macra,  er  pisfae  qua  exigat, ibii 
terra  cultura  310.39  per  totum 
terra  fertilijfima  35  o.  s  per  fotaw 
terree  qualitas,  er  ijaii  poJJ  aliud  recipiat 
ibidem  2i.  crinde 

terra  quauaria  recipitfeminaordint  {tot 
dam. ibidem,  crinde 
terra  qua  alternet,  cr  qua  non, ibidem 
terra  quando  aranda  334-47  er  33«-*S 
terne  c«w  coelo  fodetas  3373  * 
terra  fel  herba  quare  didi  459.1« 
tmee  mei/»m  fcertei  461.45 
terra  uenenum  qua  herba  dicatur  461.8 
terre*  auiritia  caufa  effoditur  579-4  rt  w< 
1  er  t«ie 

terr<e  benignitas, ac  beneficia  618,14  er» 
de,cri9.z2pertotum 
terrarum  uarietas  619.8  per  tofw» 
ferri*  <|aee  m  lapides  uertuntur,  ibidem 
terrarum  genera ,  cr  medicina  ex  eis  «51 
43  per  totum 

terra  Scorpiones,  ferpetes^  necis  «3148 
terra  tuber  herba  qua  465.34 
terra  hiatus  qualis,  crunde,ibiim 
terra  'a  talpis  excitata  m  medicina  541.35 
terramotus  confideratio ,  capitibus  gt** 
83-84  Hb.i  erpeJg.641.15 
terramotus  e ffedus  z^ipertotm 
terramotus  caufa  qua  14.26 per  totum 
terramotus  pradidtur  aliquando,  i Hiat 
terramotus  futuri  fignttq.  9  per  totum 
terramotus  futuri  auxilii, ibide  aperto, 
terramotus  ingcns.ibidem  ig.per  totum 
&}S.ibidem  per  totum 
terramotus  miracula  ibidem  38.  per  totum 
terramotus  qui,  O"  quando  noxiji6.7 
terramotus  ubi  nunquam, et  ubi  femper 
27.52 

terramotus  aquas  profundunt,  forbenty 
557.25 


tcrrmotu  montes  rumpi  nr.44 
terrena  in  coelum  tendentia,deprimit  fyde/ 
rumuisiz.57 

terrenorum  uaforum  ufus  57fi.11 
terrejhrium  animalium  generatio  igfi.  io 
terrorem  inducentia  450.9 
tertiana  febris  remed.  380.4;  er  401. 14 

CT  4o7.ict4°9*I^I9©“  4-18-4  rt45° 

48  er  4*0.19  er  479.41  er  480.1  er 
er 494'  4*  er  502-.  ifi  et  5°5-38. 
40  CT  553*3i 

tejferas  quis  reperit  126.25 
ttftaceapyra  259.9 

tr/to  animalium  confideratio  214.21 
tcjles  buteonibus  ternubidem  25 

er  genitalium  morbi  remedia  ?tf  9. 
47  er371.9erj74.KS  er  38o.  4<s  er 
-  j84- 1  er3?7. 4<s  er  4®o.i8  er  4i©;  7 
'-©•417.7. 39  er 4^5. 34  er 418.33  er 
43?-39  er 434- 39  CT  43*.  43  CT  441. 
21erfi-l.fi.3fi 

teflirn  tumores  fcdantiayj6,<)  er  43«S-37 
er  477.20.30  er  51S.31  er  5*4.34  er 
<532.15 

tejlium  inflammationes  er  ardores  fanantia 

417.4 *  er  418.43  er  41i-8  er  4M.  i7 
er  476-33  er  5*3.19  er5*8.39 
tefticuli  fuum  lege  interdidi  149.9 
tefludinum  pifeium  confideratio,  genera , 
ufus,me&cina  568.12  er  inde 
tefludinum  cibus. ibidem  1  fi 

quomodo  citra  flflidium  fumi poffit 
576.ii 

tefludinum  confideratio,  natur a,cap  tura, 

'  locus  154-34  pfir  totum 
tefludinum  mira  magnitudo, ibidem 
tefludines  ubi  comigera,ibidem  49 
tefludinum  partustibidem.46  er  ifi 7.  n  ©* 
>69-3 

tefludines  terrefires  155*3 
tefludines  cortice  teguntur. ibi  dem  h 
teftudinis  pulmo  qualis  2,07.3$ 
tefludines  Qeletina  i55-i 
tefludines  ubi  ut  [aeree  adorantur. ibi  dem  3 
ttftudines  fine  lingua ,  er  dentibus,  er 
loco  eorum  106.^9  er  inde  er  154.44 
tefludines  pifces  quando  fecari  coeptes  287. 
'i7  er  155-7 

tefludines  cum  ferpehtibus  pugnaturae,  cu/ 
nila  herba  fe  muniunt  376.41  er  15  S.fi 
tefludines  ubi  maxima  91.44  er  93.42. 
teftudo  ubi  plurima  1 0  0.5 
tefludinum  in  medicinis  ufus  57*.i.n 
tefludines  in  adificijs  a  quo  inuenta  ii<s.2i 
tetanicorua,  mufculos  quifuntfecundu [pi¬ 
nam  inflexere  non  potentiis ,  remedia  431 
3CT48I.I4 

tetartemorium  quid  121.48 
tethalaffomenon  uinum  247.40 
tethea  pifeis  579.17 
tethearummediema  574.23  er  57*.$ 
tetradoron  laterum  genus  629.32 
tetragnAhif  natura  551.1* 


PARS  PRIMA 
tetralix  herba  194.2 fi  er  394-46 
tetraones  aues  175.24 
tettigometra  quid  199.10 
tettigonia  cicadarum  genus. ibidem  fi 
feMCit  lUyriorum  regina  Romanorum  lega¬ 
tos  perimit  59S.S 
fcKcer  cruftarius  594.4® 
teuchites  iuncus  3  97.10 
teucria  herba  medicina  47fi.10.11 
teucrion  herbam  Teucer  reperit  457.8 
teuchalis  herba  494.34 
teuthonum  legati  facetum  rejpofum  615. 18 
teuthrion  herba  qua  589-58 
textilia  'a  quibus  reperta  125.41 
THALASSEGJLE  herbi  qualis ,  er 
k&i  450.11 

thalaffite  quid  247.40 
thales  philofopbus  quando  5.47 
tZwfef  /olii  defetium  reperit,  ibidem 
thales  borologij  inuentor  24.5 
thaletisDemocritiq ,-  cfeolco  empto  pr udes 
futium  537.31 
thalietrum  herba  4  9  fi.47 
thalaffomeli  quid  558. 4* 
thamyras  cytharcedus  <526,47 
thamndeum  herba  4  02. 9 
thapfias  arbor  259.24 
thafium  uua  fpecies  243. 7  er  244.20  er 
251.9  er  247.13 

thafium  uinu,  247. 17  C7  249. 21  er  151.  fi 
thafia  nuces  Z6Z.Z9 
theamedes  lapis  ferrum  abigit  645-34 
theangdida  herba  qualis  45  0.12 
theatra  croco  repleri  folitd38$.4-z 
theatru  Roma  quando,  er  a  quo  643.2. 4« 
theatra  penfilia  644.14 
theatrorum  uelaqualia3+7. 3$  Crindc 
theatrorum  Orcheflris  uox  fuperietiade/ 
uoraturu5.11 

thebaidis  regionis  fertilitas  328.28 
thebana  urbs  fapius  capta  176.57 
itete  <:£>  Alexandro  capta  6  01. 27 
thebarum  tetia  cur  hirundines  non  fubeant 
176.57 

thebanum  bellum  quando  287.38 
thebis  rex  64.1.5% 
thecolithos  gemma  669.42 
thelephanis  Jlatuarij  opera  602.15 
thelephanes  pitior  qualis  614.20 
thelephum  Achilquaherbafanat  456.4* 
thelephi  uulnus  ab  AchiUc  fanatur  610.5 
thelephi  pitiura  620.7 
thelygonon  herba  qualis  484*  i3- 14  er 

478.2o 

thelygonos  herba  qua  490.15 
thelyphonon  herba  qualis  4  <s4.20.22 
thely pieris  herba  491.28 
themifo  medicus  250.46 
theocriti  incantationes  499,31 
thcpdorus  prafligiator  pitius  627.15 
theodorus  plaflices  inuentor  627.39 
theodorus  architetius  641.43 
theodori Jlatuarij  opera  60 3.3® 


theodori  pitioris  opera  6.6.44  et  617.  u 
theodori  fundus  616.34 
theombrotus  quid  erga  Vtolemaum  11S.7 
tbeombrotion  feriptor  449.48 
theomneftos  pitior  604.21  er  613.29 
theontij  pitioris  opera  62.6.46 
tkeon  pitior,ibidem  47 
tbcophraftus  quadiu  antePlinium  348.2,3. 
tbeophraflus  quando  floruit  237. 23  er 
59°-34 

tbeophraflus  de  coronis  3S5.  42 
tbeophrafti  laus,  crqua  contra  eum  fri/ 
pflt,prologo  1.101  er  154.4 
tberiace  uitis  mira  251.7 
theriaca  cofetiio  qualis  385.1  *  er  52<5, 22. 
theriaca  contra  uenena 385-i* 
theriaca  compofitio  in  limine  adis  Aefiulct 
pij  incifa,ibidemi7 

thericles  fculptor,er  eius  calices  ex  terebin 
tbo  2S5.1 

therimachus  pitior  quando  620.35 
therionarca  herba  qualis  45  0.5  er  463.17 
therminu  lupinoru  oleum  ad  quid  428.11 
thcromachus  flatuarius  600.55 
thefeipitiu.6i9.4g  er  627.2fier  616.13 
thefeo  hecale  qua  herbei  apponit  4n.44 
theflon  herba  qua  395.48 
theflum  herba  qualis  409.46 
theffa  pifeis  579 .17 

thejfalia  quando  fleoru  habet  copia  275-4* 
tbeffalialacus emiffus  quid  attulit  293.  43  . 
thejfalia  magica  533.21 
thejfalorum  de  nccan  do  tauro  inuen  tum 
146.10 

Reliqua  quare  parte  fecunda 
thefmophoria.i.  cereris  facra,non  nifi  a,  ca /. 

flis  celebrabantur  matronis  441.4 
thejpiadum  pr  alium  6  02. 1  o  er  636. 15-  4* 
thetidis  dea  flmulacrum  635.26 
theudatiylus  gemma  67  0.6 
thia  arbor  237. 1° 
thiatis  menfis  494-4 
thieldones  equi  quales  144.41 
thieum  fuccinum  656,1-j 
thyiadum  flmuldcrum  635.17 
thimarchides  pitior  60  4.2 1 
thymbrdherbd36o.$ 
thymelaa  frutex  1 3  8.2  9 
tfoymi'  forte  flecies,  natura,  ufus  590.44- 
thymum  apibus  gratum,  ibidem  er  i94-n 
f  foymi  augurium  39  0.45 
thymi  femen  deprehendi  non  pote&tibi.4s 
thymi  ubi  ingens  copia  291.4 
ffoyrnc  apes  dele  dantur  3  92.19 
thymi  genera,  er  medicina  ex  eo.400,6 
thimon  pitio  r  6  o  4. 21 
thynni  pifeis. medicina  575.23 
thynni  pifeis  in  medicinis  ufus  577.35 
thynnorum  copia  ubi  151.35  er  15 5-4* 
f foyn»i'  pracipua  magnitudo  precium^ 

155.29 

thynnorum  captura  quando  156.22 
thynnis  Uita  breuis,  ibidem  24 

1  3  thyrreui 


I  N  D  I  C  IS  PLINIANI 


ihyrrmUpis qualis  50,17 

tby  fias  pitior  604.11 
thyfierates  fiatuarius  601. n 
thyffclij  herba  medicine  465.41 
thlaffie  herba  que  496.49  er  497-5 
tfcoai  cpiidai»  'a  dracona feruatus  154.10 
tfco«  luporum  genus  140.55 
tfcoei  leonibus  inimici  139.43 
thoracis  morbi  remedia.Quare  pedoris  re 
media 

thorybetron  herba  qualis  474.15 
thraces  ex  quibus  panem  faciunt  406.1 
tftraces  UpiUo  dies  quales  fint  computant 

118.49 

tbracia  rigore  frugum  fertilis  191.48 
thracia  triticum  quale 519.15  e?  3i°.* 
thric&n  Bacchi  facra  qualia  17 9*4® 
thracie  uinum  quale  145.17 
thracie  gemma  genera  tria  66 9.41 
*'•  Reliqua  quere  parte  fecunda 
thr ocius  lapis  aqua  accenditur ,extinguitur 
oleo  588.47 
thrafcia  uentus  r5-5 
thrafon  pitior  604.11 
thraufion  lachryme  genus  216.26 
thryaUis  herba  que  595-19  er  4«4-16 
thripes  uermes  quales  1 86.15 
tbucy  didis  exilium,vlaus  116.35 
thurianws  pifcis  579.1« 
tburinorum  collium  uue  quales  144.17 
er  147.1 

thurinus  ager  ubi,  er  in  eo  quercus  miri 
174.7 

tJwtf  mineum  unde  m.ji 
tbw  L>dia  cjwale  179.10 
tfcarii  confideratiozu, 14.  4  g  er  inde 
tkrii  natur a,ac  genera.ibide  48.er  inde 
thuris  ligno  Sabeicoquuntz14-.it 
thure  non  fupplicabat  Troiano  tpe  118.48 
thus  etiam  ih  Syria  prouenit  135.11 
thuris  copia  ubi  98.17  er  inde 
tfcare  dijsfupplicatur  415.5 
thw  terre  quid  438.9 
ti#j  contrdcicutam  465.5 
thufcorum  de  fulminibus  opinio  17.10 
thufcis  ager  nono  aratur  319.19 
thufcie  uue  peculiares  144.5 
TIBERIANA  pyra  159.6 
tiberius  impator  qd  infiernutametis  500.1 
tyberij  confulatus,  er  de  Cometis  carmen 
10.17 

tyberij  principatu 'mgens  in  A fia  terremo / 
"  tus  fuit  i5.?9 

tyberius  notie  ac  die  in  Germaniam  profi/ 
cifcitur  114.4 

tyberij  tempore  charte  inopia  236.11 
tyberij  imperatoris  nobilis  menfa  136.4.1 
tyberius  quid  de  nobilitate  uini  fenferit 
146.19 

tyberij  clau.  tempore  infiitutum  utieiuni 
liberent  553.18 

tyberius  Imperator  qualis  fuerit  ibid.lf 
tyberius  imperator  ad  merii  pronus,  ibi.14 


tyberius  quibus  piris  deletiatus  15 9.6 
tyberius  quid  balanum  uocabat  161.41 
tyberius  imperator  lauro  coronabatur  to / 
nante  calo ,  er  guire  166.14 
tyberius  quibus  lignis  naumachiarium  pon 
tem reficit  iS3.37eri84.29 
tyberius  in  capillo  tondendo  feruauit  inter 
lunia  184-.J 

tyberius  imperator  cucumeri  deletiatus 
55i.i4 

tyberius  fifere  maxime  deletiatus  355-5  o 
tykeri/  di#a«  de  A frangis,  er  Corruda 
558-19 

t>Ler//'  arx  in  Capreis  infulis  41.51 
tyberius  pitiuram  in  templo  Augufii  po / 
m't6i5  55 

tyberium  Agrippina  uxor  boleto  perimit 
411.18 

tyberius  ingenti  precio  pitiura  emit  610. 1 
tyberij  marmor  655.1 0.15 
tyberij  principatu  mirum  uitri  temperame/ 
tum  repertum  651.35 

tyberius  quid  erga  Menelai  imagmem  ege/ 
rit.ibidem  41 

tyberij  imperatoris  morbus  47 0.3 
tyberius  Imperator  quo  natus  augurio 
184.45 

tyberij  imperatoris  parentes, ibidem 
tyberius  Imperator  notie  ut  die  cernebat 
104.38 

tybiarum  materia  157.44  rt  180. 39 
tibiarum  dodrinc  plures  igi.i  er  inde 
tibiarum  differentia plures  z$z.i 
tibiarum  repertores  116. 51.37 
fcj&iara  animalium  ulceribus  utile  450.45 
fyfcar  oppi.  ante  Roma»,  er  i&t' ilicei  tret 
187-5  « 

tyburtus  Tyburis  conditor  ubi  inaugura ;/ 
tus,ibidem  57 

tyburtus  quando,& cuius  filius. ibidem 
tyburti  mira  Tilia  3  o  o.i 3 
tyburti  uua  qua  144.13 
tyburtinaficus  qualis  160.19 
ticinenfis  agri  fabulum  nigrum  utile  191. 13 
ricinius  P.  primus  Romam  tonfores  duxit 

117.15  % 

tigranes  rex  a  Pompeio  uitius  «5.1+ 
tigrina  menfa  137. 4 
tygris  fluuius  nfininuehit  limumut  Nilus 
317.44 

tygrii  fiu.refiagnatio,ac  fertilitas  318.3® 
tygridisfcraconfideratio  134.40  crinde 
tygriitfcraru  ubi  copia  89. 49.  er  134.40 
tygrides  a,  quo  primum  adue.Romd  134-57 
tygriium  erga  natos  affedus, ibidem  41 
tygridumcoitu,cines  concipere  143.1 
tHia  arboris  con fideratio,  er  genera  plara 

171.1 6  per  totum 

tilia  frudum  nullum  animal  attingit.ibi.z 9 
tilia  qua  loca  <OHeC.175.11.13 
tilia  quando  germinet  175.33 
lilia  moUiffimd,calidtfftmacfc  igf.u 
tilia  apta  fiutis.ibidm  19 


tilia  wira  cunni  ge&ere  postorum  mfu 
300.15 

filia  ad  w/He  a/ai  petitur  #7.5 
tilia  arboris  cortex  ad  quem  ufurn  170.3 
tilia  medicina.440.x6Ct  inde 
tiUo  quidam  qui  uita  reflitutus  poftmr/ 
tem  454-S 
tylon  uemis  ffl.t 
timagoras  pitior  615,41 
timanthes  pitior 619,14  er  620,1411 
timarchidesfculptor6i6.z1.z4 
rimar chides  pitior  60  4.21 
timarchi maxilla  quales  205.46 
rimar  chus  fiatuarius  600.32 
rimaret  e  pitirix  619, 1  er  6i7.i3 
rimaris  regina  669. 1 8 
timelaa  frutex  138.19 
timentium  hominum  remedia  458.5:  ©> 
507.  n  er  5cS.4i.  45  er  570.15  e? 
57747 er  658.1«  er  505.45 
tlwow  fignum  in  oculis  203.43  . 
timomachi  pitioris  opera  616.5  er  «7,4 
timon  philofophus  qualis  115.30 
timonpitior604.il 
timotihenes  feripter  quis  101.13 
timotheus  fiatuarius  635.46  er  inde 
timotbeus  pitior  604.21 
tympana  qua  585.41 
tympani  gypfiufut6)zS 
tympana  Margarita  genus  162,8 
tympanicorum  remedia  458,29 
tympkdiri  gypfi  ufus  632.28  er  650.i1> 
tyndaridum  pitiura  imperfetia  617.3 
tyndaris  ad  uitam  reaocata514.11 
tinearuuermiu  confidera.zoL?  et  ij  ibidi 
tinca  intra  hominem  tricenum  pedum  lon>: 
gitudo  101.9 

tinea  quomodo  nafcantur.ibidm  15 
tinea  ubi  funt,  er  «lino»  497-18  C’»* 
tinea  quomodo  pellantur  565.34  er}«6 
48  er  443-4« 

tinea  uefiem  quam  non  attingunt  500,49 
tinea  nefies neladant  498.20  £7-157.8 
tinea  proprie  qua  286.14 
tinea  remedia  363.16  er  370.37  er  578.58 
er376.52  er  37s.47er409.7er4-? 
35  er  450.5  ©r  432.1  cr  455.7  er  437*: 
s  er  441. 55  er  475 .  '51  -er  484.1® 
er  489.  io  er  491. 54  er 518-1°  fir 
555.4° 

tingendi  materia  58S.14  er  inde 

tingentes  corpora  tota  ubi  1 01.47 

tingentium  uota  qua  664.11 

tinnunculi  auis  confideratio  iSo.iSptrfff» 

typfce  genat  frumenti  321.6  49 

typhis  nauta  reperta  127.14 

typhionfiosqui^z.i 

typhon  quid  16.13.35 

typhoni  refifientia  66$. 4 

typhon  rex  10.43 

tyrannus  quis  primus  fueritn6.n 

tyranniana  pira 259.4 

tyrefiamis  monumentum  669,16  ■< 


tyria  purpura  51wlis.389.44.cr  617.19 
CT7J.ii 

tyriamethyjlus  color  1 55.7 
tyridatesrcx  quis 585.13  erns.36 
tyridates  magias  539»i3 
tyriumuinum  247.11 
tyrius  color  16432  cr  163.7  cr  i«ic 
tyronis  lib.ad  Mccocnatem  361.7 
tyronum  toga  I47.J7 
tyrrheni  aLydis  orti  38. 17 
tiffdphernes  dux  6  is.37 
tijicratcs  flatuarius  603.34. 
tificratis  filius  Ar chc filas  piftor  627.8 
titbymdon  herba  qualis  ,  er  ex  ea  medici/ 
na  380.9  er  inde 

tiihymali  herba  genera  plura  4-75-8 
titbymdium  herba  U6taria.ibid.ent 
tiibymalum  er  platyphyUott  cognomina/ 
tur  490.16 

titbymdi  medicina  4.71.1 6  er  4-75. 5-Ser 
inde, er  478*  29  er  479.14-  er  4S«. 

11.1tfrt4g2.40  er  4SJ.7  er  484.HS 
tithoes  rex  quis  641.16 
titus  Sabinus  a  cane  defenfus  142.?  9 
titi imperatoris  domus  636.33 
titi  luUonijfeneftus  12143 
titus  Septimius  curulis  adilis  6  04-40 
titiusprator  5S3-1S 

tituli  fuperbi  no  quaredi  libris,prolo.  1.48 

TOGARVM  ueftiu  differentia  147.57 

toga  pratexta  a  quo  164.36 

tolutim  equos  ingredi  144.45 

tomylosjlatuarius  tf  00.4-* 

tomus  pifcis.f 7  9.16 

tonantis  iouisfimulacrum  6  03.1& 

'tonantis  iduis  ades  tf  03*12 
toni  mufici  9.37  per  totum 
tonitruorum  confideratio  13.48  er  «lite 
tonitrua  omnia  fortuita  14-  * 
tonitrua  quomodo  caufantur- 16.20 
tonitrua  quid  prafagiant  344.4  s 
toBiWM <trte fieri poffe3og.3S  CT  641 . 35 
tonitrua  crebra  quid  pariant  34-8.48 
tonitrui  fulguris  pidur a  622.24- 
foBirt-Bi  pecoribus  abortum  infert  147.6 
tonon  color  quis  613.43 
tonjiUa  in  homine  qua  20  6.30 
tonfiUarum  morbi  remed.  579.  *7  27374» 
49er577.29cr380.  24-er389.13  er 
397.27  er  4otf.i  er  4°7.  «  er  414.2 
er  415. 11  er  420. 14  er  4.2  9.47  er 
4394  er  445.2.45  er  44  s.  2*  er  471 
itf  er  48tf .  19  rt  5  01.4  er  5i«s.4  541 
3-4er  5<si-49er  368.39  cr 592. 13 er 

573.34  er  606.7.48  er  6  07.1«  er  551. 
36  er  636.4.0 

tofores  Roma  quddoprimu  fuerint  117.23 
topazij  gemma  confideratio  652.59 
topazius  qua  ratione  repertus  Jbidem 
topazius  mira  magnitudims3ihidem  4  6 
topazij  ubi  reperiunturibi.  48  er  tf  54-45 
topazij  genera  plura.ibidcm 
top4Zinquid,ibidcnt44 


PARS  PRIMA 
topazium  unde  didum  99.38  er  tftf  i.4i 
topfus  quidiof.6 
topiaria  berbaspi-io 
toriylion  femen  quii  581.38 
tordylis  herba  qualis  451.27 
toreutice  ars  tf  01,5.11  er  610.34 
torminale  Sorbi  genus  251.4 
torminum  morbi  remedia  595.  ig  er  559. 
10  er  370. 44  er  372. «  er  373.45  er 
374-5*  er  575-45  er  575. 2  o  er  378.21 
CT  379-5  er  581.44  Cr3s3.29.33  e*384 
15.29.48  er  599.1.35  er  4  °  0,47  et  401 
33  er401.7cr405-25er410.30er 
41*.  tf .  12  er  417. 4-  45  er  41  g  41  er 
414.29  er  417.8  er  428. 3«  er  4  29. 
53-35  er  430. 45  er  431. 44  er  432.38 
er  434-31  rt  438- 22  er  440.3*  et  441 
38 er 444. 35er 445-59  er 44725 
er 449.1*  er  45u  4°  er  438.30  er 
458.15  er  472.3*  CT  473-33  et  474-7 
21. 30  er 47*.  3  er  484  3  er 487.42 
er  48S.18  er  495. 10.57  er  4?*  12  er 
507.28.41  er  510.31  er  517.38  er  519.2 
er  545-  37  er  5*2. 5  er  5*3. 33  er  557. 
21.49  er  574.23.32 

tomww  iumentorum  quo  finiuntur  551.3* 
torsi'  injlrumcnti  repertor  12  tf.tf 
torpedopifcis  marinus  679.17  CT 5*5.41 
torpedo  pifcis  planus  158.40 
torpedinis  mirafolcrtia  155.23 
torpedinis  iecori  teneritas  nuUa  prafertur. 
ibidem  24 

torpedo  quando  parit  157.31 
torpedo  oStogenos  foetus  habens  reperitur 
ibidem  41 

torpedo  ubi  per  hyemem  latitat  i3*.45 
torpedinis  pifcis  miru  577.27  CT  5*5-4* 
torpedinis  uis  ad  par  tus  577.28 
torpedinis  medicina.tbidem  39  er  378-5  r 
torpedo  pifcis  uires  adimit  homini  etiam 
forti  363,41 

torporem  inducentia  430.6  er  5*5.42 
torporem  tollentia  43 6.29  CT  479-3*- 
torquatus  curdi6lus  38i.*S 
tortiuum  muftum  fecundu  Catone  252.14 
toras  e  flramento  prifcis  147.29 
toxicon  quid  473-45 
toxica  unde  di6la  171.19 
toxicis  qua fint contraria  363. 4 9  er  45* 
1  er437.22.er  529.39 
toxicorum  remedia  405.14  er  5349 
TRA5EA  ueftis  purpurea  d  Romulo 
i*4i* 

trabea  ueftes  qua  147.41 
trabes  coeli  faces  11.31 
trachy  Balfami genus  227.8 
trachiniarofa  qualis  587.10 
tragacanthe frutex  13  8.34 
tragacanthaberba  qualis  482.13 
tragelaphi  animalis  defcriptio  148.  i7 
tragematapalmarum  ffecies  152.41 
tragion  herba  497.10 
tragi  ff  onerum  genus  5*4* . 


tragion  frutex  ad  quid  utilis  238.32 
tmgos  fcer&rf  ^Kdiis  497.14 
tragos  pi/cis  gruas  itf  tf  .3 
tragos  filiginis  genus  521.48 
tragoedis  qua  gcjlandafunt  667.7 
tragonij  herba  497.10 
tragopanes  dues  183.10 
tragopogon  herba  394.16  er  497.17 
tragorigani  herba  cofadcratio,  medicinae^ 
377.18 

tragum  tritici  genus  310.30 
traUibus  quod  prodigium  ante  bellum  ciuile 
Cafaris  311.19 
traCis  uafa  qualia  628.33 
translatio  quibus  herbis  projit  361.32 
traslatio  m  Jimile,ucl  melius  facieda.2  9  tf.ig 
translatio  plantarum  quando ,  er  qualiter 
facienda,ibidem 

trdsmarina  urna  qudlia  347.15  cr  43.161. 
tranjfadana  Italia  quibus  arboribus  arlua 
flat  507.15 

trapetes.i.mola  olearia  d  quo  inue.1i6.19 
tr a fimena  clades  itfi*tf  er  15.41 
Irrf/on  pi<5for  604.21 
trebettica  uina  247.4 
trebia  clades  Romanorum  261.6 
trebius  Niger  quis  160.2 
trebij  adilis  in  populum  Romanum  benefi/ 
cia,er  eiusfiatua  315*13 
trebulana  urna  247.4 
tremcUij  M.g  Samnites  uicit  fiat  ua  3  9  8. 3 
tremoris  remedia  439-15 
tremulis  utilia%i8.4  er  458, 28  er  48-r. 

17  er  492.42  er  507.5 

triarium  Cafa.C.ubifuperat  81.41 
tribuli  frugibus  inimici  317.4 
tribulus  herba 394.28  er  393.11 
tribulus  ubi  in  cibis  excipitur393.1i. 
tribulus  dira  res  ibidem 
tribuli  herba genera>medici  ufiis  405.48 
tribuni  ararij  unde  di6ti  393. 33 
tribunitia  fe  ditiones  Rcma  267.33 
tribunorum  militarium  falariaunde  396.fi 
tribunorum  decuria 381.44  CT  inde 
tribus  rujlicaiurbdnacfa.qua  erant  315.* 
trichiapifces  156.19 
trichias  bis  anno  parit  167.28 
trichitis  aluminis  ffecies  631.15 
trichomanes  herba  qualis. 496. 44 
trichnon  herba  402.17 
trichrus  gemma  669 .38 
triclinia  ex  argento  593.2g.38 
triclinia  tefiudineaJlidem  39 
tricliniorum  pedes  are  ornantur  39  *.27 
cr  597.1 

trichomanes  herba  409.16 
tridacnaojlrea37i.7 
trientis  fignum  quod  584*18 
trientis  arei  mirum  60  8.33  er  inde 
trifera  arbores  ubi 277-8 per  totuttt 
trifilium  herbamhorrefcit  tempefiate imr 
minente  343.29 

trifilium  [crpentibus  inimicum.399.47 

l  4  trifi/ 


trifoHumjn  t  yriaca  585.18 

tnfolif  ufa  m  coronis  390.3^ 

trifilijgcncrd  plura,ibidem 
trifolij  herbae  medicin t 399- 4«  er  447.  tx 
ncr  480.1« 
triflUinauinai  47.5 
tryginon  quid  617*9 
trigonon  herba,v  corona  exeo  390*19 
frigUtes  gemma  670.9 
trimenon  triticum  510,9 
triophthalmos  gemma  670.7 
tfio  rchis  herba  que  459  ,  1 8 
triorchis  auis  qualis. ibidem  1  o 
triorcbis  accipitrum  genus  i7x»8 
triorcbes  quibus  inimice  189.4  ® 
tripatinum  quid  «28.39 
tripePuermes  quales  xg«.i5 
tripedanea  una  unde  ditia  x44*l5 
tripodes  Delphice  5 97.4 
tripolitium  uinum  174  xx 
triptolemi  fabula  a  Sophocle  fcripta  J19.5X 
triptolemi  pitiura  615.15 
triptolemi  fimulacrum  655,16 
tripudia  Gallorum  qualia  i74-53 
triremi  <j«i*  primus  ufusejl  117*3 
trijjago  herba  447.14 
triffagmis  berbe  medicine  485-4 
■trijlicia  animi  quomodo  tollitur  400.1« 
erwtde,  er  457-5« 
trifide  lutius  cuique  effe  414.10 
tritanus,cr  cius  fortitudo  115.55 
trithales  herba  467.57 
fritianum  braffice  genus  358-x 
tritici  grrf»4  maxima  ubi  5X0.9 
triticum  terris  fere  omnibus  comunt  511.4 
tritico  nihil  fertilius  quoniam  hominem  nue 
triat  311.1 

triticm  in  Bizantio  Africe  fertiliffimum, 
ibidem  3  er  191.41 
triticum  quod  fertiliffimum  5x1.  S 
triticum  pinfendi  ratio. ibidem  17 
triticum  ubi  ferendum  515.1  er  519-59 
tritici  quantum  ferendu  in  iugere  uno  551,6 
triticum  quo  ferendum  tempore,ibid.i 4 
triticum  quo  tempore  metendum  359.5« 
tritico  maxime  cur  cocrefcit  aialia  540.it 
triticum  optime  feruatur  vn  fcrobibus  ibi.17 
triticu  ut  quinquaginta  duret  annis,  ibi.io 
tritici  furine  quibus  profint  415.10 
tritici  palearum  medicine.ibidem  15 
triticum, er  ex  eo  medicine.ibidem  9 
tritico  genicula  quatuor  Ji2.39 
tritici  genera  plura  519.11 
triticum  italie  optimum, ibidem 
triticum  ubi  excellens, ibidem,  cr  inde 
triticum  unde  Romam  aduehunt ,  ibidem  5« 
tritici  uaria  pondera,ibidem 
triticum  paucis  diebus  maturefeens  510.1 
tritones  pifces  578.51  er  579.17  er  655.17 
0-152.4 

•  triuncis  nummus  unde  ditius  5  84.19 
triumphali  denas  argenti  libras  in  fupeUe/ 
tiile  crimini  dabant  517.11 


INDICIS  PUSI  AS 
triumphalis  corona  495-48 
triumphalis coena  cum  minio  590.51 
triumphantium  corpora  minio  illini,  ibi. 50 
triumphantis  habitus  qualis 580. 44  er 
585-4« 

triumphantes  myrtea  corona  utebantur 
xfi5.5o.54 

triumphantes  qua  lauro  utebantur .  ibi. 49 
triumphatoris  in  templis  corone  dicande 
conferebantur  167.45 
triumphantium  fatue  qualei  591.17 
triumphantium  currus  501.5? 
triumphantes  purpura  utebantur  165.45 
triumphantes  numina  uitia  ducebant  6 8.57 
triumphi  defcriptio,ibidem,cr  inde 
triumphus  cui  extero  Romeconcejfus.ibi/ 
dem  14 

triumphum  Bacchus  inuenit primus  115, 19 
trixago  herba  468.19 
tryxalis  locufle  genus,  cr  ex  ea  medicin e 
54i.5i  er  549.ii  Cr  55o, 18 
trixis  arbor  1^6.10 
trochilos  aquile  inimicus  189.58 
trochilos  auis  quid  cum  crocodilo  157.11 
trochos  pifcts  ipfcfeinit  i6g.i 
treezenium  uinum  mirum  151.5 
trogete  arbor.  157.10  per  totum 
trogideuitahominis ditia  115. 30  cr  inde 
trogi  error  de  palma  194.31 
trogo  ««« 175.59 

trogloditarum  animalia  qualia  101.13 
troglodite  predones  661.40 
troiaquando  ilium  uocari  coepta  187.4J 
troia  quando  capta  659,18 
troie  temporibus  nulla  pitiura  «14.51 
troiano  bello  rofarum  coronarum  ufus  erat 
587.6' 

troianis  tpib.nullus  annuloru  ufus  58o-49 
troiano  tempore  non  erant  unguenta ,  nec 
thure  fupplicabatur  218,48 
troiano  bello  quibus  dypeisufi  6i4-5 
troiani  belli  pitiura  6X6.45 
tropei  uenti  qui  14.15 
tropbonij  fimulacrum  601.10 
troffuli  milites  cur  ditii 583.11  crinde 
truUa  ingentis  p  recij  6  55.15  er  654-i3 
T  V  B  A  Aenea  a  quo  reperta  1x6.10 
tuharu crepitus  e  coelo  fepe auditus  18.19 
tuber  arborum  171.45  er  inde 
tuberes  malorum  arboru  genus  15s.xo.14 
tuber  quando  floreat  176.6 
tuberes  quomodo  feruntur  295*48 
tubera  futius  terra  qualia  34S.31 
tuberum  terre  confideratio  ibi  047 *ibi* 
tuberum  genera  duojbidem  5  6 
tubera  quando  nafcantur,CT  ubi  feruntur 
ibidem  47  Vmdc 

tubera  ubi  maxime  proveniunt, ibidem 
tuber  teme  herba  qu£  465.54 
tuberum  morbi  remed. 4i5»48  er  548.7 
tubero  C alius  a  rogo  reuixit  115.18 
tubero  Qy.conful  154 »5« 
tuber  otiis  hucij  capite  Picus  Martius  cop/ 


i 

/ciit  174.4  ' 

tucia  uejlalis  quo  anno  aquam  in  cribro  tu/ 
lit  498-48 

tuditanus  hiflorkus  156,15 

tuUus  hojlilius  rex  fulmine  itius,  er  quare 

17.19  er  499.8 

tuUushoflilius. Quare  hoflilius TuUuf 
tuUij  Cacilif  flatua  598.6 
tuUij  liberti  carmen  555,5 
tuUius  eques  Roma  breuis  fature  Jw, 115,5 
tuUius  Cicero.  Quere  Cicero 
tumoris  corporis  remed.  367. 3  £7509,19 
er  576.41  er  577.19-45.47cr  5*0.41 
er  581.5  er384.3i  er  400,19  ct  401,4» 

er406.49er407.i9cr  414 15 cr 
4i5.i8.39  er  417.8  C7  4:9*4«  «74io 
9  er  415.44  er  4*«.i4  er  4341?  cr 
43«.  43  er  44°*  »•  34  cr  445. 4«  cr 
451-8.  er  4«7. 8.15  Cr  47x54  £747*. 
9  er  48  0.33.34  cr  520, 41  cr  5x7.7  er 

577.4  er  63i.il 
tumorem  maxillarum  fanat  430.45 
tumores  articulorum  quid  difcutut  ^oSM 
tunicam  que  prima  texuit  147-3« 
tunica  ah  anulis  fenatu  di finguebat  5*x?i 
turannius  Graecula  fcriptor  55.4 
turbo  uentusi6.i9.36 

turbines  ubi  flant.11.37 
turbinibus  nihil  dolentius  565.10 
turbinis  figura  qualis  5.14 
turbyftum  quid  588.10 
turdoruin  medici. ufus  543 1«.  Cr  544*« 
turdus  colores  quando  mutat  177& 
turdus  fermone  humanum  proferes  igi.51 
turdorum  riidiflcatio,  generatio^  1*415 
turdorum  auium  in  Germania  byentt copia 
i7«.45 

turdorum  fimus  optimus  293.41 
turdorum  auiaria  apud  ueteres  ibidem 
turiams  imaginum  pitiorRo.  petit  6il$ 
turpilius  Roma.eques,cr  pitior  «1440 
turres  falis  ubi  97.33 
turres  uocales  feptem  ubi  641.3« 
turres  Cyclopes  primi  inuenertaW 
tufeania  figna  que  599-7 
tufeorum  tibie  quales  282,3 
tufculanauiola  qualis  388.17 
tufculana  Ciceronis  uiUa  4-0431 
tufculana  uiUa  incenfa  644-4 
tufculanifuburbani  collis ,  qui  Cone  dicit 
tur  mirum  188*8 

tuffilaginis  herbee  medi,  4*0.41  er  47x3 
tuffimfhcie.  418.11  er  451. 40  rt  443-« 
tuffis  remed.  563. 15  er3«4io  Cr  5«5-34 
er  366.14  er  367.  i-47  er  373. 7.9.43 
er  575.25.31  er  376. 44,  cr377.i°  er 

578. 19  er  381.54  er  38X3  er  585.  a  cr 

397.5  er  598.4°.  47  er  5 99.:.  <7400. 
33  er  401.  ii  er  4  06. 5  9  er  410.  r«cr 

415.5  o  er  4i4.ner  415.52  er  41*.  41 
er  419.12  er  411.6  er  413.43  er  41«. 
*4  er  755.1.7.40  er  437.10. 14*458 
19  er  44  0.14  cr  443t  1«  Cr 444  & 

3i8* 


Jtcr  445.41  V  44<**4«  C»44S.t7.Ji 
5«  C7  471.48  er  wie  per  tota-  472-35 
CT48I.J6  er  48?.io  er  493-4  er  495.8 
<9495.32  er  5°3.3*  er  5i«-*7rt  530.24 
<3-52.8.11.35  er  541.  «-er  573-59.43  er 

512.27  er  6jo.  18.38 

tvfes  veteres  emedantia  355.17  er  3««.8rt 
370.44  er  379.7  er  383-7  er  39s.n  er 
400.9'er 407.21  er 413.33  er  417.5 
<3-422.38  er  425.43  er  45  0.42  et  433 
25.43  rt  438.4°  et  459-7.i4.2Set  445 
4  er  447.18.3  9  er  452. 28  er  45  s.3  er 
47259  Oindeplura,0  473.48  et  5°s 
25  er  511.6.9  er  562.14. 

Aitufsim  ficcam  effacacifsimi  3S?.i« 
fufsim  infantium  eruca  fedari  375.1 

BA  c  C  A  R  V  M.  lac  cur  opti/ 
mum  461.39 

Vacinia  feruorum  ueftes  tinge/ 

Uicinie  arboris  ufus  er  quo  loco  gaudet  ibi. 
vacinia  in  aucupijs  feritur  ibidem 
tufae  diftum  in.i 9 
udentis  A.lunij  fartitudo  113.39 
udcruekomancquecum  dentibus  nata e& 
hifloria  iix.24 

ideriteVublicola  filia  Statua  598.34 
uderia  aquilarum  genus  170155 
uderiain familia quidamlafiucini  cogiomi 
nati  35i.i 

udtntnus  feriptor  44.13 

uderknus  Cornelius  242.3 

udetiues  marcus  255,35 

udcrius  lufcuscur  equeStri  ordine  motus 

■  594.17 

uderius  C.conful  549.13 
uderius  arcbiteftus  543. 2 
uderius  Publicola  primus  Roma  conful, ac 
eius  domus  ibidem  3$ 
uderius  Soranus  oeiys  poena  39.47 
uderius  maximus  conful  514.49 
uderius  L.conful  12.15 
uderij  Coruini  fensHus,  cofulatus  fex  ac  bo 
noresalij  111.28 
uderius  Me ffala  conful  127.3? 
udetudinis auguria  504.1S 
udgjj  Cliber  crlaus  453.7 
XM&xre i  corona  257.31  er  4°5-  48 
Bipp*  Kmwm  145.31  er  251.46 
uariana  clades  120.33 
.  uirme  uue  unde  243.24 
utri  unde  difli  213.29 
#4ric«  «iro  tantum,mulieriraro  213.11 
usticii  remedia  405.4  er  407,21  er  419 
-  1  er 478.24  er  519-27 
usriccsnenafcantur  545-4 
usrorum  remedia  421.41  er  427.25.42  er 

483.8  er  508.15  er  52S.2  er  540.47 

Uirronis  M.cum  adhuc  uiucretin  bibliotbe. 
ca  imago  117.3 

iwrroni  M.pyratico  bello  nandis  corona 
dataeHibid.6 

Vtrronem  M,arguitPlinius  255.49 


PARS  PRIAIA 
B<tm>  M.corona  a  Vopeio  donatus  257.32 
er  117.6 

udrro  N.inbeUispyraticis  257:52 
narro  M.  <jso  anno  de  agricultura  fcripfat 
3*5.48 

ttdrro  prafeftus  in  pyratico  Pompeij  bello 
43-Ji 

varronis  M. liber  De  uiris  illustribus  513.41 
uarroris  feneftus  530.22 
varronis  yifatyrx  prologo  i.95 
vas  ingentis  precij  654.28  er  655.11 
«5/4  adultcrijs  edantur  255.7 
#4/4  imminente  tempestate  fudare  dicuntur 
345.21 

uafaubi optima  528.31 
vaforum  cruSt£  quo  deleri pofsiitt  37 0. 14 
vaforum  luxuria frugalitas^  593.7  er  i»de 
er  594.12  per  totum 
vaforum  terrenorum  ufus  5is.;i 
vaforum  materia  64.8.19  er  inde 
uatia  unde  didi  213.1 9 
uaticani  obelifei  k  Cato  imperator*  284-33 
Vaticani  ilex  uet  usti  fima  ig7-35 
vaticanus  obeli[cuskem£  540.15 
uaticinantes  quo  ad  furores  utatur  402.59 
vaticinantium  confuetuio  5:2.2 
vaticinijs  plena  omnia, fed  non  conferenda 
funt  123.40 

vaticinia  uera  ofalfa  fieri  ibidem 
vatumHetrufcorumaflus  409.11 
H4f/n;)'  unde  didi  213.2 9 
xnSiV  irf  efk,claudedishofHjs  insirumeti  re/ 
pertor  125.53 

ueftes ex  qua  materia  287*9 
vehiculum  cum  quatuor  rotis  X  Phrygibus 
repertum  ivs;^ 
ueientana  gemma  669. 45 
uelare  nihil, Graea  res  eft  597.23 
Veiarum  frugis  genus  418.40 
velorum  nauium  confideratio  346.5  et  347 
33  er  inde 

vela  nauium  tingere  confueuerunt  347*33 
er  627.25 

«rfa  theatrorum  qualia  347*37 
«elo  purpureo  AI.  Antonius  utebatur  ibi.36 
uclorum  uarij  colores  ibid.  44 
vela  Icarus  reperit  127.11 
ueliterni  ruris  mirum  de  platano  217.51 
uelocitatis  caufa  107.39 
uelo citatis  exempla  113.48  er  inde 
velocitatis  eximi£  homines  ubi  108.31.3g 
uenabulaa  quo  reperta  125.19 
uen£  corporum  quid  210.27  er  inde 
vena  ab  oculis  ptingens  ad  cerebru  2134.19 
uerutfaanum  oleum  optimum  254.34 
venatores  heUeboro fagittas  tingut  458:55 
uendere,Liber  pater  primus  injiituit  115.18 
veneficiorum  remedia  400.41  er  535*45  et 
534.1  er inde,c/ ^39.3o  C?  646.54 
veneficorum  nox£  remedia  396.3 
veneficia  tollentia  445-47  er  «64.22  er 
512.47 

aenenata  animdu  quos  non  feriaHt  373.J* 


venenatorum  animalium  inimica  453:49  rf 
inde,  er  441.15  er  443.11. 43  er  444 
34  er  454.50  er  er  4«4>3  er  «*/ 
*,er  512.4°  er  569*2«  er  570.14 

vettenatoru  morfus  reme.  35  5,56  er  370.19 
90  er  3g1.22.25  er383.i8  er  139  8  er 
425.22  er 454.33  er  51.^3  er  5«*-37 
venenum  cur  terra  generet  19.56 
venena  fumpta  qualiter  no  noceant  44-.11 
venena  quotidie  bibere  qualiter  quis  pof sit 
453.13 

venenum  terr£  qu£  herba  dicatur  452.8 
Venena fabimetip fi  hoies  excogitat  454.38 
venenum  ceruarium  quod  495.3* 
venenum  quidam  in  annulis  portant  582.17 
venenum  quod  letalifsimu  53 1. 14  er  in  de  er 
136.1  inde 

venenum  quibus  pro  cibo  176.31 
veneno  qu£da  uiununt  animalia  1S9.2  per 
totum  erii5-5 

venenata  animalia  fame  no  intereut  189.10 
uenenum  uni  lctde,alteri  pro  cibo  cft  21 6.6 
venenum  ocyfsimum  quod  485 .2 
venenum  ueneno  uincitur  ibid.io.n 
venenum  telorum  extinguens  413,22 
venenum  fagittarum  quo  extrahitur  ibid. 
umena  interdum  prodeffe  378.1 
venena  non  nocent  ipfa  habentibus  395.8 
uenehati;  fagittis  utentes  homines  100.14 
vtnena  expellentia  238  24 
venenis  nihil  utitur  prater  homines  314.3 
venenis  tinguntur  arma,infaciutur  flumina 
crc.ibid.6  er  inde 

veneni  fumpti  remedia  357.35  er  371.3  o  er 
377.29  er  580.15  er  385.18  er  392.39  er 
inde,  0-393.6  er  599.48  er  4°5-*4  cr 
493.3« 

Venenum  interdum  contra  venenum  449.33 
er  456.26 

venenis  contraria  353.49  er  554.14.24  er 
38M5  er 383-*s  er 4° °.?9.4i  er4°9 
1 1  er  410,3.5  rt4n.i  er  4«.  27  er  414 
22  er  4*8.45  er  422.19  er  427. 4  er 
429.10  er  43*.*s  er 43148  er  433-** 
22.49  er  437.12.38  er  44*  .12  er  445 
u.12,45  er  449.30  er  45«.*9  er  454 
5$  er  491.20  o  504.43  er  513.12.18  ct 
550.5  er  533-4  8  oinde,  er  567.49  er 
559.23.25.48  er  570.5.12.14  CT57U5 
er  6*6.19  er  «58.  xs 
venena  telorum  quid  extinguat  415.22 
venenorum  etiam  uenena  nperiri  573.22 
venenorum  marinorum  remedia  383**8 
uenereum  labrum  herba  qualis  46S.35  eT 
54o.8 

uenetia  quibus  arbnfaet  agros  307.1 « 

veniaubi  inita  32,39 

uenerea  pira  259.12 

veniculauua  243.45 

venter  ne  rugofus  fiat  409.39 

ventris  confideratio  xog.33 

nrnter  quibus  famplex  ueliuptex  ibideitt 

venter  quibus  nullus  ibidem  34 

I  5  IKBfn* 


ventris  obefi  mkus  folcrtes  ibidem  41 
uenter  folidipedum  afper  «7  durus  ibi.  4t 
uenter  mulierum  ne  ntgofus  fiat  4*9.5? 
ventris  grati a  que  fiant  4-73**°  e7  inde 
ventris  morborum  omnium  remedia  ibi.18 
uentris  morbus  ne  accidat  457.40 
venter  plurimum  negotij  exibet  473-18 
uentris  caufa  pars  maior  mortaliu  uiuit  ibi. 
Uenter  pefsimum  corporis  uas  ibi.  zo 
ventrem fiRetia  $84.48 «7397-34  C74o5 
380-4*8.55 €74*4.*9 
Qjtere  Almm firmantia  fiflentiaqt 
uentris  animalia  expellentia  ?7o.js  er  575 
P  er  380.54,  4.9  er  4°«.34  «74iS.*4 
er4i7.9C7-43i‘*cr474>17  «7489 
ie&-  49i.?3  €76o7.35 
uetrefoluetia  $58. 5$  er  398.1  er 4*9-4 9 
ventrem  mollientia  566.2,11  er  3«8*45  er 
574*5  er  4o6.$i  er  41415  er  419.8  ct 
434.4.4  er  438. 4.$  9  er  489.1 
Qg*re  Almm  moUientiet 
ventrem  purgantia  4*7.  »5 
uentris  doloris  remedia  365.4.$  er  $66.4  «7 
568.15  er 575.17  er $78.46.$8  er 49* 
n.ig  er  445-37  er  428.45  ^43^9  er 
440.35  er  444.53  er  473.18  fer  totum 
«7-494.19  er  517.1 
uentidius?. qualis  119.18  er  inde 
ventilatio  quibus  diebus  fixienda34U43 
ventus  quid  14.-u.40  ©-inde 
uentisuihil  uiolentius  565.10 
venti  quatum  fuprd  terram  afeendunt  9,4* 
uenti futuri fignum  12.11 
Ventorum  regnum  ubi  ibid.46 
venti  quomodo  generentur  14.8  er  inde, et 
46  ibidem  &inde 

ventorum  cofideratio, capitibus  47.48.49 
50  Atrii 

nenti  in  ffiecubus  quibufdam  fine  fine  geniti 
‘  i4.i‘9 

nenti  er /fota*  infer  fe  differentia  ibi. i4 
ventorum  lex  ibidem  $  o  er  15.17 
ventorum  obferuationes  plurimi  14.53 
ventorum  genera  quot  14.46  per  totum 
uenti  quatuor  apud  ueteres  ibidem 
ventorum  duodecim  nomina  itid.49 
ventorum  regiones  15. 5  V  inde 
ventus  quif$  quo  flat  ibis  io  er  inde 
uenti  qui  fiigidifsimi  bumidifsimiq;  ibid. 40 
ventorum  qualitates  ibid.  er  inde 
uenti  qui  faluberriminoxif $  ibid.46 
uen  ti  omnes  vicibus  fuisexpirant  16.4 
venti  quibus  augentur  comprimuntur $  ibi 
dem  io 

uenti  repentini  qui  ibid,  1 8  per  totum 
ventus  ierr emotus  caufa  24. 35 
ventorum  miracula  47.5  er  inde 
venti  ubiletales  ibid.  er  inde 
venti  fatis  et  arboribus  convenientes  49  0.4 
uenti  fatis  rtoeui  er  regionibus proprij 
310.44 

uenti  quando  nocent  frumento  346,44 
ventorum  ratio  obfemtio^4z,iZ 


INDICIS  PLINIANI 
venti  qua  ex  parte  ff  iret  quomodo  nofeitur 
ibidem  per  totum 

uetorumfituSiquaUt4tes,cffcftus?diutumi* 
iascfa  $41,44  er  inde 
uenti  qui  frigidifsimi  543.17 
uenti  qui  diu  pemanfuri  quomodo  nofcun/ 
tur  ibidem  19 

nenti  futuri  figna  544.4  er  indeper  to. 
venti  pomis  inimici  z^9>i6 
uenti  qua  ratione  comprimuntur  66%. 5 
ventorum  rationem  quis  reperit  ix6.$i 
veneris  fy  deris  confideratio,natura,motus, 
(itus,  effetius ,4-iz  er  inde 
veneris  fydus,primus  Pythagoras  deprebe 
dit  4.15 

veneris  fydus  folum  inter  ReUas  umbras  rei 
dit  ibidem  ig 

veneris  fy  deris  uaria  nomina  ibi.  19 
veneris  Retia  quando  occidat  334.2  o 
veneris  ReUe  motus, exortus, occultatio 

7.1 

veneris  RcUein  Zodiaco  motus  qualis  ibi/ 
dem  2? 

veneris  ReUa  quantum  a  f ole  Hogatur  %.iz 
ueneris  Rette  color  qualis  9.8 
veneris  de £  edes  ubi  nunquam  pluit  27.25 
veneris  finudacrum  a  qua  dedicatum  u7.it 

er  635.55 

veneris  Cluacine  fignum  Rome  ubi  265.5 
veneris  Myrti*, uel  Murti*  ara  Rome  ibi/ 
dem  i$ 

veneris  uiftricis  corona  ex  myrto  ibid.9. 56 
veneris  Coe  piftura  inexpleta  ab  Apelle 

614.1  er  647.4 
venus  Ghidia  505.35 
veneris  tutele  hortos  effe  3 50.11 
veneris  uiftricis  templi  dedicatio  i$o.$ 
veneris  concha  iS9-4trinde 

veneris  edes  ac  fitmlaeri  incedium  6  02.44 
veneris  genitricis  edes  R0m.615.2o 
uenus  Anadyomene  a  quo  pifta6zi.io 
veneris  emari  exeuntis piftura  6 21.45 
veneris  inter  gratias,&  cupidinem  piftura 

6Z6.yj 

venus  Genitrix  in  firo  Cefaris  a  quo  fi, Sta 
628.10 

uenus  Palatina  M.Craffus  appellatus 
«33.41 

uenus  Aphrodite  difta  634.31 
ueneris fimulacrum  635.21.12  er 656.6 
veneri  myrtus  facrata  Z17.1  CT  265.5 
venus  marmorea  Rome  a  quo  6 54.18.30 
ueneris  excellens  fimdacru  'a  quo  635.1  er 
636,2$ 

ueneris  Praxitelie* ffecimen  «35. 11.31 
ueneris  gemma  qu*  664.19 
ueneris  crinis  gemma  669.44 
venere  qualiter  utendum  ac  ab  eadem  alRi/ 
nendum  503.10  er  inde 
uenus  in  fomno  quo  compefcitur  568.io  er 
474.23  er  380,55  er  611.44 
ueneris  diverticula  in  quibus  186.4« 
Kfffercf» concilianti*  400,26 


venerem  refragrantia  337.4 
venere  fatigato  quibus  fueeurritur  4W7 
venerem  pregnantes  arcent  i87.i  6 
veneris  quando  homines  auidiores  185.27 
«euere  cocrcetia  440.49  e r  inde,  er  441 
15  er  44*-  9  e7  4<s7.i°  er  477.45  er 

inde,  er  4  9  °  »*7  er  5  0  9.11 ,46  et  55U0 
46  er  inde,  er  568.23 
venerem  Rimulantia  364.37  er 365. 10, 19 
er  366.19.27  er367.io  er  371/3.26.51 
«7  574.40  er  373.1  er  378.46  er  381 

40  27398.44  e7  40041  er 409.15« 
410.41  er  4u.i7.i8.io.38  viale, er 

41  s.48  er  45g.i  er  443*33  er  448« 
er  447-48  er  478.4.5.13.11  er  inde, 
490.47  er  5°6.i7cr5o7»i5cr  50&8 
«7509.1«  er  515-17  er  53M5  er  551« 

er  i»de, e7  5«8.i4  er  570,6 
ueneris  pcften  herba  qualis  451.1S 
ueneris  labra  t°4.S 
uet  qui flos  primum  nunciat  391.35 
veris  certifsimum  indidit  475.«  er  531*1® 
veris  flores  qui 391.49 
vere  quisuentus  fiat  15,19* 

«errffr»  heUeborus  herba  457.40^46$ 
u.31  e7  fecundum  quofdam  176.31 
ucrbafci  herbe  confli.  464.10  er  466-4 
verbafcum  herba  qualis  465.7  eT47i.i6 
uerbafci  herbe  medicine  471.48  0-47* 
15  er  475*  45  er  477.37  er  480.33  er 
4SU  «7484,1.30  er 4S3.4 
ueriena  berbafagminafiunt  4®?.43CT 
464.45 

verbenarius  quis  vocabatur  4eJ-4f 
verbenae *  herbe  medie.  4%37  V  474-3 
«7476.4.5  er  477.1°  er 478.19.33  er 
479.7.37  et  482,4.18.39  et  48i.48.47 
«7484*« 

verbenae e  herbe  deferiptio  462. 45 
verbenae e  herbe  honor  ibid.  v 4°3>43 
verbenae*  herbe  ufus  ibid.  46410 

verendorum  remedia  651.49  er  648.4 
uergilie  ReUe  que  15.37 
uergiliaru  ortus  olei  caritatem  prmndtt 
557.33 

uergilie  ad fiuftus  pertinent  338« 
Vergiliarum  exortu  eRas  incipit, occift 
hyemf  ibide  13 

Vergiliarum  femeRre ffacium  ibidem 
Vergiliarum  occafus  340.49  er  194-35 
uergiliaru  quaru  arborum  fydus  fit  ilSM 
uergiliarum  plmia  quibus  noceat  190.8 
2  ergiliarum  occafus  quando  331,15  «7335 

14  er  340.52  er  15.54 

Uergiliaru  exortus  quado  335,13, 4g  rtif.1? 
vermes  futura  predicentes 345*9 
vermes  ne feminain fcRcnt317.it 
vernes  quimcjfis  tpenoftuluceantffl.it 
vermes  quos  fiuftus  &  arborem  infestent 
Z77.Z4 

vermes  olerum  quomodo  necentur  im 
vermes  qua  materiam  non  attingant  nvfl 
284 18  w  inde 


Mtmw 


i  PARS  PRIMA 


uemculorum  remedia  tfe.n 
tumes  ne  aliqua  infejlent  356.5 
Hermes  qui  ratione  gigni pofflnt  371.15 
Hermes  corpori  innafccntcs  quo  necentur 
ibidem  45 

Hermes  uentris  quo  pelluntur  375-  9 
termium  terrenorum  medicinis  ufus  545. 
H.15.J1  er  54^-44  er  550. 41  er  54?. 

■ii 

tsermim  min  magnitudo  111.59 
uermium  genera  multa  eorumefr  in  medici/ 
nis  ufus  149.46  O"  inde 
uermium  innatorum  remedii  576.4S 
uernes  in  ligno  er  ex  ligno  naf  entes  toi.7 
termes  no  fte  lucentes  lampyrides  difti  funt 
J99-J5er  JJ5>  J5.41  C/inde 
uermium  genus  omne  oculis  aret  icj.  31 
Uermkationis  iumentorum  r eme  diu  551. 37 
uermiculatio  quis irbores  infejlet 309.20 
©•Jio.  16 

uernajrumenti  queer  unde  31S.14 
Herr.ioperaquefintiil.i  . 

Ufmtiois anguium  medicinis  ufus  540.15 
uematio,iieftferpetis  corium  ad  quii  66$ 

43.42. 

uerni flores  qui  592.49 
ueronenfes  uue  nobiles  241.1 fi  er  246.42 
ueronenfis  agri  arbor  158.15 
uemscurproferiptus  59.5.12 
«em  cupidinis  fimulacru  obieftum  a  Cice/ 
rone6H.il 

urnis  ferte  m  medicinis  ufus  5ig.>7  er  519 

4  er  510.4® 

uerriusferiptor  defacris  590.23 
uexpuee  corporU  quo  tollantur  372.40  er 
J95.S  er  4°  0.20  er  40  9.3.16.46  er  413 
;I3  er  41949  et  45  0.22  er  43'.  9  et  44® 
-5  er  447.34  er  45S.4  er  4S3.<s.s  er 
491. 4  er  502.15  er  519.31  er  545.  JJ  rt 
569*19  <7577.5  er  588.3 
ucrtiaculu  remedmfupcrslitiofum  417.4  S 
uerfipcHes  cur  didi  135.13 

heroicus  a  quo  repertus  116.33 
uertiginem  qute faciant  517. 15 
ttertigmes  capitis  remedia  375.1  o  crinde, 
er376.ger  378.41  er 379*8  er  401 
11  er  411. 41  er  414. 19  er  415. 11  er 
435.43  er 458.17  er  463.48  er  465 
33  0*491,43  er  496.11  er  567.46  er 
«47.59 

Hpruxdum  quid  er  ««&  319. 6  . 
uera  indagare  dignitates  piget  65.37 
uefeos  corpore  quofdameffe  115.35 
Ufflce  animalium  confderatio  109,15 
ut ficam  exulcerantia  371.1 6 
ue ficam  Udentia  371.i6.37er417.47er 
410.38  er  411.40  er  418. 4  © 

Uefice  morbi  remedia  143.31  er  365.46 
er  564. 20  er  367. 49  er  368.32.55  er 
:  375.33  er  580.31  er  381.47  er  584-26. 
?6 er 397. 14  er398.39er400.i9er 
401.H  er4°i'io  440.35  rt4ii.i4, 

14  er  416,39  er  411,6  er  41145  er 


417.31  er  41s.15.54  er  45°.  3  7  er  431 
40. 41  er 453-36  er  434-16  er  436 
4-4*  er  438.30  er  449.11  er  45»  4° 
47  er  456.40  CT  468.24  cr  476.1S 
30.55.4s  er  477 1.5.9  er  481.37  er 
485-34  er 491  -lier  494-  39  et  495 
41.4.4  er  5°3- 44  er  5°  9. 4serst8 
17  er  5ig.i4et  567.12  rt  512.21  cr  646. 
46  er  647.6 
uefcafi  intumuerit  366.35 
uejicatn  quid  inanit  399.11  er  574-9 
«c/ic*  fcabiem  fanantia  4.05.44 
uefice  calculos  expellentia  3 84.31.36  V 

477.5  er  544. 17  er  657.31 

ueficaria  herba  que  qualiscp  4  02. 19 
utjharum  cenfideratio  naturae^  197.5 
#e$ir  que  ichneumones  dicuntur  ibidem  6 
erispij  9 

uefpeliitoinfubliminidificant197.il 
uefjp  arum  er  crabronum  fexangule  ceUe 
ibidem  4 

uefjpe  plenilunio  maxime  crefcunt  ibid.6 
uefjpe  cr  crabrones  no  habent  reges  aut  ex  A 
mina  ibidem  io 

uefpe  aranei  difsider.t  189.59 
uefjpe  noferiut  fcorpice  percuffos  5  o  o.  47 
uejflas  equorum  corpore  gigni  196.4 s 
uefjpe  ne  nuas  tanganti6oA7 
Uefjp  arum  morfus  remedia  >73.18 
uefjp arum  idus  remedia  504-  43  er  181.13 
27399-34- 

uefjpaflanus  primus  coronas  ex  cynatnomo 
dicat  115. 19 

uefjp  afianiimpcratores  plures  216.48  er. 
6.16 

uejjpajianut  imperator  quid  erga  R  omanam 
ranpublicam  56.15 

uefjpaf.aniK  imperator  contra  Garamantes 

6g.26 

ucjjpafanus  imperator  quando  4.0,2 
uefjp aflanimslitutio  5845 
uefjpajianus  edem  honoris  &  virtutis  redi/ 
tuit  624.  J6 

uefjp  afianis  eonfulibus  folis  cr  lunedefedus 
in  diebus  duodecim  contigerunt  6.15 
uejfaftani  ccr.fus  cenfuraji  m.10 
uefjp aflani  laus  prologo. 1  per  totum,  er  pd/ 
gina  2.41 

uefjpafianimagiflrdtus  prologo  1.11 
uejj>  er  fydus  quod  4.15 
uefjpertiliofolus  inter  uolucrcs  dentes  habet 
205.30 

uefpcrtilio  mammas  habet  211.51 
uejjpertilio  nolueris  qualis  186.  g 
ucjpertilio  fola  auium  Ude  nutrn  ibidem 
uejjpertilio  uolitans  infantes  fecum  deportat 
ibidem  9 

uefjp ertilionis  in  medicinis  ufus  532.1  er  in/ 
dc,cr  543.19  €7544.3  er  550*3° 
ueRaliumuirginum  capillus  quo  defereba/ 
tur  187.51 

uejlales  quem  deum  colunt  501.33 
uefUUsuirginesfcruos  fugitivos  nt  urbem 


exeaist  retinent  precationibus  499-4 
Uejle  dee  edes  incenfiKome  119.44 
uejlefmuljjcrum  655.14 
Kf/fret  ucrtanturm  lapides  645.42 
uejlium; tingendarum  ratio  646.49 
ticjles  ne  pediculi  intrent  4S1.7 
uejlium  genera  plura  147^6  crinde 
ueflibus  intexere  aurum  ubi  repertu  ibi.  43 
ueftes ingentis  precij ibidem 46  er i»ac 
fir/fr* pi&f  quando  ibidem  41 
w/fcni  t«2f<e  no»  attingunt  5 00.49 
uefles  quomodo  feruentur  4  twietf  218.3  er 
489.19 

uefles  herbis  infici  405.51  per  totum 
uefliummacule  quo  tolluntur  }6g.is 
ueflibus  que  herba  gratifsima  389-34  ‘ 
uejlium  luxuria  flores  imitantium  ibid.  42 
ueflium  emutatio  cum  floribus  ibidem 
uefles  ne  a  tineis  leddtur  378.47  C7  402.29 
er  489.19 

uejles  orientis  ex  qua  materia  445.11 
uefles  quomodo  odorem  capiunt  398.13  & 
402.29 

ueslium  tingendarum  ratio  632.22  er  62 7 
25  er  165.36 

uejlium  luxus  notatur  161.11  crinde 
ueflilia  Romana  109.55 
ueterinoruetas  dentibus  indicatur  205.49 
ueterni morbi  quofomnus  perpetuus  induci 
tur  remedia  364.23  er  520.10 
uetenim  parjimoniai14.t6.59  cr  «33.24  rt 
i4$,4zpertotum,cr}lo.5$crinde 
veteres  grati  medicine  imentoribus  452 
44 

ueterum  shidia  circa  rerum  naturas  453-37 
ueteres  i ludio fifsimi  natur ahii  rerum  14.33 
ueterum  inuentanegliguntur ibidem  39 
ueterum  diligentia  241.15  er  33S.i7er  45i 
3«  er  mde,cr  4S4.35  er  505.27  er  632 
22  er  658.1 1  er  14.33  per  totam 
uetuslatem  que  arbores  no  fentiunt  2  85**8 
uetuftis  nouitatem  dare  res  ardua  prologo 
2.54 

uia  facra  R ome  547. 4  ° 

uiatori  quid  pro  fit  165.27 

uiatores  quales  apudRomanos  crundedi/ 

&315.35  ericio 

uiatorum  lafsitudini utile  378-3$ 
uibius  Crifjpu/s  ccnful  546.4 
uibius  Auitus66 0.14 
uibones  flores  qui  454-45 
uicie  legummis  confider. natur a,ufuss  C r<v 
515.40  per  fotam 
uicie  fationis  tria  tempora  ibid.41 
vicia  jiccitatem  maxime  amat  ibid.44- 
uicia  ubi  ferenda  528.2 
uicia  quomodo  ferenda  529.29 
«it  ia  quando  ferenda  331.26  er  333.55 
vtictVf  5  «rf/ido  metenda  336.15 
uicinorum  amor  querendus  nobis  317.41 
uiftime  que  dnimalia  aptifsima  146.12  e?* 
mde,cr  46  ibidem 

uiftime  [acrifleij  coronabantur  167.4* 

uiftoriatus 


I 

uitioriatus  numus  qualis ,  er  i  quo  percuf/ 
fus  primum  584.1^ 

uitioriatus  nummus  385, n  er  43  0.3  er 
435*4«  CT  43«-42 
uitioriamquo  adipifcimur  330.i6.31 
uitioriefumrmmfignum  404.9 
uitiorie  pitiurd  616,33 
uitiorie  notu  cum  cretu  «31.30 
vitiorum  ab  aliis  mos  4  0440 
«irfcrj  qua  arti  quis  nequeat  «fig.io  ©-508 
45  er  ittcfe 

uienncnfis  uitis  picata  141.30  er  145.47 
uigikre  faciens  5  85.40 
uigilie  quibus  tollantur  S69.i9cr379.z9 
uigilie  exercituum  a  quo  'muente  itfi.is 
uigiSe  inter  mala  corporis  uniuerfi  &  earu 
remedia  47  9.  14 
uiliternmauina  145.35 
uiUarm  pofitio  qualis  effe  debet  316.36 
uiUatice  aues  quo  tuta  fiant  411.1 1 
hinaciola  ma  ubi  544 .14 
vinalia  feRa  cur  er  quando  celebrentur  332 
38.48 

uinceperuinc e  herba  medicine •  401.40 
umceperuince  flos  q  ualis  591.9 
uinccrefeipfumlausfumma  «11.18 
umcendo  uitii  Romani  435*38 
urnulis  er  ligaturis  apta  181.10  per  fof«« 
urnula  uitium  ex  qua  materia  308.1« 
umdemiatoris  figni  emerfus  334.18 
umdemiator  fydus  quando  oritur  340.54 
uindemie  cofideratio  ibid.er  341.6 
uindemiarum  tempus  er  'mitium  ibid.9 
er  17 

uindemiarum  leges  ibidem  10 
uindemiarum  inftrumenta  ibid.  15 
uindemie  preffura  qualis  ibidem 
uindemiarum  tempore  que  agenda  ruRicis 
ibidem  15 

uindemiarum  abundantia  maxima  ibid.z 9 
CT  inde 

uindemie  quot  diebus  durent  ibid.  19 
vinearii fitus  er  quas  m  oras  foetiarc  debet 
190.41 

«wie/i  fera  iitilifsima  Z9Z.ZZ 
uinee  qualiter  difoonede  er  plantande  fint 
195.14 

vinearii  explendarum  culture  difcipline q- 
297*11  per  totum 

uinee  ex  quibus, quomodo  er  quando  piata 
ri  debent  ibid.per  totum 
lanearum  genera  er  differentie  quinefc 
304.11 

uinearum  ingens  fertilitas  145-8  er  inde 
uinearum  culture  er  cultores  nobiles  144 
40  per  totum 

uinee  tribus  modis  feruantur  3  04.11  er  13 
per  totum  ibidem 

uinearum  plantandarum  ratio  plena  304 
31  per  totum 

Uinee  quibus  modis  palis,uelalijs  pedamen 
tis  affiguntur  ibid.per  totum 
uinearum  putationis  conjideratio  305.44 


BDKIS  PLINIANI 
er3o«.  19 

uinearum  fitus  conjideratio  306.9  er  Inde 
uinee  quando  confodi  debeant  ibid.16 
Uinearum  pampinatio  quando  feri  debeat 
ibidem  26 

uinee  plantatio  quando  334.ii  ' 

Uinarie  ccUe  quales  effe  debent  149 .17 
uinorum  nobilium  confidcr. 146,9  per  totu 
er  147.1«  per  totum 
uina  tranfmarma  247.1«  er  43  ibid . 
uina  tranfmarina  quoueterafcant  ibid.  43 
uinu  quis  primus  cum  meile  mifcuit  245,19 
uimmaquemifcendum  ibid.32 
uini  bonitas  quo  anno  ibidem  55  er  inde 
uinum  ducentorum  annorum  ibid.32 
uinum  intus  accendit, foris  infufum  refrige/ 
ratz46.z 

uinum  fanguinem  effe  terre  ibidem 
uinum  temperate  fumptumutile,intemperd / 
te  perniciofum  ibid. 7 

uina  generofa  ibid.9  per  totum  er  14 ?*?i 
per  totum 

uina  herbis  er  alijs  inficiunt  14«.  47 
uini  bonitas  ex  patria  ucl  terra  non  usu 
147.7 

uinorum  dulcium  genera  quatuordecim  45 
7  per  totum 

uinum  dulce  quale  ibidem 
uini  colores  quatuor  ibidem 
uinafecundaria  que  er  quomodo  148.24 
uina  operaria  que  ibid.  15 
uinorum  genera  otiuaginta  effe  ibidem  31  et 
253. 4§ 

uinum  rogo  nerefoergito  242,47 
uinum  facrificifs  aptum  er  non  aptu  ibid.32 

er  251.15 

uinum  quando  in  Italia 248.40 
uini  ufus  apud  antiquos  ibid,  42  per  totum 
uini  abRinentia  ibidem 
uinum  aromaticum  quida  diligunt  249.6 
uina  fotiitia  que  ibid.  37  per  totum 
uinum  ex  multiplici  materia  f.criibidcm 
pertotum 

uinum  quibus  hortenfib.  herbis  fiat  150.12 
uinum  ex  fruticibus  multis  modis  ibid.36 
uina  cur  a  natura  geniti  ibid .  47 
uini  prodigiof 1  genera  151.3 
uinum  facundum  f  ocminis,  uiris  faciens  ra/ 
hiem  ibidem 

vinum  abortum  faciens  ibid.3 
uinum  mire  nature  ibidem  3  per  totum 
uina  quando  in  apothecis  mutant  251. 1 1 
uina  nauigatione  meliora  fiunt  ibid.11 
uina  quomodo  condiantur  251.20  er  inde 
er  251.22 

uina  Afri  calce  condiunt  151.21  er  «49-7 

uinum  ne  inebriet  251.42 

uinorum  medicamina  uatia  ibidem  4 8. er 

152.19 

uinorum  uafa  quo  condiantur  251.3 
uina  quo  acefcaut  ibid. «  er  inde 
uina  in  que  uafa  transferri  debent  ibid.10 
uino  proprium  ibidem  1* 


uiuum  natura  non  congelafcit  ibidem  14 
uinum  ubi  congelafcit  ibidem 
uinum  ad  frigus  Rupetibidem  15 
uinorum  loca  er  cede  apte  ibid, aperto, 
uini  uafa  qualia  effe  debent  ibid.30 
uinorum  feruandorum  ratio  ibid.11 
uini  flos  qualis  optimus  ibid.36 
uinum  intus  gratifsimus  liquor  255.46 
uinorum  uel  uinis  fimilium  genera  centum 
nonaginta  quinq,  foedes  autem  pene  dit 
plici  numero  ibid.42  •• 
uino  quomodo  odor  acquiratur  159.4« 
uini  fapores  mire  nature  163-44 
uinorum  odor  qualis  i«4i3 
uinum  an  fit  aque  admixtu  experimtm 
280.38 

uina  nobilia  in  arbuRis  507.19 
uino  perfundutur  femina  neegrotet3i7.il 
uini  copia  exiRente  maxima  quid  agendum 
341. 29  er  inde 

uini  genera  er  ex  eis  medicine  411.11 
uinum  Albanum  quale  ibid.4.0  er  inte 
uinum  uires  alit,fauguinem ,  ac  colorem  Hi/ 
dem  4  6 

uini  effetius  plurcs  ibidem  er  inde 
uinum  modice  fumeit dum  413.1 
uino  fapientiam  obumbrari  ibid.it 
uino  quis  primus  aquam  mifcuit  116.9 
uinum  febricitantibus  non  daniumeffe 
424.2 

uinum  quando  merum  uelaqua  mixtmU • 
bendum  423.13 

uina  plura  mifceri  inutile  ibid.  37 
uino  nocentia  ibidem  er  inde 
uinum  rubrum  nigrumq-  constringit  ili/ 
dem  44 

uinum  pice  conditum  quibus  profft  ibid. 45 
uinum  in  quibus  morbis  non  dldm  4141 
uinorum  fotiitiorum  medicineibii.10 
uini  fecis  natura  er  medicine  ex  ei  415 
14  er  inde 

uinum  nunqua  inebrians  434.30  er  H;.3S 
uini  potus  uires  recreat  217.4 
uinum  quibus  melius  fiat  378.5 
vinacurmuRis  odoraiiord  389.1 
uinum  palmarum  arborum  99.1 
uinum  prohibitum  fccminis  248.41 
uinum  picatum  quod  424.2 
uino  gratiam  tribuens  436.1 
uini  fece  qui  colores  fiant  617.7 
uini  abRinentie  exeptum  504.4'  V  5®5*r 
uini  ufum  tollentia  555-47  er  5784 
uinum  fontes  emittentes  153.49  C 7  inde 
uini  potoris  cuiufdam  exemplum  184.4« 
uinum  precipueferpentes  appetunt  1 89,3 
uini  faporem  habentia  55J.4S  er  init, er 
441-8.10 

uinum  ex  quibus  preter  uua  fiat 447.2'  et 
460.44  er  463-36 
uiolarum  confideratiojtdturd,  genera, «e/ 
dicine  388. 14  per  totum 
uiolarum  conjideratio, nomin^nafeenditi/ 
p«r  591*35 

mcU 


PARS  PRIMA 


vioU  fronte  nubentes  quales  388.15 
viola  lut ea  deferiptio  ibid.  17 
viola  albi  veris  nuncia  ?9i.?5 
uioli  ubi  hyemeprovenit  ibidem 
viola  albi  maxime  durat  591.45 
viola  alba  vita  logifsima  e&  trimatu  J91.11 
nidis  apes  delcShtri  ibid.zo 
violarum  medicina  598.8 
violenta  plura  5«5.io 
vipera  fer pentis  confidcrat.  14:.  11  vinde 
©■  105,19 

viperinis  carnibus  uefcentes  108.15 

vipera  duplex  rnlua  109.J5 

vipera  in  cibis  ufus  535.17 

vipera  partus  at<£  conceptus  qualis  i3fi.ii 

vipera  a  filijs  interimitur  ibidM 

vipera  uenenum  quale  105.-19 

vipera  in  medicinis  ufus  531.1  er  inde,  er 

1 534.19  er535.14-er541.41  er  541.15 
er  545.15  er  551.4 

viperarum  morfus  remedia  409.31  er 
453.58 

vipiones  aues  123.8 
uipfantts  conful  13.1  er  114.1 
uiresprodigiofa  113.55  er  mefe 
vires  fuas  qui fq;  penfare  debet  135.1 
vires  recreata  414. 11  er  418.1?  er  430 
33-38  er  479.10  er 495-48  er 59<s.iJ 
virga  [anguinea  natura  44i-I4 
virga  magistratuum  Romanoruex  betuUa 
arborez7*.z7 

virgiliana  uirtus  prologo  1.85 
virgilius  camina  [ut  teitamento  cremanda 
mandavit  07. z 

virgilius  quid  de  equi  fima  144.11 
uirgilij  manu  firiptus  liber  Plinij tepore  ex 
tabat  135.46 

virgilius  hortorum  dotes  fugit  141.34 
virgilius  quqmdiu  anteVlinium  141.51 
virgilius  qua  in  Georgicis  attingit  prologo 
z41.34.ey  inde 
virgilius  de  mis  quid  144.1 a 
melius  de  pice  151.8 
virgilius  de  in fitione  159.15 
uirgilq  erga  femina  pracepta3z7.1t 
virgilius  defandice  fiifi.45 
virgilius  de  reparandis  apibus  196.48 
uirgilij  incantationes  499.51 
virginea  aqua  Roma  644.3  8 
virginitas  quo  deprehenditur  646.43 
virginum  mamma  ne  crefcant  491.13 
uirgo  aqua  Roma  55fi.11 
virideris  quomodo  Latine  dicatur 
Quare,  Aeris  Eruginis,er  S  coleci<e 
viridis  color  «J7-3« 
viria  Celtica  qua  585*44 
utiles  £dtiberica.ibidem 
uirilium  remedia.  Quare  Genitalium 
vireo  auis  quando  apparet  339.11 
virorum  coitus  quando  remiffus  411.40 
viri  qua  ratione  gigni  poffunt.  Quare Ma/ 
res  quaratione 

uktus  cuiuffy  plurimum  refert  in  qw  tcq/ 


pora  inciderit  nfi.io 
uirtulis  honor  ibi.iq  per  totum  er  nfi.50 
virtutis  pr antium  honos  268.11 
virtutis  dea  ades  a  quodifta  «24.36 
virtutis  piftur a  fi26.11 
uifcerummorbi  remedia  441.39  er  472  39 
er  651.1« 

uifei  arborum  confideratio  288-2* 
uifcus  neq^  igne  ne$  aqua  corrumpitur 

239.1 

uifcus  in  quibus  tantum  nafcatur  arbo  ribus 
288.21  eyinde 

uifcus  quomodo  nafcatur  ibid,  7 
uifei  masfominaqi  ibid.  51 
uifei  acini  quomodo  colliguntur  ibidem  31 
uifcus  quomodo  praparetur  ibid.36 
uifcus  facrum  apud  Druidas  ibid.37 
uifcus  non  prodeB  arbori  cui  inett  311.5 
uifcus  ex  chamelaone  herba  407.34 
uifei j loris  medicina  471.16 
uifcus  er  ex  eo  medicina  4?«.i8 
uifcum  ad  religionem  pertinere  ibidem  25 
uifcum  quod  optimum  ibid.zo c 
uifeifumpti  remedia  364.17  Cr5!3-3.*9  er 
415.1S  er  438.41  er  489.10  er  568.5 
uifulauua  243.31 

uifum  animali  restituetia  461.14  er  53«-*4 

er  138.5 

uifus  acutifsimi  exempla  114.7 
uifus  fccniculo  reficitur  324.1$ 
uifus  claritas  quo  inducitur  66.10 
uifus  aliquibus  poB  longu  tempus  reBitutui 
104.18 

uifus  quibufdl  fatim  nafcetibus  negatus  ibi. 
uitalongifsima  exempla  izus. 46 
uita  brevitate  nil  melius  122.37  V  inde 
uita  animalis  in  vigilia  proh. 7 z 
uita  hominu,  pericula  44  9. 6.31  &  1  o  5 .34 
eriio.i  er  112.16 

uita  carens  doloribus  pcenaeB  497.49 
uita  defijt  quando  uoluptas  uiuere  coepit 
241.31 

uita  breuis  figna  215  er  inde 

uita  longa  figna  ibid.  17  &  inde 

uita  quorulongaejlio$.3i&6o.i6  eiijo 

25  er  297.4? 

uita  breuis  exemplum  102.28  er  535.3* 
uita  in  quibus  animalibus  fine  cibo  4  o .  14 
uita  redimenda  exemplum  139.  s 
uiteUUni  capitolium  incenderunt  599.27 
uiteUius  L.prator  quid  attulit  in  Albanum 
m  itf  141  e?  2^2.55 

uiteUius  L .Syria  legatus  quando  6 1.42  er 
2fi2.?3 

uiteUij  luxus  incotna  628.45 
uiteUij  contra  Vifonem  oratio  207.31 
uitex  ex  eotfr  medicina  441.5 

uitilesnauesiz6,49 

uitiligator  unde  diftus  prolo.  1. 123 

uitiliginis  corporu  remedia  374.13  CT  37« 

26  ef  398.6  er  4i8.31rt494.19  er  49« 
41  er  «30.19  er-549.27  er  5«J.*7 

Vitis  qua  fertilior  &  qua  tardior  z77,zz 


uitetafta  fulmine  dijs  libare  nefas  251.16 
uitium  inimica  qua  276.11-  ^ 

uitium  farmentorum  medicina  420. 45 
uitium  clavicula  ad  qnid  profunt.  ibidem.  3 
tutis  lachryma  qualis  et  ex  ea  medicina  pro 
logo  41 9. 47 

vitis  er  brafsica  inimica  435-19 
uitis  frondibus  fuccisqp,  qua  medicina  fiant 
419.44  er  inde 

uitibus  populus  arbor  gratifsima  2  82.10 
uitis  adligandum  apta  ibid.13 
uitis  fola  parturit  17  5-48 
uitis  germinatio  quando  279-9 
uitis  florendi  tempus  ibid.  11 
uites  trifera  infana  difta  z77.11 
uitis  frondes  latifsima  274*4« 
uitium  confi.  141. 41  er  inde  per  totum 
uitium  principatus  ini  talia  ibid.  37 
uites  inter  arbores  numerari  ibid. 41 
uitis  lignum  longo  durat  tempore  ibidem 
42  er  45 

uitium  magnitudo  ibidem  48  er  inde 
uitis  centurionum  Rom.infigne  242.« 
uitium  genera  plura  ibid.37  V  144.4 
uitium  locus  qualis  effe  debet  243.18 
uites  quarti  filia  priufquam  decidant  fangui 
neo  colore  mutatur  pef sima  funt  244-9  , 
uitis  arbore  uel  palis  non  indigens  ibi  »2? 
uitibus  aptus  locus  ibid, 47 
uitis  fylueBris  ufus  uarius  285.1« 
uitibus  breuis  uita  288.3 
uitibus  quado  nocet  plrnia  290.8 er 310.19 
uitium  conceptus  quando  ibidem 
uitibus  qua  terra  ulilifsima  291.20.3g 
uitis  umbra  qualis  z99.34.pcr  totum 
uitis  tribus  modis  inferitur  ibid.35 
uitis  humor  maxime  in fe flat  uites  ibid.  4? 
uitium  gemmd,oculus,germen,erc.3 63.17 
uitis  ut  diuerfas  ferat  tutas  ibid.  43 
uiiiUm  plantandarum  confidLplena  ibid.10 
uitiurfi  omnium  cultura  pracepta  fecudunt 
Catonem  30  6. 48 

uitium  culturas  quis  primum  repent  n«-9 
uitibus  qua  arbores  apta  io7.ii 
uites  aquilonem  freSl are  debent  308.4 
uites  quibus  vinculis  liganda  ibid.  1 6 
vites  totas  in  terra  fupplantandimos  ibi.  30 
uitibus  adminicula  addenda  ibid.  47 
uitium  morbus  multiplex  50  9.45 
uitium  uermis  qui  araneus  dicitur  3*6.i$ 
uitis  qua  odiat  jm  7  er  inde 
uitis  bifera  330.14 

uitis  alba  nomina  er  ex  ea  medici.4zi.3z 
uitis  nigra  nomina  er  ex  ea  mcdici.4zz.q 
uitia  ex  remedijs  interdum  fiunt  312.5« 
Vitra  qua  flumina  ferunt  73-7.14 
uitricofideratio  origo ficiendicfc  ratio  75* 
io.pcr  totum 

vitri  liquor  a  magnete  trahitur  ibid.zo 
uitruni  qua  ratione  coquitur  ibid. 25 
Vitri fittio  dtq calatura  ibid.  z  6  vinde 
vitri teperamentum  \vt  flexibile  effet  quado 
inventum  ibidem  35 


vitrei 


nitrei  uajis  mirum  pretium  ibidem  j s 
uitri  colorum  varietas  ibidem  45  er  inde 
uitri fragmenta  quo  glutinantur  5x9.5 
uituli  marini  confideratio  159.17 per 

er  155.7 

vituli  marini  magnitudo  <,66.7 
uituli  marini  medicine  577*14 
vituli  marini  non  feriuntur  fulmine  18.15 
vituli  in  medicinis  ufus  518.45  er  519.15.J0 
er  inde,  er  510.51  er  inde 
vitulus  marinus  mitefeit  interdum  181.15 
vituli  marini  deferiptio  155.15  per  totum 
vitulus  marinus  cur  ditius  ibidem  18 
vituli  marini  pilis  uetiiuntur  ibidem  10.15 
vituli/narini  partus  ibidem  15 
uitu&is  educat  mammis  foetum  ibidem  17 
vitulis  infomno  mugitus  ibidem  ig 
vituli  uoce  er  uifu  populum  falutant  ibid.  19 
vituli  nomine  uocati  rejfondent  ibidem  10 
vitulimarini  fomnus  grauifsimus  ibidem 
vituli  marini  pinnis  uice  pedum  ferpunt  ibi/ 
demu 

vitulis  foporiferam  effe  pinnam  dextram  ibi 
dem  ij 

vitulis  marinis  lingua  qualis  206.13 
vitulis  marinis  fel ad mdtautile 3 og.ns 
vituli  marini  oculi  quales 1 04.17 
uiuaria  a  quo  inuenta  primum  16  8.5.1 1 
viuaria  pifcium  ibidem  per  totum 
viuarioru  bcRiarum  cofideratio  148.18  per 
totum 

viuerra  animal  infefla  cuniculis  15  0.4 
vivimus  aliena  interdum  fiducia 404.47 
ulcerum  corpori*  confideratio  plena  481.9 
per  totum 

ulceribus  tibiarum  utile  45  o  45 
ulcerum  corporum  remedia  265. 11  er  361 
“55  er  364-3  °rt555*4i  er  366.14  5*367 
11.14.er  3<s8.i.ijer  569.43  er  37°. 4*5 
cr  375*36  er  3go.14.45  er  5841  er 
396.4  9  er  inde,  er  3 97*47  et  3  9  9*3  8  et 
401*17  er  406.1  er  407. 15  er40S.fi 
35  er4°9-33  er  410,9*13.14  ct  41149 
er  413.^5.49  er  414.7  er  415.15*55-55 
er4i«*25*3«*38  er  417.14n.41.44 
er  41s.10.ii.18.35  er  420.15.13  er  411 
.  :  20.37  er  424.56  er4o5.3M-8'er4ifi 
17.36  er  427. 16.51. 48.  er  418.14.32 
er  419.4147  er  43°*i9*itf  er  451.10 
er  451.47  er  433*47  er  434.14.37 
59  er  436.13,17  er  437.6.41  er  439-5 
«.ii  er  441.18.40  er  445.2.17.50  er 
444.4.39  er  445.13  er  44«- 8.14.30 
47  er  447.11.19  er  448.56  er  449 
7.11  er  452-4  er 475*48  er  474.7  et 
481.9  crtnde,er  4S7 -ner  489.34  ct 
49o.i7rt493*4i  er495*5  er  496*49 
er  5  ot.5.42  er  504.11 33  er  506.30  er 
507. 13  er  5*1.16. 25  er  5*6-5  er  518.30 
er  511*19.18.33  er  513-9  er  517.35  er 
518.4.34  er  548.38.40.45.48  er  564 
r  19  er  5«7-i6  er  573**1.23  er  574*3 
xo  cr  588.2  er  590. 21  er  595.10.11  er 


IN  DI  CIS  PLINIANI 
605.8  er  606.4S  er  607.19.36  er  6og 
11  er 610.15  er6ii.$9.4*  er  fiifi.n  er 
631.30  er  646.1.33  er  647. 38  er  648 
2.4  er  650.14 
ulex  quid  5S7.14 

vUfsts  paUadiu  furripientis  effigies  59437 
ulifsis  pitiura  710.8.17 
vlifsis  pileus  613.33 

uliffes  fimulata  infania  boue  cum  afino  iunr 
xit  615.17 

uliffes  incantator  499.58 
ulyjjes  e  qua  familia  propagatus  111,45 
ulmaria  qualiter  difronenda  fint  296.7 
ulmi  arboris  cofideratio  er  genera  quatuor 
175*11  per  totum 
ulmus  gummifercns.z34.z-7.zg 
ulmi  femen  famara  diciturZ7}.i$  eri76.3i 
ulmi  folia  qualia  i75*7 
ulmus  cito  geminat  ibidem  55 
ulmi  portentum  178.41 
ulmus  rigorem feruat,er  eius  ufus  185.23 
«IffHW  quando  ferenda  296.3  er  inde 
ulmus  uitibus  aptifsima  3  07.11 
ulmorum  infimarum  remedium  312.19 
ulmi  arboris  natura  er  medicine  ex  ea 
44o.7 

ulophonon  herba  que  407.47 
ulpicum  allif  genus  »55*26.29 
nlate  auis  in  medicinis  ufus  555-35 
umbras  ffacio  confumi  figno  ostenditur 
516 

umbra  fatis  autnutrix  autnoucrca  197.17 
umbrarum  figure  tres  5.54 
umbrelcues  quarum  fint  arborum  197.25 
arborum  quarundam  noxie  ibi.  17 
«mftrrf  gnomonis  ratio  23.18  per  totum 
umbre  ubi  nuUe  die  medio  ibidem  14 
w»fcr<r  g«48<io  c rubi  nulle  99*48 
erio8.26 

umbreubi  bis  anno  13.41 
umbre  ubi  ad  Septentrione  hyeme  e tiateq; 
in  Aa/trit  89.18  er  indc,er  9**ij  er  99 
47  er  inde 

umbra  hyene  canes  obmutefeunt  138.49 
ttwfcne  metienda  ratio  641.1 
«mfcrf  inferorum  quibus  cuocantur  670.33 
umbria  usaa  qualis  244.10 
KfK&ri  ouium  genus  148.8 
umbros  populos  P  elafgi  exigunt  58.16 
umbritius  harujfcx  quis  171.4S 
uncialis  uua  que  144.31 
undulata  ueti/s  147.35.37 
unedo  arbor  qualis  118.1 
unedojd  eti  arbutus  qualis  433-34 
unedonis  arboris  confideratio  26j.11 
unedo  cur  diti  a  ibidem  14 
unedoni  filia  non  decidunt  274.6 
unguentorum  materie  tratiatus  ZZ6.16 
unguentorum  confideratio  22  8  er  inde 
unguenti  inuetor  primus  ignoratur  omnino 
ibidem 

unguentum  non  fuiffe  Troiano  tempore 
ibidem 


unguentum  Perftrum  gendfeti  219,1  . 
unguenta  quando  primum  uifa  ibidem  4 
unguentorum  ufus  in  funere  ibidem  6 
unguentorum  denominatio  unde  ibidem  9 
unguentum  laudatiftimum  ubi  ibidem  10 
unguentorum  genera  plurtibidem  11 
unguenti  fidendi  duplex  ratio  ibidem  10 
unguentum  regale  quod  130.15 
unguenti feces  magmata  uccari ibidem  21 
unguentuin  alabatiris  feruatur optime  ibi 
23  er  638.48 

unguenta  uetutiate  meliora  fiunt  130,14 
unguentis  fol  inimicus  ibidem 
unguentorum  decotiio  ibidem  15 
unguentorum  experimentum  ibidem 
unguentorum.luxuria  ibidem  ig 
unguentorum  exprobatio  ibidem  15  er  iS 
per  totum 

unguenta  propter  quid  expetuntur  ibid,}  0 
unguentorum  pretia  maximaibid.}i 
unguenta  que  gratiora  ibide  jjcriji  19 
unguentis  pedes  inungi  130.5 6 
unguentorum  ufus  etiam  in  eaftris  ibid.  40 
unguenta  exotica  Roma  uendi  non  poterit, 
ibidem  45 

unguenta  in  potu  addi  ibidem  47 
unguenta  que  terra  que$  crocum fapiutit 
2512.29 

unguium  animalium  confideratio  115.1 
ungues  quid  ibidem 

unguium  animalium  di  ferende  ibiient  per 
totum 

ungues  nundinis  non  refecabantur  500.13 
unguium  in  medicinis  ufus  506.3  (finde 
unguium  morbi  remedia 3gi.uctn82.15  CT 
*  S4.1 er  421 .  n  er  415.39  er  436.13  cr 
439.8  er  483.7  er  651.32  crsiuf? 

5*6.15  er  5*9.31 

ungularu  animalium  di  ferende  113.55  { «r 
totum 

ungulum  id etiysxtnuhis  580.40 
ungule  quibus  fint  113.30  cr  inde 
ungularum  confideratio  ibidem  perto. 
unicornis  bouis  deferiptio  135.2fi.59.41 
unionis  gemme  confideratio  uiiK&iude 
per  totum 

unio  unde  ditius  ibidem  19 
unionis  bonitas  in  qi/o  ibidem  ig. 
uniones  ubi  optimi  ibid.  11  er  inde 
unionum  ufus  ibidem  24  er  inde 
unionum  luxus  notatur  ibid.zj  (finde 
uniones  cleopatre  ingentis precij  165.4 
unionum  nomen  quando  impofitmibi.19 
Voconia  pyra  25  9.13 
vola  homini  tantum ,  ex  qua  er  cognomini 
fumpta  113.17 

Volcatius  iuris  peritus  Cefelij  preceptor  i 
cane  defefifus  I4i*34 
uolcatius  poeta  fedigitus  2x1,34 
uolemapyra  259.13 

uologefus  rexParthorum  95.S 

uologefocerta  oppidum  itidem  9 
ueluaquid  411,11 

tolmm 


volumiut  Leonfalis-ii 
vduijfi  magnum  magnificum  efi  proh .  57 . 
uoluoces  uermes  prero  dentes  pubefeentes 
tuus  515.15 

voluptas  quando  uiuerc  coepit  uitadefijt 

voluptates  publice  notantur  6*3.19  crkdc 
volufij  b.finetius  1 21 .24 
vomice  morbi  remedia  580. 50  ©  323-n 
<7  407.15  er  571.18  er  574*45  et  44* 
19  er  445.41  er  4-47. u  er  5J0.11  © 
541-** 

vomitiones  a  canibus  primum  monstrate 
519-39 

vomitiones  quado  excogitate  er  quibus  ini 
mica  216.15 

vomitionibus  crebris  uti  utile  572.4.5 
vomitioesmouetia'363,i9.uer  164-4-°  et 

566.51  er  571.10©-  580.5  ©581**4© 
399.6  er  4.06.2S  er  4.18.1 6 

vomitioi  utilia  565.10  er  585.50  ©  410.17 
utmitusutilitas  .558.10  er  inde 
vomitus  caufa  er  quibus  accidat  2og.3 6 
vomitu  fislentia  575.117  er576.11  er.  578 

X4.40  ©-580.29  ©-585-58 
mmta  mcitdtia  4.14.11  ©42  7.7  et  429 
9  ©■455.11.42  ©--454.18  ©  450.56  et 
457.54  ©  475.1  er  474.30©  475 

11.51  ©  487.20  ©  495.48  ©  568  2  et 

5^.57  e?- 588.54  er  60542 

vomituinbibentia  416.15  ©  420.8  ©  425 
19  ©  45i.  41  ©475.6 
Vopifcus  Cefcrquid  apudeenfores  291.4 
uopifciqui  no.29 
vortex  quid  16.55 

uotafufijpicntes  Parthorum  qua  herba  utu 
tur  591.50 

votorum  quando precipmslocus  134.* 
votum  quod  frequentifsimum  112.57 
uox  quibus  infit  quibus^  non  21457 
rdczV  confideratio  ibidem  per  totum 
uox  quibufdamfexto menfeinest  215.8-  , 
vocem iuuantia  566*21.27. 47-©  37447 

©405.41 

voqsrefonantis  mirum  641.5649 
uocinocentia  56457 
uoemfirmantia  ?go,2S  - 
noce  carentes  homines  69, r7‘ 
uox  quddo  roboratur  exilior^  fit  215.9.10 
vox  in  theatris  quo  deuoratur  ibidem  u 
voci  qui  dentes  neceffarij  «2.51 
uox  omnium  diuerf a  215.15 
voci  contraria  S74.n 
Ko«'  proficua  415.51  er  416.47  ©  417. 9 
er  45  0.5  4  €r  477. 48  ©  575-56  ©  611 
* 15  .©-612.17  ©553.47 
uoxnosdiftingitit.dferis  215.17 
«ox  explanatio  animi  ibidem .  . 

V  pupe  auis  confideratio  178.14  - 

vpupe  m  medicinis  ufus-  541.49 

V  ranofiopus  pifeis  571.54  © 

575.42-  , . 

urbane  arbores  cttr.dicmur  275-41 


pars  prima 

«r£i»<e  tribus  que  515.7 
urbanarum  arborum  medicine  lib.13  per  ta. 
urbes  in  deorum  tutela  499.26 
urbium  oppugnatio  quibus  uerbis  ibidem  35. 
urceolaris  herba  que  407.25 
urea  cybia  quid  579-17 
uredinis  malum  557-28 
uredo  fiigore  confiat  ibidem  41 
uredo  non  fit  nifi  plena  lunaibidem  45 
urenepifees  579-18 
urentium  materia  577-58 
uricafatorum  uitium  ©  c#r  accidit  317 -9 
urmauermis  552.1 6 
«ri«<e  mira  uis  in  animalibus  141.47 
urine  tormina  quo  tolluntur  568.55 
urine  differentie  ufuscfc  in  medicinis  s°4-i 
urine  auguria  cire  a  ualitudinem  ibidem  18 
« a<m/  colores  quid  fignent  ibidem 
urinam  que  continent  576.6©5o7.5S 
«»»4  hominum  apes  medentur ;  591.26 
urinari  contra  folem  aut  lunam  non  decet 

504-14 

urina  quibus  profit  arboribus  315.25 
urina  femina  affer genda  ante  fatum  527.23 
urmenoxia  415.11  ©457.15 
urineproflmia  cohibentia  5°j.57 
urinam  mouetia  565.15  ©564.10.15.17  © 
I65.5.1 8 ©567.i5.57  ©  568.i8.©569 
22  ©  571.16  ©  572.4. 1 1. 15.54  rt  57  4 

5  ©  575.1  S  ©  576.8.10  ©  577.6.1 8.26 
©578.2.47  ©  582.12  ©  585.50.40 
©584-i4-I<J-i?  ©J97.5.I4.J1  ©398 

15 .26.41. 45  ©  40  0.54.48  et  401.11 
16.55.49  ©406.42  ©407.59  et4<38 
54  ©  409.  $1  ©  41 0.15.49  et  411.7 
14.24.29.37  ©4*3*7  ©4*7-56,46 
et  418.2.19.56  et  420.  iret  421,56. 46 
©  412. 7  ©  426.17  ©  428.7«  429 
.  9.21  et  450.50  et  45230.45.45  et  433 
1.5.51©  434-28.49  ©437.11.3  0.4S 
©  4.38.2.1439  ©  439.16  ©  440217 

24.56. 45  ©  441-9  ©  44'  -14  et  443 
24  ©4448.17  ©445-1.42  ©446 
4  ©447.19-15.41  ©  451.40  ©475 
57  ©  476.27.45  ©477.5-  io  ©4gi 
36  ©485-48  ©486.45  ©  489.1.13 
©49i.i8-©'4942i.37©  495-i9.io- 

496.19  ©  505.44  ©647.40 
urinum  omm  quod  185.19 
urion  terre  genus  587.4 
urfmumM  eRfiylue&re  allium  555.4 6 
urforum  confideratio  14°-  45  O-inde 
vrfi  fine  calciatu  longo  itinere pthi fiunt  - 
1*3-33 

urfine  mordeant  607.41 

urforum  in  medicinis  ufus  Si6.rg.40  ©  5  is 

39.45  ©5i9.iov7 

urfi  ubi honfint  15  0.43  ©151.1 
urforum  panus  infirmes  i4°-47  ©  *  86 
44  ©i«* 

vrfi  egreti formicarum  ovis  fanatur  536.55 
©158.19 

urforum  coitus  qualis  J4o-45,e^J86.33  ~ 


Kr/iw  pariente  rarius  uiderut  homines  14® 
48  ©186. 45 

urforum  fomntts  grauifsimus  141A 
urforum  codas  carnes  crefiere  ibi.j 
urfi  qua  herba  fefe  purgant  ibidem  u 
urfo  caput  inualidifsimum.ibidem  14 
urfos  no  gigni  i«  Africa  fecundum  Plinium 
ibidem  22 

urforum  cibus  qui  189.18©?«* 
urtice  herbe  co  fideratio  cr  medicine  ex  ea 
.406,19  per  fotum 
urtice  filia  mordacia  275.» 
urtice  non  mordentis  medicine  406,47 
urtice  fime  ubi  optimum  ibidem  45 
urtice  magnitudo  mira  394.50 
urtice  differentia  ufusq;  ibidem  31  - 

urtice  ufus  m  cibis  religio fus  ibid. 38 
urtice oleu  256.46  ©  406.19  ©394*36 
«rtiVii  anferum  pullis  mortifera  185.58.4  o 
urtica  pifiis  in  medicinis  ufus  577*38  © 

578.43 

urtice  pifeis  confideratio  16 5*  43  ©  «** 
uri  fere  quales  132.8.  . 

urorum  ferarum  in  medicinis  u  fus  513.B* 
urorum  cornuamaxima,ac  eorum  ufus 
lo2.lf 

Vjane  excogitatio  584-3° 
ufustfficacifsimus  rerum  omnium  magifter 

470.13 

V  ferus  unde  ditius  10932 
utice  Apollinis  teplum  memorabile  ex  qua 
materia  285.45 

utica  quo  anno  edificata  ibidem  44 
wiarumdiffertntieundefumpte  242.17 
grinde 

me  paffe  unde  dide  ibidem  2 6 
uuelauate  ubi  ibidem  46 
iKMriZ  ttim'4  nominaibi.37  per  tota  ©  244 
4-pertotum 

mtarumlocus  qualis effe  debet  243.1  o 
««4  eam  /oie  circumagatur  144.19  . 
me 'vnfignes  ibidem  ii  .  • 
me  que  in  nite  feruabiles  ibid.i% 
marii  confiruandaru  ratio  159.40  ©  26« 

1.13  ©368.49  ©410525  ©i«* 
tta*  «ei  ueffis  tangantur  260,17 
marum  acini  quales  263,1-7 
marum fuccus  qualis  2648,9,16 
MM4ra  «t  cutis  ibidem  24 

meuarie  quomodo  ex  eadem  uite  303.48 
mafineligno  intus  qualiter  fiat  3048  _ 
««a  terne  proxima  potenticr  306.9 
me  ne  alicui  animali  obnoxie  fint  309*1  - 
mas  pubefeentes  uoluoces  prerodut  315.2 6 
M«3r  pubefeentes  ne  uermes  rodant  ibidem . 
marupreffura  qualiter fieri  debet  34*.-*5 
unas  ne  aues  tangant  361.35 
iyua  medicine  confideratio  410,52  ©i»^ 
bmx  gatfca*  »oce«t  ifciiew 
uite  faluberrime  que  ibidem  41 
mas  gaUi  ne  edant  ibidem  45 
marum  nuclei  medicine  ibidem  4  6© 
Wdtbcriftccqi<ih#i  profit  .4114  , 

«a* 


I 

mepaffe  eonfldcratio  &  Medicine  ex  eis. 

ibi.t  cr  inde,  cr  3S0.42 
vua pituitam  que  ibidem  a 
uue  piftura  mira  619.16 
uui  hommi tantum  eSt  106,31 
me  faucium  remedii  37  o.n  er  374.43  ff 
377.X9  er  J79. 5  CT  582.33  er306.i5.4t 
er4*3.5°cr429»47er43*.  i6er43i 
»  er  434-6»  11  er  436-12-  er  439-13  er 
446.12.11  er  501.4  rt5o3.jief  509-47 
er  541.1  er  571.13  er  573.36  er  606.48 
0-607.38  er  631.35 

mapifciSfCrcx  ea  medicine  578-3 Cr 
579-18 

uulcapt  feStum  315-1 6 
mlvni  Aethiops  jilius  101.31 
mtcatij  gurgitis  interitus  114.11 
««/»«?  ^ui'6ks  inflammatur  454.15 
mineri  quando  aggrauantur  500.44 
vulneribus  capitis  quid  medetur  438-43  et 
465-41 

vulnera  ne  inflammentur  451.37 
mlnera  quomodo  coglutinanda  ibidem 
vulnerum corporu  remedia  565.41  er 367 
i?  er  570.14  et  571.7  er  376.4°  f  t 379 
i6er3S0.33.41  er  381.47  er  397.46  er 
39S.3  CT398.14  er399-io.i7er4o6 
4?  er  410.34  er  436.14,13  er  440 
*o.i3  er  449. 14  er  496.5.35.  43  er 
486.3.12  er  487.6.11.51  er  488.li  er 
489.16  er  492-.35.3s  er  495- 30  er  504 
33  er  517. 10  er  528.8  er  410.1.10  er 
"  450.37.4°  er  451-57  er  456.5  er  457 
7CT459.9  er  476.11  er 481.39  CT  589 
35  er  605.11  er  607.38.40 er  610,2© 
er  616.40  er  630,41 
K«Ipcj  inimice  189.43  CT  190.4 
widpes  quales  gallos  non  attingant  523-59 
vulpes  futura  prefagiunt  158.51 
««Zpe*  «W  no»  fi nt  15  0.48 
vulpes  marine  earuthq;  aStus  165.54 
vulpis  in  medicinis  ufus  5*5*46  er  514.24 
48  er  516. 10,39  er  517.11  er  519.14  er 
5*2.4° 

u«Zpej  quo  cibo  necentur  433.4 
vulfini  populi  pulfati  propter  Statuarum  fi 
gti  599.10 

uulturu  alitum  conflder .  171.46  per  totum 
vultures  ubi  nidiflcant,quoru$  nidos  nemo 
attigit  ibidem 

vultures  biduo  prefentiut  futura  cadavera 
ibidem  49 

mitures  unguento  fugantur  216.5 
vultures  fiferis  femen  edunt  365-27 
vultures  quo  oculos  fuos  fanant  367.18 
vulturum  in  medicinis  ufus  551-27  crmde, 
535.58  er  540-29-45  er  541.58 
Vulturnus  uentus  15. 1-34-45-44 
Vulturnus  >id  est,  Eum  uetus  qualis3v  qui 
bus  aptus  343-i4 
uuluaquid  109.51  erincie 

mulieris  remedia  36435  er  365.1  er 
366,18,13  er  37i.i8  er  371.40.44  er 


NDIGIS  PLINIANI 
373-  40  er  37 44?  er  375  i°  er  376.3 
13-35  er  378.3i.4I-er379-ioct38*.9.48 
er  581-57  CT38+.i6er  385-n  er  397.1 

17.48  er  598^9  er 399.3441  er 40° 

36.49  er 401.11  er 401.6  er4o5.iser 
406.13.19-51  er  40S.23  et  4?3-9  er  414 
1427416.14  er  417.  zi  er  414  45  cr 
415.11. 41  er  416.14,19  er  417.17.31 

44  er  41  8-15.35-36  er  45-I-I4  er  433 
36  er  434-31-43  er  435.1  er  4J6. is  er 
437.lt.17.2i-35.41.45- 47  er  438-4 15 
40  er  439-8.14 er  440.26,57  er  441 
18  er  444.17-29  er  445- 14  er  447 
33  er  451.1 0.15.10.11  er  485.17.20.11 
24. 19.35. 38-41»  45-46  *  47  er  484  3 
er  485.48  er  488.32  er  490.5  er  492 
i8er5oi.53  er5°4.3ier5°5.icr5°7 
51  er  50s.11  er  510.15  er  5n.47.48 
er  521.4.7.19  er  inde,  cr  ^7.^6. et  567 

45  er  6  06.48  er  63  0.45  er  646.5g.41 
cr  647.41 

uxorem  perimere ob  quid  permiffum  148 
14.  per  totum 

aANTHOS  gemma  66g.ig 
Xanthus  hihoricui  454-6 
Xenocratis  siatuarij  opera 

Xenocrates feriptor  619.42 
xenon  pidtor  627.it 
xenophili  mufici  felicitas  121.40 
Xenophon  dux  circa  agros  colendos  quid 
315.42 

xenophon  de  f ementis  tempore  533.10 
Xenophontis  fympofium  605.16 
xerfes  quomodo  ingentem  exercitum  numc 
rat  54-32 

xerfes  H  etiefflontupoteiunxit,  iUacfy  exer 
citum  duxit  58.16  crmde 
xerfls  aduentu  platanus  mutata  ia  oleam 
311.21 

xerfls  Darius  pater  per  Bofthoru  Thraci* 
duxit  exercitum  58.50 
xerfes  ingentem  hominum  numerum  epulo 
excipit  591-46 
xerfls  filij  qui  ibidem  47 
Xylinalina  347.1 
xylocinnamomum  quid  115.10 
xylobdfatrMm  quid  cr  ubi  117.1* 
xylon  frutex  347-1 
xiphie  comete  genus  io.ig 
xiphia  pifeis  qualis  579-16.18 
xiphia  pifeis  naues  perforat  566.33 
xyphion  herba  qualis  455.14,17  CT476 
27  er  477-48  er  478.50 
xyphij  herbe  medicine  483-35 
xyris  fyluestris  399.» 
xystios  gemma  664.41 
P^ggrejACHALIAS  historicus 

ancles  quis  105.43 

jg||§ilg|] Zarmocenidas  magus  55846 
Zamiequid  176.19 
Zamus  magus  538.i$ 


Zalbetles gemma  669.46 
zea  gen  us  frumenti  ubi  prouenrt  311.6  er  ia 
de.cr  49  ibid.cr  313.40.48 
Zea  frumenti  genus ,  cr  ex  eameima 
4i5-3o 

'Zet<Accf&'  unde  521. 9 
zelotypif  quid  agendum  569-45 
zenodorut  Statuarius  quando  6oo.« 
Zenonis  Statua  604.26 
Zenonis  libris  Carneades  rcflxmfum  hdfo 
borumfumpflt  457-36 
zephyria  oua  que  186.4 
Zephyrus  uentus  qualis,  quando  er  , 
aptus  343.10 

zephyro  flante  que  agenda  ibidem 
Zephyrus  uentus  15.3 
Zeros  gemma  665.30 
Zeti flmulachrum  636 .17 
zeugite  arundines  281.41 
Settf  pifeis  157-4° 

Zeuxis  Statuarius  600.57 
Zeuxidis  pifioris  cum  Parrlwjio  artam 
619.16  erinie 

Zeuxidis  operamira  ibid.& inde 
Zeuxis  pifiar  quando  ibid.9 13  eraiif 
Zeuxis  tabula  pinges  quin $  nudas  uirgm 
antefe  habuit  ibid.2$  er  inde 
Zygia  aceris  arboris  genus  i7M» 
zvngiberaroma  219.10 
Zythum  potus  genus  419.18 
Z&ipha  arbor  258.20 
zizipha  quando  feritur  595-47 
zizipha  corona  390.21 
Zmilaces gemma  669.47 
£W(7mi  architefius  641.43 
Zodiacus  circulus  qualis  M-7C7 
24.12 

zodiaci deferiptio  7A7CTindt 
zcelicum  linum  346.?? 

ZonaOrionis  quando  oritur  337.13 
zonarum  quinq;  terre  confidendo  u,47 
zoophtbalmos  herba  467.34 
zopyros  herba  447.46 
Zopyrus fculptor  59436 
zoptffa  picis  genus  ,cr  ex  ea  medicine 
459*9 

zopiffa  re flne genus  i7i.4o 
sorodiimeo  riflt  quo  natus  est  die  112.J? 
ZoroaSlri  cerebrum  palpitabat  ibidem 
ZoroaStris  preceptor  538-5 
ZoroaStres  quo  tempore  floruit  ibichi 
Zoroajirem  annis  uigmti  mdefertis  cafeoti 
xiffe  212.2S 

torodffr-w  magice  uanitatis  hiuentorlflJ 
ZoroaStris  libri  ibidem  7  er  i«4f 
Zoroastres  de  tempore femmadi  qvidtfU* 
Zoroniflos  gemma  669.48 
ZoSier  morbus  480.15 
ZoSter a  quid  140.16 
Z«ra  paliuri fimen  445*4° 

PRIORIS  ELENCHI 
PINIS. 


INDICIS  PLINIANI  PARS  SECVNDA  GEOGRAPHICA  CONTINENS. 


AB  A  mons. 74-4 

Abak  oppidum  ioo.  44 
dialas  i nfuU  655.46 
abalitesjinus  100,14 
abdi  populis?. 10 
Abantias  oppidum  57.8 
abaort£  populi  90.ii 
ibarimon  regio  1C6.41 
didera  Bijfanu  oppidum  $5.  37 
dMera  «ijaia  58.15 
didera  T hracia  oppidum  54. 
1? 

Alderxmirum  461.41 
Aleata  populi  5i.ii 
abellinates  populi  44.1 
abellinum  oppidum  39.36 
defamis  oppidum  97.ii 
Abcfte  oppidum  91.1 
Abydos  oppidum  55. 17  er  80. 
16 

Abydus  oppidum  Memnonis  re/ 
gw  71.11 

d&> di  lapis  colitur  18.4  o 
ditia  morti  A/rtCiC  33. 8  er  66. 
*7 

dlilla  oppidum  7}.z 
abifontes  populi  47.40 
alobric a  oppidum  6;.u 
aboccis  oppidum  101.5 
Abolani  populi  40.18 
aborienfc  oppidum  erj.  17 
Aborigines  in  Latio  39.1 
abrcceni  populi  78.ii 
dbrincatui  populi  61.17 
abrotonum  oppidum  67.18 
abfarum  jluuius  er  cajleUum  83. 

4  er  84.19  er  S5.i<s 

ab  fila  gens  83*  1« 
alfyrtides  inful£  49.16 
abfyrtium  infula  48.11 
di/jrfif  94*3« 

abziritanum  oppidum  67.30 
dbzoc  populi  85.48 
ACALANDRVM  flumen 
43*1? 

deamas  promontorium  79.8 
Acamantis  infula  7 9. 9 
acanthon  mons  50.33 
acanthus  oppidum  54*4  er  76. 

iser  56o.io 
acanthus  infula  si.31 
acapeaU  populi  84*4 
acarnaniamerfai6.fi 
Acarnania  regio  50. 15. 11 
acarne  oppidum  55.16 
achita  populi  98.16 
Ascif  populi  84- 3 
accitania  colonia  55.36 
ace  oppidum  75-8 
accdici  populi  44.11 
acelum  oppidum  4-6.49 
Acerani  populi  59.36 

acerra  oppidum  45.« 


aceruetis  oppidum  54.39 
ace  finus  jluuius  59-31 CT  89-39 
acefinws  jluuius  gemmifer  671. 

14 

dcrjiez  popa?!  41.13 
dcfcsft'  populi  5} .  1  er  83. 17  er 
S5.11 

achaorum  portus  59.-7  er  18. 

14 

achaorum  jlatio  55.19 
acbaia  libertate  donata  a  Domi / 
tio  Nerone  51. 13 
dchaiamerfti6.3i 
achaue  afini  quales  144.48 
acZrai<e  defcriptio  51.11 
acbais  oppidum.87.io 
achana  jluuius  97.31 
acharitanum  oppidum  67.30 
acbates  jluuius  gemacj;  665.34 
ae&e/ot  fluuij  gemma  667-45 
achelousfluuius  15.48 
acheron  ltali£  jluuius  40.36  er 
50.13 

acherantini  populi. ibi  dem 
dcherujia  Italia palus  39.19 
acherufiafluuius  50.13 
dcherujia  jfecus  81.H 
acbiUea  infula  79.4S 
achiUeon  oppidum  78.19 
dcbiUeos  Dromos  59.19 
achiUis  infula,  ilid.  17  er  60. 41 
achiSis  infulam  nuUaauis  tranf/ 
uolat  179.19 

achiUis  tumulus 59. i7  CT7S. 
16 

acbifaris  oppidum  10i.11 
achncinfula79.i9 
achoali  oppidum  98.55 
acidula  d<jaa  ijaaZzs  30.4 
acienfes  populi  40.18 
dc/Za  emporium  95.14  er  98.« 
acimbro  oppidum  54.17 
acina  oppidum  101.19 
acis  wt/aZa  57.16 
dcirisfluuius  4.5.11 
dcitduoncs  populi  47.41 
aciton  infula  57.41 
acmodes  infula  6 1.1 
acmonenfes  populi  76.31 
acolitanum  oppidum  67.30 
aeortif  portas  8i.11 
aconitum  ucncnum  uhi.ibidcnt 
acontius  mons  51.56 
acrabathena  oppidum  71.10 
aera  Iapygia  promontorium 
45.16 

acrauifci  populi  4  9.6 
acre  oppidum  60.3 
acrenfes  populi  41.13 
acria  oppidum  548 
acritas  promontorium  51.16 
dcroccraunium  promontorium » 
43.10  er  49-18 


acroccraunij  montes  ubi.  prolo / 
go  48.40  er  49.49 
acrocorinthus ,idejl ,  Corinthi 
arx  51.6 

acrotadus  infula  91.36 
acrotbon  oppidum  ubi  541 
dilania  infula  6  t.zi 
aftc.id  ejl,  Attica  51.19 
ditium  colonia  50.18 
ailrida  oppidum  98.41 
A  D  AE  oppidum  78. 6 
aiana  oppidum  75-5 
adduafluuius  19.15  er  45.35  er 
47.io 

adiabar£  populi  1 01.44 
adiabene  regio  71.45  er  84. 17 
4oers«.i7 

adiabeni  populi  86. 13  CT  95. 

39 

adilifius  mons  51.36 
adipfon locus  99.19 
adirmachida  populi  6S.31 
ady  nis  fluuius  73-*1 
adramyteos  oppidum  78-  '419 
119.15 

adraftia  oppidum  S0.17 
adrianus  ager  44.34*4« 
adria  colonia.ibidem  34 
adriaticum  mare  45-44  er  37. 
39 

adriatici  maris  infula  49.10 
adriaticum  mare  quantum  a  Pro 
pontide  diftet.55,5 
adrumentum  oppidum  67.4 
10419 

adulitarum  oppidum  10  0.11 
aduliton  oppidum.ibidcm  5 
adunicates  populi  36.40 
AE  A  oppidum  S3-io 
£antfinus  99. 17 
£antion  oppidum  78.3® 

£  antium  promontorium  53.15 
£dsfluuius  48. 3  S 
«eca«/  popaZt  44.3 
£depfum  oppidum  57.1 
tege  oppidum  53. 31  er  75»  1  er 

78.6 

agea  infula  7  9.4.1 
£geum  mare  quod  55.15 
£geum  mare  unde  diftutn 
ibidem 

£gialus  mons  51.59 
agiliainfuk  55*45 
£gialios,idejl,  Achaia  51.11 
<egtda  oppidum  46. 45 
£ginium  oppidum  53.33 
rfg?Ia  Mt/aZa  5<s.i5 
£gilia  infula  51.9 
£gilodes  finus  51.53 
£gilos  infula  41.13 
agimori  infula  68.49 
£gina  infula  56.11 
£gincticm  xs  596,15 


agion  oppidum  5145 
£gipani  populi  101.16.59 
£gy panum  ferarum  lafciuid6$t 
110-69.11.10 

£gyptus  rubro  mari  depreffior 
9913 

£gypti  Pyramides  640. 19  er 
'mde 

egyptus  non  cernit  Septentrio¬ 
nes  11.54 

£gyptus  non  quatitur  terramo- 

tu  15.4 

£gypti  pars  quondam  mare  fuit 
15*48 

£gypti  alumen  631.5,6 
£gypti  Labyrinthus  64'. 

15.14 

£gypti  eleftrum  656.1 
* gyptifmaragdi  quales  658. 
33-41 

£gypti  Opalus  660.19 
xgyptus  non  fentit  Auflros 

1518 

£gyptus fulminibus  infejiatur 
16.44 

£gypti  defcriptio  69.  iS  er 
inde 

£gyptimenfura  ac  termini,  ibi/ 
dem  1.0"  inde 

Aegyptus  cur  infula  credita  ibi/ 
dem  31 

£gyptus  Delta  cur  ditia  .  ibi/ 
dem  31 

£gyptus  in  nomosjd  ejl,in  pr£/ 
f eduras  diuiditur.  ibidem 
55 

£gypti  ditionis  terminus  70* 
49 

£gypti  menfura.ibidem ,  CT 
inde 

agypti  oppida  quot,  ibidem 
71.3 

£gypti  nauigatio,  ibidem  5 
£gypti  antiquitas. ibidem  7 
£gypti  ad  Indiam  nauigatio 
93-i 

£gyptium  mare  triplex  9  9. 

16 

£gypti [erui  profugi  qualeoppi 
dum  £dificarunt  100.6 
sgypti  ad  rubrum  mare  iter 
99- 1? 

Reliqua  qu£re  parte  primi 
£giramfula  80.14. 
£giraoppidum  51.15 
tfgos  fluuius  18. 37  er  55 

14 

agojienicnfes  populi  51.11 
£gu  jf a  infula  4-1-51 
£lana  oppidum  9S.16 
xkniticus  finus. ibidem  17  C" 

99-17 

tfl/as  GaZZas  folus  Rem. 

A 


Itm  arma  intutis  98.4« 
emathia  eadem  que  Macedonia 
53-3o 

emittius  flutiius  65.1S 
c emona  colonia  4$-  39  er 
49-t 

emonia  oppidum  Norici  48. 
44 

emonia  mutata  nomina  52* 

48 

enare  infula  8o.8 

enari*  infula  41.18  er  S55-17 

er  279.33 

enienfes  populi  $0.25 
eneipojft  oppidum  40.15 
«ennn»  oppidum  99.52 
anos  oppidum  54-53 
«foli'4  in/i<Zd  <ir«ien;  31.1 
eoltis  rex  quando  er  ubi  regna/ 
uit  42.54.5  6 

icoImj  cur  rex  uer. torum  ibi/ 
dem  40 

«poIi5  regio  76. 10  er  78. 4 
eolij  populi  in  Cappadocia  82. 
27 

eolidis  finis  76.17 
eolia  infula  feptem  42,?? 
e  olide  fulphure  abundant 

650.5 

rfoI/6  «»<fe  42. 

9? 

«r otium  locus  55.2 
equefilici  populi  36.8 
equiculani  populi  44.15 
deria  oppidum  36.4.3  : 

6e«4  infula  3S.13 
aeria,  ideft ,  Creta  infula  56. 
*9 

efolani  populi  4.0.1S 
efopus  amnis  80.28 
efculapij  delubrum  51.44 
tefculapij fons  A  thenis  29.21 
efis  fluuius  44.49 
eftini  populi  43.7 
efulani  populi  39.37 
«etfcrf/w  iw/tt/4  41. 25  ©■  79 . 

49 

etheria  gens  101.31 
ethiope  infula  80.14 
ethiopes  Atabuli  ubi  101.45 
ethiopes  quales  23.14 
ethiopes  Hefrerij  103.2 
ethiopes  minio  tinguntur  590. 

92 

ethiopes  Daratita  65.28 
ethiopes  Perorft  65. 17  er 
69.6 

ethiopes  A  rrotherre  1 01. 9 
ethiopum  Meroe  caput  25.31 
ethiopesTarolei69.1t 
ethiopum  gentis  deferiptio 

69.5 

ethiopum  primi  qui  101.19 


INDICIS 
ethiopes  miraculo  habiti  cum 
primum  uififunt  106.21 
ethiopum  emporium  100.7 
ethiopia  unde  difta  101.51 
athiopia  quamdiu  clara 
ibidem 

ethiopia  menfura  101.  ser 
inde 

ethiopia  diiterfa  nomina 
101,31 

ethiopia  monflra .  ibidem  ,  er 
inde 

ethiopia  harena  638.2 
ethiopia  Aegyptiorum  armis  at 
trita  10 1.8 

ethiopia  magnes  645.22 
ethiopia  magnitudo  101,28 
ethiopia  fitus. ibidem  23 
athiopia  dua  69  8 
athiopici  maris  infula  plures  ibi 
dem  40 

athiopici  fmaragdi  659.9 
Reliqua  quare  parte  prima 
atolia  populi ,  oppida  ftuuify 
50.25  eirinie 
tftfcrw  infula  58,13 
athrea  infula-/ 6. 17 
athufd  infula  42.31 
«etn<e  montis  deferiptio 
42.11 

*  tn<e  monti;  incendium  3  0.25. 
96 

etnenfes  populi  42.13 
exfcopulus  55.25 
A  F  R I C  AH  propria  deferi/ 
ptio  66. 43  per  totum 
<t/ric4  qua  proprie  dicitur  66. 

43  er  67.7 

africa  tertia  orbis  pars  31.  49 
africa  ubi  33.1 

d/ricu  er  Libya  eadem  64.27 
africa  quibus  animalibus  careat 
151.1 

«tfraa  paucorum  Jtnuum 
64.23 

ri/ric*  nomina  ineffabilia  ibi/ 
dem  30 

africaubifertilis  «5.  8 
africa  quota  terra  pars  1  o  j.  47 
er  in  de 

africa  gentes  cafteUa  inhabitant 
64.51 

«t/rictf  ij«i  «enti  fereni  nubili 3* 
16.2 

africa  propria  menfura  67-3 
aphrica  ferpentes  feraq; 

67M 

africa  propria  q*otpopuli,co/ 
Ionia, oppida  67.25 
africam  circa  infula  6  s, 41 
per  totitm 

africa  alumen  631.5 
africa  fotititdines  ubi  69*  7 


PLINIA  Rl 
6  /nae  totim  menfura  103.47 
africa  parietes  ex  terra 
6i9.11 

africa  nodes  a  fate  rofeida 
I9-IS 

rf/ricf  deferiptio  64. 27  er /e/ 
quentibus  S.cap. 

Reliqua  quare  parte  prima 
AGAGAMMATAE  po/ 
puli  84-4 

agamede  oppidum  s  0.16 
agandei  populi  84.12 
aganippe  fons  3i.3<> 
agamzud  oppidum  86.26 
agafus  portus  45.40  , 

agatha  oppidum  36.16 
agathyrfum  oppidum  42.21 
dgdtbyrfi  populi  60.10 
agathufa  infula  57.39 
agafluri  populi  98.40 
rfgdri  populi  848 
agefinates  populi  62.40 
4g>/4  oppidum  58.24 
agyrini  populi  42.23 
«g/«t  oppidum  54.1 
agnicis  fluuius  95.39 
agoce  oppidum  100.44 
agra  oppidum  98.16 
agragantium  bitumen 
630.28 

ngniga;  oppidum  42,1  g 
«tgnmi  oppidum  9446 
agre  oppidum  52.5 
agrei  populi  9S.q-3.17 
agrigentum  oppidum  42.19 
dgrigentmus  fal  mirus  56  0,21 
agriophagi  populi  101.23 
agrippenfes  Bithynia  populi 
81.22 

agrippa  M.  error  de  BctiV* 
menfura  34.41 
agrippinenfis  colonia  62,25 
agrojpi  populi  1.02.15 
aguntum  oppidum  48.44 
A I A  C I  S  fepulchrum 
78.31 

ALABANDA  oppidum 
76.43 

aldbande  criftabus  654.42 
alabafiros  fluuius  78.14 
alabaflrum  oppidum  71.14  CT 
662.48 

alachroa  populi  67. 20 
alea  infula  98.1 
dana  oppidum  100,43 
alanaticus  finus  98 . 37 
dldni  populi  5  9.11 
alafi  oppidum  68.il 
aloflogi  $4.10 

dazon  fluuius  8447 
4I&4  oppidum  44.14 
itlkt  mffania  oppidum 
93-48 


GiEe  oppidum  35.4+  . 

alba  Pompeia  oppidum  38.14 
alba  longa  oppidum  39.36 
alba  fluuius  35.11 
albania  deferiptio  83.4.6 
dlbanie  oppida  ibidem  47 
albani  pepuli  quales  40,17  & 
106.48 

labant  populi  ahfone  86.1 
albanos  fluuius  86.5 
albanus  mons  59.40  «7 
40.17 

albanum  mare  quod  86.1 
albenfes  populi  40.17  er 
44.14 

albingaunum  oppidum  317 
albion,id  ejl,  Britannia  nf»U  " 
61,43 

dbq  populi  61.33 
albis  fluuius  61.33 
albium  oppidum  31,7 
dlbonenfes  populi  416 
album  promontorium  55.4  C? 
73.9' 

albula, id  eft,Tyberts  fluuius 
38.34 

alchione  mons  33.46 
debippe  oppidum  fucino  U m 

hauftum.44.ii 

albutaus  fluuius  44.36 
alces  fluuius  81.25 
alea  oppidum  31.6. 
debeceriorum  gens  36.44 
aleij  campi73-i 
aleleurbs  6S.9 
aleo  colonia  59.41 
«ileon  oppidum  77.35 
«tlen'4  colonia  A  quo  41 11 
aletini  populi  44.8 
aletrini  populi  44.1 
aletium  oppidum  43.13 
aletrinates  populi  39.36 
aleutmum  oppidum  41.11 
alcxandria  96.39 
alexanirie  dies  honwn  qu' 
tuordecim  13  43 
dlexandria  Troadis  oppidm 
78.li 

dlexandria  Aegypti  difficulter 
aditur  79.1  cr  641.6 
dlexandria:  Aegypti  cbelijcis 
639.2S39 

dlexandria  oppidum  iuxti  Ctf/ 
pium  86.19 

dlexandria  Margim  ubi 
87-3 

dexandria  iuxti  BaUrm 
ibidem  15 

dexandria  nomos  69.41 
alcxandria  Aegypti  deferiptio 
7i.i8^ri°41S 
dexandria  Cilicia  oppidum 

75.1  ' 

<Ir/ 


tlexandria  Indit  oppidum 
9l-  42 

alexandria  carmanit  oppidum 
93-  3i 

alexandrit  er  Heliopolis  diftan 
tia.ibidem 4 

alexandria  ad  Tigrinfuuium 
96.39 

alexandrit  er  Sicilit  diflantia 
ioj»4o 

alcxander  Epirotes  ubi  obijt 
4?.i7 

iexandri  magni  art  er  finis 

87.15  er  88.j9.sj.49 

dexandria  Arion  88.  31 
akxandro  Romanorum  legatio 
J9.10 

iexandri  magni  itineris  menfo 
res  gg.ji 

dexandri  magni  nauigatio 

91.11 

dcxandri  magni  Bucephala  op/ 
pidum  equi  fepulchrum  90. 
ij 

dexander  Varium  ubiuicit  85. 
18 

RrfApw  qutre  parte  prima 
dexandropolis  oppidum  9  4. 

14 

dexia  oppidum  611,3 
djsterni  populi  39-  37  CT 

44.11 

dfetluni  populi  44.3 
alyacmon  fluuius  373.11 
dituin[vltioo,9 
dnton  oppidum  53*5 
dinda  oppidum  76. 4.4. 
dipbirti  populi  Si.it 
aUantcnfespo,  53.40 
aUijinipo.39.36 
aloes  fluuius  935-43 
allobrogum  regio  36.39 
dtlobrogica  uua  qualis  143 
11.14 

almidefos  oppidum  54*48 
almopij  populi  95.38 
alone  infula  i6.u 
<donipoptdi9434 
alontigicclipopuli  H*i° 
alopes  oppidum  51*  45  CT77. 
14 

dopeconefus  infula  oppidum  58 
7  CT  349-5 

dopcceinfula  80.7 er  5o,n 
dojiigi  populi  J4.10 
dpefa  oppidum  34..18 
dpes  Romano  imperio  faluber / 
rimt  36.19 

dpes  ah  Hannibale  exuperatt 
63  J.14 

ulpfs  ppe  tremuerunt 

15.J 


PARS  SE 
<iIpion  Idcw  55i*i7 
<rfp/«m  cryjlaUus  6$ 4.  4J  cr 
«55*8 

dlpiiim  longitudo  47.1t 
alpium  altitudo  quanta  10. Ji 
alpium  gemint  fauces 

46.11 

alpium  incolt  47.10 
rflpw/M  trophtum  47.  J5 
<dpj'»f»  Saliunca  qualis  389.31 
alpint  gentes  a,  quo  uiftt 
47.J8 

alphtusfluuius  19. 19  er  5i.  15 
er  51.ner557.jo 
alfafluuius  46.19 

aljium  oppidum  37.59  CTJS. 
14 

dltinum  oppidum  49.330-46. 

17 

aluona  oppidum  48.  % 
alutt  gentes. ibidem  7 
alutraenfcs  populi  47*4 
AHALCH17M,  uie/i, 
Oceanus  Septentrionalis 

61.3 

amandrt  locus  90.16 
amantini  populi  53.41 
amantes  populi  4S.59  CT  49. 
6.10 

amanus  mons  7J.J7  0"97  *7 
zy  104.31 

fMO/jtff  portie  74.49 
amanum  portus  63.3 
amarbi  populi  85-38 

oppidum  51.51.45 
amafts  Aegypti  rex  7i.7 
amafsi  populi  84.11 
amajlris  oppidum  81.18 
amathus  oppidum  79.it 
amattpo.  90.19 
amathei  populi  98.37 
amathujiainfula  79.10 
amaxitos  oppidum  76.33 
amaxitus  locus  7  8.11 
amazonicus  mons  75.41 
amazonumopus  Epbcfusi7. 

14 

amazonus  mons  81.41 
amazonum  connubiaunde 
83-45 

amazonum  gens  uhi  89.34  er 

85.4 

amibiani  populi  6i,io  zy 

8i.i 

amlracia  oppidum  50.14 
ambracit  portus  mirum  itf.i 
ambracius  jinus  16,31  cr 

50.11 

ambryfus  oppidum  50.4  o 
ambulatri  populi  61.34 
amelas  oppidum  7  6.3] 
ameria  oppidum  quanti»  cr  i 


C  V  fJ  D  A 

COndita'49.l3 
amerini  po. ibidem. 1 
amcrinis pedata  arma  coeleflia 
1S.30 

ameriola  oppidum  40,19 
amyclt  oppidum  51.51 
amyclta  ferpentibus  dele tt 39. 

\6  cr  133.39 
amydon  colonia  98.41 
amy  mone  fons  91.41 
amijitts  fluuius  61.33 
amyfum  oppidum  81.14.17 
amita  oppidum  43.37 
amithofcuta  regio  98.7 
amiternumop. 40, 16 
amiterni  po.44.18 
amitinenfes  po.38.z7 
amyzon  0p.76.43 
ammienfes  po.5j.44 
ammonis  delubrum  101.17 
ammonis  oraculum  ubi  57.37 
ammanethus  infula  98.1 
amnus  fluuius  ibidem  3 
amometi  de  Seribus  liber 
87*48 

amardipo.s7.19 
amorgos  infula  97.43 
ampelaop. 96.16 
ampcloeffa  op.  73.1 
ampelos  op.55.49. 
ampeli  pifces  quales  966.47 
ampelujia  promontorium 
«4-35 

amphilochietim  oppidum 
90.11 

amphimalla  op.96.19 
amphipolis  op.  54.6  er 
'171.16 

amphiffaop. 3  0.40 
ampbrifus flumen  55J.i7 
ampre  oppidum  92.37 
amprcuttpo.83-9 
ampfaga  fluuius  <55.31.5535 
ana  fluuius  35.11  er  53.31 
anadoriaop.99.19  er 

77,io 

anttiaop,-/ 4.9 
anagnini  po,  39.36 
anagnutes  po.6i.34. 
anaiticus  lacus  iso.44 
an  alit tp  0.9  8.31 
anapauomenosfons  19*38 
anaphe  infula  16, 10  ©"57 
45 

anariacipo.  86.46 
anafaop.97^0 
anaffus  fluuius  46.19 
anataliorum  regio  36.34 
Snatiliaop.56. 49 
anatis  fluuius  55.10 
anaudomaop.100.33 

anaxantini  populi  44*i* 


anaxinipopulubidem 
anazarbenipo.79.9 
anchialeop.79.} 
anchialum  cp. 94-47 
aneborarius  mons  157.1 
<worrfop.80.45  er 

8i*4 

anclatt  po, S4-9 
ancon  colonia  44.30.45 
ancont  fitus  er  gnomon  23.15 
er  45.47 

anconis  promontorium  quod 

44.39 

andanis  fluuius  93-31 
andartpo.i9.11 
andegauipo.6i.3 
andera  op. 78.54 
andert  po.101.5 
andologenfes  po.39.3x 
andorifs  op. 34.33 
andria  op.  80.4« 
andmcaop.7S.46 
andricus  fluuius  74*49 
rfttdn  infuit  mira  aqua  30.9 
androcalis  op.100.14 
androgynipo.107.19 
androlitia  op.  77.12 
andromeda  ubi  belut  obieda 
79*5 

<«<£ror  Britannit  infula  62.3 
andrus  infula  97.10 
anemo  fluuius  45 .18 
anemurij  oppidum  75*i4* 
anemurum  op. ibidem  8  er 

79.13 

angaris  mons  71.7 
angulanipo. 44.19 
anthydros  infula  8o.s 
anichiaop.91.32 
anien  fluuius  ubi  44,19 
arineftumop.98.49 

annibalis  capra  portus  43.t 
annibalis  meretricius  amor 

643.39 

annibalis  turres  13,10 
annibal  P  rufam  condidit 

81.10 

annibalis pecult  619,19 
anfandi  pecus  i7.7 
antact  po.24.4 
antandros  op.  78.16  er 
178.45 

antandros  infula  37.1t 
antarados  infula  73.1$ 
antarianipo.87.i9 
anttiop.  z?  patria  64. 

36.40 

antemna  op.40.16 
anteimus  fluuius  SJ.iJ 
antes  mons  51.40 
anthantop.31.3x 

antheion  portas. ibidem  43 

A  t  <wr£*/ 


I  ND  ICIS  P  L  IN  I  A  N  I 


'emthedon  0p.51.j1  -  - 

anthemus  op.  55.48  ©• 

94.3« 

dnthemufa  mfula  79*46 

antbermfaop.74-.19 
antheodon  oppidum  71.7 
dnthine  infule  go.tf 
antbipeUos  0p.75.4tf 
1 tnthium  oppidrn  54.47 
antibachie  infule  100.10 
dnticbthones  ubi  crediti 

90.41 

antycire  infulx  H  eUeborut 
457.39 

anticyraappidum  50.3.9 
antidaltipo.  98.17 
antiUbanus  mons  73.55 
dntipheUum  0p.5tf4.45 
antigoneop.  55.35 
dntigonenfes  po.50,1 
antigonia  oppidum  51.4  ©* 
78.lt 

antiochia  regio  7i.45 
antiochia  oppidum  73»  19  er 
74 17.  it  cr  7tf.  38. 41  e?" 
81. 35  ©•  87.4CT9«.4JC?- 
114.17 

anticchie  Syrie  defcriptio  73 
190-588.3 

antiochia  op.iuxta  Caffium 

86.19 

•  antiochia  op. uli  96.7 
antiochia  infula  79. 11 
antiochia  Tifidie  7547 
antiochida ,  maris  partem  Antio 
cbuskfeappeUauitzi.il 
'antiochenfcs  po.53.40 
antipheUos  0p.75.4tf 
antipodes  ubi  crediti  60.1$  ©• 

9.41 

Reliqua  quere  parte  prima 
'antipolisop  36.40 
antipolis ,  id  cjl » laniculum 
40.15 

antirium  promontorium 

50.19 

antirrbius.z6.34 
antijfa  ap.  z6. 40  v 
go.itf 

antijfa  infula  Lejbo  adiunfta 

itf.if 

antium  oppidum  39.5 
aniixenipo.90.z6 
antobrogespo.6z.4z 
antoniopolite  po.77.  tf 
antropophdgi  Scytbix  tfo.  11 
C7-87.3tf 

antropophdgi  po.  iot.  14  ©1 
iotf.4145 

anulus  fluuiusjtS.io 
anxa  op.  43.15 
anxani  po.44.13 


4»x«r  oppidum ,  idefi.  Ter  aci/ 
na  39*16 

AORNOS  Iorwf 50.1 
aorfipo.59.nv  81.9 
aoti  po.54.14 
aousfluuius  48.37 
A  P  AMIA  oppidum.  75. 59 
er  74iJ  0-94.39  0-95. 
4®  er  7tf.*7  ©■  77. 13  er 

78.44  er  80. 3S  ergtf.itf 
er  9«.7  er  97.18 

apamena  regio  77.13 
apamena  Bithynia  colonia ’ 
gtf.11 

dpamejiinipo.44.7 
aparthenipo.%4.9 
apate  oppidum  98.13 
dpaturosop.s3.40 
appeUei  populi  87.  itf 
apennmifylua  40.46 
apennini  montis  defcriptio 
58.10 

apeminimontes  44.30 
apenninum  fepe  tremuiffe 
153 

apennina  rego  15  0.4^ 
dpefds  mons  $1.40 
aphasfluuius  50.15 
aphrodias  oppidum  54.41 
aphrodienfes  po.7tf.4tf 
apbrodifias  infula  94.1 
aphrodifiasop.64.8 
aphrodifias  regio  78  n 
aphrodijias  promontorium 
76.17 

apbrodijiumop.39.ei 
aphroditis  op.  715* 
aphroditopelitis  prefeSura 
69.31 

apia,  id  ef,Peloponnefus 

50.44 

apidanusfluum  5345 
apiennates  po.45.11 
apilasf Imius  55.33 
apine  oppidi  prouerbium 
43.48 

«ipto/f  oppidum  k  Tarquinio  ca 
p  te  40.15 

dpyrc  op.71-4* 
apis  uicus  nobilis  98.33 
apitami  populi  98.1 
appiant  populi  76.16 
apoUinarium  regio  36.44 
apoUonia  oppidum  43.19 
apoUonia  Macedonie  oppidum 
48-38  Cr  54.5»5 
apoUonia  Thracie  op.  54* 
47.47 

apoUonia  Cyrniace  oppidum 
67*39 

apoUonia  Idume  e  oppidum 
7  w« 


apoUonia  Troadis  oppidum  aquitani populi  quibus  pmkk 
78.rtf. 5tf  «tf  cognominat*  ejt.iliiji  - 

apoUonia  Fonti  infula  85.17  ARABES  Scenite  7415  - 

apoUoniatarum infula  60.40  ar abes  Rbetaui.ibidcm  19 
apolloniaticum  bitumen  30.48  arales  Afcite  quales  100.14 

er  £30.17  Antei  Gncbadei 5 

apoUoniatepo.30.4SV  9936 

7819  drabes  po.  91.10  v 

apoUoniate  Carie  po.  94.3® 

7tf.4tf  arabes  Mefaubiiem33 

apoUonobicritepo.77.6  ar  dies  O  rei  qui  $417  & 

apoUonienfespo.7s.40  95-39 

apoUinis  temphm  Afiij  50.77  arabis  fluvius  9343 

apoUinis  Pheflij  portus,  ibidem  aralum  habitus  qualis  99 
55  ardbum  fines  quo  protenduntur 

apoUinis  oraculum  "Delphicum  100. ig 

ibidem  38  arabie  defcriptio  7i  13&93, 

apoUinis  promontorium  66  j7er'97.9 

itf.47  arabia  felix  7i-33  Ct  7417 

apoUinis  urbs  71.9  .  arabie  Ly  gdmtts  lapis  6396  > 

apoUinis  Clarij  templum  arabia  ubi  non  fterilis  71. 35 

77. xi  arabie  defcrtaioi,i&iQi 

apoUinis  Clarij  ffecus  mirus  n 

30,13  arabiamfolusRom.  Aelius 

apoUinis  op,  100,44  CJ4B1K  arma  intulit  s?4i 

apoUinis  er  Marfye  certamen  arabia  citerior  104.14 
ubi  7 6. 19  .  arabie  Opaltis  660.1947 

apoUinis  Didymei  are  ubi  et  i  arabia  Eudnnon  que  96.39 
quo  8i.i  tf  arabie  fitus  97.11  ©-104,17 

apoUinis  Didymei  oraculum  .  arabie po.felix 97. H 
77,9  arabia  Merorum  que  74.  n 

apoUo  Capitolinus  60.40  1  tf 

apoUopolite  prefeSura  arabiemenfura98.1t  (T9t 


69.36 

Aproscolonia  55.9 
aprufaf Imius  45.1? 
aprujleni  po.  4344 
aptaiulit  36.45 

4plfro8op.5tf.i5 
apuUlana  qualis  147.13 
apuleop.  43.15 
tfpu&e  defcriptio  43.38 
apuli  37. 9 
apulie  infule  49.H 
4p*Ij,c  contrarius 

310.15 

apulorum  genera  tria  43.38 
apufcidamus  lacus  554.17 
A  QJV  AE  fextie  oppidum 

36.43 

aque  statyeUorum  op. 
38.14 

aquenfes  po.3g.1g 
aquicaldenfes  po.  35. 17 
aquileia  op.  v  eius  flumen 
46.30 

aquiloni  po.  441. 
aquinatcs  faltus  45.i? 
aquinum  op.39.35 
aquitania  ubi  6i. 35 
aquitaniepo, 6i,  34  fer 

- 


14 

arabum  fu  mmiqui 
arabicifinus  defcriptio  lUl 
ern.tfer93.5tf 
drachojioTumop.S8.33 
arachicepo.90.1S 

arachthus  Jluuius  5®*i5 
aracyntbus  mons  50.31 
aracbojia  regio, opfamfc 
9h49 

arados  op.73.z3 
aradosmfuld  19.3} &79.3 
arethyrea  regio  5li 8 
aramcipo.  S7.n 
aranditanipo.6i.44 
aranumcp.10  0.33.38 
eranus  infula -5  6-37 
arapotesop.71.19 
ararauceles  po.6  7.48 
araris  flumen  36.z5.z9 
arifcnfcs  po.  gi.5 
aratidticipo.85.38 
aratia  infula  94* 
draufioop.56.4z 
draxis  fluuij  ortus  ubi  S4-i* 
er  8s.ii 

araxum  promontorium  W9 
CT5tf-3 

arba  infula  4S,i9 


Arbale  oppidum  19?.$$ 
trbelitis regio  86.18  C7  96, 6 
Arbelis  op. 94.32, 

Arbiorumgens  91,18  CT  95 
48 

ttt/j  fluuius  108,58  er  15* 

40 

ArcaopvyzA 

Arcades  in  lupos  uerti  136,14 
Vinde 

ircides  in  Latio  59.1 

descriptio,  nbmina  ,  op/ 
pida,populi.5i.z  pertotum 
Aradia  gemma  661.40 
Arcadia  flumina  5z.11 
Aradia  montes,ibidem  8 
Creta  op.  557. 
ai 

Aradia  a  fini  quales  «44*4 
arfhelais  colonia  81.30 
Archeopolis  op.77,39 
Archia  infula  79-}) 
Atclidemifafons  41.16 
Arconefos  kfula.ibidem  34 
drcbous  fluuius  96,8 
arcilachita  populi  59.41 
drcobrienfespo.35.3z 
Arcocelitani  po.  ibidem  55 
arconefus  infula  58.io 
arftonnefos  oppidum  80.50 
«■<&»«#  ttger  i7.34 
(tnfet  oppidi i  a  Danae  coditum 
59.4  er  614.16  er  614.« 

Ardentes  montes  ubi  101.40 

arates  populi  54.15 
arccomicorum  gens  36.48 
arelateop.36.14i 
Aremorica  regio  6145 
arene  oppidum  51.19 
arethufahcus  9S.Z.9 

arethufij  po.  53. 4°  2T  73. 

47  • 

Atetbufa  Euboea  fons  57.4 
arethufa  op.  54.-5  er  98. 

45 

Arethufa  fons  19,19  er  41.15  er 
51.55 

AretiniporiS*7,4-1 

Aretium  op.  Italia  6ig.  Ji  C7 
619.47 

Aretiauafa.ibidcm 
aretij  oppidi  uua.  144*6- 
aretij  murus  qualis  619.47 
Arethufa  Boeotia  fons  51.55 
areua  fluuius  35*4? 

*rei«tci  populi  35.  49  «2* 

63.« 

areus  fluuius  gi.*5 
Argcnnos  infula  79*44 
argenteus  f  luuius  36.59 
4rgr»  imi  ll<tli<e  po.44*7 
Argenus  portus  91.17 
urgete  po, ibidem  u 


PARS  S 
Argeus  mons  81.34 

Argia  infula  7?. 34 
argmufa  infulas  ».5  eri5°.38 
argyra  infula  99.38 
argiruntiumop.  48.9 
ttrgia*  1  unonis  templum  40. 16 
argolicuffinus  qui  51. 55 
argon  oppidum  5  0.35 
argo  nanis  m  Hadriaticum 
4<-57 

argonauta  unde  in  Italiam.ibid. 
argos  I  t<»Zi<e  oppidum  45*  4* 
tfrgof  Graciaop.  5°.n  cii94- 
35  er  115-55. 5? 
rfrgor  Hippium  op.  51.58 
rfrgof  Pelafgicum  51.47 
urgof  regio  5i-49 
arhene  regio  95.36 
aria  infula  Marti facra  85.19 
aria  regio  104.16 
ariacapo.  S7.14 
ariacos  op.80.31 
arittBtt  regio  91.6.15 
etriani  po.94.io 
arianorum  populorum  miret 
herba  450.4 
aricandaop.79.zz 
arycandus  fluuius  75*45 
arienates  po.45.x5 
arijpo.90.z8.io  &■  94.10 
arij  po.armis  praflant.9  9 .3 
arimajfi  populi  60.13  er  87 

15  er  106.37 

arimiflu  colonia  er  fluuius  45. 

16 

arymphei  populi  83.  48*0* 
85.19 

rfrio»  A lexandria  op 
8831 

arimphaipo.8i.4-9 
arijbe  oppidum  78.  r 8  C7' 

80.15 

arijlerainfula  56.10 

arijleumop'54.46 
aritia  arua  ardentia  31.16 
aritiaop.i9.36 
ariuates  populi  4.9,6 
arius  fluuius,  91.8 
amalchar,  id  eft,  Euphrates  flu 
uius  94-45 
armedon  infula  56.5  8 
armeniarum  duarum  deferiptio 
capitibus  ottauo  er  nono  per 
totum 

armenia  minoris  terminus 
81-58 

armenia  purpuriffum  617.30 . 
armenia  alumen  631.5 
armenia  cotes  6i8.i6 
armenia  Sardonyches  661.5 
armenia  maioris  deferiptio 

84.14 

Armenie  utriufqueoppid.4.  ibi,}} 


E  C  V  N  D  A 
.  armenia  maioris  menfura,  Hir 
demit 

armenica  porta  75-39 
amenocalybespo,8i,i&- 
85-1 

armine  oppidum  81.11 
armifthapo.  48- 17 
drmozai  populi  93-48 
amuafluuius  66.40 
«trmttri  regio  91.11 
amuriaregi093.il 
drnatespo.etf.z 

drncop.55,5 
amobamons  58.49 
amoxie  infula  55*44 
artius  fluuius  is.i  9 
arocha fluuius  43-4 
arofapes  fluuius  91.8 
aroteres  Scytha  54.41 
86.4 

<trp<t»ipo.443 

arpmatespo.39.37 

arrarenipo.98.ii 

ttrmpo.54.i5 

4recfcipo.85.4J 
drroeipo.94.ii 
drotrebapo.63.z5 
drrotera  Aethiopes  100.9 
drrotreba  populi  65, 6  er 
64.1 

arfaop.34.z9 
arfacia  regio  94.15 
arfagalitapo.90.z7 
arfamote  op.s  4*53 
arfanus  fluuius  74.8 
arfania  fluuius. ibidem 
arfania  op.95.56 
arfenariaop.66.z4 
arfia  fluuius 57, 57, 4°  er  4ff* 
47  er  48.1  49.17 

arficodanipo.98.z3 

arfmoeop.crineaobelifcut 

639.36 

arfinoe  op.  67.  38. 41  er  7i» 
14-39  2775.^79.11^ 
98.50 

arjinoita  po.  69,44. 47  er  7i. 
15  er  640.11 

artdbrum  promontorium  51.30 
er  63.19 

artdbrum  gens  63.15 
artacabane  op.  63 15  er 
91.9 

artacaon  infula  cum  oppido 
91.33 

artacacnaop.9Z.8 
art ace  portus  S0.19 
ar  taxata  ep.84.15 

artdxatapo.g6.zz 

artemifia  op.  57.3 
artemifia  infula  26,16  er 
41.13 

artemfius  mons  51.1®  ‘.s 


artemitd  Acheloi  infula 
artemita  op.94.30 
artemius  mons  51.40 
arthabdthitapo.ioz.z5 
artheidon  infula  soM 
artemites  infula  57.  i7 
artigula  infula  ior.20 
artyniaftagnum  80.33 
aruerni  populi  62.4* 
arunci  po. 34,18 
arunci  in  latio  39.1 
arundaop.i4.z8 
AS  ACHEI  po. »51.41 
afampdtapo.84.9 
afana fluuius  65,41  \ 
afaugi  po.89.49 

etfarop.i6t.ii 
dfadcha  po.ibidem  6 
dfcalum  colonid  443® 
rfJcttZo  op.  71,8  er  104,16 
er  334.31 

dfcandialis  op.76.z 
dfcanid  infula  57-45  CT  80.12 
dfcania  Vhrygia  locus  S0.42 
dfcaniusldaus  go.n  er  561.45 

er  78.5 

dfcanium  fluuius  80,40 
dfcantij  po.84.4 
dfcialoca  iit  quibus  in  die  umbra 
nuUa  15.39 

«tfcil<e  Arabes  qudes  100,14 

dfcommarcipo,  84*5 

dferiuium  0p.48.z9 

dfculum  colonid  44,38 

dfddthapo.663,4 

afai  po.  87.16 

dfel  oppidum  101,14 

dfenipo.90.z5 

dfgilidinfula  97.39 

ajia  confideratio  a  capite  9,5  . 

libri  ufquedd  finem  6 
dfia  tertia  orbis  pars  prologo 
32.49 

dfiaubi.prologo  33.1 
ajia  «W  dZ>  Europa feiungitur. 
55.i.6er58,i4er6o,5er 
80.15  er  81.18 

dfia  menfura  6 9,z4  &  inde  . 
dfia  proprie  dide  deferiptio 
76.5 

ajia  gentes  queinteriermt 
7S.41 

dfite  e  regione,infula  78.47 
afianicummare  76,4 
ajia  finis  81. 18 
ajia  montes  77-4* 
ajia  diuifio  76.5 

er  Europa  quantum  inter 
fedijient  80.15 
ajia  quot  po.8i.z9 
ajia  boues  quales  146,8 
dfia  alabafirites  659.Z 
afie  cor aliticus  lapis. ibidem  7  - 
A  5 


tfU&Jt&diiWftf- 

afacr  Europe  propinquitas  > 
81.41  - 

ttfiapen:  kfuUzi.it  * 

afia  quibut  maribus  cingitur  ' 

8?.i?  '■ 

dp.<e  termini  er  populi  104.1  m 
afia  deuiSta  'a  Cyro  rege  4 

584*4« 

1 tjie  partes  er  populi  compcn/i 
dio  104.15  1  1 

djiaticum  mare  quod  75.  50 
Reliqua  quare  parte  prima. 
<tjukop.34.1j 
afimeoppien 
ajtnesjiuuius  41.11 
afincus  finus  51.17  er  5«.« 
ajirniatesp  0.45.1 
tffotpo.96.17  1 

afopHsregio  51.10 
afcpis  infula  56.8.14 
afopus  fluu.76.i 3  ' 

«Jftagofiepop^  0.31  ^ 

aJpelumfula79.io 

aftendum  op.  75.15  CT 

559.10 

aftbaltites  latus  19.  zj  er7i.  * 
15.31  er  m.8 

bjpbaltites  unde  di£lus  71.31  • 
ajfiis  infula  79»n 
aftledon  op.51.37 
afferiates  po,  47.4  ©r 
48.7 

affyranipo.39-4z 
ajfyria  er  Caftium  mare  quan/ 
tum  diftcnt  96.4 
dffy  norunt  initium  ubi  86.17  • 
ajfyria  pofted  Adiabene  diti* 
71-45.  r 
afforinipo.41.t3 
dffos  Op.  78.  *«  er  «45-39  CT 

r  1*7.19  ’ 

dftaborcs  NiJj'  ffome»  70.18 
aftacenus  finus  S1.16.1S 

dftacesfluui.}o.t 

dftacumop.swt 
dfiaop.3s.14. &  61S.3Z 
dfkt  regia  colonia  34-n 
dfiagusflu.10S.4-3 
dfiapus,td  e  fi,  Nilus  fluuiui 
7o.r5  > 

infula  57.  u  er79-i7 
aftms'mfufa'96.4  ^ 

dfierion  mns73 1.40  > 

dfiice  regio  54-4« 
dfiygiop.  34.17  .•> 

aftigitanus  coHuentus  33.19  5 
dfiigitMd  colonia  34.14  * 

dfiipalca  infula  57-4«.  141*18 
dftyreop.7S.to  '> 

dftomotumgctts  108.11  > 

57.40  '  > 


IS41C  I'S  P  £  I  &  f  A  sft I 
(tjfcro#  Jfa.78.-14  *>  dtlantis  montis  mira.ibidm  & '*■ 

ajluraflmus  z?infuld39-bZ? 


41.1« 
djiurefpo.  344.41 
afturum  populorum  termini 
53.1«  ' 

afturum  Eijpanie  conucntus 
35.i  r 

afturum  po. duodecim  J«.3 
afturum  regio  «3.5.14 
afturica  op.36.4 
afturia  auro  abundat  587-15 
afturieprouinciemenfura 
«5.47  '  ' 

aftupafes  Nili  nomen  7 0.19 
afum  0p.56.i8 
afuraop: 7 4*37 
afuciandepo.  34.6 


'  atldhdsfylue  qtiates.  ibid.49  ' 
•  atlantis  montis  fere  66.4 
atlas  mons  ubi fitus  «5.30  er 
i«i';47 

■  atlanticum  mare  quod  40.43 
>  atlanticum  mare  ubi  incipit 

<  106.17  'i 

rtfans  mons  Diro  dicitur 
<55-43 

atlanticum  mare  multas  abftulit 
terras  16.30 

atlanticum  mare  unde  difium 
«5-7 

atlantici  maris  plumbum 

610.15 

atlantici  GaVie  po.  36.4« 


«8,7.1$'--. 

dngufta  T  aurinorum  4.* 
*H«ttino«ai$.i  ‘l 
mff‘Sm,U^eUm 


34-16 


A  T  A  B  Y  R I A  ta/t*  74*  *7  atlanticus  Oceanus  «  5. « 
atabuli  A  etbiopes  ubi  1 01.43  atlante  po.69. 11 

atalante  infula  Euboee  quott /  dfwx  fk.30.i6 


dam  iunftd  16.13 
dtalipo.  47  >u 
atargatis  dea  ubi  73.41 
atarnca  op.7S.9 
tttaxfluu.36.z4. 

dteUani  po.39.3-7 

atelposflu.$3.6 
atentdnes  Greca  gens  38.10 
ater  mons  6  g.n 
aternus  fluidus  37. 37  er  44 
n.35 

atepsfluuius  45.4® 
atefteop.46.49 
athamas  mons  53.« 
ath  amantes  po.30.tf 
athane  0p.97.4-1 
athene  po. ps-44 
athe»arum  defcriptio  51.1« 
athendrum  murus  qualis 

«19.39 

dthenienjium  uentus  15.11 
aibenienfium dies  24..S 
attenienfis  portus  mirum  1  «,* 
atbenis  Aefculapij  fins  29.11 
athenarum  arx  115.35 

Reliqua  quere  parte  prima  attidiates  po.  45. 2 
athenopolis  fotum  36.37  attinatcs  po.44-3 

athos mons  quo  umbram  eiacu/  attrebdtespo.6z.20 
latur fuam  5 8.8.11  er  1 08.24  attufaop.8o?6 
athos  monspcrfoffus  55.49  '  attubi  op.34.16 
atina ffppidum 47.7  AVA-NTKI  pc.37.2 

atinatespo.  39.36  0-43.14  er  auanticorum  gens  3 6.33 


dtraxop.33.7 

atracespo.3o.is  -  ■  '  ' 

atramite  p0.9S.io.il 

atranipo.44.3 
atrapateni  po.8«.i» 
dtrebacipo.33.6 
atria  op. 45.46 
dtriaticum  mare  unde  43. 4* 
atribis  op.71.30 
atbarr abitis  prefdlura  69.39  ' 
atropatenipo.S6.tz 
attacorum  gens  6 0,  24  er  87 
'  47*49  • 
dttalenfes  po.  78.4®  er 
8**5 

attaliaop.js.3 

attali  Arabes  ubi  93.19 
att  anos  finus  87-45 
attdfwipo.iy.S 
attelebufa  infula  79**7 
dttenaop. 101.6 
attcne  Arabie' regio  97-34 
attice  defcriptio  31.19 

atticefmaragdi  639.14 

attice  mei  quale  193.31 


r-44«T4 
tftyra  flu.33-3 
atys  amnis  41.19 
atlante  infula  3%3 
atlantia,id  eft,  Aethiopia 
101,31 

atlantis  infula  103.1  er  104.10 
atlantis  montis  defcriptio  «5.5 
er  j«de 

ntfawtw  mniiraltituda  63,6 


duchete  populi  60.9 

849 

audariftcnfes  po.5i-4° 
dutnio  op.36.43 
auernus  lacus  3 9-  13  CT 
554-*® 

diifidus  flu.4349 
aufidcnatespo.44>r? 
aufinatespo.44 •*« 
c.  augylepo.ubi67. 


JS..J 

eritciitn.K 

4  6.U 


7.35CT 


6uguftaop.( S4.c 

«*g*#4»jpo.35,u.j?  . 

3«.4  ■  . 

nugujli  imperatoris  Itak  fa 
finptio  37.45 

trophaumin  Al$u 

augujli  colonia  ««.34.9  , 

Miq*aq«*re  parte  prigf 
6Ugujfobrienjespo, 63.43  5 

auguttiripo.91.it  -i 
duiiop. 3  4.1 
duinenfe  op, 07,39 
aulerci  po.6z.30  > 

aulis  op.  51.41  er  57.3  s*  > 

629.14 

aulis  op.  Dianie  templum  har') 

'  buit  285.48  • 

aidocrenes  uaUis  75,50  ©•  77 
12  0-287.48 
aulon  0p.31.14  . 
tf«!on4'w<jre79.r4  * 

aunios  infula  63.9 
aureliaop.34.31 
auricornu  promontorium 
156.10 ' 

durfnmipo.3S.31  J 

auri  copta  ub(  97.49  . 
dur/muelrancntia  fluuij 
58«.*o 

aurunri  po.39,1 

"wfuftiop.ioijo  1 

aufcipo.6z.39 
aufeculanipo  43.49 
differ  flu.3s.19  1 

aufetanipo. 33-1943 
aufones  po.ubi39-z 
aufonij  maris  tnfttle  +9-ir 
aufontartrmrcubi4°47 
aufonum  gens  4i-46 
aujligenipo.30.ii 
aujlerauid  infula  6izi 
aujlrauiainfuld636.il 

aujlrinus  polis  S9-f° 
autiridepc.9S.13 
auteipo.  Arabie  9  9.2S  34 
autoldes  'populi  6313  Cr 
66.15'  v 

dutololum%tfu,V>4^lo':Z 

auttft-* 


mtonute  infu.tt.  i  z  er  $7.45 
automelacp. 90,11 
diitrigonum  grf«  J5.48 
auxeilani  po.59.37 
Ouitniatcs  populi  ibidem 
auxi matrs  populi  44.40 
axantos  infula  6Z.4 
'  axenos,idefb  Euxinus  pontus  5S 
ficr&.+o 
dxiace populi  59.2J 
axmf Imius  53-35-37 
axonf luxius  76.11 
tzd  oppidum  £4.33 
azali  populi  49.6 
dZiniuii  mire  95.58 
dzmipopitli  99,33 
azari portus  Sui 5 
dzffintofykli; 57-47  •  - 

dZ^hs  oppidum  94.56 
dzones  populi,ibidcm 34 
dzonitum  nidre  100.5 
dSo&fop.72>8 
azurimumop.67.z6 

ARBA  oppidum  64.49 
Babylonia,  regio  7>-47  : 
^er-9444  er  95«  4  Cr  104 
17.15  ' 

Babylonicum  Bitumen  650,15 
Babylont*fertilitas  95.6 
Babyloniorum  dies  14-.S 
Babyloni*  campus  ardes  30.45 
Babylonis'muriex  bitu.6 50.47 
bibyhmis  urbis  defcrip.94.46 
Babylonis  fitus  74.58 
Babylon  Cbalde*  caput  ibide  41 
Reliqua  quereparte  prima- 
Bdbyt1ceoppfdum96.il 
Bmfcanti populi  9S.3S 
Bacchus  in  Hijpania  35.4° 

Baebi ar*,ppe  Indu flu.%7.15  ' 
Reliqua  quiere  parte  prima 
Bacchie  Infui*  100.9 
Bacbilite  oppidum  98.37 
Bachina  infula  go.  h 
Bactriani  Smaragdi  658-39 
Bttfci populi  87.6.U 
Baftrum  op.&flu.Ss. 41.87.13 
^‘•©•559.^4 
Bacuntius  f Imius  49.10 
Badanitha  op.  98-35 
htetarrenipo.  75*44 
Bagada6p.ioo.55 
Bagrada  f  Imius  131.49 
Biiarumportus  39.17 
Balane*  op.7y.z6 
Bdari  populi  41.41 
Balbura  oppidum  7.6.4 
Balcea  oppidum  78-35 
Baleares  infui*  unde  41.4 
Baleare;  funda  BeUicofe  ibidem 
galearis  terrd  ferpentes  necat 
«51.45 

Baleares  infui*  cmmlisabfttf/ 


f  '  ■'  P’ArRl 

:  cfehf  41.11  Cri5°-43 

•  balearufn  infulariUues  181.4 
C 133-7 

baleOrtcU  mare  hU  4  °-45 
1  balefium  op.43.35 
balimenfes  po.  38.44 
W/i  op.6j.36  er  «8.  z5.6i.-j 
«55.'ser  «58.19 
baltia  infula  655. 49 
cambice  op.  73.40 
bambotumfluuius  «5.18 
banafaeolonia  «4.49 
bannontana  infula  61.1 
banurri  populi  66.15 
baracumop.  «2.21 
baragdzaop.ioo.i7 
baramalacum-op.9S.35 

baraomat*po.9o:zz 
barafei  populi  9  8.24 
bdrb.1tixop.97.z6 
barbefuta  0p.j4.jz 
barce  promonto.  «5.15 
barceoppidum  «7-45 
barcino  op.  35.20 
bar  der  at*  populi  3S.H 
barduli  po.  63.47 
'barca  regio.35.6 
bargeni  po.  10  0.16 
bargila  oppidum'  7 6.J6 
bargilietici  campi  77.14 
bargilusmons  73.15 
bargiisfluuius  55-13 
fcdrio»  oppidum  43.37 
baris  locut  g:.7 
barpona  infula  41.14 
fcrfmtop»4«fti 
bafdbocates  po.6z .  39 
bafagmfula  98.3 
bafaro  oppidum  34-31 
bafUiainfuld  6t.7 
bafilicus  jinus  77.7 
bafilide  po.59.JS  er  60.10 
baffetania regio  35.30  ■ 

bajlerbinipo.  44.8 
biftern* po.  59.15.61.34 
bafletani*  locus  34.2 
bajliani  po. 35  4° 
baMipo:  35-4-41 
bajlulorum  gens  ubi  35.38 
batauorum  infula  «1.56 
bataui  populi  6z.z5 
JafrnipopH.87.il 
batum  flumen  40.54 
batbaop.  100.43 

bathea  ponti  19.9 

bdtbymi  populi  97-44 
bathyniasflumus  55*5 
JatfeiV  fluuias  83.6 
batinum  fluuius  44*35 
battdfiop.97.40 
taucidias  infula  56.11 
baultop. 39.17  er  i«r.i9 
bMmoppidm  »9  o-4S  ■  -v-; 


3  ~  S  E  C  V  KD  A  * 

,  beata  gens  ubi  60.16 
7  bebeis  lacus  53.13 
bebiani  populi  44.1 
bebriacenfes  populi  1SJ.6 
bcbricumgens  78.43 
bec  are  portus  95. zz  « 

rt  bechires  populi  8 1. 47 
belbina  infula  56.10 
belendi  po.6z.37 
belerides  infui *  41.40 
bclgica  gens  ubi  6Z.14 
belgic *  prouin.la.qua.64s.zj 
belgites  populi  49.« 
fcri/ppo  op.34.52 
leUhanipo.j5.z9 
bellouacipo.6z.z • 
beUoop.  «4-37 
Mon  oppidum  33-34 
belturiutis  75.6.651,11 
belum  op.73Az.46 
beli  lotiis  templum  951 
beluniicm.cppidum  47 >1 
bmbinadia  op.52.7  . 
benacus  lacus  29.16  0"  47.11  ■ 
fcefida  heus  pifces  15  S-zzper  to* 
beneuenti  op. pifces  qual.567.3 
beneuentum  op.45.3s 
beni  populi.  5420 
berbefula  fiwuius,  er  0p.y5.j5 
bercorcatezpo.  62,33 
berdrigei populi  87.6 
berecmhustrahus.-y6.4cs  . 
berecyntus  mos  buxo  abu. 273.7 
ber cnice  0p.z5.z8  Z3"  67 .39  z? 

99-35*4-1-49 
bergebi  po.6Z.J6 
bergonvumop.a  quib.46.1s.z1 
bergos  infula  6  z.10 
berytus  colonia  75.10  er  104 
26eri6o.u 
bermius  mons  53.11 
bernenfes  po.47.3 
Beroea  op.55.3 1  er  74»55 
beroeenfes  po.73.47 

lerofus  coUisio.7 
berrefxop.100,48 
bcjbieos  infula  Si.35 
bejbicus  quondam  B  itbyni *  con 
iunfia  26.13  ■ 
lefesflmius  45.18 
. befippo  portus  33.34 
befippo.op.  34.52.1 00.3  4 
befsi  populi  54. '-7 
trf40p.top.34 
betafi  populi  6z.zz 
betholene  Toparchia  7z.z6 
betica  regio  33.19 
b*tica  lana  nobilis  147.2 o 
fc<c t/c<t<g&.rfJ>H.3«.i4  er  5 6 0.I6 
b*tic*  menfuraj4.4o 
betica  unde,  difta  ciuscfc  fertili i 
tas  33.17 

bietic*  plueibupi  6VJ4  _  , 


?  b*tic*  eouentusqkdtuor  33,z3 
b*ticc  oppida  quot  1H.Z9 
b*tic*  coloni*  quot  ibide 
b*tic *  Municipia  quot  ibidem 
betic *  finis  ibid.37 
b*tic *  infui*  64.J 

Reliqua  qu*rc  parte  prima 
b*tisflu.zs.zs  V  33.2«.  32-42 
ttfftf  miri  putei  28.28 
fcefon  itineris  Alexandri menfot 

88-5*  O"  89.50 
betulo  oppidum.35.zo  - 
b*turia  regio  34.21 
b*turid  oppidum  34.1? 
bctulonienfes  po.35.27  • 
babaga  infula  90.40 
byblis  infula  57.41 
t>Wor  op.  73.H  er  104.27 
byblum  oppidum  104,27 
bidini  populi  42.23 
biendium  portus  6J.4 

bigargitanipo.55.z5 
bigrantinus  lacus  157.1 9 
Bilbilis  op.6o9.zo 
bihus  fluuius  Sz.13  j, 

bipedimui  populi*  2.58 
lifalt*  populi  54.6.17 
bifantheop.  54.36 
biflonu  gens  flagnuc^  54-5®  t 
fiithy*  fcemin*  197.22 
bithyni*  deferiptio  8412 
bftbytfhterminufibidem  zj  ; 
bithyni  po.ubi  s  0.48  er  gi.  28 
bithynia  infula,ibidem  35 
bithynion  op.tbidem  zz 
biturigesliberi  62,40 
Bituriges  po.  62.14  er34«-22. 
Bituriges  po.uela  texut  346. 22 
W.  op.ubi  55.3;«  7-ier  8/.  2* 
byzantiu  quantu  4  Dyrrachio 

difiet.55.4 

byzdt.qtu  ab  iftro difiet  58-45 
byzantiu  Africe  regio  67. z 
.  byzantif  regionis  fertilitas.55 
fcisrop.54.45  er  17«  38 
biziaarx  55.68 
blandaop.40.j4 
liande  flumen  35. 21 
blafcon  infula  41.13 
blaffenfespo.6j.44 
llemmi*  po. quales  69.11.19 
blerani populi  jS.zS 
bliter *  oppidum  36.41 
boagriusflu.  52  47 
localium  oppiaum  52.5 
bocchiana  op.  1  o  0.54 
fcocrfci  regis  regia  ubi66.it 
boccnfes  populi  41. 42 
bocori  populi  65.45  v 

bodincus  id e& padus  flu.46.6 
boea  oppidum  51.36 
bqcotix  deferiptio  11.32 
boeotid perdices  no  tranf  179^9 

A  4  tceofi* 


hxotue  fintes  nobiles  51.34 
bccotia  regio,  w  eius  op.  5  0.41 
boeoti  populi  ibidem  41 
bogudiana  regio  66.11 
boij populi 4-6.1}  er  6z.}o 
loij  ubi  interierat  in  If4.45.z4 
boij, laude  op.codiderunt  45.17 
boin  oppidum  6S.11 
boion  oppidum  51*47 
boioruni tribus  quot  45-14 
boiorum  deferti  48. 45 
fcofc»i  populi  40.19 
bolbitinum  NilioRium  71.1? 
bolbulxypfuld  $0.8 
bolivg^populi  90,19 
bomarxipo.87.8 
bombos fluuius  75.» 
bomitx  oppidum  73.37 
bondicus  padus  4-6.6 
bondicomagum  oppidum  46.7 
bonoaia colonia  45.19 
bononia  princeps  hetrurix  ibii . 
boofcccte  oppidum  8  0.33 
lorum  populi  44.; 
boree  Remi  Danubij  fluminis 
cilium  59.7 
borgodi  populi  97.58 
borion  promonti  rium  67. 2.5 
bory  Rhenis  fhm  *s  58.41  er  59 
*5  er  60.10  u  557.15. 5i  er 
106.4« 

boryflhenes  lucus,  populi $  59 
1535 

t  oryflhenis  pifces 155.3« 
bomcmnico  op.36.45 
boron  oppidum  100,30 
borru  f limus  91. 13 
bofahorus  Thracius  ubi  54*49 

er  58.19  er  81.19*1« 

bofahori  duo  quodd  ter.26.34 
bofahori  Cimmerijlatitud.60,6 
bofaori  Cimmerij  deferiptio  58 
54  er  85.3« 

bofahori  Thracij  marg.161.30 
bojphori  hi  quanti*  diRent  inter 
fle  58-35 

bofphorus  undediftus  82.1 
botiei populi  54.20 
loti ficenfe  oppidum  34.5 
fcofm  op,  75.21  er  104.26 
bouianum  colonii  44.17 
toKiCtf  oppidum  39.38 
bracarum  conuen.  55.1 
bracarum  gens  36.7 
bracari  populi,  ibidem  8 
braccataGaUia}6.i8 
bracari  populi  63.10 
6!y,rm:2R<e po.88. 47 
bragada  fluuius  66,49 
bragx  influite  97.46 
branaoppi,  34.33 
branchidarii  oraculum  77.8 
famshofipopuH  90,17  ■, 


INDICIS 

bratia  infula  49.51 
brauron  oppidum  $1.19 
bregmenteni  populi  78.3? 
treacj  po.49.5 
breuni populi  47.39 
bryazonfllu.  8M5Cr554*n 
brygion  oppidum  53*47 
brygespo.So,  47 

brigianipo.47.4s 

brileflflus  mons  51.28 
briletum  op.  207.48  er  209,16 
bryUion  op.so.40 
brifabritx  populi  90.25 
bryflani  populi  Sg.i 
bryfx  populi  54*19 
britannix  infulx  defert .  61.41 
britannix  dies  maxima  13.46 
britannix  margaritx  161.41 
britannix  plumbi  copia  611.9 
britdnix  plures  infulx  diftxflunt 

61.44 

britannix  meflura  ibidem 
britanni  GaUix  po.  61.19, 
britanniciK  Oceanus  61,44 
britannix  xRus  quanti  28.17 

Reliqua  quere  parte  prima 
britum  oppidum  63.1S 
brixentes  po.  47.40 
brixia  oppidum  46.4S 
brixiafluuius  96.  is 
bryxiilum  45.10 
bracoce  oppidum  5442 
bruUitx  populi  78.3 
brumbeflinipo.44,7 
brundulum  portus  45.49’ 
brundufluop.w  eius  portus  43 

15*35 

brunduflij  faecula  610.41 
brundufij mirus  fons} 0.5 
brunduflij  portus  49.22 
brutius  agerul>i46,i9 
bruti j  cultoresplures, ibidem 
brutium  littus  37* 7  er  4  0.3 J 
bubajflusregjlo  96.19 
bubaRitx  prefleRura  69.38 
bubetani  po.40.18 
bubium  natio  uelop.68.19 
bubonop.76.4vr65z.i8 
buca  oppidum  44*11 
bucepbala  oppidum  Alexandri 

magni  equi  fepulchru  90,23  et 

143  33  er  inde 

bucephalon  portus  51. 45 
buccina  infula  42.3* 
budini  populi  60.10 
ludorx  influlx  56.55 

buges  lacus  5944 
bulenfles  populi  50.3? 
fcttErf  Regw  cppi.66.40 
buUidenfles  populi  53.41 
buUiones  P0.4S49 
bubula  oppidum  68,it> 
buprafus  locus  ft,i$ 


PLINIANI 
buraoppi.16. 4 9  er  5W4  er 

9453 

burchanamfula  61.19 
burgundiones  po,  ibidem  19 
burnifix populi  4 8.6 
burnumop. ibidem  19 
lurflaonenfles  po.  35.33 
fca/m;  0p.7u30er640.2s 
bufiritx  prxfedura  69.41 
buthos  op.7i.}o 

butua  oppidum  48. 18 
butro  infula  56.37 
butrium  oppidum  54.1? 
buthrotum oppii.  50.11 
butuntinenfes  po.44,7 
bttxentuop.40.3z 
buxentini  po.45.14 
populi  9  o.is 
buzeri  populi  81.47 
buzigeus  mons  53.11 
gttgggp  A  B°A  L  A CA 

Oppita.84. 48 

Cabalia  regio  -j6 .} 

cabcUio  oppidum  56.45 
caberon  flluuius  91. 15 
«Jane /5«fiY  mirum  555*3 6  er 

566.3? 

eacidiripo.87.i6 
cacirini  populi  42.23 
cadarapenmflula  151.57 
cadeumna  oppidum  100.42 
cadifcus  mons  56.30 
cadmus  mons  77.4} 
cadrufli  oppidum  91.5 
cadueni populi  77.4 
cadurci po,  62.42  er  86,53  er 

54«.2i 

eadufia  regio  85,37 
caduflijpo.  87.9 
exciliacdRra  6}, 40 
cxcinx  infula  56.14 
cxcinos  fluuius  45.4 
cxcorum  oppidum  81.10 
cxcubus  ager  27.16  er  39,21 
cxlcRini  populi  45.13 
cxlinaop. 47*7 
cxlos  portus  55.11  er  58.18 
oppidum  43*53 
cxliushiRoricus  47,12 
c*»e  infula  42.30 
exnis  promontorium  40.40 
exnina  oppidum  40.14 
cxnicipo.  54.20 
exniea  regio  55.7 
exnites portus  5 '.43 
exphi jis  lacus  656.7 
expori  populi  65. 8 
exrc  oppidum  38.14 
exretanus  fluuius  ibidem  15 
xxnium  promontorium  56,47 
exfani  populi  98.44 
eefar4ftguR4nipo.75.l9 


cxfarauguRanus  count.34.49 
cxflarauguRana  colonia  35.27 
ri/ire*  cp.35,s  er  66. 26  er  72 

11  er  73.11  er  104, 26 
«/am»  Cappadocia  op.Si.35 
cxfldriana  oppidum  34.'3 
cxfarianacolonia  63.39 
exfarienfes  lonix  po,78.i 
cxflarisnjis  Mauritania  6s.1t 
cxfarmnalespo.35.38 
exflaris  in  Aegypto  coi. 78.48 
cxftrobricenfcs  po, 63.44 
cagulaixpo.98.z } 
caieta  portus  93.17 
amnis  7S.8.3} 
cainas fluuius  88*48 
cdyfler  fluuius  77.16 
calabrix  deferiptio  43.18,1* 
eahbrixnoia,fltus,nu:fujbii* 
calabrix  influlx  49.11 
calaguritanipo,  35.19.33 
calaminx  infulx  mau  27.18 
calamiflus  oppidum  55.36 
calamos  oppidum  73.11 
calaris  oppidum  51.35 
caldritanupromontom4t.il 
calaritanipo.ibid.41 
calatbufla  infula  58.10 
calatia  oppidum  39*38 
calatis  op.54.59 
calaguritanipo, 35.3} 
calauria  infula  56,10 
calenti  op. lateres  qual.619.56 
calenus  ager  ubi  50*22 
ealeni  aqua  mira  30.5 
calenum  oppidum  59.38 
calete  infula  58. 21 
caJff/ po.aek  frx«»f  346.1* 
callet  oppidum  34.18-33 
caletranusager  38.34 
calicadnus  fluuius  75.7, a 
caUichorum  flumen  81.15 
calidon  oppidum  50.26 
calidonix flylua  61.47 
callidromusmons  53.4 
cdydneinfu.57.4s  cr  79.33 
calydna  oppidum  76.13 
cdignxpo.88- 47  erios.js  (7 

*93-53 

calymna  infula  57-48 
calingaru  gens  89*9  CT  io8.3< 
calingii  populi  98.42 
calir.gon  promonto.S9.44 

calinipaxaop.  88.41 
calipolis  oppidum  55-V7 
caliordi  populi  59-4} 
calypfus  infula  43.6 
califfx  populi  89.19 
callipolis  infu.55.t7w57.it: 
calippixfvns77,i9 
cdUiroe oppidum  74>l7 
cdUiroe  fons  51.17  er  72.35 
caUiRe  infula  57,44 


ulojlma  Danubi]  fhminis 
odium  59.6 

cdpe  portus  Africa  Si.44 
aloe  mons  Europa  33-9.15.35 
calpas portw,  g i.9 
tiUpis annis  49.8 
cducula  oppidum  3  4-tS 
amica  populi  87-25 
camaldunum  op.  2.4.1 
amari  infida  9  8,5 
am b aliius  mons  9S.1S 
cambyfes  fiuuius  $6.6 
igmbtfu  oppidum  99.18 
camboledri  po.36.4tf 
camboleslri  populi  6 1.4  o 
cambufis  oppidum  ioi.fi 
ame pepuli  87-25 
candide  infula  79.4? 
antelati  p0.45.tf 
candorum  oppidum  98.41 
camarma  oppidum  41.18 
camerium  0p.40.ifi 
canertes  po.  45.2 
amnii  infula  57.47 
cmymrn  oppidum  7  9.25 
c imnunenc  regio  gi.35 
campania  37+fi 
canpinia  Idus  37.18  C7  39.19 
campania  q  tenuerit  po.59.z7 
c  Seniti  etiam  hyeme  fulminabit 
^■bet  is.  49 

canpinum  fulpbur  63  o.  5 
Kcliqua  quare  parte  prima 
cauponi  populi  62.38 
«wm1p0.47.25.3g 
ampfconi fis  flumen  83-5 
catti  oppidum  93.14 
canius  fiuuius  78.9 
canaria  infida  103,17 
catirij  fera  ubi  fifi.5 
art.tt  oppidum  7 6.1 
catiichi  oppidum  72.49 
cane  oppidum  78. 9 
cMiftreum  promoti  53 ,45 
canauna  regio  95.49 
fincblei  po.7.361 
caniauie  montes  48.36 
amdcbeapalus  tf5r.11 
andei populi  99.40 
andibi  oppidum  76.2 
candidum  promotorium  «fi. 43 
««  irogari  populi  101,16 
canis  fiuuius  97.42 
catina  capita  habentes  homines 
ior.2i.84Cf  io7.47 
catum  ciuit as  7r.i4 
cannenefktum  infula  fii.37 
cinncnfes  po.44.4 
cauopicumop.  67 
catopicum  Nili ojliu  69.24.30 
er  7i.  19.28 
canopitanum  0p.67.j1 
car.opofinfitU  78. 47 


P  A  R.  S 

canopus  fyius  ubi  91.23 
cantabria  Magnetem  gignit 
609.32 

.  cantabria  motem  ferreum  habet 
ibidem  37 

cantabrie-plumbu  610.51 

cantabri  fiuuius  89.39 
«Bfrffcnpo.35.t4.4g  er3<s.3 
cantabrorum  regio  63.5 
cantacespo.91.5 
c anteci  populi  84.it 
canucbaflimus  89.4 
canufium  op.  43.3s.45  er 

147.10 

canufij  purpuriffm  617.21 
canufij  fctBrf  47. tr 
capaflite  prefedura  69.40 
capenates  pa  38.28 
cdperenfes  po.65. 44 
capeusfmus  97.32 
caphareum  promonto.56.47 
capheris  infula  5s.11 
caphyis  Arcadie  lucus  187.40 
capillati  Alpiu  po. 38.3-47.3J 
capina  infula  97.48 

capiffa  op.9  mS 

capiffene  populi  ibidem 
capitalia  mons  90.6 
capitolium  ex  preda  k  quo  cce/ 
pf«w4-o.25 

Reliqua  quere  parte  prima 
capitulum  oppidum  )9*3& 
capotemons7+.q. 
Cappadociam  qui greci incolunt 
82.27 

cappadock  op.  crfluuij  ibidem 
3  per  totum 

cappadocie  fitus,  o?  termini, 
uel  menfura  84*  17  er  inde 
er  104.32 

cappaiocte  mira  herba  450.3 
Cappadocie  Alabdftrite  639.3 
cappadoeugens  $z.iz  z?  inde  et 
3oeriB<fe,erg4.i7 
cappadox  fiuuius  87.57 
cappagum  oppidum  54.53 
capraria  infula  41.2?  er  105 
17.26 

exprafia  odium  padi  45.43 
cupree  infule  41.31 
capretepo.7  8-43 
caprut  fiuuius  96. 24 
capfotanipo.  67.54 
capua  oppidum  unde  39.35 
Reliqua  quere  parte  prima 
capitibus  carentes  horni .  69.19 
carabis  fiuuius  87.45 
carambis  pnwrof0.5o.4s  er  82 
19  er  175.40 
carambucis  fiuuius  85.28 
cararitis  prefedura  74.? 
caranos  op.76.59 
caj-afcni  populi  59.42 


5EC  VND  A 
carafhfci  po.$4-6 
carbefi  populi  54'  8 
carbileti  po. ibidem  zo 
carbonaria  portus  45-47 
carbrufa  infula  58.2  o 
carbulo  op.y 4.7 
carcafum  op.3S.45 
carcathiocerta  op,  84.34 
carcenfes  populi  35*34 
carcetius  mons  j79*48 
carchedonij  Smaragdi  659.21 
C7  inde 

circinitcsfin.  59*35  er  tfi.44 
carcine  oppidu  ibidem  fi 
cardelena  regio  97-48 
cardamyle  op.  51.32 
cardamin  infula  99. 38 
cardauaop.  98.19 
carditenfes  po.73.4s 
cardia  oppidum  tf.v.zx 
cardines  munii  ubi  60.17 
careneop.7$.9 
caremini  po.44.ii 
cares  iuxtaThanaim  84.1 
carefus  fiuuius  78.25 
careiha  infula7  9.17 

cariarcgio  7s.10.37.4- 9  er 77 
14,45 

carie  oppida76.33 
carie  Lychnites  661.1$ 
carie  boues  quales  146.8 
cariandra  infula  er  op  .79.58 
carietes  populi  35-45 
«r/nrf  oppidum  80. 4.6 
cdrinigermat1iepo.6i.19 
carynia  oppidum  251.4 
cariofuelites  po.  fi 2.52 
caripeta  oppidum  98.49 
carifa  oppidum  34*3* 
cari  fanum  casleUu  1 8. 2tf 
«njjrf  0p.g2.24 
caryftium  marmor  57-5  er 
637.59 

caryshos  infula  55. 1 9 
caryflos  oppidum  57.? 
carmace  populi  84.4 
carmani  populi  1 0.4.16 
carmania  regio  91.19.941® 
carmanie  ora  93.19 
carmanie  oppida  ibidem 
carmania  Alabajlritem  gignit 
639 .» 

carmanie  murrhind  654.31 
carmanie  gemma  663. 5 
carmanie  menfura  91.9 
carmelum  promontoriu ,  erop, 
73-5  er  92.33 
carnape  populi  84.8 
«r«r  oppidum  75.2  fi 
carnoruregioubi  46.30  er  47 
2i.er  48.42 
carnis  oppidum +7.7 
arnon  oppi,sz,s  er  9  8,35  , 


«r/iBi  0p.g8.19- 
carnuti  po. 59.15  ertf56.4i 
carpaftum  oppidum  79.12 
carpathium  mare  unde  57.49 
carpathos  infula  5 fi  .31  er  57 

49  eri79.%e 

carpathium  mare  quod  46.4 
57.49  er  79. 28 
carpetania  regio  35.-9.58 
carpentani  po.  35.5 .42 
carpentorade  oppidum  3S.4* 
catpctana  i«g<i  53.26 
carpi  oppidum  66.49 
capraria  op.41.9 
«rr<c  op.74-!8  CT559  ?4 
zcarrea  oppidum  3g.tf 
carreipopuli  98.33  Cr  99.4 
carrinenfts  agri  mirum  54.8 
carfeolani  po.  44 15 
carfulani  populi  45. 21 
cartddulcrum  regio  iog.5 
cartana  oppidum  91.5 
carteia  33.54  Cr  34 .4* 
cartcnna  colonia  66.25 
carthago  noua  op.  35.7.17  er 
4'*? 

carthago  colonia  66.4.9 
carthago  magna  ibidem 
carthago  quatu  ab  Oced.6g.57 
carthago  op.k  Tyrijs 73-n 
carthago  fub  quo  parallelo 
104.19 

carthaginenjis  Hijfanie  couen/ 
tus 4449  er  55.55 
cartheia  oppidum  56.44 
chartris  peninfula  61.13 
cafamdrripo.ioi.n 
caffandria  colonia  53.4* 
cafandra  infula  94.1 
cafandria  0p.1S.4z 
cafara  oppidum  85-5? 
cafcandrus  infula  93.46 
cafcatenfes  populi  35.31 
c-ifiimum  oppidum  150.23 
cafinatis  ager  29.35 
cafinum  oppidum  39-39 
cafyrus  mons  76.17 
cafiusmons  96.17 
cafiri populi  86.49 
cafitis  infula  10  0.4 
cafiusmons  71.36 er  72,2 ©■- 
73.32  per  fofum 
cafmonates  populi  z$.i 
cafos  infula  57.40  er  58.  j  o* 

79.29 

caffafiumlluuius  86.27 
cajfica  gens  86.39 
caft>iusmons73.4* 
caffium  mare  ex  Oceano  oriri 

84.42  er  85.34 

caffiu  mare  quando  primu  86.8 
caffium  mare,er  A ffyria  qu&n 
tum  diftent  96,4 

caftij 


cdfp>f  maris  menfura  85  er  inde 
maris  firma  ibidem  43 
caF?ij  maris  defiriptio  generalis 

ii.it 

caJfcij  er  Pontici  maris  inter  fe  di 
&tfth'dii.7cr%5.ii 
caftij  maris,  &  Cimmerij  Bcf/ 
phori  diilantias  j.13 
cafiiu  in  mare,  ex  indico  fub  eo/ 
dem  fidere  nauigatur  n.zo 
cafrij  populi  86.8 
caftia  porta  75.39  er  86,10.16 
s5.5cr90.i8  er  104.31  er 
559-17 

cafiiaruportaru  incole  85.34 
caffandriiop,  53.43  er  619.13 
calfera  oppidum  54.4 
cafsicpei  populi  50.4 
cajfiope  oppidum  55.38 
cajfiosfluuius  86,5 
cafiiopolis  oppidum  75.1 
eafsiterides  infu.6  4.1  er  116.  2 
eafsij  montis  mirum  179.11 
cafsijlouis  delu. 55-38  er  7Z.£ 
eafsij  montis  miraaltitu.7i.il 
eafidbda  oppidum  75.10 
cajlabalenfes  canibus  beUageritt 
141.17 

caflalius fons  50.38 

caftana  oppi.  j3.i4 
cafthenes  finus  55»i 
caftologi  populi  61.10 
capra  Comelialocus  66.49 
cdjfa*  gemis*  0ppi.i4.il 

cajlrauinaria  i4.t 
caftrimoniefes  po.  39.40 
caftruin1iouumop.i7.iz  er  36 
13  er  44-35 

cdftrumcocintbum  41.48 
caftulonefes  35-38 
cafuetum  ftu.4i.1i 
cafuentini  populi  45.1 
catabones  popw.7i.34 
cdtalani  populi  98.14 
catabathmos  ubi  67, 46  CT 
68-17 

cataceti  populi  84-12- 
catadupiloca  69. ii 
cataduppi  populi  100.31 
cdtdWrf  oppidu  4i.ii.  14 
cataonia  regio  s~1.13.36  er  84 
21  er  104.31 

cataradaTuphratis  74-16 
cataradaitililocus  7  0.13 
catarai  populi  97.38 
cateriainfulaSo.il 
catari  49.6 

cattenates  popw.47.4<» 
cdthe<e  montes  84-6 
catina  op.  51,5  e?  104.36 
«fisi  icTeil  Bygmai  54-43 
catonipopu.s4.11 
aturiges  popw.38,5  ST46.U 


I  N  DI  C  I  S 

er47.31.41 
cauarum  ager  36.41 
cauarum  oppidum  36. 34 
caucada  populi  S4-7 
caucafte  porta  85.5 
caucafus  mos  75.30  er  83-i5.i° 
er  84-  43-  47  er  85. 41  er 
76.1  er  87-5.11  er  39.37 
caucaft  gemma  663.3 
caucafus  er  Graucafus  idemons 
87.il 

caucenfes  populi  35.48 
caucha  campi  9  j.43 
cauchorugctes  quales  6i.5b.37 
er  167.15 

0  cdudini  populi  44- 1 
caulonis  oppidi  ueBigia  41.48 
caunos  oppi.76.i5  er  104331.« 
101.36 

cautius  patria  protoge  611.43 
caurarani  populi  98. 44 
caurafiarum  gens  54.11 
cauratani  populi  61.30 
caurenfes  populi  63.44 
cauros  infula  57.11 
C  E  AE  infula  caprificus  trifera 

177.9 

cea  infula  i6,4i  er  56.41  CT 
197.18  er  553.46 
ceauejlis  56.41 
ce brenta  oppidum  7%.n 
cerina  fi.mius  38.  io 
cecryphalos  infula  j6.it 
c ecrogonis  oppidit  91.3 
cecropia  0ppidu.nj.i4 
cedrai  populi  71.36 
ecladufa  infula  49.30  er  57.17 
celandia  infula  79.13 
cela  infula  80,1$ 
cekgeripopuli  49.14 
celeia  oppidum  48*44 
celendyritis  regio  er  op.75.4- 
celaneop.76. 17  CT  8o'.46  er 
554.S 

celerinipopu.36.8 
celeusflmius  80.44 
cclienfes  populi  56.2  9 
celta  populi  in  Bifpanid  33.3  9 
ceZtfc<e  popwli'  Thracia  j4.11 
celtiaca  oppidum  54-8 
celtiberi  po.  35.5 
celtiberia  caput  ibide  4i 
celtiberia finis  36.1 
celtiberia  infula  64.1 
celtiberia  equa .  I45.I? 
erfficd  regio  wfci  61.15 
ceZfici  ignominio ft,  ac  barbara 
appellatio  36,5 
celticipo.  63.7.46 
celtica  gentes  ibidem  33 
celticum  .pmonto. ibidem  7.16 
ccma  amnis  36.40 

cerabam  populi  3«. 4® 


PLINIANI 

cemcnelion  oppidum  38.5 
cementa  mons  36.41 
cenchrea  locus  51.1.45 
cendcuia  palus  73-7 
ceneffcriop.9S.37 
cenicenfcs  populi  36.46 
cenomani  po.  147.1  er  62.31 
Cenomanorum  ager  46.48 
centauri  populi  126.13 
ceos  itf/wZw  56.41 
centuripini  popu.  42,21 
cephaladis  fluuius  41.11 
cephalenia  infula  55.46 
cephdeniapifces  qual.  566. 47 
cepbdUones  infula  61.44 
ccphalotomi  populi 83.18 
cephtfiafbns  52.27 
ccphifis  lacus  656.7 
cephyfus  fluuius  ibide  39.45 
ccphifus  fluuius  i9.49et50.38 
er  51.38 

ccphiji  fluu  ij,pdigium  281,40 
cepce  oppidum  83.40 
ccramicos  locus  678*6  er 
634-49 

ceramicus  finus  76.55 
ceramus  op.  76,44  er  79*34 
cerane oppidum  80.4 6 
cerafus  oppidum  81.46 
ceraunius  mons  75.41  CT  165.1 
cerafta  infula  6i.i 
ccraftis infula  79.10 
ceraunici  mentes  84.1 
cerauni  populi  48-15 
ceraunus  op.v  flumen  82.39 
ceraunij  Armenia  montes  $4 
39.49 

cerbalus  f huius  43-4° 
cerbani populi  98.17 
cerberion  oppidum  83.41 
cerceta  po.ibidem  18.31 
cerceti  montes  53.11 
cercina  infula  80.7 
cerrina  infula  68,44 
cercinitis  infula,ibidcm  46 
cercopeni  populi  76.1 6 
cerealis  op. 33.48 
cerintbus  oppidum  57.1 
cermorum  op.54.6 
cerne  infula  102.43  CT  172.14 
cemetani  populi.39.i9 
cemetumop.  ibidem 
cerretani  Hijpania  po.3j.19.ij 
ceroneftns  553.36 
cefena  oppidum  45.i1 
ceft  populi  89,47 
ccfferoop.  36.46 
cepia  gens  30.43 
ceftria  oppidum  5  o  .11 
ceflrini  populi  jo.i 
cettiusf Imius  78.37 
cetrtbonipo.s9.40 

cetum  oppidum  10  c*4$ 


ceutrones  populi  47.31 «7 

595-47 

ceuci  populi  36.6 
chabria  cafira  71.1 
chaldai  populi  97.45 
chadfta  op.  er/Zw.gi.39 
charonia  oppi.ji.39 
chalaon  portus  50.36 
chalceinfula,v  oppidum  79,31 
chalcedoncp.ubisi.19 
cbalcedonij  po.cur  caciibiilo 
chdceritis  infula  85.19 
chdcia  inf.fertilifsima  19I.49 
chdcia  infula 57.48 
chdcide oppidum  73.41 
chalridene  regio,  ibid.  41 
cfcalaV  op.50.8  er  57.6  er  74 
56  er  98.45 

chdcis  infula  55.46  er  51.16 
chalcitis  infula  81.36 
chdcodontis  infula  57.5 
cfrdl(£ei  po.ubi97,ijcrin£e 
chaldaicilacus  95*45  er  96.« 
chalybes  po.S1.4j  erioo.16 
cbabnitis  regio  95.7  CT  96,1,1 

er  96.4 

chambadesmons  75.35 
chaoncs  populi 4949 
chaonia  regio  ibidem 
charax  oppidum  91.41  ©-95 

46er96.26.36  er 95.15  <T 

97.11.98.27.30 
characene  regio  96.30 
charadrusoppiiu  7328 
charandra finus  99.31 
cbarbanus  mons  96.it 
chariati populi  9$. 33 
charybdis  piculu  maris  42,4 
charien  flmdus  83.14 
charmarumgens  90.11 
charmei  oppidum  98,34 
charonea  probes  17.6 
chateni  populi  ibidem  33 
chatti  populi  61.31 
chatramotita  po.  98.16  ©99.3 
chelidonia  infula  19,33  CT  '9*1* 

er  169.15 

chelidonium  pr0mont.7j.ui 
chelonatcs  promonto.  51.19 
chclonitis  infula  58,1 
cbclonophagi populi  93.41  <7 

155.3 

cheta  fluuius  SS.36 
cheronefus  cp. 5437  CT  58.4‘ 
chcroncfipcninfula  dcfc.jj>4 
cherufci  populi  61.31 
chepus  amnis  79-47 
chcfepolis  oppidu  77,47 
chia  infula  80.1 
chiana  gens  91.37 
chione  nympha  80,1 
chios  infula  19.49  erio44> 
chifimamor  So,iertfj7.i7 
cbij 


cfy  infule  mirum  566.38 
Reliqua  querc  parte  prima 
eMmanettfe  oppi.67.i7 
chinterdcaReUum  50.10 
chimera  mons  ardens  30.33©- 
15-43 

chimerion  mons  55.11 
chirogylim  infula  7?  .20 
chifotofagi  populi  88.47 
cbytismfula  662.40 
chytri  oppidum  79.11 
cbytophoriaoppi.77.J6 
chlamydia infula  57.11 
chlorus  fluuius  75.1 
choani  populi  9  8. 45 
choaraVarthiefitus  86.36 
cho3ft>esflu.95.44*55S'i4  O" 
667.lt 

choatras  mons  75.36 
choatrs populi  85.47 
choma  fluuius  7 6.z 
chdihiripopUli  87 .6 
chonfmij  populi  ibid.g 
choromandarum  gens  10S.5 
chorfari,id  cR  Perfa  S7.il 
choflkpopuli  96.17 
chryfa  oppidum  72.i° 
cbryfekfule  57. 3  6 
chryfa  jinus  87.4 6  €7  9  0.33 
cbryfei populi  89.48 
cbryfoceras  promontorium  55.3 
chryfopolis  oppidum  81.14 
chryforrhoas  fluuius  71.46  CT 

77.1  cr  81.14  er  gj.i« 

c>4f5<e  oppidum  76.i 
cyane  fons  42.16 
cyanee  mfule  60.37  &■  85.17 
cyanosfluuius  85.10 
cibarci  populi  6}. 5 
cybdesfacerdotes  unde  GaUi  di/ 
cantur  81.9 
cibilitani  populi  63,45 
cibyra  oppidum  75.5 
eybiratarummontes  76.14 
cybiratica  oppi. ibide  10 
ciboton  oppidum  ibid.i7 
cybotusmons  16.55 
ciceinfule6j.il 
cychri  populi  554-54 
cicynethos  infula  5  8.6 
cyclades  infule  ubi ,  frunde  di/ 
de  51.10.5g_5  cr  1 04.54 
eycladfi  infularu  nomina  57.10 
cicimeni  populi  85.46 
cyclopis  infula79. 31 
cyclopumfcopulitres  41.15 
cyconespopuli  8g.n 
cy  conum  flumen  19.16 
cy  conum  regio  54.34 
cy domum  oppidum  6$,  9. 17 
orfdnt  fluuius  91. ig 

75.5  er  555-i? 

cydon  oppidum  56.15  &  151,1 ' 


PARS' 

cydoniainfula  go.io 
cydonie fons  30.it 
cydoniainfula  30.11 
cygnosoppi.S3.17 
cygnum  oppidum  83 -9 
cylbiani  montes  77- 1« 
cylbiatii  agri  minium  59°39 
cylbiani  populi  7S.i 
cylenefinus  51.19 
cylcni  populi  63.9 
cilices  populi  78  10 

regiois  defcriptio  74-48 
inde 

cilicie  terminus  7>57 
cilicie  finis  75 .9 
cilicie  porte  751*38  er  i<>4-3l 
ciliciumare  75.15  er  79.14  er 
104.17 

cilidj  maris  infule  79*5 
eida  oppi.  7 S.9 

ciUaba  oppidum  62.9 
cyUanicus  tradus  gi.g 
cyUene  mons,  er  oppidum  51,9 

er  455.14 

cimbri  populi  Alpes  exuperant 
«33.15 

cimbri  a  cantb.defenfi  141.19 
cimbrorum  promontorium  11.7 
cr  6i.11. 17 
cymeoppidum  78.5 
cimmerium  oppid.83.4-i 
cimmerium  italie  oppi.  39,  ig 
ctmmerij  populi  ubi  85-53 
cimmerius  Bojphorus  58.34  cr 
83.36 

cimmerij  Boffhori  defcriptio  83 
36. per  totum 
cimmeris  0ppi.78.16 
cimmerum  oppidum  6  0,4 
cimmerij  Bojfihori  er  Caftij  nta 
ris  distantia  85.13 
ciminia  fylua  27.35 
cimolisoppi.8i.19 
cymolus  infula  57.41 
cymothoe  fons  51.17 
cynedopolis  infula  69.41 
cynethe  oppidum  51.6 
cynethuf a  infula  51^8 
cynethus  infula  57.11 
cynamolgi  populi  102,15  ©* 
158.38 

cynara  infula  57.40 
cingulafiipo.59.4.0  er  44.41 
cynipis  fluuius, regiocfc  66.17 
cyniria  oppi.79.13 

cinilim  oppidum  41.6 

cmttehfcs  populi  35.34 
cynocepbaliubii6i.11.42  er 
107.47  er  108.44 
cynopolis  oppidum7°.3  f 
cynopolitis  prefedura  75.40 
cynorhoduffa  infula  79.23 
cynoj  ?7.3? 


S  E  CV  ND  A 
cynoffemaM  eR  Hecube  tum/  • 
lus  55.19 

cynthia  infula  57.11 
cynthus  mons  ibidem  11 
cynus oppidum  51.45 
cios  fluuius,  er  oppidum  86.40 
cyparifid  infida  7  9.46 
cypariffaoppi.5i.z5 
cyparifsus  finus  ibidem 
cyphanta  portus  ibid.57 
cyprie  infule  79.17 
cyprut  Syrie  iunda  aliquando 
16.15 

cypri  Alumen  630.49 
cypri  infule  cotes  quat.  638.15 
cypri  CryRdUus  654,47 
cypri  Adamas  65 g.i 
cyprij  Smaragdi  659.1 
cypri  Opalus  660.19 
cypriinfule  defcriptio  75.2  Cr 
79.6  er  104  17.33 

cyprusnoueregn,fedes79.6 
cypri  menfura  ibidem  7 
cypri  uaria  nomine  ibid.9 
Reliqua  querc  parte  prima 
cypfeUa  oppidum  54*35 
circeij  infula  16.1  er  38.48  CT' 

59.1.11 

circius  mos  75.55 
cyrenaica  regio  ubi .  67. 14  er 
104. 18 

cyrenaice  rupes  A  uRro  facra 

14.11 

cyrenaice  folitudines  103.49 

erio4.i 

cyrenaice prouincie  defcriptio 
«7.37  per  totum 
cyrenaici  agri  magnitu  ibid.  49 
cyrenaice  finis  ubi  ibid.  68- 17 
cyrenaice  menfura  ibi. is 
cyrene  qd  cotra  locujl.zo  o.u 
cyrene  oppidum  67.39.45  CT 
549.13 

Reliqua  querc  parte  prima 
cyrenton  fluuius  77-35 
cyreneum promontorium  77.35 
cyraoppidum76.it 
cyrus fluuius  S4.2g.30.46.ef 
86.1.6,40©-  87.31 
«7«  regit  are,  er  finis  87.15 
Reliqua  quereparte  prima 
cyrus  Ubi  fepultUi  9414 
cyrifbborchd  oppidum  83.31 
cyrnaba  fluuius  87.46 
c>r«ot  infula,id  eR  Cor  fica  4* 
180-55.  46 
cymi  propuli  108.25 
cyropolis  regio  94.it 
eyrreRica  regio  84.i1 
cyrreRica  oppidum.  75.41 
cyrcum  oppidum  ibidem 
cyrrbejle  populi  53.34 
«rrferf  oppidum  50,36 


cirrhei  phocidis  campi  ibidem 
cirta  colonia  66.39 
cifamum  oppidum  56.Z4 
ciferufa  infula  7  9 -33 
cifiantbi  populi  85.55 
cizicene  terre  natura  619.0 
cifipadum  geris  ubi  67.19 
cif montani  populi  44. 16 
cifori  populi  ioi.11 
cijpij  populi  ibidem  iz 
ciffa  infula  49.16 
ciffa  oppi.Tbrade  55.14 
ciffiros  infula  58,19 
cyftepopuliioo.41 
cijlhene  oppidum  78,9 
dtbrios  infula  57.  t7 
citarij  populi  41.15 
citariRa promontorii*  36.36 
cyte  oppidum  6  o.z 
cyteum  0ppi.56.i6 
cythcni montes  80.55 
cytheri  mfula,er  oppi.56.7 
citheronmons  51.34 
cytinum  oppi.ibidem  47 
citima  oppidum  104,13 
cytinos  0pp1d.56.19 
cytis infula  99.44 
citium-bppidum  79.it 
chorus  mos  gi.ig 
ciuitates  mari  abforpte  16.39 
duitates  a  minutis  animalibus  de 
lete  152.35  per  totum 
duitas  habes  fexagintaquincfc  te 
pia  intra  muros  98.15 
cyzicefins  554.(6 
cizicenum  marmor  81.31 
cyzid  delubri  defcriptio  641.50 
er  mde,er  641.39 
cizicum  oppi'.8  0.30  er  si.31 
cI<eoH  fons  554.9 
clamatulicorum  regio  36,37 
clampetie  locus  40,54 
darie  populi  54.14 
clarir  A  pollinis  templum  77. 31 
cldrij  A  pol.jficcus  mirus  50.13 
claritas  lulia  oppi.  5 4..16 
clafficd  oppidum  56. 52 
elatos  oppidum  66.18 
claudei  gens  97.47 
claudiaoppidum  4g.45 
claudie  prefetture  pagi.  38.30 
ckucfc/  imperatoris  colonia  48 
46  er  73- 8 

daudijCef.AriheUis  coi.  81-5® 
claudius  mons  49.7 
claudiopolis  oppi.  74*1* 
cl<uip  oppidum  33-49 
clazomene  oppidum  77.3 « 
dazonienij  populi  84-1 
clazomenis  pifces  qles  566.45 
cleone  oppidum  51.15  cr  5i-7  rt 
54.? 

clibanus  mons  45-4 

di bi 


INDICIS  PLINIANI 


clibanus  oppidum  75-»5 
elides  infui*  19.15 
clylipenus  jinus  61.16 
clitarcbus  hdtoricusfy.io 
cliternia  op.4J.4J  C r  4445 
eliternaoppi.  45.H 
clitorium  oppi.fi.7 
clitorius  fons  553.48 
clitumnus fluuius  qualis  19.47 

clodiafoffa.+SA 

clodij  forum  45.11 
fl0^r4R0W(J«<l}9.6 
c/iwjm  oppidum  44.3S 
cludros  fluuius  76.40 
cluniaSppi.  J9.1 
clunienfts  conuentus  35-i .  43 
clupea  oppidu  67.i  er  48-68  et 
104.19 

clupee  oppidi  terra  Scorpiones 
necat  6J1-45 
clufini  populi  58.18 
cluflolum  oppidum  45.10 
clufium  oppidum  641-47 
cyzice fons  S54*io 
cnemis  oppidum  5r-45 
co  oppidum  88.10 
coamari  populi  87.7 
coboris  infula, W  oppidum 

9  8-4 

cobum  fluuius  sj.15 
cocanicus  lacus  559.18 
cocond*  populi  90.17 
cocoffates  populi  61.56 
cociUum  oppidum  13.9 
cocinthum  promontorium 
41.48 

codanus  jinus  6u  1 
cale  regio  71.41 
calefyria  regio  75.11 
calefyri*  deferiptio  ibidem  39 
per  totum 

coelus  portus  5S.HC758.IS 
cogamus  fluuius  77*5 
eolaicum  promontorium  91.19 
colapiani  populi  49.5 
co/dpu  fluuius  ibidem 
colarni  populi  63. 45 
colchice  regiois  deferiptio  85 

10  er  inde 

colchiafolitudincs  84.49 
colchis  auro  fertilis  585.1 
colchi  in  Dalmatia  aliquando 
48.18 

colchis  mmium  habet  590.38 
colchorum  gens  ubi  8J.6.10 
Crtndc 

colchinum  oppidum  4S4S 
colentum  infula  ibidem  11 
coletmi  populi  ibidem  10 
colycantiorum  gens  78-43 
colitiia  id  esi,  Cyprus  7  9.1 1 
colippo  oppidum  63.18 
coRattni  populi  44-3 


colone  0pp1.7s.i8 
coUdda  oppidum  78.*  8 
colligati  populi  101.15 
coUig* jfcecus  563.5 
coUodis  infula  41.40 
colobona  oppidum  34.11 
colonia  eque  Aris  61.15 
colonia  Agrippincnfts  tbid.i 5 
colonia  immunis  35.9 
colonis  infula  5 6.9 
colopena  regio  81.51 
colophon  oppidum  30.13  er 
77-5° 

colopbonij  cum  canibus  bella  ge 
runt  41.17 

eolojf/i  op.  80.46  er  554-46 
coipe  oppidum  77-39 
co/«t<e  populi  89.10 
collucones  populi  47.4« 
colubraria  infula  4.1.10.14 
columnarbegia  40.39 
comageneurbs  30.17 
comageneregio  71.44  C774 
ii.i8.ii  CT  81.36  er  S4*lS 
er  86.16 

comana  oppidum  81.31 
comata  Gallia  6i.13.43 
comenfes  populi  81.5 
comen  jis  lapis  648-11 
comini  populi  44-1* 
commone  infulato. 7 
complutenfes  populi  35-34 
compfleni  populi  44.1 
compuft  oppidum  81.10 
cornum  oppidum  a,  quibus  46.18 
er  609.10 

concordia  lulia  oppL  34-i$ 
concordia  oppidum  46.18 
concordienfes  populi  63.45 
cocubienfes  populi  45.4 
condrigramma  oppi.91.14 
ccnejium  oppidum  7S.34 
conibrica  oppidum  63.18 
cononienfes  populi  56.49 
conopondiabafis  infula  59-7 
confaburenfes  populi  35-4  o 
confor anni  populi  6 1.38 
conflantia  lulia  oppidum  3410 
17  er  64.59 

confuanutes  populi  47-38 
confuaranorum  gens  56.11 
confentia  oppidum  40.36 
confuhnum  caflrum  41.48 
conteAania  35-7.ii 
continufa  infula  64.9 
contributa  Mwop.34.i6 
contributa  colonia  63.39 
conuen*  populi  52.36 
copee  oppidum  51.38 
cophantus  mons  ardens  30.43 
copfce*  oppidum  91. 49 
ccphes  fluuius  ibidem 
eopbctes  fimus  $o,}q 


coptite  prafeciu  ra  6  9 . 3  6 
copfoy  oppi.93.4  er  119.1  C7 
65S.41 

coracefium  oppidum  75,9 
coraceflus  mons  ibidem. 37 
coralius  fluuius  82.10 
cor ambion  oppidum  100.39 
corani  populi  I9.5  9 
cordni  lapides  6  45.11 
coranitapoprli  98.44 
cor afi£  infula  57.59 
coraxicus  mons  75.41  er  84.31 
er  86.6 

coraxi  populi  85- n 
cor<txor«f»ge«i  19.8 
corc>r<i  itt/iM  49.31  er  55*57 
cordylufa  infula  79.51 
corduba  oppidum  34.6 
carduben fis  conuentus  33.18 
€754-3 

cordula  portus  82.47 
corenfelittus  53.51 
corefa'mfula<,63<? 
coreffaoppi.56. 44 

corefus  lacus  I9.57.i9 

corfinienfes  populi  4413 
corie*  infui*  5644 
coritsum  promontorium 
77.31 

corycus  mons  65.50  er  588.35  et 
557.16 

coricos  oppidum, fflecus  75.6  et 
554-48 

corydaUa  oppidum  75.44 
corymbia  infula  79.i7 
corinenfes  populi  44-3 
corineum  oppidum  77.35  C7 
79-h 

corinthigemm*  661.41 
corinthi  portus  51.1.1J 
corinthi arx  que  51.6 
Corinthiacus  jinus  ubi  50,19, 
49  er  51-8 

corinthus  oppidumubi  51,5,6  et 
554.49 

coriolani populi  4o,ig 
coryphanta  oppidum  Snj 
coryphds  oppidum  7s.11 
coriphafium  oppidum  51,41 
cormalos  fluuius  78.14 
corneates  populi  49.6 
corne coUis  1S8.8 
comelani  populi  44.1 
cornelij  populi  uel  forum 
45.21 

cornelia caflralocus  66, 43 
corniculum  oppidum  40.15 
corninium  oppidum  48.9 
corolia  oppidum  98.18 
corone  oppidum  5417 
coronea  oppidum  51.58 
coroneus  jinus  51.17 
coronet  populi  53.41 


corpiUi  populi  54,20 
corfee  infula  7  9.41 
corfi  populi  141  -41  ; 
corfice  infula  deferiptio  41.13 
cor  fica  me  fur  a  ibidem  19 
corfica  duitates,  er  coIobw  i$i/ 
dem  io 

corfica  oppidum  ideft, Thebe 
50.41 

corfica  infula  mira  gemma 
667.5 

Reliqua  quare  parte  prima 
cortenfes  populi  35-34 
corticata  infula  63.9 
corrtiw  oppidum  56.25 
cortonenfes  populi  38.28 
cos  infula  79-35  erio4.34cr 
197.31  C7  524.H 
cofanum  litus  41.14 
cofeinus  oppidum  75,46 
cofenus  fluuius  65.14 
co/ynt  i»/kk  4M°6'68.4> 
cofyri populi  88.4« 
cofoagias fluuius  89.4 
coffa  oppidum  58.11 
coffai latrones  populi  95,13 
cojfetania  regio  35.16 
coffyra  infula  68,49 
coflobocci populi  85-47 
cotes  oppidum  6  437 
cothon  infula  5 6.1 
cotieri  populi  87.25 
cotyorum  oppidum  82.46 
cotonis  infula  55-45 
cottaion  oppidumso.46 
cotte  populi  83-46 
cotta  oppidum  566.34 
cottiana  duitas  47.51.44 
cottona  regio  93.24 

rmgtti  mo/w  75.57 

crambuffa  infula  19,20 
crania  oppi.i  o  0.40, 41 
craniamons  50.31 
cranon  oppidum  51.5C753*10 
26  er  554.10 
crafteditesfinus  81,14 
C  rathis  fluuius.  43.11.cr  553-37 
cratis  fluuius  Scylla  pater  4° 
3«.er  655.8 
craugia  infula  dua  56.14 
cremycn  oppidum  51.23 
cremnifcos  oppidum  59.20 
crcmona  oppidum  46.48 
creo«  mons$o.  19 
creffa  portus  76.11 
creta  nympha  56.  is 
creta  unde  didta  ibidem  19 
crete  infula  quibus  animalibus 
careat  150.47  er  170JS 
crete  ce«t«m  urbium  56.17 
creta  infula  deferiptio  56.16  CT 
154,17 

creta  labyrinthus  i  quo 

641 


64-1.2.0 

crete  infule  menfura  55.10 
crete  oppida  Aidem  24 
crete  montes  5tf.j0.er  55«.  10 
crete  fontes  Calidi  emerferunt 
2<S.I5 

crete  aliquot  infule  49.  j  o 
cretenfi  infule  nata  alijs  melior 
ra46i.fi 

Reliqua  quere  parte  prima 
creticum  mare  quod  1«.  15  er 
40.49er55.Jicr5tf.2i 
crexa  infula  4g.11 
cridlonop.71.16 
cridinum  fluuius  87.8 
cryconinfula79.ii 
crynis  fluuius  8MJ 
crmouolum  op.45.iJ 
cryonop.  77.46 
cryptos,idejl,  Cyprus  79.11 
crifeus  finus  50.55 
crifaop.  50.39 
cryfftop.7s.i8 
critenji  po.ioi.46 
crithoteop.  55.14 
criumetopon  Taurice  promant 
torim  59-4S  er  175.40 
criumetopon  Crete  5tf.i3.j7 
crobyzipo.l9.2j 
crocale  infule  90J9 
crocilea  infula  55-47 
crocodilon  op.  75.4 
crocodilopolite  nomos  «9.4« 
crocodilus  mons  74.49 
crommyonefos  infula  80.11 
cn>m?M  op.gi.itf 
cronea  promontorium  8J.JJ 
«•obm  regio  80.55 
cronium  promontorium  61,6 
cronium  mare  tf  1.11 
crotalus  fluuius  43.4 
croto  op.27.5j  er  43.10 
oKB010p.84.4o 
crufa  infula 79.40 
cruflumcrium  op.40.15 
crujluminus  ager  i7.Jtf  er  38 
54*4° 

truflumium  op.45.16 
CTESIPHON 
Parthorum  oppidum  95.7 
er  95*44 

ctcfpkontes  op.96.1 

CVRlpo.tf2.41 
cubultcrinipo.  39. 40 
culici  po.47.5 
cullu  op.66.38 
cumania  cafiellum  85.7 
cumara0p.ioo.f4 
cume  op.f9.i7  CT  629.1 
cumipo.101.i6 

cumeron  promotorium  44-39 
cuneus  promontorium  tf  J.JJ 
CM»i«op.4i.« 


PARS  SE 

cunicularie  infule 41.}} 
cupidinis  fons  554-io 
c«prs<  op.44.Jtf 
cuprenfes  po.44.41 
curenfes  po.44.i9 
curetis  regio  50.16 
curetis  Jd  efi ,  C  reta  infula 
56.19 

curias  op.7  9.11 
curiSlepo.48.8 
curitis  op.  16.56 
curubis  op.67.i 
cufuetanipd.40.18 
cutilie  lacus  ubi  44.28 
■cutilie  aque  mirum  27.17 
cutiosfotisioo.n 

DAEANEGORIS 
regio  97.47 
dacenchris  infula  56.14 
dacipo.idefi,  Gete  59«  10 
er  tfi.32 

dacipulfi  59.14 

dattyli  Idei  po.n5.47 
iedalaop.76.11 
dedaleon  infula  79.11 

Reliqua  quere  parte  prima 
dahepo.87. 14 
daleop.78J4 
dalion  op.  102.20 
dalmatia  Pannonie  pars  49.1 
dalmatie  jfecus  ubi  affidueuen/ 

tus  gignitur  14.19 
dalmatia  aurum  fert  58tf.i7 
dalmatie  termini  4.8.14 
dalmatie  Grecorum  plura 
48.  Jo 

dalmatie  deferiptio  49.1 
damanitanipo.  55.34 
damafeena  regio  7i-47 
damafeus  op.7 1,46  er  74*37 
er  tf 3  9.5 

damafeus  Aldbaflritem  gignit 

«39.1 

dameaop. 78-45 
damnia  repo  98.7 
dandagula  op.89.45 
dandaripo.s  3*47 

daneUipo.io1.46 
daneon  portus  99.17 
danubitts  non  influit  Adriaticu 
46.54 

danubij  pifces  quales  i55«35 
danubij  fluuij  deferiptio  58.49 
er  554.29 

danubij  nuUus  amnis  in  Adriar 
ticum  effunditur  4« .3« 
danubium  qui  amnes  influant 
49.5 

danubij  bofliorum  nomina 
59.3 

danubij  magnitudo ,ibidem  8 
daorizi  po.  48.23 
daphnufainfula  S0.4 


CTND  A 
daphiffa  mons  53.  n' 
daphnidis  infula  10  0.5 
daphnusop.  52.44  er 
77.37 

dare  po.65.28 
dataris  fluuius  91.1 5 
daras  fluuius  95.49 
darat  fluuius  «5.24 
daratite  Aethiopes  «5- 18 
dardanus  fluuius  49M 
dardani  populi  gens  fera 
50.6 

dardani  po. 55.50.37 
dardani  Aematbiam  mfeflant 
53.30 

dardani  Mefiepo. 49.14 
dardania  'mfula58.i6 
dardanium  op.  78.28.41 
dardepo.89.2f 
darderum  gens  45.47 
daricummons  86,46 
darium  Alexander  ubi  uicit 
86.18 

dari  po.90.1 
diron  op.  102.3 
<Z4rewepo.100.27 
darr egens  98.2 
dafcylosop.  80.37 
dafcufa  oppidum  74.  tf  er 
843« 

dafilis0p.ioo.4z 
dafibaris  fluuius  68.11 
daff arete  populi  48.55  er 

50.5 

daulis  regio  50.40 
daulotesfons  98J 
daunia  proumcia  43.3s.47 
£>  E  B  R I S  «ei  Detris  fons 
68. 12.21 

dccapolitana  regio  71. 44 
per  tofum, er  73.1S 
deceates  po.58.4 
dedant  po.44.7 
deciatum  regio  56.40 
decij  forum  4419 
deculanipo,  441 
decuma  op. 54.7 
decumanus  limes  quis  342.37 
er  343.7 

decumanorum  colonia  f6,ti 

decimi  po.48.18 

deitania  regio  35.7 

delosnatai6.9 

deli  infule  pifces  qual.566.48 

deli  Aes  596.15.fo 

deli  infule  mirus  fons  29.44 

delos  infula  qualis  57.18  V 

10434 

deZoi  ««de  di&t  57.10 
delphacia  infula  Si.J3 
delphicum  Apollinis  oraculum 
50.58 

delpborutn  oraculum  quale 


*7-9 

delphioppi.5 oJ7  CT  51-45 
delphini  porttts  38.8 
de/tf  Aegyptus  curditt* 

69. 31 

delta  Hili  figura  46.1  er  69 
31.45  er  7o.i  w  71.15? 
tf  40.27 

demetrias  op.55.9 
demonnef os  infula  81.34 
dendros  infula56, 14 
dennaop.  100.42 
denfeletepo.50.7  er  54.1« 
deorum  promontorium  tf  42 
dem»g<rop.9o.itf 
derafide  infule  i6.i%  & 

77.li 

derbices  po.87.ii 
derceto  Deaubi7i.  10  5? 

73.4: 

deremiftepo.  4  8.14 
deretinipo.  ibidem 
derraop,  53-45 
dertona  colonia  58.11 
dertufanipo.f5.15 
derxenc  regio  74  S 
deflicos  infula  58.19 
defwiiatium  regio  jtf.34 
definates  po.48.2j 
deuelton  op. 5448 
deultumflagnum.ibidem 
denuada  infula  98.1 
dcximontanipo.91.40 

DIA  op.60.5 
dia  infula  57.17 
diabete  infula,  79.fi 
diablindipo.6l.f2. 
dialeon  infula  58.20 
<Za«<e  Ephejie  templum  16.2 

er  77.19 

<f/4B*r  templum  Sufis  1 6.21 
Reliqua  quere  parte  prima, 
iianenfes  po. 35.40 
dianiumop.fi.io 

dianium  infula  41.2.23 
diaphanes  fluuius  74  48 
diareufa  infula  80.6 
djarrhytum  66.46 
dibitach  op.96.1 
diceaop.5f.45  €7*45-3® 
dicearchia  colonia  f  9.19 
difteus  mons  56J0 
didymei  Apollinis  are  ubi,  zr 
a  quo  87.2o 

didymei  Apollinis  oraculum 
77 .9 

didyme  infula  41.42 
dy me  colonia  51.18 
didyme  infula  79.1 
didymus  mons  80.31 
didymis  op. ibidem 
diduri  populi  85.4 
dienfespo.55,42- 

B  Die; 


dies  fex  Menputtiubi  6o,t£  - 
Reliqua  quare  parte  prima 
diethufainfula  5S.to 
digbani  oppidum  95.15 

digeri  populi  S4-l7 
diglitus,idefl,  Tigris  fumus 
95-*8 

dymftos  infula  79.31 
dimajlus  mons  57.15 
dimuri  populi  90x0 
dinaretum  promontoria  79. 8 
dindari  populi  48*14 
dintaop.3  7.5 

diobejipo.s  4.1S 
diocafaria  op.si.J4 
diodori  infula  100.15 
diognetus  itineris  Alexandri 
tncnforSS.il 

diomedea  infula  49.11.48.J5 
er  i8i.ii 

diomedis  equorum  fabulum 
54-Jo 

diomedis  oppida  inltcdi* 

45.4« 

diomedesquas  gentes  m  Italia 
deleuit.  ibidem 
diomedes  Spinam  oppidum 
condidit  45.41 
diomedis  prowosto.48.15 
diomedis  infula  117.14 
diomedis  limen  461.41 

Reliqua  quare  parte  prima 
dionyftada  infula  57.17 
dionyfia  infula  55-45 
dionyfia  quaprm  Chareta 
99-1 7 

dionyfiopolis  op.  54.40,44 
dionyfiopolita  po.76.j1 
dionyfius  Sicilia  Italiam  adijee t 
reuolu.it  4^.3 

dionyfius  Geograpbus  57-5 
dionyfius  Geograpbus  ubi  na / 
tus  quo  tepore, qui  V  in  orie/ 
temmiffus  9**49 
diorytttts  lacus  S°d° 
diojkcnofufbns  jo.« 
diofeorias  op.  gj.ij.i7 
diofeoron  infula  45.5 
diofeuriada  infula  98.11 
dioshteritapo.72.3  cr$t.6 
dio ff  age  oppidum  94.1 
diojflolitis  prafeftura  69,36 
diofpolis  magna  op. 71.9 
dioffolis  op.  75. 17  er  76.14 
1*5-36 

dypfium  op.51.  4i  er  H5-J9 
dira  infula  99.57 
dyrccfbns  51,  J5 
dirrrf  oppidum  100,5* 
dmmpo.44,4 
dyriodoris  fluuius  85-7 
dyrisyid  eji,  Atlas  mons  6*,43 
dyrrbachium  op.  4J.  J5,  er  4?* 


INDICIS 

J7  er  55-44 

dyrrhaebij  pifces  quaU  566,47 
difccra  natio  68.10 
dwwop.56.i8er57.i 
DOBIRlENSES  populi 
5J.4° 

«focfci  populi  101.46 
docleates  po.4g.13 
dodonae  mirus  fons  19.56 
dodonai  templi  tintinnabula 
641.4  er  «rerf 
dodonai louis  templis  ubi  50.1 
doiates  populi  45.3 
doljcrf  io/hI*  98.5 

dolicheinfula.S7.3x 
dolichifla  infula  79,1  o 
doloncapo.S4-.ix 
donyftmfula  S7 .39 
dolonis  oppidum  go.j* 
dolopespo.s  o.i* 
damadaop.9S.3x 
domazanes  po.  1  o  o.  17 
domibus  carentes  po.  85-5® 
domijios  infula  16.16 
donacefa  mons  53.11 
dora  fons  98.4 
«foricrf  gent  in  Cappadocia 
31.17 

dondisop.76.3x 
dorilaum  op.77.44 
dorylai  populi  76.x6 
dorion  0ppi.51.i9  er  5;.i6 
er  77. 35 

«fom  regio.  15.45.  crinde ,  er 
51. 47  er  76.  h.  1 9  er  1 04 
94  er  6i6,i6 
dorifei  gens  91.10 
doryfcum  promonto.sx.19 
dorifeus  locus  Thracia  54.31 
«foro»  oppidum  75.6 
dom  fluuius  7J.5 

DRACO  wobj  77.41 

draconon  infula  58.10 
dramafaqua  89.31 

drangapo.ss.33  er  92.U 

drauus  fluuius  49.3 
drepane  infula  55.59 
drepani  op.coraUium  567.H 
drepanum  promonto.  42.11. 20 
23.CTioo.io 
dria  infula  56.35 
drilonlocus3S9.il 
drilo  amnis  48 .29 
drymaa  regios  0.4-6 
drimati  populi  9S.7 
dry  modis, id  efl,  Arcadia  57.2 
drymufl  So.s 
irinius  fluuius  49.17 
driopes  po, 50.1 
driopis  regio  51.49 
<fry»/rf  infula  79.45 
dromos  AchiUeos  59-19 

druentia  fluuius  36,19 


PLINIANI 

drugeripo.S4-x° 

D  VAT  VSflnus 97.47 
dudinipo. 4S.3 
dulichittm  infula  SS. 47 
dulopolis  oppidum  76.sg 
dttmrfBd  oppidum  10  o.  95 
dum  ana  infula  61.10 
duria  fluuius  45.34  2T  59.14 
durus  fluuius  35.M 

<ftm’«e  op.96.3s 
durius  fluuius. 63.11 
Aflu.42.14 
eantironinfuldSS.it 
ebdanum  oppidum  54,1 
ebiitei  montes  9  7-44 
efcoie  oppidum  98. 4° 
ebora  oppidum  63.42 
ebrodiuntij  populi  37. 1.  er 
47.4* 

elittrrfcp.33.4g  er  63.1& 
eburiates  populi  3S-S 
eburini  populi  43.18 
ef>«ro»espc,6z.3i 
ebufus  infula  41.1 
ebufus  nem  generat  cuniculos 
41.11  eri5°>42 
rf>« ji  fem  ferpentes  fugat  41. 
10  er  631.46 

rf>tt/tti  infttfrf  nobiles  habet  ficus 

261.35 

c cbathana  op.73.6  er  86.13. 25 
er  9«-10  er  554.4-94.15 
ecdippa  oppidum  73.8 
echinades  infula  55.45 
ecbinades  infula  quomodo  na/ 
ta  15.47 

echinus  op. 5  0.16  er  53  5 
echinufa  infula  57.41 
cconiaoppi.51.4-6 
ecreftice  regio  23.6 
eStini  populi  4-7.43 
EDENS  AT  ES  populi 
ibidem  2 
edcfaop.76.z 
edcfaop.74.i7 
edetanarrgio35.il 
edet  ani  po.3s.i6 
e digismons  75.35 
edini  populi  41.24 
edones  populi  27.15 

edonis  oppidum. 78.16 
edati  pepuli  S4.X6 
edonus  mons  55.11 
edofaop.ioo.4s 
edron  portus  43.1 
E  G  A  D  D  A  oppi.7l.4X 
egelefla  559-45 
egejiaaquasss.n 
egetini  populi  44.7 
egilium  infula  41.23 
egnatiaop. 43-37. 
egnatia  oppidi  mirum  JM7 
egouarri  pepuli  63,6 


egratd  oppidum  93.31.41 
eguituri  populi  47.43 
E I O  N  iocitf  83.38 
ELAEA  infula  $1.36 
elaaop.S9.34  0-72.37 
clamita  po.9s.1i 
elaniticus  finus  92.17 
daphites  infula  49.340-  80,5 
elaphoncfcs  infula  81.31 
elapbufainfula.ss.41 
elateaop.si.44 
elatiuniop.74.36 
elatus  mons  5«.ier  150.3? 

elatum  fluuius  5S3-1S 

eldamarij  po.  94.31 
elcSridcs  infula  49. 17  & 

61.4  er  655.19 
eleftrum  in  qutinfula  6ui  & 

62. 4 

elegia  oppi, 74-i 
eleonop.51.390rs3.47 
elephantis  infula  714 
elephantis  regio  174»»  e* 
45o.S 

cleti  populi  S4-iS 
elauffrinfu.h79.s4 
e laufa  op.71.10  er  80, u 
rie«/rf  ia/tt/rf  56.14  er  So.11 
eleus  0p.5s.zo  er  76.J3 
ekup.it  oppidum  Si-i4 
ckuteme  oppidum  S6.i$ 
eleuthera  oppidum  52.37  er 

601.13 

eleutberosPmnus73.it 
eliberi  oppidum  33.49 

elice  oppidum  16.40 
Wiwrfit  regio  94.211  er  96 

15.15 

elintaipo.i  0416 
eiiorumdger51.1t 
elis  quantum  dijktiSicytse 

13.13 

elis  oppidum  Sin 
elis  oppidum  adem  t&ititffl* 
habet649.4S 
tiyflamjula79.*9 
elmon  oppidum  53.7 
elongo fmebeus  95.1S 
elorusflums  42J7 
elorum  caflcUum  566.J7 
rittii  fluuius  gi.13 
elufates  populi  62.19 
EM  ANICI  populi 34-17 

emeriten fis  conuentus  63.36 
emerita  oppidi  coccum  164. 9 
erneum  oppidum  100.40 
emifchabiksfons  9S. 4° 
ernmaum  oppidum  7x19 
e modimontes  g8.i.is  er 

91.16 

ENNEACONTACO. 

metapo.100.4 
enagorainfula79*n  , 


PARS  S 

er.ehclc£  op.48.3  fpcncdiioppi.w9.s4. 

enxcadlo e  {x3.59.5t  E Q _V E S  T R I S  colonia 

enederudinipo.48.31  «51,13 

cngadii  oppidum  71.41  E  R  A  S I N  V  S  fluuius  19.11 

citgmi  populi  41.14  er  51.57 

enhydra  oppidum  73.14  eratonos  infula  99.39 

cniundos  oppidum  7  S-i^  erebintbus  infuUSi.36 

cttingii  infula  61.15  eretriaopputf.) 

cnipheut  fluuius  55.15  erefon  oppidum  80.17 

cnipi  natio  68.19  ergauicenfes  populi  55.31 

cnijfe oppidum  51 .6  ereffij  populi 78.19 

enneacrunos  finsMdem  t  crgetini  po.  41.14 

cnobrifttes  po.6i.3j  crgittus  jlmius  55. 9 

enominiton  regio  ioi.ig  eryanos  fluiuus  7S.14 

tnona  oppidum  43.9  erycini  po.41.14 

enofis  «t/it/e  41.3?  cricufa  infula  41. 41  er 

cnteUinipo.41.z4  55.41 

E  D  D  A  N  D  A  twjtt  le  98.1  eridanus  Hifiania  fltutius  fecun 

eos  mons,  9  9. 55  dum  quofdam  6W.31 

eous  Oceanus.  85.14  eridamus  Rhodanus  a  quibufda 

EPAGERITAE  populi  appeUatur, ibidem 

83.2-8  eridanus  flrnius  qui  er  padus 

epigris  infula  57.12  ibidemi6 

epea  iger  51.11  eridani,id  eft,padi  fluuij  defcri 

epetini  populi  Dianatmplum  ptio  45.18 

77.19  er  641.14  eridanum  Radi  ojiium.ibid.41 

Reliqua  quare  parte  prima  ■  erimanthus  fluuius,er  mons 
ephejlia  oppidum  5s.1t  51.11 

ephefusoppidum77.zi.t4  erymne  oppidum  53.15 

er  78.i  erineos  oppidum  51.15  er 

ephefum  minium  quale  S90.39  52.47 

fpfryre  oppidum,  id  e ji,  corin/  erythia  infula  6  4.8 
tfe  51.5  erythia  infula  unde  dido,  ibi/ 

e phy  re  infula.  5 6, 9  <f«w  n 

ephyri  populi  50.15  erythra  oppidum  52.  ?6  CT  77. 

epicnemidij  po. 51.41 .  34  er  80.4  er  618.35 

tpidanum oppi.48.36  erithra  rex  93.33 

epidaphneoppidum  73.19  erithris  amnis  553*  43 

5  457  erythra  regis fepulchrum  ubi 

cpidaum  infula  26.28  98.11 

cpidaurum  Colonia  48.i7  erithraum  mare  quod  93 .  3$ 

epidaurum  oppidum  51.44  eryx  mo»;  41. 10 

tpidires op.99.43  erranoboa fluuius  89.4° ■ 

epigranea  fons  51.35  E  S  A  R  oppidum  iot.1.4 

cpimaranita  po. 97. 43  ejbonitarum  po.71.34 

r piphanenfes  po.73.47  cfca  op.98.4s 

epiphania  oppidum  74* «  27  efcanus  flamus  49.1« 

75,10  ejcae  oppidum  34.1 

epiri  menfura  53.27  efmtt1po.44.18 

epiri  initium  ubi  48.40  ejfcdones  populi  60,11  er  84* 

cpir/  termini  populi ,  loca  49  3  er  87.14 

48  er  5  o.5  .  ejfai  po.7z.37 

epiri  boues  quales  145.42  eft‘£  promontorium  81.15 

epiropia  infula  5  6.9  efubiani  po.  47.42 

epis  oppidum  100,48  ETAXALO  S  infula  ■ 

epijibrium  caftrum  54.1  97*44 

epitheriasdp.quare99.4s  etbecufa  infula  79.35 

epitus  mons  53. 4«  etbelcumflu.80.39 

epium  oppidum  5z.6  ethinipo.67.3S 

epopos  mons  z6. 19  et hy.favnfulaz6.i6 

eporedica  quid  4414  ctinates  populi  45-44 C7 

eporedia  oppidum  cur  coditum  44-5 

i&itfem  13  EVAN  THIA  oppidum 


E  C  V  «  D  X 

75.41  euripus  inHeVeftontosS.tJ 

euaz£  po.83.4s  euripus  Txurominitanus 

cubas  infula  defcriptio  56.4 1  18.24 

ewfcae  magnitudo, ibidem  45  «tripas  Boeotia  56.46 
«zfccee  pi/ce;  ^«el«  566.46  «trome  op.76.43 

eubcea  B  ceotie  itttttfe  26.23  «trope  tertie  orbis  pars  32.48 
eubxa  Euripus  qualis  28. 15  earope finus  primus  35^7  CT 

er  52.41  40.41  er  42.44 

fK&osre  «ri>e;  57. 2  «T-  5«.  4«  europa finus  fecundus  43.9 

er  58.2  crinde 

eubcea  nomina  plura  57.5  «trope  fnus  tertius  qui 49.4* 

eubcea  calida  aqua  5 5444  europa  finus  tertius  qua  conti/ 

Reliqua  quare  parte  prima  net.ibidem  41 

euburiates  po.38.5  europa  finus  tertius  55.U 

euburo  0p.63.i8  europa  finus  quartusexmd / 

euchata  po. 87.25  gnissS- 11 

eudemia  infula  58.7  «trope  nf>i  prologo  33.1 

eudemon  Arabia  qua  96.36  europa  fecunda  orbis  pars  cur 

per  totum  credita  53.3 

cudon  f Imius  76. 41  «trope  laus  33. 12 

ettenus  fluuius  50.27  er  51-9  europa  ab  A fiadiuifid  55.16  27 
eMgetteipo.43.5.24.19  58.25  er  S0.25  er  8M6 

euganei  unde  didi  47.29  europa  omnis  menfura  6415 

eugancorum  populi  quot  oppi.  per  totum 

47.14  europa  magnitudo  103.46 

eugoa  oppidum  100.46  europa,  zr  Afia  quantum  inter 

euhippiaop.77.z3  fe  dijlent  80.25 

eulaus  lacus  92.41  europa,  er  A jia  propinquitas 

eulaus  fluuiurex  quo  regesti/  81.41  er  1044 

bunt  91.42  er  96. 19. 37  er  «trope  «ptote  terre  per;  ioj 
555.25  46  crinde 

eumenetica  regio  77.14  europum  op.Syria  7414 

eumenia  op.76.39  europus  op.53.35  e r  94.13 

eumenia  Thracia  oppidum  eurota  fluuij  (imulacrum 

5442  603,10 

eumenium fluuius  6J.1S  «rota  flmius  51.35 

euony  mus  infula  42.43  eurotcs  fluuius  53.10 

euonus  infula  qg.8  euchencop.76.33 

eupatoria  op.82.18  eutana  oppidum,ibidem  34 

eupalia0p.io.3s  eutychia  infula  18.6 

euphorbenipo.76.31  eutichides  603.10 

euphratis  fluuij  defcriptio  74.  cuxinus  pontus  58.3* 

z3  per  totum  euxini  ponti  defcriptio,  CT  no/ 

euphratis  ortus  74.1  men  unde  81.40  er 

eupbrate  fluuio  Mefopotamia  euxini  ponti  menfura  gi.4 

inundatur  9426  17  A  B  A  R I A  ittjttie  61.9 

euphrates  feleuciamperldbitur  X  fibienfespo.39.40 

943o  er  95.38  figi  populi  44.18 

euphratis  ojiium  741.1 9  er  filarienfes populi  444* 

84.15,95.4  er  9  8.45  filerni  agri  tibi  39.11.4* 

euphratis  lacus  91,41  Reliqua  quare  parte  prima 

euphratis  curfus,  ernauigatio  filifcacolonia39.iS 

95.15  filifci  po.z9.47  er  107.30 
euphrates ,  Tigris  quantum  fiUionates  po.  45.13 

difient  95.48  er  97.18  /eme  l«Iie  op.54.15 

euphrates  deduttus  94.43  finefiorum  infula  61.9 

Reliqua  quare  parte  prima  fcnum  firtuna  colonia  454 

«pii»  fec»;  47.11.92.42  €3*  filfci  populi  48*31 

97.50  faucntia  Hi frania  oppidum 

euraniumop.76.34  35.49 

« eurianajfa  infula  go.5  fauentialtaliaop.3s.z0 

eurymedon fluuius  7  5.15  fauentini  po.45.11 

tuTjtmeni  po,54«45  fauonicnfes  po.45.6 

B  2  fettri 


INDICIS 


FELTRINI  populi472 
felix  lulia  colonia  73.10 
felix  gens  ubi  60,1 6 
felicitas  lulia  0p.63.41 
feliginates  po.45.10 
felfina  colonia  45-i° 
fer<e  ge«f«  «6i.83.it 
ferentani  Ji.9 
ferentinates  po.  39.41 
ferentinum  0p.38.i9 
feritor  f  Imius  J8-S 
feroauguflana  op.55.37 
feronialucutj8.it 
ferreus  mons  totus  609.37 
fertilia  loca  88.  ii  er  90. 33  © 
58.45  er  95.«©"  99*4-4* 
fefccnnja0p.JS.i9 
fefulaop.j8.i9 

FIBVLARENSES  popK/ 
1*55*33 

ficaria  infula  41.39 
ficolenfes  populi  39.41©* 
44-18 

ficulnea  oppidum  40.14 
fzdcnatecp.js.4-o 
fidenates  populi  40.18  © 

44.19 

fidentia  op.  33.48 
fidenimi  po.45.11 
firmanorum  cajieUum 443*5 
FLAM  ONIENSES  po/ 
puli  4.7.4. 

fiauia  colonia  'a  quo  71.11 
fiauiobriga  colonia  63.1 
fiauiopolis  colonia  55.8 
flauiumop.48.4t 

flauonaop.  ibidem  8 
ficuum  Rheni  flmij  oftim 
61.38 

florentia  op.244.5 
florius  f luttius  6 3.7 
fluentini  po.38.19 
flumina  gemmifera  qua 

«71.14 

flumina  miraphra  19.11 
vmde 

flumina  aurum  vehentia  586 

10  er 

flumina  quare  non  refluunt  Uti 

mariais.it 

flumina  terram  fubeuntia 

19.19 

R  <j«<ere  parte  prima 

FOCANATES  pcpwlt 
47.59 

fcemina  tantum  uli  regnant 
90.13 

fontium  multitudo  ubi  50.3 
fbnsaquee  regia  50.10 
fons  peftifer  Germania 
4544o 
fontes  miri  19.51 
fons  louis  mirus. ibidem  37 


Reliqua  quare  parte  prima 
fbrathop.98 15 
orentani  populi  59.41  © 

44. 4  er  47*  6 
foretijpo.40.18 
formia  oppidum J9.17  © 

4M7 

formio  f  luuius  46.51 
foraugujiana  duitas  35.37 
foroappipo.j8.41 
forobremitiani  populi  45-4 
forocornelienfis  ager,  ibidem 
43 

foroflammenfes  po.  45.3 
forofuluiop.j8.i} 
foroiulienfes  populi  45*  3  © 
47*5 

forofempronienfes  po.  45. 4 
foropopulienfes  39*4° 
forouibienfium  ager  45-i7 
forum  iulij  Oftauianorum  colo 
niaj6.j8 

fortunata  infula 641 
forumclodij  45.21 
forumliuij  ibidem 
foroclodij  pa.j$.jo 
foronerenienfes  po.j6.47 
forum  Julium  34*4 
forum  uoconiop.j6.47 
forum  IDecij  44.19 
forum  nouum.ibidem 
foffaclodia  ep.46.1 
fcffiones  portus  45*47 
fortunales  po.54.17 
fortunata  infula  64.1 
fortunata  infula  qua  ubi,zr 
quot  103.14  per  totum 
FRABATERN1  populi 
59-4* 

fiatuertium  0p.4j.j1 
fregeUani  populi  39.41 
op.3S.15 

fieginates  po.ilidem  4« 
fientana  regio  43.43 
frentofluAj.41 
frentanipo.44.^.11 
frifipo.4j4.46 
friflorum  infula  6LJ7 
friflabonum  gentis  infula 
ibidem 

frufmates  populi  39. 4*  © 
61.11 

F  V C  IN  V  S  Idfltf  19*  15  er 
44. 14.11  er  158. 10  © 
«45*1 

fugalipo.44.19 
fnlgmatespo.4t.J 
fulfinatespo, 4S.7 
fundanus  lacus  59.1« 
fut  flmius  65-43 

A  B  A  L  E  promontof 
J  n«w  73.26 
Z&ales  populi  61,41 


PLINIANI 
gabe  oppidum  7j.z 
gabeUusflu.4  5-34 
gabeni  oppidum  7  jAJ 

gabicnnipo.4S-1<s 
gahnenfls  agri  mirum  17,14 
%abinipo.j9.4z 
gabripo.84.8 
gadagaleni  po.  100.41 
gaddaraop.7z.4S 
gades  oppidum  a  Tyrijs  condi/ 
tum.7l.ii 

gades  navigandi  terminus 
115 

grfie*  quantum  ab  urbe  Roma / 
na  difient  J46.1 
gades  quantum  A  Sardinia  di/ 
flent  41.38 
gadis  infula  6 4.Z 
gadium  op.11.17.64.7 
gadirita  uel  Gadira  infula 
64.10 

gaditanus  conuentus  33.17 
gaditana  lulia  op.64.4 
gades  infula  35.35 
gaditani  freti  longitudo  latitu/ 
doq;  32.49  er  33,* 
gaditano  freto  Oceanum  non 
ingredi  terras  60,46 
gaditanum  fretum  ubi  prologo 
32.49  er4o.  44 .103.34 
gaditanus  Oceanus  qualis 
28.26.29.33 

gaditani  Oceani  pifces  quales 

151.48  er  152.8.14 

gagaude  infula  1 01.19 
gage  oppidum  75-44 
gagis  flmius  646.53 
galanis  oppidum  16.57 
Galafaop.71.49 
galatha  infula  42.30 
galathanipo.4z.iS 
galata  infula  68.47 
galatha  terra  qualis  632.4? 
gd/ali*  deferiptio  80.44.48 
Cr  8t.i6.33 

galatiam  GaUi  quondam  ineo/ 
luerunt,  ibidem  49 
galatia terminus  ii.ij 
galba  imperator  quid  in  Karlo 
nenfl  37.1 
galetia  regio  6jji 
galetia  regionis  menfura6j.7 
galilaa  regio  71.  s  7 
GaUd  oppidum  6$.  lj 
gaUas  op.  100.40 
gaUatia  Opalus  660.29 
gaUeci  populi  J 6. 8  er  63. 14 
er  144,41 

gaUecia  aurum  halet  587.16 
gaUetia  plumbum  610. 25.30 
gaUcti  populi  61.17 
gaUiani  fultus  45*n 
gaUia  deferiptio  6i.ijper 


totum 

gaUia  Togdtaubi  4441 
gaUia  Lugdunenjis  6i.il 
per  totum 

gaUia  Comata  62. 15  cr  101.35 
©  627.37 

gaViiamcn  fura  6i.i6 

gaUia  terr amotu  minime  quot 

tiunturzq.4 

gaUia  Corallium  <67-io 
gaUia  plumbum  611.9 
gaUia  uitrum  6  ji.ji 
gaUia  fal.<6o.6 
gaUici  Oceani  pifces  maximi 

251.45 

gaUicus  Oceanus  62,44  0* 
63.25 

gaUicaoraab  Ancone  incipit 
44*44 

gaUicutn  mareuliu,  5,18.36 

40.45  ©62,44 
gaUus  ager  Ariminum  44. 44 
g<in?«  fimus  a  quo  G<tHi  Cyfew 

les  f  acer  dotes  Mi  %\.9 
gaUus  fluuias  82.11  cr 553.1« 
gaUici  maris  infula  40.45 
gaUi  Galatiam  incoluerunt  tu 
gaUorum  genera  tria  6Z.1J 
Reliqua  quare  parteprim 
gaUipolis  Senonum  43.15 
gaUitalutapo.90.19 
gamala  oppidum  z6.  j7  CT 

72.14 

gambreues  po.  100.41 
gamphafantes  populi  quales 

69.13 

gamphafantes  nudi  ilU emt% 
gandari  populi  87,8 
gandaneum gens  89.9 
gar.greop.8z.14 
gangisfluminiswfuiatg.lj 
gangis  fluminis  ortwmcmtt/ 
do,fertniias,e?  quot  fuma 
recipit  89.  ipertotm  31.31 
©88.41 

ganges  fiuuius  aurum  fert 
5 36.il 

giiigej  fu.  gemmifer  67i.iJ 
gangisfonsubiiot.il 
gangis  anguilla  quales isiji 
©155  3 « 

gangis  latitudo  ,  profundit -  ; 

59.7 

ganges  ab  Euphrate  quantum 
dijict  31.58 
g4rwdop.68.14 
gdrj  Wd«f  «  pop«/<  ubi  <7. 1  j  CT 

69.7  ©1041 
garamantes  'a  quo  Romano  ut£ 

68. 14 

garamantes  flneconiugijs  69XJ 
garamantes  latrone t  <ss.  3 
gaumantum  uer-dtjf.cue.  1  '■>.  se 
girs- 


giramontum  boues  quales 

i4«.4 

garamantici  carbunculi  66i.n 
gardteipo.84.n 
garefci  po.si.41 
gdrespo.  41.44 
garganusmons  43.41  er 
44-4° 

gargane  portus, ibidem 
gargaphie  fvns  51.33 
girgara  mons,  gt  oppidum 

78.15 

gargus  promontorium  75.48 
girn<e  portus  45.41 
garode  infula,  er  oppidum 
101*14 

garphetipo.98.1 
girfduritis  regio  81.3« 
garumnafmius  ez.  14 
gifanipo.98,1 

gaucomcne  oppidum  1  o  0.40  . 

gdudos  infula  <>6,16 

g4ug4mclaop.94.1s 

gaugda  po.S4.i-4 

g4ulopespo.97.lt 

gaulos  infula  41.  19  er  68.47 

gaurani  montes  59.1t 

gtutrattepo.9i.56 

gazaop.  71.  j8  er7i.7  er  86. 

no97.f8Oioo.is 
gazatapo, 73.43 
g azdcenaregio  81.31 
gazalum  oppidum,ibidem  13 
gaziuraop.ibidem 
GEBANITAE  populi 

98.14 

gehenna  mons  56.to  er  6t.i7 
gehet  fluidus  8  0.3  8 
gedraniU0p.98.l6 
gedrojia  Nyfiegreton  herbam 
habet  191.19 

gedrofipopuli  90.18,0 I5l*48 
er  9 1.1  er  1 04.16  et  H9.i7 
gedrufipo.9i.i1.i6 
gedanipo.  41.14 
gelas  fluuius  42-18 
geldubacafleUumiSl.il 
gehe  po.%7.9 
gelonfons  554-9 
gelonipo.6  0.10 
gemeUenfes  populi.lS-16 
gemelli  colles  41.13 
gendos  fluuius  8M4 
genefera  lacus  71.17 
genetarumop.8i.4-S 
genfoaop.100.46 
gentes  ferte  83*22*24 
gentes  a  minutis  animalibus  de/ 
letce  138.35 

geniwop^^erss.s 
genufmipo.44.4 
georis  infula  55*45 
georgt  f>o.59.52er  85-55  , 


pars 

geraneaoppidumsi.fi  o  52* 
24  er  54.42 
gerafium  oppidum  S7. 1 
gerejlum  promontorium  S6 
47  er  57.3 

gerete  populi  90.17 
gergitos  op.  78.10 
ger50ne1po.64.il 
germanie  deferiptio  61.15 
per  totum 

germanie  Aes  595.41 
germaniemirifontes  554,12 
germanie  fal.S6  0.46 
germanie  fuccinum  656.36 
germankum  mare.61.4 
germaniam  Septentrionalis 
Oceanus  contingit.n.i6 
ger mania  Scytbie  contermina 
iji.7 

germa.menfura  59.15  er  61.12 
germanie  flumina  61.31 
germanie  legionum  cajlra 
6  4.11 

germanie  fins  pefiifer 
454.40 

germani  Hifyanie  po.35.41 
germani  de  genere  Scy  thurum 
59-iS 

germanorum  confinium  ibi > 
dem  45 

germanorum  genera  quinque 
61.18 

Reliqua  quere  parte  prima 
germanicopolis  op.  8  o,;  8 
gerontia  infula  58.7 
gerra  0p.97.l1 
gerraicus  finus.  ibidem 
gerro  quod  Adipfon  9 9.19 
gerrus  fluuius  59-37 
gerundenfes  po.35.16 
gcfclitron  locus  106.57 
g  eforiacum  littus  61.44 
geforiacus  pagus  61.19 
gefforienfes  po.}S.i6 
geffies  fluuius  77.18 

gete  populi  S4-14 

gete  populi  'a  Romanis  iy aci 
difti  5  9.1  a 

getone  «ijwfc  58.17  er  8o,n. 
gett4  op.71-6 

getulipo.6S.il.i-7  GT  66.14 
getulia  regio  67. IS 
getulicd  purpura  ubi  1 03.12. 

er  163.41  er  617.19 

GYAROS  infula 57 •  37 C7 
138.38  er  150.10 
gigartaop. 71-n 
gigarto  fons  79-47 
gy gemor os  mons  55.it 
gygeum  fiagnum  77.3 
gymnafieinfule  41.5 
gymnetespo.69. 5  er  ios.18 

Cymnis  0p.ss3.41 


SECVNDA 
gymnites  po.101.46 
gynecopolitis  prefctfurd 
69.42 

gyneipo.85.4S 
gindarenosop.75.4s 
giitglaop. 74.11 
gyreipo.98.i9 

gyri  mons  68,13 
g>rfon  op.55.26 
gyripo.16.4 
gijjainfula48.il 
gyftateop.i  00.35 
gytheates  finus  51. 54 
gythium  op.104.1s 
GLANICVS  39.18 

gfctnii  /fogait  38.56.41 
glanum  Liuij  56.47 
glaripo.97.49 
glauconnefos  infula  57.9 
glaucus  flu.7 6, 11.40  er  79.11 
erS3.ij 

gleffdriainfula  6i.io  er  61.4. 
er  656. 30 

glinditionespo.  4.8.24 
gliffasop.  51.37 
GNEBADEI  Arifcei 

99-56 

gntii  Veneris  pmulacrum  nobi 
lijfimum  655.1 

giwdi  oppidi  penjile  ambula/ 
erum  641.11 

gnidos  oppidum  49. 33  er  76 
18  er  79.30.1 04.34 
gnomonis  confideratio  104.21 
gnofos  op.56.16 
G  O  E  OE  A  portus  97.46 
gogiareipo.90.16 

golgos  op.79.fi 

gomphi  op.53.16 

gono10p.55.10 

gopfcp40p.ioo.34 

gor4  op.ibidem  43 

goralusfons  98.1 

gordiripo.94.11 

gordiri montes  8S.9  er  95.4 

gordytenipo.S6.ii 

gorditanum  promontorium 

41.38 

gorditi  come  op.  80.37 
gordiumop.80.49 
gorgidene  op.53.36 
gorgonei  in/ufce ,  40  Gorgonuni 
domus  er  e4r«m  hiftoria  105 

4  er  inde 

GRABEI  populi 48.li 
graccuritani  po.35.51 
grdculdTuranius  fcriptorll.4 
grtecte  gentes  in  Cappadocia 
81.17 

grtecte  gentes  tres  tantum  iure 
dicuntur  8U17 
grtecitc  fabulofitas ,  ac  littera/ 

.  ruro  claritas  ubi  4  9. 45 


gr<eci4  ubi  Italice  proximior 
43.29 

greeeiaunde  dittasi-i 
grteeiamagna  37.16  £9-42.45 
gr<co'  p/«r4  It4fc<e  Ioc4  tenue/ 
runt  40.19 

grteci  in  gloria  fuaejfufil7.i6 
grteci  Hifiania  incolte  63.1  o 
grtecorum  mendacia  portento / 
/4  64.45 

Reliqua  quare  parte  prima 
gracienfe  mare  quod  55.30 
grteeioebantee  po.95,13 
gr4g«w  promonto.  75.49 
grci<e  Alpium  fauces  46.13 
gramenPamafiquale4s1.il 
granicus  flu.78.i6  er  80.19 
granius  fluuius  91.39 
granucomatte  tetrarchia  73-45 
grajloniaop.  54.4 
graucafus  er  Caueafus  iden-j. 
mons  87.12 

grauifcarum  oppidi  corauium  • 
567.ii 

grauifccs  op.38.25 
greg4«po.84.S 
grephis  0p.52.17 
gryliofolius  fluuius  78.M 
gryniaop.  78.7 
gronij  po.63.10 
grumentinipo.4i.1f 
guberni  po.62.25 
gumbritcepo.90.11 
gunugij  colonia  66.16 
gutaUus  fiuuius  61.33 
guttones  populi  6i.  19  e 
655-45 

guttones  eleflru  habent  : 

AB ESSVS  1  i 
75-46 
badranitani  op.  41.14 
badrumentum  op.  104.19 
btebudes  mfulte  q  uct  suz 
btemi  montis  deferiptio  54- 11 
13-45 

halcyone  0p.s1.46 
balene infula  80.7 
balefini  populi  41.15 
halefus  fluuius  77.li 
balidemon  fluuius  53. 34  CT 
553-42 

haliartus  op  51.37 
balycarnacp.So.il 
bdlycarnaffius  oppidum  76. 

55  £9-10,45  er  619.42  £9* 

637.31 

htdicyenfes  po.42.25 
btdydienfes  po.76.44 
balys  fluuius  ubi  8i.i5.50 
halyferneop.78.5S 
balix  oppidum  75-5 
halyzidop.so.il 
balizones  po.  80.55 

B  3  balmiris 


bilrniris  Uc#s  39.3 
balonefos  infula  5g,i7 
balcne  infuldycr  op.Si-53 
I lalonnefos  infula  99.il 
Ealorita  populi  55.34 
bolos  oppidum  55.4 
bamaxobij  populi  3  9.11 
bamnipo.9S.36 
bmmanientes  po.68.3 
bmmaum  littus  97.4? 
bammodataop.100.39 
bammonisfins  mira  natur* 
2?.4* 

bammonis  oraculum  ubi  67.37 
er  101.X6 

bmrnonij  populi  98.43 
barenarum  'mfula  ubi  9  0.2 
bargyrippa  op.43.45 
bamaflis  oppi.S  4.48  er  85.9 
bamatopolita  po.7g.40 
barpafa  0p.z7.z-7  v  76.4.6 
barpafus  fluuius  76.47 
fcarpj'  op.43.45 
bafiytapo.  6g,  1 
baffi  Gdlliapo.6z.Z9 

bafia  0p.43.z7 
USB  AT  A  op.9  4.41 
bibrusf Imius  54.19,11.33 
er  55-23 

hcbrus  fUi.aurum  fert  586J2 
heiura  oppidum  34.1 
becatompylos  oppidum  S6.37 
er  88.3 i  0-94*15 
bccuba  tumultus  55.i  9 
bedypnus  amnis  96. 15 
f?rd«t  po.6z.30 er  191.16 
begua  op.34.1 

helbo  infula  79.22 
belgas0p.S0.3S 
btlia  Italia  op.40.31 
fcelcBC  kj/k/4  5«.4i  er 
beliconmons  herbis  laudatur 
457-25 
belia  op.40.31 
belia  oppidi  corallium  567.  n 
helice  op.  51.14 
lelicon  mons  50.41  er  51.35 
belium  Rheni  ofiium  6 1.38 
beliopolts  oppidum  75.55 
beliopolis,  er  Alexandria  dia 
flantia  93.4 

beliopolitis  prafedura  69.41 
hclcs  locus  V.z6  er  77,‘S 
bellas  regio  30.40 
bellas  regio,  er  cius  fitus}tcrmi/ 

«1$  51.19 

oppidum.ibidem  48 
fccBfJt  rex  53.1 

heUenis  regio  a  quo  did  a. ibidem 
heUene  infula  5  6. 41  er  57-3  o 
HeUena  po.73.z 
beUenipo.63.so 
heUeficnti  deferiptio  58,1« 


INDICIS 
hcUcfbontimenfura, ibidem  50 
er  81.19 

beUefionti  atiguftia  55. 15 
beUefiontus  quondam  terra 
16.34 

beUefionti  longitudo ,  latitu/ 
dofi  55.15  er  58.30 
beUefiontus  ubi  primum  fe  ccm 
citat  78.41  er  80.14 
beUefionti]  populi  78.  n  er 
107.1 

heUopes  populi  50.1 
beUopiaaqua  57.4 
belmodenes  po.9S.39 
bcluetij  populi  61.13 
beluinum  fluuius  44,56 
beluorum  gens  36.44 
bemafip  opuli  4S.Z6 

hemefa  oppidum  7  4-3* 
bemifeni  po.  75.45 
heimata  populi  98.51 
famKJ  Epiri  mons  50, 9  er 
557.18 

Eenenfespo.4-o.zs 
beneti  populi  a  quibus  Veneti 
81.16  er  656.37 
heniochi  populi  ubi  83 .5. 18 
er  87.11 

beniochi  populi  a  quibus  83. 26 
er  85.io 

H  enioeborum  gens  83.3 
beniochij  montes  84.30 
beordenfes  po. 53.58 
beor  dea  op. ibidem  3  6 
hcphaflij  mentes  ardentes  30 
4°.75>43 

lepbajliades  infula  42.33 
bcphafiium  ciuitas  75*43 
beptaphonon  locus  cur  didus 
641.3  9 

beptaporusflmius  78.25 
heraclea  oppidum  87.10 
beraclea  qua  aliquando  Siris 
did  a  43.12 

beraclea  Syria  op. 73>i7 
beraclea  Caria  oppidum  76 
43  er  77.i  6 
bcracleaponti  op.gi.n 
beraclea  Ponti  oppidum  lauro 
abundat  166.7 
heraclea  Macedonia  oppidum 
53.55.42  er  54-5 
heraclea  Ponti  oppidi  Ionis 
ara  ZS7-44 
heraclea  Sintici  53-41 
beraclea  Thracia  oppidum 
54.19.39 

beraclea  Gallia  op.35.51 
beraclea  G  racia  oppidum  10 

16  er  55.4 

beraclea  Taurica  op, 39.43 

heraclea  Creta  36.16 

heracleum  promontorium ,  cr 


PLINIANI 

fluuius  83.6 
beracleumop.S3.z7 
bcracleopolitii  prafedura  69 

43  er  «41-17 
bcracleotes  tradus  78.11 
beradeoticus  Labyrinthus 

641.15 

beraclcoticum  E  ili  ofiium  7i.  31 
heras  lutra  infula  41.40 
heratia  infula  57.40 
herbanum  oppidum  38.30 
berbeffenfes  po.  41.15 
berbitenfes  p&pultibidem 
herbulenfes  populuibidem 
hercynia  fylua  magnitudo 
267.11 

bercynius  faltus  59.11.61.34 
hercinia fylua  miraaues 
181.59 

bercyniumiugum  61.34 
herculanium  op.59.30 
herculis  termini  in  occide.  53  9 
berculis  columna  cur  credite 
ibidem 

berculis  columna  in  occidente 
11.5  er  31. 27  cr  64. 36  er 
104.21 

berculcm  'm  H ifiania  fuiffe  fibu 
lofum  33.4i 
berculis  petra  566.45 
berculis  patria  3Z.31 
berculis  lapidei  campi  inGaUia 
36.35 

berculis  portus  38.4  er  4°*37 
herculis  infula  dua  41.39 
hercules  per  Alpes  4 6. 13  er 
47-17 

berculis  oppi.  in  Aegypto  69 

44  er  71.14 

berculis  ara ,  cr  finis  ufq;  m  In/ 
dum  fluuiu  64.44  er  87.15 
Reliqua  quare  parte  prima 
bcrcuniates  po.4-9,6 
herdorienfes  po.44.4 

frerrfd  cp.52.5 

bermefia  op. 77.37 
bermandus  fluuius  9  z.i 
bemeteinfula  80.14. 
berminei  Smaragdi  639.9 
hermione  oppidum  51.42 
hermionespo.6i.3i 
hermifiutn  oppidum  60.3 
hermonalja oppidum  83.59 
hermonius  ager  36.9 
bcrmontkitis  prafedura  69,36 
bcrmopolitis  prafed.ibidem  40 
hermus  fluuius  77-45 
bermunduri  populi  61.31 
hernicus  ager  59.8 
herodium  regio  er  op.72,21 
beroopoliticus  finus  71.56 
heroum  op.9S.i-9  er  9 9. '7 
herticei  populi  84.11 


hefidruin  fluuius  88.40 
hefieridiihorti,&  eorufibule 
expofitio  64,41  er  67.41 
er  636.11 

befierii.es  infula  103.8 
hefierionceras  promontorium 
103.56  er  103.1 
hefierm  prcmon.6330 
hefieria  poptdhoz.zn 
befierifpo.ic3.z 
hcfietij  montis  campi  nofttt  ni/ 
tent  30.46 

befierij  Aethiopes  101.37 
bejfedcncs  populi  60,11 
befiiaa  regio  333.36 
betruria  regio  37.3 
betruria  deferiptio  58,15 
betruria  a  facrifico  ritu  diti* 
38.18 

betruria  diuerft  nommibi.  16 
betruria  terminus  Tybtris 
ibidem  3  6 

Reliqua  quare  parteprim 
betrufct3  s.33 

HY  AH  POLIS  opp.51.4f 
hyanlespopuli3z.4i 
bydanda  infida  16,17 
bibernia  infula  defcrip,si,4t 
hybla  oppidi  mel.193.33 
byblenfes  populi  41,13 
bydaficsflu.88.37  er  85.3» 

hyde  oppidum  77.5 
bydiffenfes  populi  76.45 
hydras  locus  95.19 
bydrelita  populi  7 6,13 
hydreumata,93,6  crinit 
bydruntumop,  43.17 
hydrus  portus  43.34. 
byirufainf.  56.42  er  57114 
hiera  mfula  2d.i2er41.58  C? 

57.4?erSo.i7 
fc/ord  infula  femper  ardens  JW 
foerd  0p.go.17  er  iot,i7 
bieramiaces  fimus  72.48 
hiera  fluuius  81.15 
birapytnaop.36.z6 
bierapotis  op.36. 16  er  73.4* 
er  74.35  er  566,41 
hierapolis  fiecus  z7.7 
biericus  op.7z.19 
hieto  cepia  infula  79-lS 
hierocomitapo.7S.39 
bieronefos  infula  4l‘3° 
hieropolita  populi  76.i5 
hieropolienfcs73>39 
bietos  fluuius  7$J3 
hieros  oppidum, ct  fu, $41'- 
bierofolyma  71.11  eri®4>4 
byipo.96.14 
bylaop.7647 
bylas  fluuius  80.40 
hylatapo.  73-44 
bylediegio59>  3o 


hyleop.itr.i& 
hyleummare  59.30 
bylis  regio  48.15 
hiReuionum  gens  51.14 
hyUmop.yj.4.9 
bymmpo.4%  2 
bimantopodes  populi  quales  69 
13.  zi 

bintera  oppidum  cum  fonte 
42.2* 

bymettus  mons  51*2-8  er 
519.40 

hymcti  montis  mei  quale  193*5? 
hymos  infula  $9, )z 
hypapani  po.  78*3 
bypdiKpideS  F auonius  91.4? 
‘bypanis  fluuius  uerrnem  per 
diem  tantum  uiuentem  ge/ 

%  nerat  201.37 

fc;p5»w  flu.ubi  59*33.37  CT  <5° 
^9  er  5*7.53 

bypafls  fluuius  25.27  er  88.37 
0-89.39 

fc?<tfo»  oppidum  100.47 
fc>p<e<i  41.15 
byperboreipop.ubi6oj6  er  85 
27.?0  er  87.47 
hipere  infula  57.4? 
hyperiafons  53*7 
hyperis  fluuius  92.37 
hypobarm  fluuius  555.11 
fcfpomepo.101.47 
bipparenorum  op.95.io.u 
fcippi  oppidum  77-55 

fcippfmpo.  75.45 

bippus  monsSuiz 
bippium  oppidum  43*  4  5 
bippo  D iarytmuel  dilutus  55 
450-104.19 
fcjppo  Hiffania  op.34.11 
fcippo  lf<iJi<e  oppidum  40.37 
bippo  ludaaop.7z.zS 
bippo  Regius  oppid.  55.40  er 
1049 

bippocrene  fons  52*35 
fcippo»  Dion  oppidum  72.49 
bipponenfls  finus  55.45 
bipponefos  infula7939 
bippopodes  infula  61.9 
bippos  fluuius  S5.10 
hippuris  infula  57-4 5 
hippurus  portus  91.9 
hippurufa  infula  57.45 

by  pfa  amnis  4-Z.19 
bypfsliti  populi  54*l° 
bypfizorus  mons  53-45 
byrcanus  mons  75.4» 

_  byrcani populi  85.58  er  85*45 

CT94-H 

byrcani  maris  forma  85-43 
byrcani  Ionia  populi  77-49 
byrcanium  mare  quomodo  ex 
Ocedno  irrmpit  8.5-44 


PARS  : 

hyrcmum  mare  ex  Scythico 
Oceano  85-55 

byrcanij  maris  menfura  ibide  36 
er  in  de 

Reliqua  quare  parte  prima 
hyrefeon  oppidum  52. 49 
byric  oppidum  ibidem 
hyrie  infula  55.1 
hirienfcs  popu.  75.19 
fc>n»i  popK.44.4 
byrmine  locus  5i*>S 
hirminiumflu.  42.17 
birpiapopu.  107.51 
fcirpinipop.  43.1S.3g 
birpinorum  regio  fecunda 
43.48 

birpinorum fflecus  mirus  27 .5 
hyrri  pop«.si.i5 
bifarci  po.  47.58 
fc>/i<e  oppidum  51.15 
hiffalen fis  conuentus  33.29  er 

34.8 

hiffl alum  promontorium  190.4 
fcijfali  mim  puteus  23.30 
hifflania  defcriptio  er  nomina 
53.19 

hiffania  ulterioris  defcriptio 
ibidem 

biffania  citerioris  defcriptio  52 
46  per  totum 

hiffania  breuis  defcriptio  53.23 
Crinie 

biffaniam  qu<e  gentes  babitarut 
33-39 

hiffania  a  Gracis  habitata 
53.10 

biffania  metalli  omnis  ferax  ibi/ 
dem  15 

biffania  diuifio  33. 1 9 
bifjpania  laus  571.37 
hifpaniafal  550.« 
hifflania  citerioris  oppida  quot 
54*49 

hifflania  colonia  quot  55  2 
bifflania  iberia  ditta  a  Gracis 
35*1« 

biffania  auri  fertilis  585.19 
bifpania  argenti  fertilis  ibidem 
biffania  minium  59*37  er 
inde 

hiffania  citerioris  menfura 

35.9 

bifpania  omnis  fertiUs  metallo 
ibidem  13 

hijpania  quibus  abundet  ibidem 
er  inde 

bifpania  totius  menfura  55.48 
bifpania  finis  53.11 
bifpania  plumbum  511.9 
biffania  purpuriffum  5i7.33 
hijpanu  parietes  ex  terra 
519.22 

bifpania  alumen  531.5 


IHC7NDA 
hiffania  magnes  545.20 
bifpania  nenti  15.48 
bifpania  uitrum  5  51.51 
Reliqua  quare  parte  prima 
hi franarum  gentium  numerus 
35.1  cr  ii.5 

bifpanum  mare  ubi  40.44 
bifpanenfe  Rhodani  os  35.30 
bifpeUum  oppidum  45.1 
hifpiratita  populi  85.34 
fcj]ii  popxli  87.15 
biflonium  oppidum  44.11 
bytdnisflu.9z.lQ 
HOLOPHYXOS  oppidum 
S3-4* 

bolopyxos  oppidum  55. 18 
bomeri  fepulchrum  i6ii.75.35 
Reliqua  quare  parte  prima 
homeritapo.SS.3^  CT99.2 
homines  facri ab  hominibus  iUafl 
ubi  85.31 

Reliqua  quare  parte  prima 
bomolium  oppidum  55.25 
bomor.a  oppidum  75-J6 
homonadum  gens  ibidem  15 
borata  populi  69,9 
borifius fluuius  80.33 
bormenium  oppidum  53,23 
bortanum  oppidum  38.30 
hortenfes  populi  4°*»9 
hortenfes  populi  alij  45.10 
bofhlia  uicus  iuxta  Padum ,  er 
ibimirum  de  apibus  39Z.ZS 
humana  cameuefcentes 
87.55 

Reliqua  quare  parte  prima 
bunni  populi  87.49 

ACTVS  fluuius  45.33 
Iader  infula  4.9.39 
iaderacolonia  48.11,17 
iadoni populi  63.6 
iatenfes  populi  42.25 
ulif  populi  9o.4 
ialyfum  oppidum  79.25 
idcmnes  oppidum  72. 8 
iamno  oppidum  41.S 
iankulum  oppidum  40.15 
iipidum  regio  ubi  45.30.43  er 
541.4* 

«piitf  regionis  finis  48.10 
iapygia  Aera  promoto.4j.1s 
iapix  opp.er  regio  43.37 
'w/t  populi  49.5 
m/uij  J3»«j  75.35  er  77.7 
iafon  iu  Italia  40.27 
iafonium fluuius  82.48 
iafus  oppidum  7  6.37 
iatij  populi  87.7 
iaxamata  populi  85*44 
iaxartes  fluuius  85*39*er  85,43 
er  87.i7 

iaxartes  cr  Td»4if  idem  fluuius 
87*18 


iazyges  populi  59.13 
Iberia  er  Hiffrania  eadem  35.15 
er  555.32 

i&crirf  reg»  85. 5  CT  844« 
iberia  fceniculu  optimu  384.2» 
ibericum  mare  ubi^o.4-5 
iberi fontes  53.4 
Uberi  in  Hiffania  3:39 
ibertes  fluuius  79*47 
iberumgens  84-45 
iberusflu.3544  er  S5*i 
icarium  mare  quod  55*5»  CT 
57.51 

icarium  mare  unie  57.31 
icarius  mons  52.27 
icaros  infula  ibidem  er  79*42 
icarus  fluuius  S73i 
icarufaflu.S3.3z 

icatdla  populi  &43 
ichanenfes  populi  42.25 
icharai/nfula  97.32 
icfc»<e  oppidum  53*37 
ichnufaiufulajiest  Sardinia 

41.44 

icbtyoeffa  infula  57*31 
icbthioph agi  popu.  92.r7.1g.28 
er  97.4j.49  er  98.1  e?  160 

25  er  255.37 

icbtbis promontorium  51.23 
icocio  oppidum  34*33 
iconium  op.  75.10.20  er  80.4« 
icopon  oppidum  55.29 
icofitani  op,  35 .9 
idamons  Troadis  5.32  er 
78.13 

ida  magnes  645,19 
idai  D  aftyli  populi  125.48 
idaus  Creta  mons  55.30 
idaliumop,79  *»3 
idomenenfes  populi  53*4 
idubedaflu.35.13 
idumaa  regio  Syria  pars 
71.49 

idumaa  defcriptio  7i.*.i6er 
104.25 

iebba  oppidum  73*6 
ietents  fluuius  49.15 
igilgili  oppidum  55.30 
ilerdenfes  populi  55, 50 
ilergaonum  regio  35.13 
ilergetum  regio  35.17 
iletia  infula  Sa,7 
iletia  oppidum  53.10 
ilici  oppidum  er  finus  35,9 
ilienfes  po.41.41 
ilionenfes  po.39.45 
ilipa  oppidum  34.8 
ilipula  oppidum  54.18 
ilifanite  op.  98.37 
illiberis  oppidum  56.23 
iUyrici  defcriptio  48.4 
iUyrici  gentes  ign  obiles  ibide  4 
iUyrici  maris  infula,ibtdem  g 

B  4  iRyncur* 


INDICIS 

iRyricum  Pannonia  pars  49-  i  indite  in  Aegyptum  'nauigdtio 
iUyrici  logitudo  «r  latitudo  ma/  9  0,11  er  63.1 

xima  49.16  india  cryjlaBus  654,41  er 

iUyrici  ora  phres  habet  infulas  <555.7 

i&idew  14  indite  in  Occidentem  nauigdtio 

iUyrici  qui  proprie  didi  48.31  an  pofsibilis  fit  10  0.19  e r  in/ 

iUyrij  mirus  fons  16.39  deper  totum 

iUyrismfuU’79.16  india  fuccinum  <555.47 

iUyris  regio  107.19  indi  flrnij  deferiptio  89-57  per 

iUiturgi  op.34.4  foti»» 

ilijfusf Imius  51.18  er  58.10  indi  nunquam  emigrauere  fini/ 

ilium  urbs  ~n.il  bus  fuis  gg.n 

ilium  quondam  iuxta  mare  indi  a  fonte  primo  ad  finem  difta 

16.4  tia  ibidem  14 

Heliqua  quare  parte  prima  indi  elephantes  quales  89,15  er 
tSnrco  op.34.1  inde 

iUuroloppidum  35.11  indi  fluuij, ortus  et  flumina  qua 

ilorcitani populi  35.4  o  recipit  89.37  er  inie 

ilorci  33.44  indi  fluuij  magnitudo  90.11 

iluainfula  41.14  er  509.9  indifluminis  motesduo  diuerfe 

ilumberitani  populi  35*35  nnfnne  17.31 

ilurfcnfes  populi  ibidem  35  indi  palmis  exprimunt  uina 

IMACARENSES  populi  99.1 
41.16  indi  in/iik  ibidem  41 

imaduchi  populi  84.5  indico  mari  fub  eodem  fydere  in 

imaus  mos  75.35  er  88.18  4«  et  cafiium  nauigatur  ilio 

104,59  er  1 06.41  indicus  oceanus  85.14 

imbarusm0ns7i.il  indorumuctuslas  88.13 

imbraffusf Imius  79.47  iniorum uaria exercitia  89.10 

imfcro;  m/nk  58 .9  er  inde 

imitifsi po. 84.9  indorum  color  qualis  ibidem  31 

imitueni  montes  84.7  Reliqua  quare  parte  prima 

imitui  populi  ibidem  9  indigetes  populi  55.’  8 

inachusflmius  51.37  induslria  oppidum  5g.11  er 

Inachium  op.ibidem  41  46.7 

inarinc infula  41.19  ingeuonum gens  61.11.30 

in  dia  tertia  mundi  pars  89.3  o  inginini  po.41.4 

indianeq;  as,  neq;  plumbum  ba/  inferum  mare  quod  40.47 
bet0fed  hac  gemmis  permutat  inferum  mare 37.36 
6n.i  inopusfons  19.44 

india  terrarum  omnium  maxima  infanus  lacus  554*5 
gemmifera  671.15  infubrey  po.46.17 

india  margarita  638.4  infula  fortunata  103.14. 

india  fons  mirificus  554.8  infularum  Europa  deferiptio  55 

india  initium  gg.3  36  per  totum 

india  menfura  fertilitas#  ibidem  infula  fluitantes  femper  H.16 
er  inde  per  totum 

india  urbes  innumera  8g.n  infularum  rotundifsima  37.41- 

india  ingetia. flumina  quam  plu/  infula  folisuli9i.io  er  91.19 
rima  ibidem  14  infula  ante  A fiam  78-47 per 

india  opalos  gemmas  habet  totum 

660.9  infula  plures  odorifera  98.it 

india  gemma  quot  66i.11  infula  mediterranei  maris 

india  purpurijfum  617.10  4  o.  4« 

india  montes  88.18  infula  enata  57-45 

india  gentes  plures  8  9*9  per  infulaPonti6o.36  per  totum 

totum  infulanouiternataz6.6.9er 

india  alabafiritcs  639,1  inde 

india folitudines  90.1.11  er  infula  Gallici  Oceani 6Z.44 

9:.6  infula  Africa  68.41  per  tof«w 

india  metalla  89.13  er  9 °*S  infula  cotinenti adiunda  16,15. 

india  magnes  645,1 9  per  totum 

india  emporia  89.46  er  9®.»  infula  plures  Aethiopici  maris 


PLINIANI 

102.40  per  totum  iflhmos  Neptuni  dMrubdct' 

infula  harenarum  ubi  90.10  5i«4tf 

intemelium  op. 3$.7  iftria  regionis  deferiptio  37.41 

interdmnanipo.41.11  er  46.41 

interamna  oppidani  quater  fee/  ifiria  Macedonia  oppid. 544 
numfecar.t  anno  536.41  ifiria  unde  didi  46.33 

interamnatespo,  38,41  er  44  ifin*  ktk  147.11 
19  er  45.4  iftriamenfura  46,41 

mteramnenfespo.  65,45  ifiria  oppidum  ibidem 

intercatienfes  po.35. 47  i/i«'  a  Tuditano  domiti  ihid.  44 

iol  oppidum  66.17  iftrifimij  ortus, curfusmgnittt 

iolcos  oppidum  53.15  do ,  <jk<is  gente;  pratermeet 

iomanes  fluidus  88. 40  cr  89  er  quotflumi.recipiat  58.48 

31.47  i/Iri fines  54.16 

ion  oppidum  52.19  iftri  fluminis  odium  quantum 

ionici  populi  in  Capadocia  ad  os  ponti  didet  544?  CT 

8i.i7  5S.4o 

ionk  regio  76.io.48  ifierf luuius  ubi  48.41 

ionia  deferiptio  77.7  ifierfiuuius  quantuaBizantioli 

ionia  finis  ibidem  48  fiet  18.43 

ionia  ore  infula  79.41  ifierfiuuius  in  Adriitiamnon 

ionium  mare  quod  55-3*  in/kit  46.36 

ionium  mare  ubi  41.9  ifiri fluminis  in  Airuticm  vst 

ionij  maris  infula  49.11  na deflmnt ibidem 

ioppe  oppidum  ludea  151,17  ifiropolis  0p.54.39er58.4S 

ioppe  oppidum  antiquifsimum  ifirorum  agri  49-1* 

71.8  ifuelipopuli  ioui 

ioppicaiudaa  toparchia  ibi/  ifura  infula  97.45 

dem  10  italia  deferiptio  57.5 

ioppe  oppidum  er  infula  79.1  et  italialaus, potentia,  ingensmd/ 
104.Z6  titudo,fertilitas  e-c.37.10  O" 

iordanisflums  71.18.13  per  47-44 

fot«»  ;  italia querno  filio  fimdis  3749 

ios  infula  57.35.45  italia  labyrinthus  64125 

ioffcicaop.4%.9  italia  traffiadatu  46.47 

iouisfins  29.37.40  italia crebrahabet fulmini 

IP  A  S  T  V  R  G I  opptdnw  16.47 
54,4  italia  longitudo  37.30 

ipho  oppidum  34.1  italia  menfura  64,18 

iramine  op.  47.7  italia  latitudo  quanta&tf  CT 

irina  infula  16,9  47.13 

iri;  fiuuius  81.31,4  »  italia  ubi  latifsima  47.16 

irrhefia  58.7  itnZk  nitrum  651.  iS (yinde 

ifara  fluuius  36.29  italia  ubi  longifsima  43<i7 

ifari populi 89.4*6  itn/innti  angujlifsima  43.1 

ifaurica  gens  75.13  italia  ubi  Graciaproxi.  43^8 

ifiKtti  op.  ibidem  italia  umbilicum  uli 44-9 

ifeia  infula  41.46  italia labyrintus  641.15.44 

ifidis  op.  71.3  o  italin  in  xi.regio.diuifa  57*47 

ifidis  portus  100.11  italia  prima  regio  39-33 

ifmaron  op.54.31  italia  regio  fecundi  43-18 

ifmenmflu.iz. 34  italia  regio  tertia  ubi 4W 

iffa  infula  4g.11  italia  regio  quarta  44*'o 

ijfatis  op.S6.37  er  94-«i  italia  regio  quinta  44V- 

ifsi  populi  s4.1i  italia  regio  fexta 4444 

ifsicus fimus  31.33  er  74*  49  CT  ifnke  regio feptima38.il 
g2. 25  italia  regio  otfaua  41>lS 

ijjosop.71.1  er  104.31  itnZ/<r  regro  nonn  46,9pertotu * 

ifteuoncspo.6V3i  er  38.14  er  46.9 

ifihmos  Thracia  55,* »  tkke  regio  t/ecimrf  4*  W 

ifthmifiuces  14-4  italia  qua  habeat  i7Al 

ifihmos  Velopotmefi  50. 47  er  itokt  «J^ntn  abilijs  pmwjs 
51.5,11  difiet. 37*39 


tt tli<t  communis  omnium  gentiu 
patria  J7-1J 

it  alit  populi  compendio  $7.5 
italia  metaUoru  fertilis  4-7.49 
CT587.I8 

itditeinful*  plures  41.18 
itali £  finis  ubi  45.1 8  er  4« 
35.47 

kalia  qutefydera  non  cernat 
ii.34 

itali*  dies  horarum  quindecim 
13.5 

Reliqua  quare  parte  prima 
italica  op.  $4.9 
imum  promontorium  56.35 
itant  populi  $5.19 
itefui  populi  fii.$i 
itbaca  infula  55.47  er  5«.iCT 
150.4 

ithacefl <e  Vlyfsi  faecula  41.46 
itbome  oppidum  51.19 
itudop.J4-.i6 
ituraipo.  73-44 
iuba  regis  regia  66.17 
iudaa  Syria  pars  71.41.48  ©■ 
71.16 

iudee bitumen  «$0.14 

/a<&4  Po-m  <ja<e  7i.i7  er 

10414 

itidea  Toparchia  decem  ibid.n 
Reliqua  quare  parte  prima 
iulia  Sorici  op.  48.4 tf 
iulizfidentidj1.4g 
tuita  uirtus  $4.i<s 
iulia  claritas  ibidem 
iuha  fama  ibidem  25 
iulia  concordia  ibidem 
iulia  contributa  ibidem  25 
iulia  conflantia  10.27  cr 
6438 

iulia  refiituta  ibidem  15 
iulia  apta  J6. 45 
iulia  pietas  46.46 
iulia  caftra  6  5. 40 
iulia  felicitas  ibidem  41 
nlt<(  hberalitas  ibidem  41 
iulia  Gaditana  64.4 
iulia  tradutta  ibidem  $7 
iulia  campeRris  ibid.49 
iulia  felix  71*9 
iuiiani  populi  35«i5 
iulias  ludea  oppidum  72.18 
i»M«  pop.jj.49  er  35-16  er 
47.3  er  76.26 
iaty  o  dauianorum  colonia 
56.$  s 

iulij  genitor  0p.j4.1o 
iuliobrica  op. JJ.J4-  48 
iuliobrigenjium  portus  6$.$ 
Juliopolis  oppidum  8«.$7  CT 
81.22 

tai«  oppidum  56.44 
iuUumUifaaniaop.jj.V7 


P  A  ti.  S  SI 
iulium  firum  in  Uifaania 
34  4 

iulitun  pra fidium  6j.  40 
iulium  caRrum  $4-3i 
iunonia  infula  105.15.24 
iunonis  promontorium J$.$$ 
iunonis  Argiua  templum 
4o.l6 

iunonis  infula  64.9 
iunonis  Lacinia  ara  $ug 
iouiV  Doio»a  templum  ubi 

50.3 

iouis  fans  mirum  29.57 
tojHJ  Olympij  delubrum  51.22 
iouis  Ly ceidehibrum  52.9 
io«if  Hammoim  fons  mira  natu/ 
ra  29.40 

iouis  Caffij  templum  55-38  er 
71.2 

iouis  Beli  templum  95.2 
iouis  lucus  $9.4 
iouis  oppid.in  Aegypto  71.11 
iuba  regia  66.17 
turamons  optimas  abietes  gignit 
284-14 

turamons  $6.20  er  62,17 
iufgumop.tf3.46 
izgi  populi  Sg.46 

AB  ANIS  infula  9S.4 
Labanenfes  ibidem  $5-5 9 
43 

labeatesptV.  48.31 
IdtefM  op.9g.48 
labyrinthus  Aegyptius  7uf  er 
641.14 

labicanus  ager  $9.$g 
laboriapars  Campania 
313-18 

laborini  cdmpi  jy. ij  er 

191.34 

Ucedamonium marmor  quale 
<S38.io 

laceiamon  terramotu  corruit 
24-3° 

lacedamonijs  doci  imperijdmif/ 
fionem  minantur  11.31 
Ucetanipotf.19.jj 
laciniu  promontor.  $7.32  er  43 
5.9.10 

lacinienfes  po.48.5 
lacippo  0p.j4.5t. 
lacobricenfes  po.  $5.47 
laconicum  op. $4.4 
laconica  purpura  i<s$.4ier 
6l7.«9 

Ucenicus  ager  51.30 
Uconici  fmaragdi  «59.28 
laconica  0p.io4.55 
laconicum  uifaania  fluuius 

34.4 

l4cas  quare  non  refluunt  uti  ma/ 
114  28.1« 

Ucuum  miracula  29*18 


!  C  V  N  D  A 
lacus  feptingetos  fecit  Agrippa 
«44-59 

LuV  in/al4  79-42 
ladon  fluuius  51.11 
laana  oppidum  71.5S 
laanita  populi  98.15 
mfuk  ibid.i6.'S 
laaniticus  fimus  ibid.i7 
Ufirigonum  fedes  ubi  $9.17 
tafirigones  po.106.j4 
lafirigonij  campi  42.14 
lagia  infula  57.11 
lagnumfinus  «i.i7 
lageos  fluuius  84.« 
Ugufamfula79.il 
lagufa  infula  go.  1$ 
Ulaflsflmius  75- 15 
Ulctani  potf. is 
lambe  infula  99-35 
lambrus  fiu.4j.jj  er  47.il 
lamia  infula  gcr.14 
lamia  op.  52,5  8  er  53» 5 
laminitanus  ager  $$■  22 
laminitani  potf.  40 
Umpeus  mons  52.10 
Iawpe  oppidum  52.7 
lampcnia  infula  5  8.  i7 
lampfi  infula  7  9.4° 

lampf acus  oppidum  jj.17  er 
80.17 

lancienfes  populi  J«»4  er 
63-45 

lanife  infula  57.4-7 
lanos  promontorium  flumen 
87.4  < 

lanuenfespo.44.li 
Unuuij  oppidi  piftura 
«14.17 

laodicea  oppidum  7J.16  er 
7«.i$  er  94.13.30  er  104 
27 

laodicea  lana  qualis  147.14 
laudiceni  pb.73.4S 
lapeihos  0p.~i9.iz 
lapidei  came  i  >n  Gallia  $«.3$ 
Upyiharum  fedes  ubi  53.15 
kpp4  oppidum  J6.18 
lapflas  fluuius  g:.ii 
latendam  po.9g.14 
Urymnaoppidum  5i-45  0\ 
7«.:« 

larinefans  51.17 
larinum  op.  45.4$ 
hriKdtcspo.44.4 
Uriffa  Arabia  cp.9g.4j 
lariffa  oppidum  52.44  er  78.5 
er15s.ii 
Uriffai  po.75.4S 
Urius  lacus  29.15.50.10  ef47 

ii  er  157.46  er  :79*ij 

lamenfespo.jj.34 
Unumfiu.  55.21 
Irfivjoj  i«/ak  58.19 


lafla  infula  5«  .IO 
Irfjw  in/ak  ibidem  J7.1t 
laflygipo.  54^8 
infula  7  9.41 
laterna  flagnum  154.5 
latinienfespo.40.19 
latinus  ager  $8.40 
latiumtdbi  57.J  er  58.42.49 
er  44.2  9 

latij  antiqui  termini $8.48 
latij  uarij  incole  $9. 1 
latij  quot  populi  interiere 
40.21 

latmusmbns  77.i6eri5i.8 
latopolitis  praf edura  69.40 
Utouici  populi  49.6 
Utris  infula  61.17 
Uuinij populi  59.4$ 

Utufates  populi 61.39. 
laud  fluuius  66,19 
laurentumop.59.3 
laus  fluuius  er  oppidum 
40-53 

Pompeia  0p.46.17 
luzi  pepuli  SJ.J 
lea  infula  57-4« 
lea  oppidum  too. 36 
lebade  op  .7749 
lebadea  oppidum  52.J1 
lebadia  oppidum  15  c  .$9 
lebedos  oppidum  77.31 
lebena  0p.J6.1j 
lelinthus  infula  57-59 
lebitni populi ignominiofa  appel 
latio  56.6 

lethteum  oppidum  51.15 

Iccheec locus  5:.II$ 

fcflK»  promontorium  78.17  ©* 

80.43 

legionum  Germani*  caflra 
04.21 

lelantus  fluuius  57-4 
lelanitUusfinus  71.37 
lelegeis  op.7%9 
leleges  pepuli  52.42 
lelegum  gens  78-43 
lemanut  lacus  19.1«  er  56.23 
er  58.il 

lemnos  infula  «i«.  14 
lemni  labyrinthus  641.25 
4i 

lemouices  populi  «2.41 
leoniccnfes  populi  $5.32 
leontini  oppidum  42.15 
leontini  Sicili *  cipifertilifsimi 
322.7 

Uontopolis  cppidu  71.50 
leontopolitis  prafrfiura 

69.39 

leontos  oppidum  73- 20 
lepethymnus  mens  80.18 
lepentij  populi  47.2« 

30.40 

hptU 


lepria  infula  8o.7 
lepreon  oppidum 51.« 
leprion  oppidum  51*14 

lepfia  infula  79.35 

lepteacra  promontorium 
100,19 

leptitop.67.^  CT73.it 
lemainfula  411« 
leme  lacus  51.3* 
leromfula  41.15 
feros  infak  57.4®  C779-3 
fe/fcos  w»/kk  8  0,13  er  isie 
fes&wro  marmor  637-19 
letandro  infula  57.}« 
fefeop.53-43 
lethon  fiu.67.4-t 
letoiacp.56.5 

Icucatas  Bithyni*  promontorii t 
81.18 

leucadium  littus  50-19 
leucadia  peninfula  ibidem 
leucadij  populi  75*48 
leucas  infula  2.6.34 
leucas  oppidum  50.21 
leucafiamfula  41.44 
leucates  promontorium  50.1S 
leucathiopes  po.69.3 
leuceinfula  56.55  er  60,42  er 
80.20 

feacc  promotorium  er  oppidum 
77.48 

leuci  populi  62.22 
leucogei  colles  525.3«  Cr  553.34 
er  630.5 

leucoia  infula  79.19  er 
646.39 

leucoUa  promontorium 
75.14 

leucolithi  po.  ibidem  19 
leuconoe  Aegypti  oppidum 
71 .9 

leucopetra  promontorium  37.32 
er  40,41 

leucophrys  infula  80.22 
leucofia  infula  16.13 
leucofyri  po.ubi.  81.38 
leucopolis  oppidum  76.32 
leucotbeainfula  4.1.31 
leucotheafbns  79-48 
leuftra  oppidum  5 1.31 
leui  populi  4-6-16 
leuni  populi  63.11 
leuomne  mons  53. 46 
leupas  portus  98S 
leuphitorga  oppidum  100.14. 
leuteuani  populi  36.4.7 
lexian*  populi  98.17 
lexouij  populi  6  2.17 
LIBANI  mowrts  defcriptio 
75  per  totum  er  9740  er 
104.25 

libar na  oppidum  38.11 
Uber  pater.  QH*re  Bacchus 


INDICIS 

liberi  patris  fbnsm  Andro 

30.5 

liberi  pdfrii  51.33 
liberalitas  lulia  op.63.43 
Ii&cmi  oppidum  53-49 
libethrafins  53.23 
lybiacr  Africa  eadem 
64.27 

libyemareotis  defcriptio 

68. 31 

libitegyptij  po.69.t 
libyca  Rhodani  ora  36,19 
lybicum  mare  64.27 
po.  46.14 

libida  oppidum  35.49 
libyphoenices  qui.67.1 
libifoca  op.  35.37 
libyfonis  turris  41.45 
lybiffaop.8i.16 
libi  flos  op.54.42 
\skurnUlana147.u 
liburni*  defcriptio  40.42  er 

48.14 

li&am  in  Italia  44-3M-5  er 
48.2 

liburnica  infui*  49  .30 
lycdbettusmons  52.18 
lycades  infula  56.39 
Ucaonespo.76.i6 

lycaonia  regio  75.1S  cr  104,50 
er  84. 16 

lycaoni*  tetrarchia  75.2» 
lyca&us  oppidum  56,17  er 
S2.4 

licatespo,  47.4° 
lyceusmons  51 .9 
lycei  louis  delubrum  ibidem 
licbenipo,  98.24 
lycideop.7S.35 
lycia  defcriptio  75.26.42 
(jKot  oppfi4  ibidem  49 
lyci*  finis  ibidem  4.9 
lyci *  Creta  651.18 
lyci *  mirafaxa  64.5.41 
fcyctx  poftterr*motum  ferenitas 
27.54 

lycij  niaris  infui*  79.i6 
Reliqua  quere  parte  prima 
lycium  mare  75-  26 
licinifirum  oppidum  45.21  cr 
46.  IS 

lirini  populi  uelfirum  45.21 
ly comedis  lacus  67.1$ 
lyconoppidum7ui3 
lycopolitis  pr*feftura  69.37 
lymfluuius  29.31  er 73. ner 
74.8  er  74.49  er  76.23  er 

77.15  er  80.33  er  81. 11.31 
38. 40  er  94.34  er  554. 3 
34 

littus  oppidum  56.19 
lydda  oppidum  72.19 
lydi  populi  30,1  T 


PLINIANI 
Ly#*  defcriptio  76.47 
Reliqua  quare  parte  prima 
ligaunorum  regio  36.39 
lygianum  oppidum  78.3« 
ligeris  fluuius  61,18 
ligures  Apuli*  populi  44.1  CT 
47.33 

ligures  po.  37. 5 

ligurum  finis  4-5.16 

liguri*  finis  ubi  38.  9 
liguri*  er*  menfura  38.14 
Reliqua  qu*re  parte  prima 
ligudticum  mare  ubi  40.45 
lil*aop.5  0.38  cr  51.45 
IjylfiM  fimaus  81.23 
lilybeum  promontoriis  4-1.6  & 
104.2  8 

lilybeum  oppidum  31.35 
lim*a  flmius  63.1  g 
limera  oppidum  51.57 
fcm'4  fimiius  65.u 

flmius  er  oppidis  75*45 
er  554.19 

lymphorta  oppidum  91.12 
lyncefi*  pepuli  53.4* 
lynccftis  mira  aqua  30.4 
Imiam  op. 79-15 
UngoneS  populi  6i.il 
linitimaop.  100.4.5 
Unus  fons  553.16 
lipara  infula  unde  ditta  42.5« 
lipar*  alumen  651.6 
liparusrex  quando  42,39 
fip4ns  fiuuius  75.1i> 
liquentia  flu.4-6.i7 
lyria  flmius  36.15 
lyris  flu.18.31  cr  39.2.18 
lyrnefus  oppidum  75.25  €T 
78.il 

lyrnefos  infula  80,22 
lyfit  Bacchi  comes  35*4® 
lisboumop.  155-35 
lyfias  oppidum  76.40 
lyfimachia  oppidum  55*10.13 
er  78.6 

lyfirene  populi  $u6 
liffia  infula  49. 29 
lyffum  op.4s.33 
lytarmis  promontorium 
85.22 

litemum  op.35.i7 
Uternum  oppidum  Scipiois  exilij 
locus  107-15 
liuiopolis  op.83-1 
liuif  forum  45- n 
lixos colonia  64.40.48.er 
65.21 

LOCANVS  flmius+l 
47 

locri  op.  17.13  cr  17.33  er  40 
41  er  in.! 

locri  Gr*ci*  populi  50,54  CT 
5-45 


locri  Itali*  frons  4' >45 
locris  nudo  non  die  apparet  tr/ 
cus  19,18 

longonis  infula  42.36 
longcpori  po.  101.21 
longulam  popalf.40.19 
lopadi; fa  infula  42.50  er 
68.47 

lopfi  populi  48.7 
loreni  populi  77.4 
lorymalocus  76,16 
lothopbagites  infula  65.42 
htbophagorum  regio  67.20 
LVBIENORVM  gf»j 
85*5 

lubienfes  populi  55.55 
luca  colonia  38.19 
lucani*  cultores  plrns  40.21 
lucanus  ager  ubi  4°.i8 
lucanum  littus  37.7 
lucani  'a  quo  fubafti 43.44 
lucani  populi 'a  Samitihn  orti 
40.29 

luccnfis  ccnucntus  35.*cr  56,5 
er  63. 5 

lucentes  populi  44-H 
lucentium  op.35.10 
luceria  op.44.4« 
lucrinusUcus59.il  O 
645.6 

lutus  Augutti  oppidum 
37-1 

lugdunen fim  littus  152*11 
lugdunenfis  cr  Celtica  regna 
dem  6i,i5 

lugdunenfis  Gallia  ibidem  15.16 
per  totum 

lugdunum  colonia  61.33 
ia«<t  oppidum  cr  eius  portus 
38.18 

l«»6  Oppii»  habet  uka  nobilia 
246.44 

lunenfe  marmor  65424  0* 

637.39 

lunenfis  filex  qualis  64tf.11 
/«pw  oppidum  43.33 
lufitani *  defcriptio  65,17  per 
totum 

lu fitani*  menfura  6343 
lufitania  auri fertilis 
587.16 

lufitania  plumbum  610.24 
lufitani*  cry dialius 
654-4-6 

lufitania  regio  35.» 
lufitania  unde  ditta  53-46 
ludluria  oppidum  3W 
lufus  Bacchi  comes  35.40 
lufifons  553.41 
lutius  Samnitumdux 
40.30 

lutra  heras  infula  4W 
luxia  fimus  33,11 

nubaciet 


P  A  RS  SE  C  V  ND  A 


M‘“rs 

mact  populi  99' 7 
tnacanalnfuU  79-i°  CT  S°.i4 
m  ac  aro  n,  id  eB  Creta  infula  79 
192760.41 

rura;  promontorium  91.34 
mccooppidum  8S.47 
maceionit  defcriptio  48. 35  27 

53.19  er  f»ie 

mcedonit  longitudo  latitudo 9 
55.13 

maceionit  magnes  5,11 27 
inde 

mcedonit impcr.5i.z9  27 
54-7 

macedoniaante  Aemathia  ditta 
ibidem  19 

mxcedonie  {itus  ibidem  3  o 
maceionit  terminus  54.7 
macedonicum  mare  quod  55.30 
maceiones  loni<e  populi  77.4 
.49  er  78.1® 

maceiones  qui  in  Mefopotamia 

94.19 

macedonm  regum  fepulchra 
55.5i 

macedontim  portus  93.48 
mtce&os  fluuius  $0.34 
macbaronarx  71.54 
«<tei>z<t  57-43 
WrfrWic  Androgyni  populi 

107.15 

mchrobe  portus  97.44 
mow'4op.3(S.45 
mxcynia  op.  50.7 
mtcyjlus  mons  80.19 
macislum  oppidum  51 < 
macomaies  po.  <57. 5 
macra  fluuius  39.9 
macra  infula  60.44 
macra  populi  69. 3 
macrdcspo.  40.19 
macriainfula  79.18 
macris  id  eB  Euboea  infula  57 
5-51 

macris  infula  16.13  er  79.11 
2780,1 

mcrobij  Macedonia  populi 
543 

Pitcrobij  Africae  ubi  populi 
101.45 

microbiorum  ttas  10  8.14*  19 
macrocephali  po.  gi.46 
tnacrocremnij  montes  59.11 
tnacron  Tiehos  quod  bifanthe 
oppidum  54-343 * 
macrones  po.9i.47  2785-1 
macua  oppidum  10  o,  45 
macurebi  po.66.3z 
madaurenfeop.67.31 
tnean  der  fluuius  76.3  9.48  g* 
77.11 


meandcr  fluuius  flexuofus  76- 

482777.13 

tneander  limo  fertilis  77. 15 
mtandri  fluminis  mirum  16.4 
mtandriacp.s  0.10 
mtandropolis  op.  76.39 
maeandrum  qut  ingrediantur 

fiumina  76.  rg 
medi  populi  50.8 
mtnalus  mons  51 10 
mtonesiuxta  Tanaim  34.1 

mtotisos  130.34 

mtonit  caput  77.38 
m£oni£  defcriptio  76.4? 
mtontj  populi  77*5.5 
mtottpo.6o.iz 
m£otis  palus  unde  difta  ibidem 
mtotis  Oceani  fmus  n.14 
mtotis  paludis  defcriptio 

«3.37.43 

mtotis  pit/itf  11.14  27  58-44 

27115.18 
m£otis  130.34 
m£otis  menfura  6  o.7 
mtotin  circa  gentes  83.45 
mtodei  popu  li  83.43 
magares  populi  50.15 
magarfos  oppidum  75-i 
tnagafne  oppidum  100.41 
magelli populi  38.5 
mageUinipo.4z.z6 
magipo  91.5  2794>14 
W4gfJ4  Grtcid  41.45 
mgnefia  infula  26.18 
magnejid  loni£  0p.77.1i 
magne  fit  magnes  «45.  n 
magnefit  defcriptio  33.1* 
magnetes  populi  78*1 
magnus  portus  66.  zz 
magnum  promontorium  63.19 
mago  oppidum  41.8 
magpa  oppidum  96.14 
magog  oppidum  75.4  o 
magog  Syrorum  dea  73*4° 
magoraop.  100.45 
magorasfiue  Macras  fluuius 

73.10 

magufaoppidum  106.45 
magufum  op.  98.48 
malacha  fluuius  c 7  oppidum  35 

3«  C7««.io 
mdacho  infula  101,10 
malea  promontorium  51.14  27 

55.31  C7 104.35 
maleuentum  op.45.49 
maleus  indit  motis  13.54  27 

89.13 

maleum  promontorium  51.35 
miliacus finus  51.4* 
maliande  regio  80.35 
mallus  mons  88.49 
IH4&'  pop«Z{'  ibidem 
mallos  op.75.1 27  i  00.3« 


mdtecort  populi  9  0.3 
maltbace  infula  55.41 
maluana  portus  66. 10 
mama  oppidum  100.40 
mamblia  op.  100.48 
mamertini  po.  41.10 
mamertinauma  146.3  8 
mammifea  tetrarchia  7;*43 
mamortha  Oppidum  71.13 
mamudaop.16s.39 
manain  fluuius  9i.1t 
manates  populi  40,19 
mandagr tum  flumen  87.17 
mandagandcnipo.79.zo 
mandatum  lacus  100.4 

tnandarei  po.94.13 

mandatinipo.101.13 
mandei  po.9S.  49 
mxndetrium  oppidum  48.1 9 
mandrorum  gens  rog.31 
mandrum  fluuius  87*7 
mxnduriaop.19.1S 
mania  op.  94.15 
manteum  oppidum  77.14.30  c 
81.45 

mantinea  cp.st.39  27  51.5 
mantuxcppidum  47.1 

mritKeop.9g.18 
mrathos  oppidum  7>i3 
marathe  infula  55.41 
marathefim  6p.77.io 
tnarathon  campus  51.3  o 
marathos  op. 75.15 
marathufa  infula  go.9 
marathufaop.S6.z9 
marxtiani populi  97 .9 
marchadtpo.9z.19 
marchubij  po.fi7.35 
mardani  populi  94.31 
mardi  po.93.1g  27  96.14 
mardorum  gens  87.fi 
mardim  flumen  97.7 
mardrieni  po.  ibidem  7 
mareu  infula  99.39 
mare  unde  terras  mgrediatur 
fio.45 

mare  congelatum  6 1.4  276z,h 
mare  rubrum  quare  93.51 
r«kri  olet  Z9.30 
maris  mediterranei  dauifio 

40.41 

maris  mediterranei  infuit 
ibidem  4  fi 

maris  rapacitas  infatiabil.gi.43 
maris  m  terras  ingreffus  ibidem 
44 

Reliqua  qutre  parte  prima 
maria  cur  terram  'mgreffa  prolo 
go3  3.io 

maria  K»<fe  femtm  introit 

40.41 

marium  denominatio  ibid.  41 
mare  mortuum  ubi  61,5 


maris  rubri  finuum  nomina 
7i.37 

maris  rubri  ad  Silum  Jbffx 
79.11 

mareott  populi  6  8.31 
marcotis  lacus  infuit  plures 

11.x9.15 

mareotis  Lybit  defcriptio 
fiS.31 

mareotis  menfura  ibidem  3» 
mareotis  lacus  71.19.13 
margta  fons  41.  ifi 
margiana  regio  $6.43 
margis  fluuius  49.15 
mrgo  fluuius  S7.5 
mariabaoppidsm  9g.11.35 
41.49 

mxrixmitani  po.  73.44 
mariana  colonia  ,-i.to 
mariani  montes  35.31 
marianipopuli  39.39 
maryandini  finus  gi.i* 
murici  populi  46.16 
marigerri populi  ioz.u 
marium  oppidum  79.15 
mama  oppidum  98.18 
marmarides  populi  ubi  67.4 
27  68-3 1 

Witn»or  Hifpxnicum  36, 14 
marmor  Chium  80.1 
marmor  Cizicenum  81.51 
maroht  populi  90.3 
maronea  oppidum  54.31 
marrudniagri  portentum 

15.56 

marrucini  populi  37.9 
marruuij  populi  44.14 
marfi  Apulitpo.  44.3 
mar/i  po.107.11 2744.13 
marfi  po.a  Circes  filio  107.11  er 
453.41 

marfias  fluuius  73.39  22*74.10 
27  7«*i9  27  554.8 
mr/iif  27  Apodinis  certamen 
ubi  76.1$ 

marjlitt  populi  48.7 
martisara  85.19 
maructipopuli  $7.7 
mafada  cajleUum  71.43 
mafatatflu.6S.z4 
mafati  populi  ibidem 
mxffagctt  populi  87.14 
majfala oppidum  98.36 
maffalioticum  Rhodani  os 
36.31 

maffefylorum  gens  66.1S  27 

7o.io 

mafftfylum  lacus  70.10 
mafsit  lateres  quales  619,3« 
mafsiceuicus  7439 
mafsici  montes  3  9.11 
mafsilia  ora  36. 36 
mafsili populi  67,34 


mffycites 


Kaffycites  mons  75.45 
mafsilia  47.1 
mafselini  populi  67.54 
maslaurcnfcs  po.  78.2 
maslya  oppidum  8 2.16 
maflujia  promonto.  55.J8 
maflujia  mons  58.10  e r 

77.42 

mafue  populi  90.4 
matelge oppidum  eg. n 
matcolanipo.44. 5 
mthei  populi  9$.}9 
mathitepo.  100.47 
matiani  populi  87 .9 
matini  populi  44.5 
W4f!«m  oppidum  56.16  er 
sf.« 

tetrici  populi  46.16 
mattiaci  fontes  554* 11 
mattilicdtes  po.  45*5 
tnduinop.69.11 
mauitaniaop.55.6 
ptdumd  oppidum  10  0.4.6 
muri  populi  bellis  dttenudti 
66.12. 

mauritanie  defcriptio  64.33  er 
66.1zc104-.zo 
mauritanie  margarite  161,36 
mauritanie  menfura  66. 53 
muritdnid  duplex  66.11.33 
muntdnid  Cefarienjis  ibi/ 
dem  12 

muritdnid  quin$  R omdttorum 
colonidshdbet  63.35 
muritdni e  infule  103.11 
murufij  populi  66, 13 
tndXdldop.6S.15 
maxuUa  colonid  66.49 
ntdz<tcd  oppidum  51.39  er 
6Z.35 

«dictae  po.84.4 
msyeras  fluuius  86.47 
mcd/rtpo.94.33 
tnecybernd  op.  53-48 
medeon  op.51.3s 
medie  prouincie  defcript.  86.15 
er  94-1« 

isec&e  fmdrdgdi  659,17 
medie  prouincie  caput  86.15 
medietemm96.11 
mcdiomdtrici  po.  6 1.15 
mediolanum  oppidum  a  quibus 
4.6,17 

medion  mons  50.33 
mediterrdneimdris  diuijio  40 
41  zrindc 

mediterrdneimdris  infule 
4o.49 

mediterranei  finus  gentes 

84.14 

medma  portus  40.38 
medmajja  oppidum  76.54 
meimini  populi  101,48 


INDICIS 
medodci  fluminis  portus  46.1 
medoe  infula  101.14 
medorum f oboles  iuxta  Tanaim 
83-45 

medorum  regio  84*42 
meduliio  oppidum  4°.lS 
meduUi  populi  47.41 
megdbdri  po.ubi  1  o  1.45 
megdd  94  21 
/seg-tfe  «jj«k  80. 11  er  81 3<s 
megalepolis  oppidum  51.4  er 
82.34 

megdlopolitdnorum  ager 
50.46 

megdUepo.S9.47 
megaracolonia  51.11 

megart  ludie  po. 9  o.zo 
megarice  oppidum  59*45  CT 
Si.14 

megaris  infula  41.50 

megdriscp. 41.15 

megdris  regio  51.1 
megaris  oppidi  fatalis  oleaflet 
184-21 

megaricusflnus  51.49 

megedaop.  100.35 
megisbdflagnum  91.15 
megiftamfula79.19 
melenainfula  52.5 er 55.47 
mcldridop.54.i9 
melamphylum  infula  79.46 
melamphyUusmbs  55.23 
melanchlenipo,  85.21 
melantidinfula  52.1° 
melanthium  flu.si.49 
melanainfula  49.32 
melanea  op.52.5 
melane  infuld  8  o.S 
/sektf  finus  54.36  er  55>2© 
melano  infula  79.7 
melcomdnipo.4S.i4 
melas  Thracie  fluui .  19*48  er 
54*35er  75.9  er  81.47  er 
553-37 

mcldi  populi  61.51 
meletesflu.77.41 
meliteaop. 55.15 

meligunis  infuld  41.57 
melita  infula  41.19  er  49-35 
melitei  catuli  ibidem  49.33 
melita  oppidum  51.30  cr 
81.33 

/seiifed  op.  53.17 
melitene  regio  81.36 
mcliteneop.74.7 
meUdriduictts  55.54 
meloeffa  infula  45.1 
meli  infule  Alumen  651.6 
25,37 

melos  infula  fulphuris  fertilis 

630.4 

wrfos  16.10  er  57,4^ 

616.50 


PUNI  AN  I 

melphes  fluuius  4°*52 
melpumoppi.46.z5 
melzitanumop. 67 -5i 
meminorum  gens  46.46 
memnonis  regia  71.il 
memphis  Pyramides  640,13 
memphis  0p.69.49  CT  7U4  CT 
640.17 

memphite  po.ibi.44.47 
memphites  marmor  638.18 
memphis  op, aliquando  iuxtd  mi 
re  16.5 

mcnechtms  op. 57.8 
menanini  po.42.17 
menapij  pv.6i.i9 
menaria  infuld  41.14 
mcndeop. 53.47 
mcndeficum  Hili  hoBium 
71.29 

mendefiumop.119.17 
mendefium  prtfcftura  69.40 
mcndeterum  oppidum  79.55 
menelaiiis  prefeftura  69.41 
menynx  infula  es. 41  er  163 
4i 

menyngis  infule  purpura 
163.41 

menifminorum  gens  108.43 
memnones  populi  i°i.45 
menobd  fluuius  er  oppj.33.36  CT 
54.11,19 

menobardipo.  84.41 
menocaleni  po.47.21 
menofcaop .  65.1 
mcnotharus fluuius  84*7 

mentcfanipo.55.5.4 1 
mentonomon  Gcmanie  ejlui/ 
rium  655.45 
mentorrspo.  48.1 
mephitis  edes  i7. 7 
merarid  op.  41.9 
mercurij  promontorium  41,7 

CT66.44 
mercurij  op. 71, 13 
mergrBfisjpo.45.7 
meritus  mons  55.22. 
merobricd  0p.s3.35 
/seror  Aethiotum  caput  23.31 
meroe  infula  7  0.17  <C7i°°.56ct 
101.11 

meroe  'mfuk  que  gignit  touii 
merces  dies  maxima  15-44 
meroe  oppidum  101.24 
meroes  infule  herba  qualis 
ioi.it 

meropia  infula  57  .«6 
meropis  infula  79.56 
merorum  Arabia  que 
74- 

mcrubricenfcs  po.65.46 
merucraop.54.12 
merula  fluuius  5$.7 
merus  mons  90.51  er 


179.44 

mefe  populi  9010 

mefagebcspo.11.4l 
mcfammonespo.67.4s 
mefarea  infuld  58.u 
mefe  infula  41-14 
mefembridop. 54-42 
mefeneTigri  perfunditur 
95.41 

JK/fese  regro  9  6.4°  CT  96.1.5 

mefocatanepo.96.ri 

mefopotamiedefcriptio 

94.17 

mefopotamia  regio  71.47  a  95 
40  cr  104.17 
mefopotamie  prefeStini  qui/ 
lus  74*18 

mefopotamie  initium  84.16 
mefopotamia  Euphrate  fimo  is 
undatur  74.59 
mefopotamia  mcatim  dijjerfi 
94-27 

meffana  op.1Z.51  &  41.10  C7 
557.7 

mejfanitius  fluuius  45.39 
meffapia  peninfuli  43.11 
me ff apia  op  .ibidem  15 
meffeis  fons  55.15 
meffene  regio  95.40  ©•  $i.i 
tneffene  oppidum  55.28 
meffenia  regio  ibidem 
meffeniani  populi  85.46 
metagonitis  id  eft  Numidia 
66.56 

metapinum  Rhodani  os 56.50 
metdHinen fis  colonid  65.59 
metapontum  oppidum  43.13 
metdurusflu.40,57  er  45** 
metaum  Sicilit  flu.41.51  CT 
45*i 

metaurienfes  populi  alij  45*9 
methydrium  op.51.6 
methymnaop.  go.is 
methene  oppidum  5ui6  cr 
5J.24 

Kethordop.S9.51 
methoricum  op.  91.11 
methurides  infule  56.15 
metina  infula  41.15 
metopiumcp.1i9.17 
metropolite  populi76.}iff 
78.i 

metubarris  infula  49.8 
meuanates  po. 45.5 
meuaniecp, murus  619.4"! 
mettanienfespo. 45.5 
mezei  48.19 
myainfula79.59 
mieze  locus  554-4* 
myandacppidumli.S 
mycale  infula  79.44 
mycaleffus  op.51.56.59 
myccne  oppidum  51 :9 

michct 


tnicboe  regio  99.57 
myconij populi  capiUis  carent 

202.3  5 

myconcs  infula  57.i5 
mittis  infula  6z.8 

midaipo.76.i6 
midaionop.so.  45 
mideonop.  ibidem 
midoe  regio  99.37 
miezaop.  53.36 

mygdones  po.  53-39  W  54. 5  er 
78-39 

mygdoniacur  ditta  80,45  er 

86.12. 

mylaftop.  76.38 
mylaop.i8.yi  er  42.  ii 
infula  55.34 

myla  promontorium  75.7 
miletopolis  0p.59.z6  er 

80.33 

miletopolitapo.78.19 
miktos  infula  79,43 
mr/eto*  Crete  op.56.25 
miletus  Ionia  caput  77. 9  CT 
78.i3 

milichia  fontes  42.15 
myliapo.75.z1v  8i.7 
milus  motis  107.45 
mimaUis  infula  57.4* 
mimas  mons  77.32.34 
minciusflu.  45.35 
myndosop.76.35 
minaipo,  98,22. 35  er 
99.2 

minerua  promontorium  39.32 
myneusflu.  53.5 
minius  fluuius  53.1r.27 
minoum  op.  55.25 
minois  infula  57 .15 
mincius  fluuius  29.16er45.3s 
er  47.11 

mintuma  colonia  59.18 
myonnefos  infula  80.6 
myos  hornos  deferta  90.34 
«W60p.75.46 
myriandros  op.  3i.53  er 
73.37 

mirinthe  op.  1 51.5 
myrina  op.  55.27  er 
58.12 

myrmetium  op.60,5 
myrmidonespo.  53-* 
i»>rie<<  op.80.59 

tnirobicaop.34.30 
mirobrigenfes  po.63»  45 
myrinaop.5S.il 
myrrhir.ecp.  78-5 
myrfonop.  100.38 
myrtylis  op.  53.36.4* 
myrtoum  mare  quod  5i.49.er ' 
55.27 

myfecrosflu.  98.5 
mifenum  portus  59**7 


myjtpb.s  0.47.48 

myjiaregio  76.41  CT78 
4-34 

tnyfia  initium  v  finis  80.39 
mifia mira  herba  450.5 
myfi  Tbcutraniam  antiquitus  te 
nuere  78-33 
mifipo.  98.7 
myfomacedonespo.  78.2 
myfotmolyta  po. 77.6 

myttidqp.4z.4s 
myttus  infula  55.46 
mifuaop.66.49 
mifus  mons  80.32 
mythileneop ♦  80.I7 
mythilenai  Achilei  oppidi  coii/ 
tores  78.29 

mythridatis  latebra  ubi  85*3° 
0p.77.17 

mizaipo.96.it 

MODOGALLlCAgfW 

«9.18 

moduba  po.ibidem 
modundapo.ioi.io 
modufa  op.  93.23 
mcechindiraop.  100,34 
moenus  flu.i55.15 
moeni  pifces  quales  ibidem 
meeris  infula  79.19 
mceridis  lacus  69.49  V7hi5  rf 
540,24 

mafiafylua  150.55 
mcefia  prouincia  49.15 
tncejipo.49.5 
moeficagentes  50.S 
tnonophtalmipo.1c6.38 
mogoraop.  100.45 
molycriaop.50.zg 
molinda  po.89.9 
molofsi  po.  50.2 

monamfula.z4.1v  62.3 
monadi  po.%  Diomede  deleti 
43.47 

monapia  infula  52,5 
monceci  portus  Herculis  38,4 
monedespo.89. 17 
monoleus  lacus  99.46 
mons  Claudius  49.7 

monofceUi  po.108.1 

montes  cur  a  natura  fatti 
633.9 

montes  perfbfsi  644.48 
montes fentper  ardentes  3  0,35 
per  totum 

montes  ardentes  ubi  101.40 
»»o«r  6r<fe«s  42. 39  er  68.10 
Reliqua  quare  parte  prima 
montani  I teite  popwZi  44.4 1  rt 
47.33 

fKop/oj  op.75.3 
morgeyop.  77.25 
mergus  fluuius. 45. 

moryUijpo.53.41 


marimarufd  mare  quod  61.4 
morimeni  po.8y.37 
morinorum  gens  6i.  44  er 
52.39 

morini  populi  uela  texunt  ] 
346.22 

morinorum  portus  64,19 
morifenipo.54.15 
morofgi  op.63.2 
morfationum  infula  61.37 
morw  flu.59.4 
morimtes  po.90,4 

mofaflu.6i.34.39 
mofckenipo.84.41 
mofchius  mons  75.41 
mofchorum  trattus  85.1 
mofopia ,  idejl,  Pamphilia 
73.15 

moffylicns  promontorium  v 
portus  1 00.15 
mofsinusflm.76.39 
mofsini  Troadis  po.78.39 
moffynipo.ubi8z.46 
MVLVCHAflu.66.23 
tnulelachaop.65.zz 
mulonaop.100.47 
multhe  infula  98.3 
WKncJi  oppidum  34.  i7  e? 

65.29 

muda  oppidi  lapides  quales 
646.8 

«at»#  cardines  ubi  60 .17 

murannimalop.98.41 

murgentini  po.4z.z6 
murgis  oppidum  33 ■  57  er 
34*4° 

murtia  ara  17.34 
mufa  portus  93.15 
mufagores  infula  55-37 
mufarum patria  52.35 
mufai,  populi  alba  portentum 
*78.45 

mufis  flu.84.3z 
tnufsinipo.67.35 
tnutanipo.90.z4 
mutyenfespo.4z.z7 
mutina  oppidum  45. 20  er 
628.35 

mutina  op.uafa  6  28.33 
mutina  portentum  25.29 
tmtinen fis  agri  mirum  27.17 
mutinenfis  ager  ardens  31.15 
mutucumenfespo.  46.19 
mutuftai  po.  44.20 
tnutufiratini  po.  42.27 
muzirum  emporium  93.18 
AB  AR  fluuius 

65. 31 

nabades  gens  66. 32 
tiabathaop.  101. 21 
nabatai  po.  71.3  5  er  97. 17  CT 

98.30  er  225.50 
nabrumflu.9z.za 


natitiipo. 42.14 

ttagiaop.98.15 

namarinipo.65.6 
nannagi  natio  58,*» 
nantuates  po.47.41 
napaipo.  84*3  er  87.25 
nar fluuius  3S.41  V  44**5 

er  557.10 

naracujloma  Danulij  ofiium 
59-5 

ttarbo  0p.36.z4 
ttarbonenfium  gens  quid  circa 
unas  fttas  293.37 
narbonenfis  prouincia  deferi/ 
ptio  56.18  per  totum 
narbonenfis  uentus  peculiaris 

15.15 

narbonen fis  longitudo  37.3 
narbonenfis  laus  .ibidem  zi 
narbonenfis  prouincia  trium 
dierum  nauigatione  ab  urbe 
Romana  546.3 
narbonenfes  Italia  populi 
44.7 

Reliqua  quare  parte  prima 
nareapo.  9  0.5 
narefij  po.48.25 
nariandus  op.76.36 
narycion  op.5z.46 
namienfespo.  45.5 
naroflu  48.*7 
»6ro»  lUyrij  locus  38  9,21 
narona  colonia  48.21 
narragd fluuius  v  oppidum 
95.10 

nartes  po.45.5 
narthecufa  infula  79-5* 
nafamonespo.  67.  48  er 

107.9 

nafaudumop.i  00.33 

nafcusop.98.19 

ttafotianipo.87.9 

nathaburflu.68.it 

natifoflu.46.19 

natripo.46.49 

nattabudespo.67.34 

naubarumop.59.36 
naucratis  oppidum  7 j,  31  er 
562.46 

naucraticum  Hili  ofiium  71.31 
iiaucfatitis  prafettura  69.42 
ttauettabapo.  102,15 
nauilubio  flu.63.6 
nauipo.10z.15 

naulochus  oppidum  50, 39  er 
54-45 

nauloebos  infula  55.58 
naulochum  oppidum 5  0.39  er 
77.17 

naulochium  promontorium 
8225 

ttaunes  po.47.39 
Vaup0rtusflu.46.39 


mtuforthmuf  portus  qy.7 

naxijpo.  41.17 

tuxiun  marmor  0  38.15 

nixos  0p.41.yv17 

nixus  infula  3^.16 

nazcmiojrum  tctranhh7P39 

NE  A  infula  10,10  CT58.7 

«Mop.i7.itf 

neapapbos  0p.79.19 

neahdrosop.78-io 

neapolis  Africa  oppidum. 67  , 

1.18 

neapolis  Syrix  op.  71. 1? 
neapolis  oppidum  coralijs  dbun/ 
dat  $67.11 

neapolis  Carie op.~6.i6 
neapolis  T  &r*c/<e  oppidum 
54.iT . 

neapolis  ltalixop.3.9.30 
neapolis  Italie  qua  parte  terre 
motui  obnoxia  z$.i7 
neapolitani  Sardinie  populi 
41.41 

neappliiammfulpbur  6*0.$ 
neapolitani  Calarie  po.8i.tf 
'  Keliqua  quxrc  parte  prime 
nebriffaop.  34-n 
necanidongens  95.11 
«Mop.78.i3 
neetbus  ftuu.q3.1l 
nelipo.99.1g 
neloflu.6}.7 
nemoloni  po.47.41 
nemauficrifis  ager  154.4 
nemaufum  0p.30.47 
Nc«**  op.51.7 

nemeoji  po.01.37 
BcwfBtKnpo.47.43 
nemetespo.6t.zq 
neminid  fons  mirus 503, 
nemora  incolentes  85.50 
neo  exfaria  op.  82,31. 38 
neon  T  ichos  op*7  8.6 
neorisflu.gq.qs 
nepatus  op.101.7 

nepetop.3S.39 
nepbeonitx  d  quibus  deleti 
iq.° 

nepini  Sicilix  po.41.11 
neptuni  ludi  in  ifibmo  51.44 
neptuni  delubrum  apud  iftbmo. 
ibidem 

neptuni  templum  B  ithynia  ha/ 
bet  81.15 

neptuno  facra  infula  9  4.? 

Reliqua  quxre  parte  prima 
nequir.um  op.q$.$ 
tfxrexpo.90.i6 

nerulanipo.39.q3 
neretinipo.qq.8 
nerix  po.03.7 
nerigon  infula  02.it 
neriphus  infula, $8. tt 


I  N  -D  ICIS 

rteripi  po.84.n 
veritis  peninfula  $0.19 
neritus  mens  50.2 
neritum  op.3o.ji 
neron  infula  erm  eacryftallus 
054-44 

neruefixuiem  4O1.3 
neruijpo.6t.zo 
ncrulanipo.39.q3 
nefattium  op.40.47 
nefipo.9o.  -.7 

nefis  Campanix  infula  33S-39 
nejfaop.98.37 
nefum  op.  $7.z 
nefius  flmhs$q.  :S.  1 9  £r 
i3i.4i 

nev.ri£eu6o.9 
neuris  infula  siit 
N.I  C  A  NOR  maria  ur  ire 
tentat  87.14 
nicator  prxfefiut  94  31 
nicatoris  op.ibidem  51 
nicxa  op.32.zcr  Si-» 
nicephorionop.9q.38 
niccphorium  op.  74»  19  & 
94.38 

«icwfi«.45.?4 
nicodorus  quid39.it 
nicomedia  op.gi.io 
nicopolis  oppidum  81. 14  er 
84oi 

nicopolitana  op.  3  0.17 
niger  fluuius  66.  zty  6~.  3$  er 
«9.5 

nigermons  og.io 

nigri  fltmij,naturaXlilo  fimilis . 

«9.9  er  135.44 
nigris  fons  70.13 
nigrxpp.10z.z3 
nigritxpo.69.3 
tifegligemelaop.68.i9 
nilides  lacus  70.5 
nili  lapis  663.ZZ 

niliflmij  deferiptio  70. 1  er 
inde 

nilus  terrx  partium  terminus 
prologo  53.1 
nili  aqua  quando  amara 
337*7' 

nili  ortus  incertus  7 0.1 
nili  fons  er  origo,  ibidem  6  cr 
135  44 

nilus  ubife  condit  70.9.11 
nili  nomimum  Aftalores.ibi.i8 
nilus  f ceti fer.10  9.$ 
nilus  f Limus  Aflapus  dicitur 

70.15 

nili  infulx.ilidem  10 
nili  arena  qualis  619.13 
nilus  ubi  primum  dicitur  7 0.19 
nili  nominapluraJbidem  13.12 
&inde 

nilus  ubi  lenis,  ibidem  tq 


PIIJ3JAJH 
nililnfulx  marmor  o-;7.4*  - 

«ili  augmentum  unde  19.44 
cr  7o.io 

nili  ad  locum  fuum  reditus  quan¬ 
do. ibidem  70.40 

nilumautcum  nauigarenefos 
ibidem 

nili  iujlum  incrementum  quod 
ibidem  qz 

nilus  folus  fine  aura.ibidem  48 
«tl»f  quantum  terrx  Aegypto 
adiecerit  z$.q3 
nili  figura  a  40.1  cr  09.35 
CT7M  CT  99.19 
•  «z/t  catarafl&accqlis  auditum 
auferunt  101.6 

nili  nauigatio  ubi 71.3 
nili ojlia  quot  er  eorum  nomina 
ibidem  16 

nili  ad  mare  rubrum  foffa 
99-f9 

Reliqua  quare  parte  prima 
nymphalis  infula  79.19 
nympbarur, {cubile  ubi  91. 19 
nymphxus  fluu.39.3 
nymphxutmons3o.q9  er  31 
u.  53.10 

nympbxum  promontorium  48 

31.39  er  9535 
nympbxum  locus  1$.  3  er 
027.57 

nympbxum  op.60.3 

nympbxainfula79.36.q8 

ninus  0p.9q.z9 

ninus  amnis  70.14 

ninus  oppidum  iuxta  Caffrium 

80.io 

niobefons$uqi 
niphatesmons  73.36 
nyfa  Carix oppidum 71. 48 
er  70.41 

nyfahidixop.90.30 
nyfa  mons  142.1  o 
nifxa  regio  94.14 
nyfibis  op.26.zo 

nyficaftespo.ioz.i8 
nifyros  infula  79.Z9 
nyfiron  mons  79.53.37 
nijitx  po.1cz.1g 
nifiucspo.67.3q 
nijfosop.33.q7 

nitibrumop.68.zo 
niteris  natio. ibidem  19 
nitritis  prxfeftura  69.  qx 
niuariair.fula.103.16 
N  O  A0p.ioo.54 
nobanaop.qq.32 
ttobundx  po.9  oa7 
nochetipo.97.38 
noegaop.61.3 
noela  op.03.8 
itogrusflu  83.« 

nola  op. 39.33 


nomades  S cytbx  5 9. 38  er  os.  . 

«er  85.4?  er  82.1 
nomades  Numidix  66.37 
nomades  ladec  ferina  capne 
uiuunt  99,1 
nomades  Arabes  7z. 54 
nomades  Arabici 97. 15.15.39 

er  99.« 

nomades  Parthi  qui  94.it 
nomades  populi  unde  didi 
66)7 

nomades  quales  100. 41  erioi 
44*48 

nomades  iuxta  Euphratem 
95.10 

nomentanipopuli39qil '7 
qq.19 

nomi  qui  6 9.33, 37  CT041 
i5.i9  . 

nomos  in  quos  Aegypti*  prtfe 
fturx  imduniur.ibiim 
non  acris  op.  30, 7  er  51.10  C 
554.57 

nonagria  infula  57.21 
«ocem  p0.qz.z7 
norbanipo.39.q3 
norbeop.qo.17 
norben fis  colonia  03.59 
norciaop.q-j.S 
norenfes  po.  41.41 
norici  deferiptio  48.44 
ttorici  oppida  pluraMdet» 
norici  populi  9«, ',47.11 
norici  ferrum  609. tq 
nofeopium  op.  70.5 
nofite  po.95.11 
notium  mare  quod 40.4« 

notium  op.77.31  er  79  55 
jiouaAuguftdopja.z 
nouanusfiu.z9.q7 
nouariaop.q6.13 
nouarienfis  agricolx  dreiuites 
mos  305.33 

BOH«WOp.OO,:$ 
nox  fex  menfium  ubiOe.tg 
nothum  dmrfitas  104.  n  er  . 
i«<fe 

Reliqua  quxre  parte  primi  . 
N  V  B  E I  po,  97.10  £r 
191.7 

nuceria  op.39.3t 
nucerix  oppidi  portentum 

27S.41 

nucerinipo.q$,6 
nuditanum  op.*q.z 
numanaop.qq.39 
mmantia  op.05.13 
numantia  a  Scipione  deleti 
5  9?.i« 

mmantinipo.33.q6 
numeftrani  po.q3.1s 
numicusflu.39.q 
mmidix  deferiptio  66.36  per 


PARS  S  E  C  V  N  D  A 


totum  104,19 
mmidi£  menfura  «7.5 
mmidia  nihil  praeter  marmor, 
feras  #  infigne  habet  66. 41 
er<sj7.4° 
numidix finis  67. S 
nupfixop.ioo.5f 
BKpjtfop.100.41 
nurfinipo.4419 

AXIS  fluuius 

«71*14 

OBlGENE  op.  81.8 
obliuionis  flu.65.is 
obrima  flu.76.zs 
0bmflu.56.z5 
obucula  op.  34.19 
obulco  op.  54.5 
OC  ALE  op.51.39 
oceanus  ubi  terras  ingreditur 
31.49  ©-33.I4  ©-«9.45 
oceanus  Septentrionalis  quis 

61.5 

oceani  Gaditani  pifces  quales 
151.48©  151.8  VTinde 
oceanus  Septentrionalis  Britan / 
ni«K  Gallicus#  6z.  43 
oceanus  quibus  partibus  cingit 
A  fiam  S5.13 

ocfiffli  te/tiliC  plures  65.  23  per 
totum 

oceani  finus  quatuor  55-i7 
oceanum  Scythicum  dulcem  ef/ 
/e  87.18 

Reliqua  quaere  parte  prima 
ccelenfespo. 65,4.6 
ocha  duitas  57.1 
ochanipo.97.6 
0chanusflu.s4.1o 
ochus  fluuius  87.14© 

5*9*18 

ocila  portus  114.44 
0  ftauianorum  lulij  colonia 
;<5.38 

0  dodurenfes  po.47.5z 
cftulanipo.40.19 
oculum  unicum  habentes 
106.59 

Reliqua  quaere  parte  prima 
ODESSVS  oppidum 
54.44 

odiainfula  57. 56 
edomantes  po.ibidem  19 
odomboerxpo.9°‘S 
odoriferae  infulae  plures  98. 10 
odorum  merces  quo  deferunt 
ibidem  19 

0  dryfarum  gens  54-J9 
OE  AND  E  N  SES  populi 

80 .6 

oeantheop.  50.54 
ceafitacpo.69.45 
cec alicae  po ibidem  n 

cccxliccspe.iaz.il 


oechalia  oppidum  51.19  © 

57.1 

oechalia  expugnatio  626.30 
cedipodia  fons  51.54 
aenfe  oppidum  «7.  J7  © 

«8.15 

cenei  po.4s.Z6 
cenium  nemus  7  6.8 
cenoa  op.  51.14 
cenoe  infula  57.4° 
cenoanda  op.76.4 
oenone  infula  56.15 
cenotrides  infulae  41.4« 
cenuffainfula56.6 
cenuffae  infulae  So.f 

cefcus  flu.49.16 
cefima  op.54-z? 
ceteipo.S7.t6 
ceta  mons  51. 48  ©  «!«•  15 
oetd  mons  Uelleborum  habet 
457.14.15 

OGYGIA  infula  45.6 
ogyris  infula  98.« 
ogidj*  in/«Id  41.1* 

OL  ABI  po.ioi.49 
olachas  flu.554-11 
olane  padi  portus  45.44 
olarfo  locus  65.1 
olarfonis  littus  56.10 
olbia  oppidum  75- 1«  © 

8i.ii 

olbia  flu.59.5z 
elbiopolis  op.  ibidem  zs 
olchinium  op.  48.18 
cleatroob.54.55 
olenumop.51.18 
oliares  infula  57.14 
'olymms  infula  57.14 
olympena  op. 80.52, 
olympid oppidum  crin  ea  mi/ 
rum  641.38 

olympia  oppidum  19. 10  © 
51.1« 

olympus  Lyciae  oppidum 
75-44 

olympus  Lyciae  mons 
388.34 

olympus  Lejbi  mons  80,19 
olympus  T beffalite  mons 

55.»  ©  150.47 

olympus  UeUeffiontimons 

80.31  ©8i.io 

olympij  louis  delubrum 
51.  ii 

Reliqua  quaere  parte  primi 
olynthos  oppidum  54.19  © 
199.40 

olynthi  oppidi  mira  terra 
540.1« 

olyros  op.5z.40 
olyfippo  oppidum  65,54  © 
144.39 

clyfsiponenfium  legatio  ad  Ty/ 


berium  principem  151.3 
olizon  op.55 14 
oliitf  fluuius  19. 1«  ©  45-  35 

©47.li 

oUiculani  po.  40.19 
olmeop. 75-7 
olmia  op.ibidem  11 
oloeffa  infula  79.18 
olorosop.  5344 
clofiraepo.90.17 
oluros  caftetlum  51.14 
OMANIpo.97.11 
omanoeop.  ©  portus  Carna/ 
niae.97.40 

ombitisproefettura  69.55 
ombrios  infula  105.11 

ofluncf  op.97.41 
omirralocus  74.9 
omoemus  infula  97.45 
ONCHESTOS  oppidum 
5i.3i 

onchobrice  infula  97. 46 
onenfes  po.55.z7 
oningis  op. 34.19 
omifa  infula  56.56 
onoba  oppidum  33. 3 1  © 

34-6 

onoba  Martialium  54.6 
onochonusflu.55.15 
cnuphitis  praefettura  69. 41 
onus  infula  57.4° 

O  O  N  AE  tn/nle  «1.  8 
O  P  H  A  R  V  S  fluuius  84.7 
opbaritacpop.  ibidem 
cphariumflu.8410 
ophiogenes  populi  io7. 1  © 
500.38 

cphiophagi  po.99.40 
ophiufa  infula  41. 11  ©5«.3« 
©57.15  ©59.li  ©79.18 
©  81.31 

6phradusflu.9z.10 
epitergini  montes  46.17 
opitergium  oppidum,  ibidem 
49 

bpuntinus finus  51.43 
opofonop.7t.46 
oppidum  quod  primum  in  orbe 
conftru  dum  n5-34  ©  ««* 
opus  op.  51.43 
O  R  A  N  I  po.84-4 
orafolis  infula  103.18 
oratcUi  po.  47.43 
oratesmons  75-3« 
oraturae  po.90.7 
orbelia  mons  54.18 
orbclusmons  53-39 
ortu  fenve  i»  tres  partes  diuipo 
3148 

orbis  per  paralctlos  diuipo  104 , 
15  per  totum 

Quare  ParaleUi  terrae  plures 
6rcades  infulae  quot  6z,i 


orchadu  m  infularum  cor v 
5«7.io 

orcheni  po.95.11.49 
orchomenum  oppidum  51.. 
©150.39 

orchomenus  fluuius  53.6  © 
553-44 

ordabae  po.90.zo 
ordefus  portus  59.14 
ordymusmons  So.  19 
or eges  mons  7 5.56 
orei  Arabes  qui  84.  i7  © 
95.39 

orrjfce  po.53-4i 
ore/to  porfjtf  4°-3S 
oretana  iuga  55.Z5 
cretanipo.55.41 
oretum  gens  23.34 
orettwop.57.1 
orgaflu.76.zz 
organagaepo.90.z1 
organa  infula  91.34 
orgefvns  mirae  natur ac55o, 17 
orgocynipo.59.4z 
oricos  infula  16.19 
oricum  oppidum  48. 40  © 
49-35 

orientis  murrina  654.30 
orientis  cryfiaUus. ibidem  41 
Reliqua  quaere  parte  prima 
origeni  po.65.4 
ori  gens  91.50 
critanum  op.  57.5 
orij  Arabes  95.59 
critae  po.9z.r7  ©108.3S 
ornithon  op. 75.14 
oroatis  fluuius  91.40  ©  94,1 
©96.26 
orobijpo.46.17 
oromanfaci  po.6z.19 
oromenus  mons  559-3* 
oroj}cidop,75.i8 
orondicus  tractus  S1.8 
orontes fluuius  19.18  ©73 
3o.35 

orontes  po.9454 
oropus  oppidum  51. 50  © 
619.14 

orofines  fluuius  54-47 
orfamons  portus#  97.47 
orfij  po.90.z5ct155.41 
orfimaop.1co.46 
ortacca  flu  96.28 
ortctgKrfctop.54.3i 
ortheop.55.z6 
orthophantaepo .  95-n 
orthofia  oppidum  73.  11  © 
76.46 

ortho fiae  lichnites  66  2  .i  s 
orthofiae  regionis  cryftaUus 
«54.4i 

orthoffanum  opp.S8.34 
crthrcnienfespo.76.45 

C  t  $rif;M 


INDICIS  PLINIANI 


ortyghhfuU  57.11 

pidus fimus  Eridanus  633.  z7 

&  ibidem  46 

PardeHi  terra  phres 

ortygia  0p.77.z3 

padi  oppida  nobilia  3s.11 

palmyra  op.  74, 19  er  97.io 

pardeUus  primus  104.15 

ortona  0p.44.11 

pd<fw/<t  j?ww««  d/fliw  45.38 

per- totum 

pardcHus fecundus,  ibidemi}  . 

ortopula  op.4%.9 

prfcfi'  ojfot  45.39 

pilmircn£  fc’itudines  74.1 6 

pardeUm  tertm.ibidem  }o ' 

orurosop.9  4-4-z 

padus  flu.aurifer  3S6.n 

55095.1« 

pdrdeUus  quartus. ibidem39 

erzuU  po. 89.X0 

padum  flumina  ingredientia 

pdlois8p.ioo.41 

pardeUus  quintus,  ibidem 43  - 

OSCA  op.54*i 

45.33 

pdfusflu.63.z6 

pardehsfextusio33 

cfccnfcspo.tf.30 

padi  mirus  fons  19.41 

paltos  0p.73.z6 

pardeUus  feptimus.ilidemt  , 

cfcipo.iibi  59.1.1? 

padus  f limus  Nilo  fimilis  46.1 

pamifusflmius  51.28  er  53**5 

parafdng£po.  $9,48 

oferiateppo.49.7 

padus  unde  diHus. ibidem  5  • 

054-44 

parafinosop.z7.zg 

cferiHa  infula  636,16 

padus  f  imius  ubi  nauigabilis 

pamphagi  po.10z.z4 

paredoni  po.SS.34 

ofmtiadis  regio  54*3° 

ibidem  11 

pamphylU  defcriptio  75.  n  O 

paragcnitapo.31.13 

cfyris  templum  in  Aegypto 

padum  iuxta,lana  qualis 

inde  ; 

parenta  oppidum  96.3(7 

71.11 

147.14 

pamphilU  cafteHaplura.  ibidem 

100,39 

ofifimijpo.  6i.ig 

pidiincoU.47.11 

16  § 

pari  pifces  quales  566*47: 

cfyuidatespo.6i.39. 

padinatespo.43.zz 

pamphilium  mare  75.13  O 

pdriiinfuld79.z 

offa  mons  33  J3 

pacnia  regio. ibidem  3* 

76.5 

pariana  colonia.  33.13 

ofetop.3  4ri*> 

paonia  gentes  55.58 

p4»  LufitanUprefeHus  53. 41 

pariapian£  po.915 

cfsigerdenfes  po.33.3z 

pteflum  op.40.50 

panaoiium  mons  50.33 

paricanipo.%7.8 

cfsigctania  jJw.53.46 

ptejianus  finus.ibidm 

panchryfos  op.99  41 

paridion76.i6 

ofsigiflu.3 4-5 

pagte  op.50.41 

panda  op.S7.i4 

paridrusmons73Ai 

cffonobaep. 63.36 

pagetip0.3z.zz 

pandataria  infula  41,17 

pariedri  montes  8414.30 

cfteodes  infule  41,3» 

pagarumop.ibid.zi 

panda  gens  90.13 

parirapo.9i.z8 

tijlia  colonia  39.3 

pagetfa  op.33-9 

pandi  po.  91.13 

parifijpo.6z.3l 

ojlippo  0p.54.1s 

paga ficus  finus.  ibidem  CT 

pandor£po.ioS-Z9 

parium  op.io7.z 

cjlr acine  regio  7 1.3 

58.5 

pandffia  urbs  43.16 

parium  colonia  635,13  $7 

cjlranipo. 43. 6 

pagida  riuus  73 -6 

pandofialacus  50.15 

80.17 

O  TENE  regio  %6.zz 

pagoargas  op.i  0  0.47 

p<tor«  op.73.i 

parium  marmor  57, 15  O 

otefinipo.4-3.Zi 

pagraop.73-43 

p4»fttt  fons  71.15 

634.21 

cthricneipo. 33. 41 

palaria  duitas  Taurorum 

pangeus  mons  54*19  O 

p4rwdop.45.io 

otbris  mons  ibidem  13 

39.7 

«5.48 

parnafi  montis  gumen  qttdt 

otrerietesa  fcolopendris  abd/ 

paUbyblosflu.73.z1 

panga  po.34.is 

45i.33 

Hos  13  8.4° 

paUogonespo.96.43 

pangunda  po.90.4 

parnaffus  mons  30.37 

ctriculanipo.  4.3.6 

paUotrumop.  54.3 

panbormum  op.  41.20 

Reliqua  quare  parte  primi 

ctriculumop.3S.39 

paUpaphosop.79.il 

panhormum  Cret£  oppidum 

paros  1  Hrri/  wf«/4  4  8.n 

ctriscp.74.4z 

paUfcamander  jlagnum 

58.15 

paros  infula  37.Z4 

OXYEIORVH  rfgto 

78.15 

panbomus  portus  41*  10  er 

pari  infula  marmor  6 34.14 

.  5<S-3S»  0-38.5 

paUfcepfis  op.  78. 10 

51.15055.« 

paros  infula  fyluam  cadum  'ei/ 

cxyrhynchitis  prafeHurx 

palajlina  defcriptio  71. 5  0 

panonia  regio  77,19 

betnil  ferentem  i76.45 

69.39 

75.19 

paniffdflu.34.47 

p4rorripo.53.3g 

oxyopumop.7S.36 

paleftin£  finis  7z.iz 

pannonU  defcriptio  48.48 

paropamifipo.S7.i3 

oxijpo.36.iz 

paUfiin£  SyrU  defcriptio 

pannonU  Saliunca  389.35 

paropamiffada  po.  90.19  & 

oxus  lacus  er/ 'Imius  S6.  11.51 

7i.8t 

pannonia  glandifera  48.48 

91.1 

0559-iS 

palamedium  op.78.i7 

panopolis  0p.71.iz 

paropmiffws  mons  88.18  7 

OZOL  AE  pd» G»vfci« 

palatium  R  om£undc  52,47 

panopolitis  prafeHurd  69,41 

89-57 

5o.34 

palmyndusop.76.36 

p  antanus  lacus  43.41 

paropimifusflu.61.3 

*r)A  CENSIS  co!o»w 

palefimundum  op.  91 

pantbagiesflu.4z.13 

paropamifus  mons  75-35 

X  36.38 

14.16 

panticapcnfes  po.8  4.1 

pdropasop.ioz.3 

V  acen fis  conuentus  63.37 

paletynisop.73.13 

panticapesflu.39.3z 

paropinipo.4z.zg4z 

Vachynus  promontorium  42. 

polybotra  op.88.44  O 

pantiedpeum  op.  58. 41 

parapotamia  regio  95*49 

8.17 

89.1? 

0-60.3 

parofyusflu.91.13 

Vicyris  flu.39.33 

palybotripo.S9‘Z3-tf 

p  antomatrium  0p.36.z3 

parpants  mons  51.40 

paHia  infula  57.25 

palinurum  promontorium 

papblagonU  mira  aqua 

pdrrhafia  oppida  3i.3 

paHya  infula  79.19 

40.31 

30.4 

parrhafinipo.87.8 

pdHyteop.33.1z 

p  alunt  ias  palus  67.11 

paphlagonum  gens  ubi  81.15 

partalis  regio  § 9.9 

pdHiusop.4-3.37 

paUantinipo.33.47 

papbos  oppidum  27. 15  O 

pdrtedori  montes  $4*49 

pdHolusflu.77.zi 

paUatium  op. 3Z.4 

479.» 

parthenia  infula  79*45 

pdHolusf  limus  aurifer  3S6.H 

pdUene  op.33.46 

paradifus  fluuius  75.«t 

partbenie  infula  77-3s 

padi  fluminis  defcriptio  45.16 

paUenenfis  Jfthmus  53*47 

paradifus  0p.73.43 

partbenipo.49.z6 

Omie. 

paZ/ow  op.96.41 

paratdeene  regio  96.3 

parthenion  locus  34- ji 

p4<fc'  ortus^laritdSiZyc. 43.16 

palma  op.41.6 

par£tacenipo.94-Z6 

partbenis  fluuius  93.39 

padum  non  effe  dicit  Herodotus 

palmaria  infula  41.16 

paratonij  regio  67.47  O 

parthenius  portus  40.34 

u$*H 

palmenfis  Piceni  ager  44*35 

98,34 

parthenius  mons  3Z.10 

'fatim* 


pdrtbenita  fluuim  52. 10  er 

8i.i9 

parthenium  promontorium 
59-47 

parthenium  oppidum  51»  6  er 
79-55  . 

Reliquit  quire  parte  prima 
parthenuarufa  infula  7  9. 47 
parthenon  locus  6  o  0.48.15 
parthenopolis  oppidum,  ibidem 
cr  54.41  er8i.ij 
pdrtbenope  oppidum  unde 
}9-?o 

pdrtbenope  Syrcn.  ibidem 
parthia  Chodra  fitus  86.35 
prfrtfote  deferta.ibidem 
parthia  proumcia  caput,  ibi' 
dem  J7 

parthia  termini  96.31 
pirthiene  regio  94.14 
parthiena  po.  104.16 
pdttbinipo.  48.55 
partii  er  Scytha  exaquouif 
UUttt  94.8 

prfrtfcz  Nomades  qui  94. » 
partbiubi  fiti.9  4. 4.9  er 
104.24 

partborum  regna  ubi  86.15 
partborum  regna  qua  er  quot 
94-5 

partborum  regni  caput  9  5. 8 
partborum  oppidum  adEuphra 
ffB.74-37 

Reliqua  quare  parte  prima 
pdrtbujipo.96. 14 
pafagardaop.  94.14 
pdjitigris  fluuius  95.43  O* 

97.22 

pijitiumop.4.7.7 
pajfagardacaftellum  9*48 
pdjfilamfula79>'bo 
frfjj4tepo.89.20 
pajlonaop.  54.7 
prf/fojop.54.28 
pdtaga  op.  100.35 
pdtdge  infula  57*45 
prffrff«  i«/«2rf  23. 36  er  89.4* 
cr  9  0.17.36  er  9**45 
pdtdmipo.97.t1 
pdtara  op.  31.34  er 75. 48  er 
140.35 

pitauina  aqua  mira  2  9.24 
patagium  0p.46.49 
pdtauinus  ager  45.49 
patcridmfulaf8.il 
pathijfusflu.S9.14 

patbmos  infula  57,39 
prffwop.109.42 
prffr<ecolo»w5i.8.i6 
patrocles  praf edus  88.16 
p  aucinum  cdfteUum  46,31 
paufilypum  uiUa  168.5 
paujtniufiu.48.9 


PARS 

paufuIanipo.44.4t 

paxa  infula  55.4® 
prfxoj  infuld.ibidem  47 
P  EDA  1,1  E  oppidum 
75-5 

pedalium  promontorium 
76.11 

pedanipo.40.ro 
pedafum  op.76.34 
pedafus  op.  78.14 
peddtritapo. 90.17 
pediculi  37.8 

pediculorum  gentis  origo  er 
oppidum  43.36 
pediculorum  agerJbid,  35 
pednainfula8o.il 
pedophilcs  flu.&i.n 

pegafdop.76.19 
pegafeum  ftagnum  77*7  er 

/59-50 

pegeop.68. 22 
peifoldcus  48.45 
pela  infula  80.8 
peldgonespo.fj.i8 
pelagonid  regio.ibidem  ja 
pelafgipo.j8.i7 
pelafgiinlsdtio  J9.i 
pelafgia  infula  80.14 
pelafgid ,  ti  f/l,  P  eloponnefus 
50.44 

peldfgicum  regio  52.48 
pehfgis,  ideft,  Arcadia 
52.3 

pcle  infula  f  66. 4-f 
p elenaria  op.100.45 
pelendeones  po.jf.46 
pelendonespo.6j.jj 
peligini  po.j7 . 9  er  44* 
i3 

peZzo»  mons  20. 3  er  53. 14 
er  125.24 
pelinna  op. 55.7 
peUa  colonia  fj.jf 
peUa  op.7z.49  er  556 
48 

peZZrf  Alexandri  magni  patria 
622.34 

pcUdconjlu.94.JJ 
peUdnd  op.f  2.5 
peUaon  op.47.7 
peUaus  pagus  96.40 
peUenaorum  cdfteUum  51.14 
peUenaus  mons  go.2. 
pelopea  op.  77. U 
peloponneficeruix  50.43 
peloponnefi  defcriptio 
50.44 

peloponnefi  fitus  er  fomrf 
ibidem  4  f 

peloponnefi  diuerfa  nomina 

50.44 

peloponnefi  magnitudo  50.41 

cr  52.14 


E  C  V  N  D  A 
peloponnefum  infulam  fixere 
tentauerunt  51.10 
p  eloponnefum  qua  circundent 
51-47 

peloponnefus  feptuagintafex 
montes  habet  52.15 
peloponnefi  ldtitudo.ibid.14 
pelorus  promontorium  40.40 
peiori  ifrflw  interuaUum 
ibidem 

peiori  promontorij  defcriptio 
41.5.22 

peltenipopuli7f.i9  er 
76.  j  2. 

peltuinates  po.44.15 
pclufiacum  Nili  oftium  69.30 
34  er  71.29 

petufium  op.104.17 
pemmaop.100.41 
peneus  flu.fj.i6.if 
penius  fluu.z9.49 
pcntapolis  regio  67.37 
Pentapolitana  regio ,  id  efl ,  Cy/ 
renaica.ibidem 
pentedatiylos  mons  9  9. 37 
peparethos  infula  58.8 
pened  72.17 
percote  op, 8  0.Z6 
peretbes  po.fi.ij 
perga  op. 75.24 
pergamena  iurifditiio  78-38 
pergamum  A fia  oppidum 
628.33 

pergamena  uafa.ibidem 
pergamum  Creta  oppidum 
56.24 

pergamum  oppidum  78-36  er 
»74.47 

pergamum  quis  ftrauit  650,30 
perrhebipo.  501.25 
perimula  promontorium  89. 

45  er  161,40 
perintbus  op.f  f. 6 
perirheufa  infula  80.9 
perifterides  infula.ibidem  it 
peror/i  Aethiopes  65,27  er 
66.6  er  69.6  er  102.16 
perperenneop.  7S.io 
perpereni  po.  78. 39  CT 
55444 

per/*  m  niffania  33.59 
perfa  Chorfari  dicuntur 

87.2i 

per/4?  «6z  /zfz  9419  er 
104.16 

p erftrum regia  Sufa  96.9 
perfarum  regna  ubi  86.14 
Reliqua  quare  parte  prima 
perjicus  finus  cur  ditius  94.10 
perfici  regni  caput  quod 

94.12 

perficis  maris  corallium 
f  67.10 


perfici  maris  defcriptio  93.5«' 
prr/zri  fmaragdi  659.9.29 

perfis  regio  91.19 

perfidis  citima  104.14 
perfis  in  luxum  diues  94-4 
perfis  in  Parthorum  nomen 
translata.ibidem 
perfidis  regionis  initium 
ibidem  1 

perfidis  termini  96.25 
perfidemcontra,infula  94* 
perfopolis  op.  94»  22  CT 
1044 

perufia  0p.j8.J1.J9 
pefici  po.36.4  er  87. 24 
pe  finus  op.gr.5 
pefuripo.6j.v7 
petalia  infula  f  g.i 
pffeozz  op.  51.39 
pefz/zrf  op.43. 4 
petra  urbs  74  26. }7  CT  97» 
20.23 

petraa  finitima  Syrie  664.7 
petrini  Sicilia  po. 41.17 
petrogori  po.  62.41 
peuce  infula  f6.j  er  61.43 
peuces  oftium  Dsnubij  59*3 
peucetid  peninfuld  43.1» 
peucetia  po.  48.  J 
peucetius  dux  43-*1 
peucini  Germania  populi 
6L  jz 

peuc0laisop.9i.il 
pcucolaita  po.90.27 
peucolditis  op.$8.J6 
PHADVS  mo»J 641,3» 
phaacia  infula  55*39 
p  hacafia  infula  57.5  o 
pbaflius  ApoUo  50.35 
pbafium  oppidum.ibidemfQ' 
56.27 

p halacra  promontorium 
*4435 

p  bdacrum  promontorium 

55.41 

phalanges  po.102.5 

phalanna  op.f  j.16 
phaUrdop.fi.46 
phalafama  0p.56.l6.23 
phalera  portus  52.25 
phalefina  op. 543» 

phaligespo.ioi.il 
pbamizoniumop.8i.4J 
phanagoriaop.8j.40 
phanaroea  cdfteUum  82.41 
phanaticus  finus  46.42 
phanturitisprafetiura  69.J6 
phara  op.f  6.18 
pbarbathitis  prafetiurd  69.35 
pharbeethos  op.77.3» 
pfo4rirfop.49.32 

phario  flu.9S.J9 
pharmacotrophipop.  87-7 

C  3  p  ahmacum 


pharnacum  gtnt  107,15 
pbarmacufa  infula  57-48 
pharmicas  flumen  81.23 
pharnaccop. 81.49  CSM 
CTS5.19 

phansacotis  flu  9Z.10 
pbarniticum  Hili  cflium 
71.29 

pharphariadesmons  75.  55 
phatfalici  campi  cr  op. 

53  .9 

pharfalici  heUi  portentum 
70.45 

pfcdrw  te/iite  erop.78. 

48 

pfc<tra  m/iiirf  lE>rt/  48.1 
pharos  infula  quantum  ab  Ale/ 
xanaria  di  fiet  234.3  9 
pharos  infula  plus  olim  abAegy 
pto  dijlabat  25.48 
ph  ari  in  fulte  ingens  turris  «41. 
5.crinde 

pbarufipo.  69. 5 .ner 

132.22 

pfcrffrii'  po  .unguentis  delcftati 
229.15 

pta/flu  0p.75.26 
pfc.-iju /Jw«.8  3.7  CT  87. 33  CT 
I4°.I8 

pfcdjw  op.83.10 
phatarci  po. 84~n 
phateranefos  infula  58.21 
phatbnitis  prafeftura  Aegypti 
69- 34 

phaufya  op.  86,  16  er 
555» 

phazaniaop.69.9 
phaacia  infida  55.59 
phaate  infula  80.  & 
phegium  mons  26.38 
pfecHwop.75.47 
pheUufa  infula  80.21 
pheneum  locus  455. 24.  er 
557-15 

pheneum  op.52.4 
pheneus  lacus  52.  11  CT 
554-3* 

phera  locus  Achaia  5*-»7 
pfec  op.  51. 32  er  $5. 7  er 
52.57 

pfctete  Hili  locus  146.42 
phiala  fins  7  0.30 

p bycaripopuli  84-4  er 

665.4 

phycus  promontorium  56.31 
er  67.43 

phy  gela  0p.77.t9 
phila  infula  41.15 
phile  infula  7t.\ 
phyle  infula  57-44 
pfciLicfop.53.27 
philacei  po.ibidem  34 
pbiladelpbia  op, 72.47 


INDICIS 
philddelpheni  po.  77.4 
philadelphi  mater  qua  99. 36 
pbilenorum  ara  67.10 
phileros  op.  53-43 
philippi  colonia  54  .is  er 
55-9 

philippopolis  oppidum,  ibi/ 
dem  23 

philipporum  op.  portentum 
278.45 

philipporum  op.  rofa  qualis 

587.14 

philrfcttmop.74.i7 
philocalia  op.gj.t 
philomelienfes  po.75.19 
pkilos  infula  9  42 
philoteraop.99. 53 
pfemrf  op.  55-34 
phinopolisop.  54*49  CT 
81.27 

phyritcsflu.77.z7 

phirfiirmsflu.9z.39 
phyfceUa  op.53.4S 
phitonis  fbff*  41.34 
phlanates  pop.  48.7 
phlegracp.ii.46 
phlegrtei  campi  19.19 
phlegr<eus  ager  Campani# 
313.28 

phligone  op.it.is 
phdijiinafofsiones  45*47 
pfcl/w  cafieUum  51. 20  cr 
452.16 

pfcocfd  regio  78.5 
phoca  infui*  56.5  & 
phoca/ia  infuhuibidem  39 
phocufa  infula  57.30 
phodiop.9g.ii 
phoebe  infula  81.32 
phoenice  regio  71.41  er  73-4 
er  500.26  cr  651/0 
phoenice  infula  41. 15  er  57 
36.CT  80.22 

phoenices  in  Hifiranidii.i^ 

pfeaMM'xfte.53.15 

phoenicis  regionis  finis  7u  26 
phoenicum  mare  quod  71.49 
cr  I54-41 

phoenicum  gentis  laus  crinuen/ 
tio  72.1 

Reliqua  quare  parte  prima 
phcenkufa  infula  42.42 
p  holegandros  infula  57.3«» 
pfcotee  mons  cr  oppidum 

52.9 

phorontiscp.76.44 
phryges  po.80.4s 
phrygia  deferiptio  So.45  C7 
inde 

phrygi e  AfcanialocusMdem 

42 

phrygi £  temini.ibid,  43 
phrygi*  op, 76  ao 


PLINIANI 

phryx  flmtius.undeVhrygU 
dicitur  77.45 

phthcmpbi  prafeftura  69.42 
phthiotidis  montes  53.10 
ffetfewop.53-5 
pthiotaepo. ibidem  z 
phthirophagi  po.gt.ti 
phtburisop.101.5 

Pl  ALAEpo.g7.15 

piceni  regionis  deferiptio  44. 
)z  per  totum 

piceni  initium  ubi  44.  37 
piceni  i  Sabinis  orti.ibid.53 
piceni  ingens  multitudo,  ibidem 
32  P 

picentinus  ager  ubi  40.26 
picenum  regio  ubi  44- 1 9 
picentium  littus  37*7 
picentia  40,27 

Reliqua  quare  parte  prima 
piconia  fons  55.« 
piftonespc.6z.54. 
pidarasflu.tf.5 
pidibot*  p0.1co.4o 
pydna  op.  53.5 
pidcnop.ioo.59 
pidofus  infula  79-59 
pieres  po.S5.37 
pteria  regio  jbid.33 
pieria  op.  71. 46  er 
73.3o 

pierus  mons  53.7. 'A 
pietas  Iulia  op.  46.46 
pygmai  in  Thracia  ubi 
5443 

pygm<ei  i  gruibus  fugati 
ibidem 

pygm*i  in  Caria  76.42 
pygmeiubi  in  India  89. 35 
Reliqua  quare  parte  prima 
piguntia  cafiella  48.21 
pila  infula  100.14 
pylamenia  gens  82.1 5 

pyleop.51.5 

pylene  op.50.31 
pytecop.51.21.25 
piloros  op.58.28 
pinara  infula  554  6 
pmaraop.75-549 
pmaritapo. 75. 4S 
pmarus  flu.7449 
pmdafusmons  78.37 
pindicitora  op/  00.46 
pfwctef  mons  5°  a 
p  indui  mons  CT  op.  52. 4? 
53-13 

pinguis  flu.49.t6 
pinnenfespo.  44.15 
pinthienfes  po.4z.z7 
pionmons  77*26 
pionia  op. 78-34 
pionita  po.ibidem  z° 
pyraei  portus  mirum  z6a 


pyraop.59.x7 
pyramides  turres  kK7u$ 
er  640,18 
py  ramus  flu.  75-i 
pyratas  propter  ubi  fietuUc, 
fta  23,11 
pynei'  po.48.52 
pmew  Athenaru  porttti  5«,^ 
pyrae  Corinthi fons  51,7 
pyrenea  Venus  35-22 
pyrenai  montes  quales  55,  to 
er  36.15  er  62. 48  0-65 
31.4S 

pyreneus  ftlftts  61, )7 
pyrenes  mulieris  fibula  55,^1 
Reliqua  quare  parteprim 
pyrgenfes  po.Suil 
pyrgi  op. 38.23 
pyrnosop.76,\3 
pyrogcripo.57.2o 
pyrpyle  infula 57.11 
pynew  porfw  52.15.28 
pyrrha  oppidum  is.  40  05^ 
39  CT  55.24  0*57-2 
pyrrha  Lycia  op.  75.41 
pyrrha  Caria  op.76.43 
pyrrha  infula  go.15.17 
pyrrhe  infula  79-4° 
pyrrheum  nemus  270,49 
pifa  Achaia  op.51.12 
pifaHetruriaop.5S.t9 
pifana aqua  mira  19.34 
pifaurum  fluuius  C r  op, 

45*i 

pifcena  po.  36.48 
pifcipo.63.5 

pifcittm  corijs  uejliti  bomket 
93*44 

pifinatespo.4S.t5 

pyfidia  regio  $0. 45  & 

104.33 

pifidapo.  75»<7 
pipfirati  infula  go.6 
pyjitaflu.g  3.3 

pyflira  infula  So.a 

piftorium  op.  38.30 
pifuertes  po.45-7 
pitana  op.5u3icr78.$&' 
629.35 

pitaraop.101.r9 
pitaiumop.76.53 
pithecufa  infula  undediSitS 
19  cr  4°‘19 

pithecufa  infula  in  Campifto 
finu  orta  26.19 
pythiafins  554’8 
pityufa  infula  5 *-9  27 
8°*2 

pityufa  infula  unit  er 
41.1 

pityufa  op.8oA7 

pythonos  come  i76.t 
p,*. (">&<*■»•<*  ^ 


PARS  S 

pitmtisfluuius  19.46  polytelid  op.94.37 

pityodes  infula  81.3«  politiceorgas  regio  78, 11 

pityonefui  infula  5 6.11  Politorium  op. 40.14. 

w/#Z<t  55.41  pollentia  op.  41. 5  er 

pityus  0p.83.z8  147.1? 

pityufdflu.77.io  poUuJlmipo.4-o.zo 

pitulani  po.  45.7  pometia  op.  40.14 

pituiumop.  40,14  pompelonenfes  po .  35.55 

pkirates,id  eft3Euphrates  fu/  pompeij  mortis  pgnum  ubi 

uius  74.5  70.47 

pyxusop. 40.55  pompeij  op. 59.31 

PLACENTIA  oppidum  pompeij  tumulus  7i.i 
45»i  o  Reliqua  qu<ere  parte  prima 

placentinus  flu.ibidem  33  pompeiopolis  oppidum  75.3 

plachia  infuU  56.58  er  gi.i8 

plaeiaop. 80.51  pompilij forum  45.11 

planaria  infula  41.  n  er  pomponia  infula  41.15 

103.18  ponamus  flu.9i.13 

planafa  infula  4r.i5  poneropolis  op.54.zz, 

planet£  infula  85.17  ponti£  infuU  41.17 

plangenfes  po.  45.13  ponti*  mfula.ibidem  45 

planifus  promontorium  pontina  palus  ubi  39*4 

51.14  pontin£  paludes  471.4 

plataneusflu.  81.13  pontw  Euxinus  Axenus  di/ 

plantaniftumop.75.z4  (tus  58.51 

pkfcfge  infula  57.43  ponti  Euxini  defcriptio  er  no/ 

plati£  infula  80. ii  men  unde  2,1.40 

platea  infula  57.47  ponti  Euxini  menfura  58.31 

platea  op.51.37  er  81.4 

pleuron  op.50,31  ponti  infula  6 0,36 

plmius  in  orbis  defcriptione  .  ponti  aftus  nunquam  reciproca 
-  Auguftum  fequitur  37>4*  tur.ibidem  46 

Reliqua  qu£re  parte  prima  ponti  oris  latitudo  3z.6 
plinienfes  po.  44.41  P°«ti  c#cr«  5  <57.45 

plitanea  infuU  So.n  ponti  infuU  quot  S?.i7  per 

plota  infula  56*5  totum 

plumbari po.s3.4s  P°*ti  rex  Pharnaces  594.14 

plumbi  copia  ingens  64  A  ponti  alumen  631.5 

pluuialia  infula  105.17  ponti  opalus  660.19 

PODALIA  op.76.z  pontici  maris  defcriptio  58. 15 

poeeffainfula79.z7  Winde 

pcejfa  0p.59.44  pontici  maris  firma  58.13 

p cemaneni  po.72.zo  ponticimaris  circuitus  quot 

pcenorum  per  Alpes  tranftus  paffuum  milia  continet  ibi/ 
45.11  dem  17 

pxni  in  Hijpania 33.4»  er  Cafrij  maris  inter 

pcenina  Alpium  fiuces  fe  diftantia  zu7  er  85*i» 

^SI1  populonia  infula  4 1.15 

panorum  origo  unde  populonium  0p.32.z1 

jj  >37  porciferafluu.32.2 

pola  colonia  4  s.  4*  pordofolene  infula  150,3? 

pelemonium  op.  81.48  poro/*eIe«e  infui*  80.7 

polendos  infula  58.11  porphyrione  infula  83.31 

poZmtM  oppidum  38.11  er  porp^ris  inf«Z*  56.7  er 

618.31  79.i9.1s 

polentini  Viceni  populi  P°rt£  Caucafia  85. 5  er 

44-41 

polychn£ipo.72.zo  porthmum  op.S7.r 

polior*  i»f«fc  85*35  poribmos  quid  4o,45 

polydon  tumulus  ubi 54  -55  portunatainfuU42.il 

p  oly£gos  infuU  37.44  P  ortus  plures  turres  habentes 

polymedia  op.72.i2  notfuma  lumina  often/ 

polyrhenium  0p.5s.z6  denda  64.5  er  wdc 


E  C  V  N  D  A 

porttw  Magnus  66.it  profdaop.100.39 

po  fidium  Macedonia  op*  profopitis  prafeftura  69,43 

54>s  porte infula 41.14  €756.4 

po  fidium  oppidum  aliud  protefilai  turris  delubrum^ 

73.17  55-iJ» 

pofing£  po.  90.16  protropi  po.  44.1 

pofsideum  promontorium  et  op.  prufam  op.Hanibd  condidit 

77.2  81.10 

p  ofsidonia  op.40.3  o  pfammat£ fins  5141  er 

pofsidonius  alueus  7?.i  51,35 

potamos  op.  51.19  pfammathus  op.  51.33 

potentia  oppidum32-i3  O"  pfelchis  op.  101.5 

44.37  pfefij  populi  23-44 

potentini  po.43.15  pfeudodecimianus  traftus 

potnia  loci  mirum  461.41  159.3 

pof»z<e  op.53.17  p feudopyla  infuU  100.15 

potid£a  oppidum  18.41  er  p feudoftoma  Danubii  oftium 

53.47  ^  59*6 

praneftefirtunateplum  a  quo  p file  infula  20.9 

651.3  pfyUipo.cotra  ferpentes  500.53 

praneftinipo.39.43  er  137.50 

prapejinthus  infula  58-i7  pfyUi  Africa  populi  ubi  67.14 

prefamarci  po.63.9  er  107. 4 

prafidium  lulium  ibidem  40  p  filiis  ftuuius  gz.  8 

profer  caput  faxi  iter  ubi  pfyra  infula  7 9-39 

68.17  pfy  talia  infula  56,41 

pr<ef/ po.  89,19  pfitaras  ftmius  87. 4* 

pratutianus  ager  4435  p fophis  op.  51.5 

37.45  pteleaop.77.z6 

p arafiane  infuU  29-41  er  pfeleo»  op.ibidem  35 

99.48  pteleonop.5i.Z9CT5z 

prafij  po.%9. 14.34  49  er  53.8 

pdf/fce  po.94.11  ptenethis  praf edura  69.41 

prianta  po.54.z1  pteros  infula  98,4. 

priaponnefosir.fuU79.59  pterophoros regio  60.14 

priapos  infula  80.8  ptychia  infuU  55.41 

pridposop.2o.z2  ptoembaripo.  101,9 

priapus  op.  58.18  ptoemphana  po.  102.10 

priene  infula  15. 16  ptolemais  oppidum  ubi  15.19 

pnenecp.77.1s  er  99- 14.45  er  104,16  e> 

priUc  ftuuius  3S.Z1  651.11 

primmis  oppidum  10  0.41  er  ptolemais  op.67.3g.41  G" 

101,5  7i.il 

prinoeffa  infula  55.45  ptolemais  colonia  75.8  er 

pno»  wo»j  78.37  651.11 

prytaneuslocus  641.55  ptolemaumop.99.3z 

priuernates  po. 39-44  purinum  caiteUum  46.31 

probalinthos  op. 51.14  pullaria  infula  4.0. zs 

proceraftis  op.8i.19  pumas  ftuuius  88-48 

prochyta  infuU  i6.ii  er'  purpura  Getulica  ubi  1 03.  i£ 

41. 17  purpuraria  infula  ibidem  1 0 

p roconnefus  infula  80.7  pKfeo/z oppidum 39.18  er 

procufe  infula  20.7  551.38 

progne  infula  79-31  puteolams  fftecus  17. 5 

prophthafia  oppidum  88.33'  puteolanum  purpuriffuni 

er  91.11  617,18 

Propontidis  defcriptio  58.19  /  \  V aridtes po.56.39 

propontidis  pifces  quales  V  £  Quarquenipo.36.8 

15  6,16  QuerquetuUnip0.40.zo 

propontidis  magnitudo  58.10  Q uiza  ~K.enitanaop.66, 14 

propontidis  menfura  21.Z9  Achialegatus  91.13 

propontidis  infula  ibidem  31  XVR<tmi/*P°-97.n 

propontidis  yelia  qua  80.68  Ranipo.24.5 

C  4  frfpW 


raphane  op.S6.i7 
rapfnop.6S.ia 
rarungapo.oo.l 
rataneum  op.  48.it 
raucnna  nofturna,  lampas 

64J.10 

raucnna  creiuiflmius  45.18 
4  6.}Z 

rauricum  op.58.44 
rauraci  po.6i.  13 
rauriaca  colonia.ibidem 
REATINI  po.  44.10 
teatini  agri  mirus  fons  19.}» 
reatini  agri  mirum  z7.i6 
reatina  palus  29.50 
regia  aqua  fins  50.10 
rcgiatespo.45.z3 
regienfes  po. ibi  dem  zi 
regillus  lacus  585.3° 
regina  op.J4.3i 
regnum  foeminarum  90,1? 
rrgwm  expertes  homines  90.5 
rcmipo.6i.tz 
refsftos  colonias  j.tf 
reftituta  lulia  0p.54.z5 
R  H  A  D  A  T  A  0pp.100.j5 
rhamnus  oppidum  Cretee 
5«.i7 

rhammcipo.a  quo  98.35 
rhamnus  pagus  5  j.  30  er 
«34-3* 

raphanaop.7z.4-7 
rhaphea  op.ibi.7 
rhauipo.9S.-9 
rhebas  flu.$z,g 
rhedones  pop.6t.jz 
rhegia  columnalocus  40,  jz 
39  er  41.1 

rhegium  Italia  op.  37. 53  CT 
40.5z.4z.44 
rhene  infula  57.Z3 
rhemnia  op.  100.35 

Ito/iie  flu.45-34 
rhenus  Germaniaflmius 
61.34-5« 
rfcm  pifces  155.31 
rhenus Bononienfisf Imius  opti 
mos  habet  calamos  zsi.g 
rfcmi  flunij  Germani a  infula 
61.16 

rher.iflmij  accola  qui  47. 5® 
£7  6Z.23 

rfccni  hojliorum  nomina  6 1.38 
rfcenj  fiuuif  infula:  61,13 
rheni  po. ibidem  zz 
rhefpcria  infula  80.7 
rhefusflu.7S.i5 
rhetaui  A  rabes  74.19 
rhctealittora  78.  8 
rheteum  op.ibidem 
rhetica  regio  47.3 
rhetus  duxaGtUispulfus 
ibidem  1} 


1  S  DICIS  HIKUnI 


fheti  populi  ubi  47.  zz  er 
48-44 

rheti  Thufcorum  po.47.zt 
rhetorum  gentes  plures.ibid.3  o 
rhimnea  infula  97-45 
rhimnici  po. S7.Z4 
rhimofoli  po.  84.5 
rhyndacus  fmias  78.19  er 
8  o,33  CT  81.55  d"  131.47 
rhinocolura  op.7u7 
rhetia  6i.z6 

rfc/on  promontorium  50. 30  er 
5i.i« 

rhipara  infula  79.48 
rhithymnaop.S6.z5 
rhition  op.ibidem  z& 
rhi finium  op.  4  8.  zS 
rfcisttJ  0p.53.z5 
rhoalipo.  7414 
rhoaflu.2i.i9 
rhoas  0p.74.z6 
rhodaop.i6.z7 
rhodani fluuij  deferiptio  ibi.iS 
rhodani  ora  duo  qua  3 6. 30 
rhodanttsf imius  undedittus 
36.17 

rhodani  foffa  a  qu0.ibid.3z 
rhodani fontis  accola  47.31 
rhodanusflm.z9.16 
rhodaphaop.  88.41 
yfcorfi'  menfuracropp.79.z5 
rhodi  diebus  omnibus  fol  uide/ 
tur  19.19 

rhodi  diuerfanomina7 9.17 
rhodws  aquilam  nonhabet 

179.ZZ 

rhodi  infula  deferiptio  Z6.9  cr 
76.15  V  70.14 
rhodusinfu.57.44  V  l°4.34 
rhodus  templum  Bacchi  habet 
594.50 

rho  dos  infula  nata  Z6.9 
rhodiorum  infuhe.79.zs 
rhodosop.79.z5 

Reliqua  quare  parte  prima 
rhodiopolis  op.75.44 
rhodius  oppidum  cr  f luuius 
7S.Z6 

rhodiujfe  infula  Si.36 
rhodopemons  5°.  8  er  53-39 
er  54.»  , 

<w»jw  81.8 
rhadiasflu.5i.l4 
rhoga  infuhe  7  9  .zo 

rhofij  montes  73.36 
rho fosop. 73.36 
rhoffhoduf a  infula  60.44 
rfra&f  op.  43-57 
rfctottd  op.ioo.46 
R.ICINENSES  po, 44. 41 
rienea  infula  6t, 3 
rinucipo.6Z.zt 

ripepord  op. 3  4.5 


riphcarmaop.9S.3s 
riphai  montes  60.15  CT  75-54 
cr  85.10.48  e?  Sf.n.i? 
riraflm.54.47 

rtfadir  portus  65.13 
rode  flicuS)  9.1.14 
R  O  H  AE  deferiptio  39.45 
roma  nomen  alterum  ignotum 
ibidem 

roma  quot  portas  habuit  A  prin¬ 
cipio  40.1 

roma  ambitus  quantus  40.Z 
roma  montes »regiones ,  compita 

40.5 

row<e  magn^nulla  urbs  compa/ 
rdripoteft  19.45 
roma  terrarum  caput  37.6 
roma  quantu  'a  mari  diflet.ibi.6 
roma  palatium  unde  51.4 
Reliqua  quare  parte  prima 
romana  porta  trigintafepte m 

40.5 

romanis  de  reb.  primus  externo 
ru  Theophrafius  fcripfit39.9 
romana  legatio  ad  magnum  Ale / 
xandrum  19.10 
romani  imperij  tenue  initium 
58.49 

romanum  forum  40.5 
roma  a  Gallis  capta  19.9 
romani  imperij  in  oriente  terni/ 
ni  94.41 

Reliqua  quare  parte  prima 
romatinum  fluaius  er  portus 
4S.1S 

romulenfe  op.34.9 
roxalanipo.  59.it 
R  V  B  E  A  S  promontorium 

61. 5 

rubicoflu.  45.  i7 
rubrenfis  lacus  36.14 
rubrum  mare  quare  93.31 
rubrum  mare  quantum  A  P elu/ 
fio  diflet  7 1.3  9 
rubri  maris  finuum  nomini 
7i.37 

rubri  maris  diuifio  91.6 
rubri  maris  frutices  19.30 
rubri  maris  ad  Nilum  foffa 
99.19 

rubri  maris  curalium  567.9 
rubro  mari  Aegyptus  depref- 

fior99.it 

rubricatum  fh.15.19 
rubuflini  po.44.5 
rugufcipo.47.40 

rufardisop.66.19 
rufcinoop.)6.i4 
rufeonia  colonia  66.29 
rufeurium  op.ibidem 
rufeUana  colonia  33,15 
ruficadeop.66.3s 

ruffinaop.67.4 


Meni  Gallia  po.}6  4$  cr 
34fi.11 

ruteni  Aquitania  po.6i.4i 
rutuliin  Latt'039.1 
rutubdfiu.32.6 
rutubis  portus  65.11 
ruzafus  Op.66. 30 

SA  bai  ditifsimi  99.4 
Sabaop.93.i6 
Sabai  Arabum  po.ubi  9S.6 
Sabaorum  infula  plures  93,3 
Sabis  flm.93.10 
Sabarbarespo.67.34 

Sabana  colonia  42.46 

Sabarisflu.553.39 
Sabatium  v.aium  portus  )t.7 
Sabataop.98.6 

Sabatraop.99.19 

SabeUipo.44.16 
Sabini  unde  didi  4413 
Sabini  agri  lapis  ardens)i.i6 
CT64ff.11 

Sabinorum  fitus  44.i8.i9.jo 
Reliqua  quare  parte  pmt 
Sabrata  op.  y  0.5  er«g.io 
Saca  Scytha  difti  §7. 11 
Saca  poabidem  14 
Sdcarbantia  Op. 48-46 
Sacaffanipo.S5.i- 
Sacili  op.34.6 

Sacrum  promontoria  63.J0.3ff 
Sacri  homines  ab  omnibus  iHafs 
ubtS  5.31 

Sadanus  mfula  ioo.zi 

Sadarusflu.91.14 

Sadmatespo.45‘8 
SagdleffoSOp.75.i9 
Saganosflu.93.49 
Saggiri:usfhtus59-14 
Sagis  Padi  portus  45-45 

Sagonidop.36.1 

Sagra  ffo.41.4* 

Sagrus  mons  96.1 
Sdguntia  op.  3  «a 
Sagutifinus  65.14 
Sapiop.10 1.5 
Sdiaceop.9S.l8 

Saisop.71.li 
Saitis  prafcBuri  69-4* 
Stfi.vpo.9ff.  i4 
Sala  fluuiuscrop.651,11’ 

Sala  gens  $3.14 

Salabaftrapo.90.9 
Salamina  op.79-li 
Salamina  fil.56o.i4- 
Salamina  infula  7 9-lS 
Salamis  infula  36  4° 

Salaphitanumop.67.lt 

Salapia  op. 41-39 
Sdlarienfis  colonia  34-39 
Sdlafipo.47-  Z6-41VW 

Sala  forum  Augujla 46^ 

Saltti«ep*W' 4*  uU( 


faldecolonia  88.30  .  .  -  - 

ftlduba  op.  33.35  er  iS 
fde fiagnum  77.59 
f 'dentinum  promon.  48.41 
faletinipo.  37.S  er  43*  «S  er  44 

8  er  45*5 

fdernumop.  40*2-7 
fxlyipo.5S.4er46.15 

falis  montes  ubi  55  9.51 
filmanipo.  94.33 
falobriat9  po.9  047 
/jio»a  0p.4s.17 

fxlfcs  fluuius  93.49 
fdtuares  infula  unde  17.10 
/rfiuM  oppidum  44.41 
fdutanetjfis  Cafaris  34.S1 
famarabna  po.9  0.15 
famaria  regio  71.8.13  C 

104.15 

fambr acate  infula  88.  4 
fambracenipo.  90.15 
ftmbriop,  101.7 
fambritarum  regiojbidem  6 
fmius  Labyrinthus  6  03.31 
fammei  po.9S.37 
fammonium  promotorim  31.5« 

0-58.1 

fxmmtes  po.44.16 
famites  populi  d  quo  uifti 

585.32 

fame  infula  55*47*  48 
famornion  op.  77.  16 
ftmos  79*44  er  1344 
famofataftagni  mirum 50.17 
famofataop.  3  0.17  er  74 

IS.lo 

fmothrace  infula  5  8.14  er 

669.19 

f 'motbracia  qui  dij  coluntur 

535*2  5 

fanagenfespo.56.4S 
(andaliotis.i.Sardinia  42*45 
fandrizetes  po.  49.5 
fandura  op.100.33 
fandus  idem  qui  Indus  flu,89'.}7 
fanga  fluuius  6 3.5 
[angarius  limius  si.9  er  8 1.9 
fannigarum  gens  83.27 
fannorum  gens  8J.5 
fantones  po.  82.34  . 
fantonm  littus  152.3 
/aoees  mo«i  58.15 
fdpai  populi  54-19  er  84*11 
/apen  oppidum  101.3 
fapharop.  93-iS 
fipirene  infula  99*54 
fapis  fluuius  45*‘8 
f ar anates  po,  45*« 
farang£po.%7>$ 
farapar£po.  87.H 
fardabala  fluuius  66.31 
fardemifus  mons  75.25 
.  fardiates  populi  48,19 


PARS  $ 

fsrdiana  iurisditio  77.3 
fardinia  deferiptio  41.3« 
fardini£  Alumen  6)1.6 
fardini£  fi tus  er  magnitudo 
41.38 

fardinia  qudtum  distet  ah  Africa 
ibidem  37 

fardini£  Creta  552.13 
fardinia  i  Gadibus  dictantia  ibi/ 
dem  32 

fardinia  fandaliotis  unde  difta 
ibidem  43 

fardinia  po.ibidem  4o 
fardis  oppidum  77. 1 
ftrdoum  marequod4o.4S 
fardoum  regio  56.1%. 
fcrepta  oppidum  75.14 
fargaurafane  regio  82.35 

farguntiaop.54.33 
farmau  po.  54.25  er  59.5  er  61 
19  er  83.2.9  er  S8.4 
farmat£fauromat£  ijdem  populi 
59.io 

farmat£  quid  cum  equis  144.17 
farmau  montes  'mcolunt  59.15 
Reliqua  qu£re  parte  prima 
farmatica  infula  39.6 
fap£ipo.  84-11 
farmatia  menfura  60,51 

famacaop.7s.3s 

farnus  flmius  39.31 
faronicus  finus  50.49  er 
5i.45 

faronicus  finus  unde  diftut 
5i.45 

farophages  po.9  o.ii 
farosfluuius  75.3 
farpedon  promontorium  ibu 
dem  7 

farpedon  mons  ibidem 
farracenipo.9s.51 
farfinates  po.45.7 
faruneles  po.  47.50 
farus  fluuius  gi.31 
fajinaportus  45.24 
fafonis  infula  piratarum  49.35 
fafuripo.  89.io 
fajfuminipo.62.5s 
fatarchipo.59-44 

fataros  op.  75.48 
fatameipo.$4.9 
fatyri  homines  quales  89.15*20 
er  108.5 

f aty rorum  lafciuia  85.12 
fatyroru  terra  qualis  xoi.38 
fatricum  op. 40. 14. 
faturchei  po.  84.13 
fatumumnon  fuijfem  Hijfdnia 

55.42 

faturni  promontorium  35.7 
fatumi  lacus  554.19 

Reliqua  qu£re  parte  prima  ' 
fajturniaop.  ubi  40.15 


E-  C  V  ET  D-  A 
faturninipo.3s.3s 

faunites  po.44.16 
fauo  fluuius  39.16 
fauromaU  Sarmau  ijdem  po. 
59.10  er80.11 

fauromate  po.ubi  80, 11  er  83.3° 
45  er85,4SCrio7.i 
/i«s  fluuius  48.39  er  495*5.io 
(axina  po.100,17 
SCADIR A  infulasS.7 
f  calabis  colonia  83.40 
fcalabitanus  conuentus  63.37 
fcaldis  fluuius  6i.u  er  51.14 
fcalmumop.40.z4 

fcamander  fluuius  7S.13 
fcamandria  op. ibidem  27 
fcammos  op.  100.43 
fcandalion  infula  80.20 
fcandalios  infula  79«44 
fcandia  infula  6z.io 
fcanditiauia  infula  61.13 
fcantate  op.9g.3s 
fcanti£aqu£  51.15 
fcapos  infula  5S.U 
fcaptiaop.40.14 
fcardonia  op.4s.14 
fcardonitanus  conuentus  48.5 
fcarphid  infula  56.39 
fcarphia  op.52.48 
fcatebra  fluuius  29.35 
fceaceriges fluuius  83.34 
fceiantipo.65.24. 
fceneoslocusioo.il 
[cenita  po.  71.34  27-  95*  19  CT 
97.15.25  er  98.5 
fcrpjjj  rrgto  78.11  er  209.14 
fcheenus  portus  51.:  3 
fcbccnos  op.ibidem  39 
fcheria  infula  55.3S 
feberini  po.ii.is 
fchinufa  infula  57.50 
fcheenus  finus  76,i7 
fciatbus  infula  58.9 
[cydraop.52.56 
fylaceop.  80.31 
fcyUatium  finus  40,49 
fcyRafcopulus  41.3 
fcyRainfuld  52.10 
fiyUa  monfiri  pater.  4  0.3  8 
fcyUeiium  peninfula  41.49 
fcylleumop.40.58  er  51.35 
fcioneop.51.z5 
fcioejfa  mons  51.17 
fdopodespo.108.1  er  53.49 
fcipionis  rogus  in  Uijfania 

55-44 

Reliqua  quare pdrte  prima 
fcyreticum  metallum  554*47 
fcyri  populi  8i.stf  er  9i*«7 
/c>n  wijwfe  mmts  lapis  6  45.58 
[cyroniafaxa  51.13 
fcyrosinfula57.i5*Z5  GT 58.6 

fcirtari  po.42.15 


■  cytala  infula  99.34 
fcytharum  po.defcnptio  5 9*9 
fcytharum  nomen  in  Germanos 
tr an  fit. ibidem  18 
fcytharum  mores  1 06.3  i 
fcytharum  po.s7.11  per  totum 
fcytha  Saca  dtfiubidem 
fcythaponto  contermini  zi.8 
er  49.15 

fcytha  Thracia  po. 54-25 
fcytha  Aro  teres. ibidem  41 
fcytha  a  feruis  orti  59.11 
fcytha  Taurici.ibidem3o 
fcytha ,  er  Parthi  exaquo  ui / 
uunt.94.9 

fcytha  equitatus  gloria  Jlrepunt 
«45-44 

fcytha  per  bella  equabus  uti  md/ 
lunt  144.58 

fcytha  po.ubis5.17.33.47 

fcytha  gens  fauifsima  humanis 
uefeitur  corporibus  87.55 
fcytha  anthropophagi  108.41 
fcythia  mira  animalia  131.7 
fcythia  no  habet  fulmi.16.44 
fcythia  ubi  inhabitabilis  87-55 
fcythia  omnis  menfura  59-45 
fcytbici  arcus  forma  in  mari  pon 
tico.5s.35  er  85*8  er  59*19 
fcythici  Smaragdi  quales  858 
58.53  er  inde 

feythici  Oceani  infula  60.49 
fcythicus  mons  75.41 
fcythici  Occani  gentes  25.11 
per  totum 

fcythicum  Oceanum  dulcem 
effe  87.28 

fcythicum  promonto.  ibidem  35 
fcythica  immanes  fera.  ibi.  57 
Reliqua  quare  parte  prima 
fcythopolis  op.7i.47 
fcythotauripo.59.43 
fcodra  oppidum  48.29 
fchanos  men  fura  genus  71. 25 
/colos  oppidum  51*59 
fcopelos  infula  go.ii  er  81.32 
/copc  infula  79.22 
fcopius  ftu.33.39  Cr  81.13 
fcordtfci  po.49.7 
fcotuft  op. 54-28  CT  554-4 
fcotuffaipo.53.4l 

fcultenna  fluuius  45.34 
fcultinipo.48.6 
SE  Aop.100.45 
febafieop.  72.14 
febajieni  populi  SU6 

febaliiaop.Sl.51 
febaflopolis  op.  78.5  er  82. 3» 
ef  83.»7 

febenmtis  prafedura.69.40 
fekeniticum  Niltoflium  7**29 
febinus  lacus  47.11 
febrit  arum  infula  10..13 

C  5  /f$n>4 


INDICIS 

fcbritarum  op.  ibidefit  7  fentaffecm  Dalmatia  14,11 

fecande  po.  ibidem  15  fentinates  po.45.7 

fecanduni  podbidem  fepari  po. 49.1  0 

fecundanorum  gens  36,41  fepiuffainfula  I9.40 

fecuflj  p  o.6i.  33  fepias  promontorium  53.14 

frcujfespo.  47,10  fepinates  po.44.i8 

fediboniates  po.  <51.35  feptrn  fratres  montes  quare 

feduni  po.47,41  66.17 

fegafmalaop.100.41  feptempedanipo.  44.41 

ffgfieop.33.47er54.15  feptetrionis  gentes  quales  14.15 

frgefiani  po. 35.4  o  cr  42.11  feptentrionalis  Oceanus  61.43 

fegcRa  op. 58.9  feptentrionis  frigora  85*16 

fegefiica  infula  49,9  feptumannorum  gens  36,41 

fegejleop.47,7  fequanipo. 61.Z3 

fegifamaiulienfes  po  .35-44  ferbi  po.S  3 ,43 

fegiftmonenfes  po,  ibidem  feren  op.100.44 

fcgifcnfespo,  35-35  feres  po,  quales  87.4*  &  ™de  et 

fegmenta  mundi  qua  104,13  91.16 

fegobrica  0p.645.1S  feres  po.optimm  ferrum  halet 

fegobrigenfespo.  55.41  609.11 

fcgoueUanorum  regio  36.35  feria  op.  34.15 

fegufioop.46.10  fericus  Oceanus  85.41 

felachufa  infula  56.14  feriphus  infu.37.i7  er  i5o.44 

feleicia  oppidum  ubi  &  a  quo  ferippo  op. 34.1 8 

87.1  ferpentibus  uefcentes  homines 

feleuciam  Euphrates  perlabi/  69.16  cr  99-4° 

t«r  74.38.40  cr75.11  er  Reliqua  quare  parteprimi 

95.14  ferrapiiipo.49,4 

feleucia  ad  tigrin.  74.51  ferretes  po,  ibidem 

feleuciaop.7i.46  0'  73.30.45  ferri  po.  83.18 

cr 76. 41  cr  94* 3°  er  95.3  ferriurt mons  54.31 

ii  cr  $6.13.96,16  crio4  fefarmmop.%  1.1$ 

7.17  fefamiumop,  100.3S 

feleucenfes  po.$i,6  fefamo  oleu  palmiscfc  exprimunt 

feleucus  qua  maria  unire  tentat  99,1 

85.14  fefoftris  op.  99.10 

felcucidamarezi.il  fefsites  f 'Imius  45. 35' 

fcleuci  regis  dux  quis  S6.19  cr  fejignani  po.6i.35 

88.66  feflianaara  6 3.8 

Reliqua  quare  parte  prima  feslia  aqua  op.551.JS 
[elymbria  op.33.6  fe&inates  po.  45.S 

felinuntes  oppida  duo  77. 3  o  ff/foj  op. 55.17 

felinuntij  po. 41.18  fetabitani  po.  35.38 

fflinas  op.  41.19  /rt<e  po.89.13 

fella  populi  30.1  fethroitis  prafeftura  69,38 

feUeta  po.34.11  fetinates  po.45.7 

fembobitis  oppidum  101,4.  fetinus  ager  39-1-1 

CT  ioi.ii  fetinipo.  39.11.44 

fcmeUitani  po.  41.17  feuini  po.44.14 

feminethos  op.76.3s  feuinnus  lacus  19.17 

femiramidis  ara ,  o  finis  ubi  feuo  Germania  mons  61.11 

87.1  6  feurbipo. 63.11 

femirus  f luuius  43.4  /rwt/n/rf  'mfuld79,3.i- 

fendica  regio  59.40  fexagnani po.  61.36 

fenenfis  colonia  38.16  fexifirmium  op.53.36 

feniaop  48.8  fexiop.33.37 

fennates  po.6i.40  fextanorum  gens  36.41 

fenogaUiaop. 44.49  fy agrum  promontorium  81. 45 

fenonum  GaUipolis 43.15  CT  98-13 

[cncnes  ubi  interierint  45.14  et  fiambis  'mfula  61.3 

46.15  fibarapo.90.11 

fenones  Roma  capiunt  45.14  fybaris  fltt. 43.11  er  553-58 

fenonespo, 6i, 3o  fybaris  urbs  ubi  43, U&174-S 


>  L  I N I  A  N  I 

fybaris  op.deletio.u  4.15  CT  101,14,  Cr  r»<focr  i«.53 

fibde  oppidum  76.34  fyene  op.  70,49  cr  7M-  CT 

fybiUatcspo.6i.3$  639.11 

fiby  op.98.13  fyenes  oppidifitus  13.15  CT 

fybota  vnfula  55.43  101.7 

fycamintin  op.  73.5  er  ioj.is  /jmt<e  po.150.31 

ficania,id  eft  Sicilia  infu .  41.48  figa fimius  66. io 
ficani  alijpo.  40.10  figania  fimius  83.16 

ficca  colonia  66.39  (igaum  promontorium  55.18 

fyce  vnfula  80.8  figaum  op.7s.13  cr  81.30 

ficendus  lacus  150.45  fygaros 'mfula  98.14 

ficiclafsipo.94.33  figenfeop.  67.31 

ficilie  defcrip.41.48  CT  103.35  fignanipo.61.36 

ficilia  fal  339.18  cr  360.13  fignia  mons76.i$ 

ficilia magnitudo  41. 49  figninipopuli  39.44 

ficilia  Italia  quondam  iunfta  florus  fimius  1948  CT  4» 

i6.il  er  41.49  16,41 

ficilie  uaria  nomina  41.49  filbianipo.76.31 

ficilia  quantum  ab  Italia  diftet  fylenusf  luuius  78.37 

41.1  fylenipo.90.zo 

ficilia  promontoria  quantum  filices  populi  94.34 

«fer /e  d, fient  41.9  filimnus  infula  61.3 

ficilia  Bitumen  63  0,18  /ifc,ii  efl  Tanais flu, $34* 

ficilie  oppida  quot  41.10  V  87.17 

ficilie  Smaragdi  659.18  ft/iV  fimius  46.16 

ficilia  minor  infula  57.17  fytta  legatus  fociali  kHo  Stabias 

ficilie  er  Alcxandrie  di  flantia  op.delet  40.15 
io?,  40  fyluos  incolentes  85,3° 

ficilie  pifces  quales  566.57  fylualocum  continuo  ittutans  1? 

ficilie  corallium  367.11  X7«u 

Reliqua  quare  parte  prima  filuini populi  44.6 
ficynus  infula  37,4°  fluorum  gens  85.3 

ficyon  op.uetuflifsimum  plurum  gens  61.49 

115.2  6  fymlaripo,  101,5 

ficyon  op  655.49  fymbolum portus 39,47 

ficyon  quantum  diflet  ah  Eli  fy  me  mfula  7  9.30 

13.13  fimenaop.73A3 

ficyon  metaUoru  omniu  officina/  fymethus fimius  41.14.19 
rv.m  patria  633.4 8  fama  op  .73.16.13  ©•  746 

fycion  Africe  locus  656.7  fimituenfecp.67.17 

ficorusf luuius  35.50  fimois  fimius  78.14 

ficulm  fretum  40.39.49  cr  fymplegades  infula  interfecoti/ 

33,31  currentes  &  quare  60,37 

ficuli in  latio  39,1  fymplegades  infula  85.i7 

fieuli  fieti  infula  41.19  finda  oppidum  75.U 

ficulotapo.  48.15  findicaop.s3.34 

ficumop.48.i6  fyndraci  po.91.4 

ficufa infula  80.9  fingepopuli9c.3 

fide  0p.75.t4er  104.33  fingaraop.74.10 

fidenum  0p.81.47  fingilia  op.  34J 

fidenipo.ibidem  fingulisf luuius  34.7.13 

fideris  fimius  86.47  fynhietapo.%4,11 

fidicinum  op.39.3s  fynnadaop.76.13 

fidicini  agri  lapis  ardens  3M6  finnaus  lacus  30,11 
fidyma  infula  79.11  finonia  vnfula  41.16 

fiiym  op.75.4-i  finope  colonia  sui  C7  tftf-3 

/?io»  op.uitri  opifex  73- 14.12  finopeltaliaop.39.19 
er  104.2 6  cr  651,17  fintica  Heraclea  oppidum 

fidonis  Bitumen  630.14  55.42 

fydopta op.  100.46  finueffa  Sinope diftd39»it 

fidufa  'mfula  80.9  finueffanus  Jfecus  17.5 

fidus  oppidum  52-25  finueffana aqua  333,16 

fyene  infula  70,49  £7100,17  Sinus  Oceani pracepui  quatuor 

m 


JM7 

fypbacis  regia  66.ii 
fyphnus  infula  57.16  er 
«48.19 

fipilunt  ep.i6.j6  er  77*38 
7S-1 

fipontum  op.  45.40 
fyracuf. e  colonia  41.15 
fyracufis  quotidie  uideturfol 
19.19 

firhitum  regio  100.17  C7ioz.Ji 
frbonis  lacus  71.5 
fyrbota  populi  101.49  e? 

108. 41 

fyrecepo.100.17 
fy  renis  fcpulchrum  41.44 
fyrenum  fedes  ubi  59.33 
fyrenam  promontorium  26.14 
firenuffe  infui £  tres  45.« 
fyriepaleBine  defcrip.71.4t 
fyrie diucrfanomina  ibidem 
fyrk  Cyprus  iuntta  aliquando 
26.25 

fynemenfura  71.46 
/>n<e  Antiochie  defcriptio  7j 
19  per  totum 
fyri£port£7frV> 
fy  rie  Bitumen  630,24 
fyrie  terminus  73.57 
fy  ne  Alaba&rites  639.1.1 
fyri4ccele.7i.59  per  totum 
.  104.17 

/yn>  60««  <J«aZoi  146.8 
fyrie  mfuld77  .iS 

Reliqua  quere  parte  prima 
fyrienipo.  90.16 

/?ri<S<c  po.iog.ir 
fyriumfluttius8i.it 
fyrisidem  qui  Nilus  flu.7°.io 
fyrisflmiius,zrop.  43.12 
fyrosferpentesnon  attingunt 
151. 6 

firos  infula  81.13 
frnides  infule  5«.  38 
fyrinipo.4i.13 
fyriteinfulai6.i7 
fyrmatepo.27.it 
ftrmiumop.49.io 
fyrnosmfula  57.38 
/y  rter  iuxta  fuft.96.17 
fyrtis  maioris  circuitus  67.8 
fyrtium  estusunde  28. 24 
fyrtium  Jutus  67.9 
fyrtium  magnitudo  ibidem  10 
fyrtium  inter  fe  distantia,  ibi/ 
dem  16 

fifapo  op.  34.50 

fiftponefis  regio ,  er  in  eaminiu 
591-6.20 
fifcia  cp.49.3.9 

fifapone  op.  34. 28 
fifoienfes  populi  40.2» 
fitbonijpo.34.13 


PARS  S 

fitia  oppidum  34.4 
fitiogagus  fluuius  92.38 
fycionop.  31.13 
fittdceop.96.6 
fittaeene  regio  94.19  er  9^-5 
fitiianorum  gens  66.3$ 
fyuerus  fluuius  663.10 
SMINTHIVM  templum 
78.18 

/myrtti  oppidum  77.15  er 
40.42 

fmyrneus  conuentus  77.48 
SOBOTALE  oppidum 
98.20 

focoicandros  inful<t95.46 
focordifcipo.  49.7 
fodij  po.23-4 
fodinusflu.9i.  15 

fogdianipo.27.14 

foggoftedcs  po.3i.49 
folanide  infule  97. 4  8 
foleadepo.90.14 
foletum  op.  45.52 
folymniamfula  58.7 
folymi  populi  75-17 
folymorum  gens  Af.e7S.43 
folis  indigetis  Lucus  in  Latio 
59.40 

folis  promontorium  63.  z 3 
folis  ora  infula  105.18 
folis  fins  mirus  19.410" 

67.2» 

folis  infu.ubi  91.10  er  92.19 
folis  op.  7ui7  V  170.28 
/0/1V  op.a  quibus  100.28 

Reliqua  quere  parte  prima 
folitudines  pdmirene  74-1<s-35 
er  95.11 

folitudines  Septstrionalis  85.16 
er  87-37 

foUinatespo.43.11 
fole oppidum  75.5  er 79* ner 
104.32. 

folonates  po.43.it 
folorius  mons  35.25 
folucnfc  op.48. 45 
/oZ«6  oppidum  41.11 
fonantes fluuius  81.13 
fondrepo.90.14 
fontinipo.43.13 
fontiontijpo .  47.4-2 
fonus  fluuius  $3.4 
fophene  regio  71.44  er 
86.17 

fopbenipo. 24.40 
fophonia  infula  16.1S 
fora  oppidum  )9.33 
forattes  mons  27.4.107.52  er 
554.35 

foranivalerij poena  39-43 
forarum  fluuius  91.13 
forgepo.  90.11 

foroahiaop.97.11 


E  C  V  N  D  A 
fortin  oppidum  82,43 
fofirateop.96.i6 
foriatespo.6i.39 
SPALETHRA  oppidum 
55.24 

fraleipo.24.13 
fr4lcnfcspo.53.33 
frartaop.  51.52 
frecus  miri  in  orbe  27.1 
frerchius fluuius  52-47 
frerchiosop.  ibidem 
frhagiainfuU36.6 
frhingion  animal  ubi  101,21 
op.45.41  er  46,22 
frineticum  padi  odium  45.41 
fryntumaop.100.46 
frireupromontorium  51.44  er 
56.13 

frireosloma  Danubij  os  ibidem 
59.7 

frolentinipo.  43.7 
frondohcipo.S4.u 
froraies  infule,  er  nraw  nemzV 
»<<  57.29  er  5S»5 
Babie  oppidum  k  fyUa  deletum  ■ 
40.22 

fabianum  locus  553-18  er 
566.43 

fabulum  op: 78.34 
fadiaop.76.io 
fiadifsop.101.6 
fei populi  48.2o 
fiagire  oppidi  portentum 
178-45 

fatieUeop. 331.38 
fiatyeUi  po.  33.5.14 
fatine  infula  16.1 
fatones  po.3g.31 
futonenfts  agri  miru  17.17 
fatonienfes  lapides  649.15 
fiauripo.S6.46 
feUettdena  regio  74.35 
flene  infule  99.37 
fentoris  portus  5433 
fiephane  mons  35.11 
fephane  infula  79-47 
fephaneop.39.43  er  81.19 
fici  populi  33.49 
fiyrnpbalis  fluuius  29.56 
fiympbalnmop.31.3 
fiiria  infula  7  9.15 
ftyx  palus  334*31 
fiygis  paludis  aqua  qualis  30* 7 
/io&iop.  53.35 
foecbades  infule  41.13 
fioidis  infula,  93.47 
ftonosop.  47.30 
firapellinipo.446 
fratocliaop.  S3.4© 
firatonis  turris  71.10 
firatonice  op.  76.44 
fratoniceaop.94.57 
f  ratos  fiamus  86.47 


firatosurbs  50.2  ' 
frategie  Armenie  maioris 
8431 

fratoton  infula  100.19 
firymon  fluuius  tribulos  cibis  uti 
leshabet395.11 
firymon  fu, 54-7  er  1«.  27 
firymonis  regio  S0.55 
frogyle  infule  42.19  er  57  i<s 
er  79-12 

firotrgyles  infule  Alumen  631.6 
fropbades  infule  36.3 
fiura  fluuius  43-34 
f  uriorum  infule  61.37 
f  urium  infula  41.16 
fuanenJesp0pu.3S.il 
fuanetes  pf).  47. 40 
fuanipo.23. 13  er  585.1 
fuareanipo.  45.8 
fuaripopuli  29-iS 
fuarni  populi  85.9 
fuafaop.  100.46 
fubi fluuius  33.16 
fublaqueum  op.4418 
fublicius  pons  Reme  6 41.41 
fubocrini  po, 47.10 
fubfolani  montes  108.5 
fubur  fluuius  23.1.11 
fuburop.  35.17 
fucuboop.  34.1 
fuccafanipo.59.4t 
fuccdfJcspo.6z.39 
fitebe  op.100.3 
fuccubdrop.66.3t 
fuccentespo.  44.14 
fucrona  op.34.19 
fuero  fluuius  33.10 
fudertanipo.3s.31 
fue  oppidum  94.33 
fuebri  populi  36.39 
fuel  oppidum  33.56 
fuellenipo.92.51 
fuelteri  po.56.57 
fiemus  fluuius  55.23 
/«orte  po.90.z1 

fueffaop.  39.55  er  112.25 
fucfsiones  po.  62.11 
fueffulani  po.39.44 
fuetripo.4i.43 
fueconipo.6i.zi 
fuenipo.59.13  er  61.31 
fuffenates  po.  44.20 
fuiUatespo.  45.8 
fuinum  fluuius  44-3« 
fwtte  «0/  Cuitepo.S4.§ 
fulchitanipo.41-4 1 
fulmo  op.40.17 
fulmonenfespo.  44.13 
funium  promontorium  52.29 
fuperequani  po.44.s3 
fuperum  mare  37.36  er  49.26 
furepo.90. 1 
furdaonum  gens  35-3© 


PLINIANI 


furiata  populi  45.11 
furti  op.  erj7K.i9.i7  er  8$*n 
furium  oppidum  49.51 
furrentini  mgntes  59.15 
furrentium  promon.  65.26 
furrcntum  op.  59.52  er  «8. 52 
/kjk  opi  3«o  91.45.95.9.15 
fujunaregio  91.59  er  94-J9 et 
95.9  er  104.15 
fufis  'Diana  templum  95.11 
AB  AE  oppidum  75.6 
Tabi  dium  oppi.68,18 
tabin  mons  87.59 
tabrachaop.  66. 40 
tacdpeop.fertilifsimum  55°. 8 
tacapa  populi  67.5 
tacape.ijts  Africa ag'r fertilis 

177.14 

tacatua  oppidum  55.40 
tacompfon  op.100.31.44 
fc&r/to.  55.4?  er  55. 9 
tadiates  populi  44.21 
tadnosfons  99- 54 
tanarum  op.  51.55  er  51.27  er 
154.4 

Unarius  lapis  qualis  545.10  er 

548.15 

Unarum  promontorium  57.44 
Unarum  promontorium  51.17 
taga  populi  S7.12 
tdgaftenfeop.67.3L 
tagori  po.84.11 
tdgw  ftuuius  55.41  er  55, 29  er 
144.59 

tagusflu.aurumfcrt  55.41  er 

585.il 

taygetus  mons  51.55  er  559.18 
er  548,48 

taygetus  mons  quando  corruit 
14.31 

talabricaop.63.\7 
tdldrienfespo.41.zS 
talutia  populi  89 »10 
tamarici  populi  65.7 
tamarici  fontes  554-13 
tamafeus oppidum  79.12 
tammacum  op.98. 48 
tamna  op. multis  inftgne  templis 

98.15 

fcOMKift  flmius,&  op  .66.18 
tandgra  op.  52.4®  er  174-38 
tanaisfluuius  58.44 
tanaisotiium  51.8 
tanais,crUxartesidem  flmius 
87.i8 

tanaisflu.  terra  terminus  55.1 
tanais  incola  83- 44 
tanetim  Silin  Scytha  no.  85.48 
tanaita  a  quibus  deleti  84.10 
tanarus  flmius  45.55 
tonia  oppidum  101.18 
taniticum  Niliotiium  71.29 
tanitani  populi  45*i3 


INDICIS 
tanitis  pnrfetfant  69.38 
tantulis  op ’z 6.37.77.3* 

tantareneop.100.34 
taphiaffus  mons  5  o.ig 
taphia  infula  55-44 
taphiufalocus  547.51 
taphrd  Africa  0p.67.i9 
taphraop.59.44  CT60.8 
taphros fretum  4^34 
tapyripo.86.46 
taporipo.63. 47 
taprobane  margaritis  abundat 

161.40 

taprobana  infula  iog.54 
taprobanesinfu  defcri.90.4z 
taprobanes  menfura  ibidem  46 
tap fagum  op.68.11 
tarachia  infula  55.41 
taraneipo.  97- 11 
tarbelipo.6z.35  er  551.35 
tardaftilipo.  449*45 
tarelipo  69.11 
tarentinusfinus  43.19 
tarentinus  portus  ibidem  33 
taretumop. ibidem  19.15 
tarentu [capis  nobile  596.34 

tarentifdl  550.14.17.14 
terenti  gnata  147.15»  2® 

taricheaop.7LA8 

Reliqud  quare  parte  prima 
targines  flmius  45.4 
tarinatespo.44.zo 
tarionacatieUum  48.15 
tariotarum  regio  ibidem  14 
tarnefdns  77.1 
tarnapo.6z.4z 
tarquinienps  lacus  infu.  z7.zi 
tarquinienfes  po.58.51 
tarraecnenfis  deferiptio 

61.49 

tdrraconenfis  regio  55.10.14 
tarraconenfis  conuentus  34-49 

er  55.24 

tarraco  colonia  35.16 
tarragenfis  colonia  55.52 
tarfktkd  op. 48.9 
tarfosop.-]5.  z  er  104.51 
tartarum  padi  portus  45-47 
tarteffos  op.  55.54  er  64.9 
tarus  flmius  45-54 
tafeodunitari  po.  56*49 
taucni  populi  98.51 
tauium  oppidum  81.4 
taurilygdinuslapis  639.5 
taulanti populi  4?-3L 
taurania  op.40,24 
taurauium  op. 40*38 
tauricd  regio  59-4° 
taurica  menfura  6  0.31 
taurica  po.plures  59>4* 
tearici  Scyta  ubi  59*3° 
taurini po.38.L8  er4tf*it 
taurinorum  origo  46.11 


taurifani  montes  46.17 
taurifani  populi  47.6 
taurifei ,  t<? eti  Carni  ibidem  21 
taurifei  po.49.7 
taurus  mons  74-9  er75.21.27 
36  er  84.1®  er  85. 41  er  95 
3i.er  10431 
taurus  alueus  79.1 
tatm'  monta  diuerfa  nomina 
75-54 

taurorum  portus  lacus  er  oppiV 
60.1 

Reliqua  quare  parte  prima 
taurominitanus  Eurip.  18.14 
taurommiurt  colonia  41.11 
taurunus  flmius  49,11 
taxila  populi  90. Z6 
taxila  oppidum  88-37 
taxata  infula  87-34 
TEANVAi  Sidicinum 
39.35 

feanam  Apulorum  43,42 
tcani  43.44 
tearusftusms  54*47 
teari  populi  55.Z6 
tcatini  populi  44.13 
ttchedia  infula  57*48 
tetiofagum  op.36.17.45 
tetiefagij  po.ubi36.48 
tetiofagespo.  qui  81.5 


137.13 

tentyrisop.yi.il 
tenupfis  oppidum  ioz.z 
teos  infula  80,  u 
tepheneop.7i.zo 
teracina  oppi.id  eti  A  nxur 
39.16 

teredon  uicus  97.14 
tere»  regis  rcgnmubi 
55-7 

tergamon  injal*  79,31 
tergedum  oppidum  101,19 
tergeftinusfinus  46.31 
t er gttic colonia  ibidem 
tergilanipo.43.15 
terias  fluuius  42,14 
terina  oppidum  40.35 
terinaus  finus  ibidem  454 
termeraop.  76.56 
termes  oppidum  36,2 
termetismons  77.42 
terne  origo  er  promptam  ait 
31-48 

terne  totiuslongftudo  31.16 
terra diuifio  intres  partes 

31.4» 

ferri1  totius  latitudo  31.26 
ferre  menfura  ubi,  w  aquor# 
perta  100.2 
terra  menfura  31.26  er 


>.48.i® 
tegamum  alueus  7 9.2 
tegea  oppidum  52.3 
tegium  oppidum  78.55 
telamon  portus  38,12 
telandvos  infula  76,3  er 
79.17 

teleboides  infula  55.44 
telmeffos  oppidu  75*49  er,76 
4.12 

telin  fluuius  36.15 
telini  populi  59.44 
teUene  oppidum  40.14 
telmcffum  op.76,4.35 
tclosinfuldyVinea  unguentum 
5738 

tcmbdfaop.75.z1 
tembrogius  fluuius  8L.10 
temenitis  fons  42.16 
temerinda  83.49 
temefc  op. 40.35 
temnos  op. 77.47  CT  7  8.6 
tempe  deferiptio  53.17 
temperies  mira  87.47 
temp/w  fmoli  montis  cacumen 


103.35 

temcinaop.  39.15 
terra  per  paraleUos  diuifio  104 
t5per  totum.  QaareVarde/ 
li  terra 

terra  quota  mundi  pars  32.51 
terra  circuli,  Quare  ParaleU 
terre 

terra  termini  qui  35.z 
terra  aurea  argentea %  90» 39 
Reliqua  quare  partepriM 
terfos  fluuius  83.16 

terta  op.  54.44 

tcjfites  Tigris  lacus  9  5.34 
teffara  oppidum  100.4 

tetrarchiaplures  73. ^9 
teuebira  oppidum  674.1 
teurnia  oppidum  48-44 
teuthria  infula  49.15 
teutobodiaci  po.  81.5 
teutoni populi  61.50 
tbali populi  ubi  8J.3I 
thaluffa  infula  80.4 
tbdmar  fluuius  98.5 
thamnitica  Toparchia 


121,42 

;  femp/k  oppidum  40.55 
tenedusinfula  8  o.zi 
tenedi  infula  mirus  fons 
29.43 

teneam  mire  164,11 
fenos  tn/ate  57.13 
tentiritis  prafetiura  69.3613* 


72.20 

thamudei  populi  9g-5L 
tharneoppiiunt  207.48  CT 

209.16 

tharfus  oppidum  1043Z 
thafia  regio  84.48 
thjfi  infula  marmor  637.19 
thafi  infula  Opalus  669.19 

thaffos 


thaffos  infula  58.15 &  637.9 
tbathica  op.100.55 
thaumada  op.5j.2tf 
theangclaop.76.34 
thdpfus  op.  67.+  er  10  4-r> 
tbcba  Gra.op.  50.41 er  538 
0p.43.1s 

f  frete  Boeoti/:  op.  51.31.175.37 
tfecte  Boeotia  'i  quibus  73.14 
tfrete  alabaflrite  gignut  6.9.1 
tbcba  Aegypti e  «41,10 
tfre&e  Aegypti  op. portarum  ceti 
tum  «41.13 

tfrete  Troadis  0p.7S.io 

Reliqui  quare  parte  primi 
thcbaicus  lapis  qualis  «39.10  er 
«48.11 

thebais  regio  qua  «9.34  er 
71.15 

tfrete/s  C<mV  7«.  41 
theganufa  infula  5«.7 
tbelpufi  oppidum  51.5 
tbemifcyra  op.gz.  40.41 
tbcmifonespo.76.15 
themifeas  promontorium  94.1 
tbenaop.67. 4.8 
thenaop.  100.43 
theodofiiop.60.14. 
theonochema  mons  ardes  31.3  er 
101.55 

iheonocbemapromon.65.19 
theopbraftus  primus  exteror « 
deRo.(cripfit  39.80 
Reliqua  quare  parte  prima 
theopompus  Romam  a  Gallis  ca 

-  p  tam  fer ip fit  39.81 
tbera  infula  i«.ii  er  57.44 
theramne  op.51.3r 
terapne  Creta  0p.56.z9 
therafia  infula  16.11  er  42.38  rt 

57.45 

iherioninfuld  7  9-33 
thcmaicus  finus  53.44 
thema  colonia  41.19 

-  thema  op.  53.44 
ibsrmenfis  infula  58.7 
tbemodoonflu.ZTop.8z.41  ZT 

665.17 

tbermopylarum  anguRia  53.5 
thermopalitis  prafeft.6  9.41 
therothoa  po.undc  100.15 
thefeum  7°.  7 

tbejpiapp.5z.31.5i r.ii 
thejpiarum  fons  553.24 
tbejprotia  lacus  50.15 
tbcfprotia  gemma  66I.+9 
tbejprotia fluuius  50.11 
tbejprotis  regio  49.49 
tbeffalia  deferiptio  53.6 
tbejfaliamenfura  53.27 
the{falia,ZT  Ucmo.eddcm  52.49 
tbeffalia  montes  plures  5J.S 
tbeffalia  creta  631.17 


PARS  S 

tbeff  ilia  flumina  53,11 
theffalis  regio  80.35 

Reliqua  quare  parte  prima 
tbeffaloceop.77.zz 
theffalonica  op.55.45 
theudalis  op.  66.4« 
theudenfeop.  ibidem  «7.31 
theutrania  regio  78.51 
theutrania  op. ibidem  35 
theutrania  mirum  i«. 4 
thia  infula  16.14  er  57-45 
tby amis  oppidum  50.11 
thyatira  infu.55.45  €7-77.23 
tbiatyrenipo.7g.38 
tbibiorum  gens  10/. 13 
tbydonos  oppidum  76.41 
thimanei  populi  9S.30 
tbymbreop.  78.55 
thyniainfulag  5.17 
tbynipo.ubi  54*21  er  42.80  er 
81.28 

thinitispraf edura  69.36 
thynos  oppidum  75.3 
thynnias  infula  81.34 
thynnias  oppidum  54-4* 

tbiphicenfeop.67.31 

tbyrides  infula  5  6.6 
tby  re  locus  51.53 
thyrreus  lapis  30.17 
thyfwufa  op.76.16 
thijbe  oppidum  52.37 
tbyffusop.54.3 
tboiar  oppidum  6 g.43 
thoranos infula  55.59 
tboricos  locus  «59*  i5 
tbracespo.ubi  49.15  er  5o.7 
thracius  Bofpborus  ubi  54.49 
er58.29erSi.19 
tbracia  deferiptio  54.14 
tbracia  Alabandici  661.39 
tbracia  longitu-latitu.  55.24 
Reliqua  quare  parte  prima 
tbriafus  oppidum  52, 30 
tbriafijpo. ibidem  13 
tbryon  oppidum  51.29 
tbronium  oppidu  51.46 
tbuben  oppidum  68.20 
thule  infula  13.49  er  «2.6 
tbumacaop.97.z7 
thunni .  Quare  parte  prima 
ihurium0p.4x.uZT  118.18 
tbufcanienfes  po.  3  8.31 
thufei kfacri.more didi  38.18 
tbufei debellarunt  oppidaum/ 
brorum  44.49 
thufcum  mare  ubi  ibid.40.46 
tbuffageta  po.6o.\o  er  83.47 
ty ana  oppidum  S2.34 
tiare oppidum  78.35.39 
tiaris  locus  ubi  Tubera  mirepro 
ueniunt;+9-z 
tibareni  populi  82.45 
tyberis  fluuius  nauium  magnarii 


E  C  V  N  D  A 
capi*  58.4? 

tiberina  odia  37.5-38 
tiberflu. futuri prafeiat  58.48 
tiberis  amanitas  ibidem  44 
tiberis  fluuius  38.i5.34 
tiberis  aqua  non  minor  Nili 
«39-45 

tiberis  flumi.mnndatio  6+c.iz 
tiberis  ortus,nomina  38-54 
tiberias  oppidum  72.29 
tibemates  populi  45.8 
tibigenfe  0p.67.zg 
tybis.i.dccember  93.26 
tybitrinipo.  45.9 
tiburtes  po.44.20 

Reliqua  quare  parte  prima 
tichis  fluuius  35.12 
ticinus  fluuius, ZT  op. 45*55 
ticinus  fluuius  unde  29.15  er 
47.li 

ticinum  oppidum  a  quibus  condi 
tum  4«.i6 
tyde  cafieUum  63,10 
tydij  populi  84.6 
tiferr.us  fluuius  45.43 
tifita  oppidum  40.14 
tigrin  Euphrates  ubi  incurrat 

74.41 

tifemumop.3g.39 
tygauaop.66.3z 
tygenfis  faltus  53-43 
tigranocerta  op,  84.34. 57 
r/gr/j fluuij  deferiptio  29.21  CT 
86.53  er  95-27  er  «Wc 
tigrff  iVf  e#  fagitta  95. 29 
tigris  flu.fe  m  ffecu  mergit  ibid. 
31-35 

tigris  fluuij  ortus  s4.16.41 
tigris flrnij  lacus  92.42 
tigris  flu.  in  duos  alueos  diuidi/ 
tur  95.41 

tigris  in  Euphratem  mergitur 
ibidem  38 

tigris  f»<m'  Verfico  decimo  ore 
infertur  ibidem  4  6 
tigris,  zr  Euphrates  quantum  di 
fient  ibidem  48 
Reliqua  quare  parte  prima 
ti guloriumop. 32.S 
tiRauentum  fluuius  46.28 
f^Io*  in/tffc,  er  in  ea  mira  arto/ 
m  210.18  er  216.20 

tylos  infula  erop.97.34 
timachus  fluuius  49.16 
timausflu .  46.j1.29.23 
timaui  infula  fintes^  miri  29 
45  er  49-25 
timaui  fluuij  infula  4  9.25 
tymbriani  po. 75.19 
timidop.66.3z  ■ 
tymnias  finus  76.i« 
timolus  77.1 
timoniacenfcspo.21,6 


tympbeipo.50.15  er  5J-4-2, 
tinda  oppidum  54.30 
tyndaris  op.16.41.42.21 
tingi  oppidum  a  quo  64-36 
tingitaniaprouincia  dejeri/ 
ptio  66.12 

tynidrumenfe  op.67.28 

typaniaop.51.13 

tiparenus  infula  56. 9 

tipafaop.66.2s 
tiphicenfe  oppidum  «7.31 
ti  quadra  op.  41.9 
f>rd  fluuius,  er  op,  59. 21 

f>ntge7K99.i8 

tyrageta  populi  59,22 
tiricenfeop.67.31 

tyrijpo.mBfyania  64.11 
tyrium  purpuriffum  6i7.i9 
tyrrheni  po.  js.18 
tyrintbaop.  51.59 
tyriffei  populi  53.55 
tyrifidfis  op.55.14 

tyritaccum  0P.S3.9 
tyrrhenum  mare  quod  40.46 
49  er  «45-« 

f;ym  Herculis  templum  halet 
659.34ZT667.39 
tyrus  quondd  infula  7 5.9 
tyrus  concbilio,zr  purpura  no/ 
bilis  ibidem  1ZZT617. 19 
tyrus  oppidum  73.9.22  er 
104.26 

tifsinenfes  populi  41.18 
titanus  fluuius,  er  op.78.7 
tittumflu.  46.45  er  48.2  er 
4S.12 

tium  oppidum  81. 15 
Hos  oppidum  76.? 
fmolws fluuius  folus  coticulald/ 
pidem  habet  5  oi,  43 

tmolus  mons  77.1 
tmoli  montis  uinum  quate  zo 
tmoli  montis  incola  diu  uiuu.nt 
121,41 

toani  populi  98.16 
tochari  populi  87.4 9 
togata  GaUia  ubi  44.45 
togienfes  populi  47.7 
togifonus  45-49 
tolen  oppidum  101.1 
tolerienfespo.  40.10 

toletani  populi  35.42 
tolifiobogi  populi  8M.5 
toUentinates  po.44.4z 
tolofani  po.  56.48  er  62.42 
tomalaop.9s.19 
tomarus  mons  50.3.32 
toifros  oppidum  54*39 
tomabei populi  98.16 
tonderos fluuius  92.7 
topazion  in  qua  infula  99.3% 
er  «54-44  er  662.42 
iopazos  infula  unde  nomen 

lapidi 


lapidi  9s>.58  er  662,45 
topiris  oppidum  54.i8 
toraUiba  infula  90.4.0 
toret<£  populi  85-34- 
tornadotus  fluuius  96.-/ 
tomatcs  populi  6z. 58 
torone  oppidum  53-49  er  161.7 
CTI66.7 

toro#Iam3i4*i5 
tortuni  populi  51*15 
toxandri  populi  fii.ig 
tracheotisoppidum7S.it 
trachea  oppidum  77.16 
trachin  oppidum  53-4 
trachia  infulas  5.41 
twhonitis  oppidum  7i.i 
tr altari  populi  59.41 
tragia  infula  57.4S 
tragafausfd  560.10.15 
tragurium  infula  48.10 
tragurium  oppidu  er  in  eo  Mar 
tuor  ibidem  15 
tiraUicon  oppidum  76,47 
Quare  fwfr  prima 
traUisoppi.76.41  ty  109.10 
tranfiadana  regio  4  6.9 
tranffiaiani  po. quibus  agros 
pingues  faciunt  193.35 
tranffadani  populi  47,5 
tranfrhenani  populi  Roma, 
hofies  546.13 

tranfrhenanafamina  quibus  ue 
fiiuntur  ibidem 
trapeze  promontorium  78,41 
er  80.15 

trapezopolita  populi  76.46 
trapezus  oppidum  85.1.3 
trafimeni  lacus  miracu.  15.41 
trafimenus  lacus  ardens  31.10 
trcbani po .  39.45  er  44.16 
trebia  fluuius  45.53 
trebiates  populi  45.8 
trebulani  populi  44.1  o 
trecaffes  populi  6i.  31 
trepfedorum gens  78.43 
treres  populi  53.37 
trcfpyiion  infula  7  9. 45 
treuontini  populi  44*1» 
frrtteri  populi  6i.n 
triacenfes  populi  44-44 
triare  regio  84-48 
tribani  populi  4  9.14 
tribaUi populi  ubi  50.6  er  55.3* 
erio7.i5 

tribochi  populi  62 .14 
tribulium  oppidum  48.19 
tricaStinorum  gens  36.44 
trica  oppidum  53.9 
tria  oppi.prouerbium  43.4  8 
trichone  oppidum  50.40 
tricoriphos  mons  97.48 
tricoriorum  regio  36.35 
tricorium  regio  35,54 


tridentini  populi  47.} 
tridentina  alpes  45.48 
trienfes  populi  53*4° 
friem  oppidum  73.n 
trimachi populi  49-M- 
trimontium  oppidum  54.U 
trinacriad.Rhodos  infu.79.il 
trinacria,ideft  Sicilia  4i.4S 
triniumf limus  44.11 
triocalini  populi  41. 2  8 
f  riopia  oppidum  76.18 
tripoiis  c«r  <M473.11  er 
104.17 

tripoiis  cafteUum,ty  fu.  81,49 
tripolitani  populi  77.5 
triquetra, id  e&  Sicilia  41.4  9 
trira  oppidum  S8.11 
triracienfes  populi  41.18 
tritea  oppidum  50.40 
tritium  oppidum  35*49 . 
triton  palus,  fluuiusq;  67. 11  er 
7o.ii 

triulatti  populi  47.41 
triumphale  oppidum  34-4 
triumpilini  uendis  populus  4I 
14.58 

froai  oppidum  7S.4.H 
troadis  defcrip.  tyop.ihid.il 
troadis finis  78.17  er  80.3 9 
Reliqua  quare  parte  prima 
tr cerni  populi  Si.i 
trcemorum  oppidum  ibidem  4 
trcezene  oppidum  51.41  er  553 
30  er  555.19 

troezene  Caria  op.67.44 
trcezcnij  lapides  661.41 
trogilia  infula  7  9*43 
troglia  oppidum  77.18 
troglodyta  populi  59.11.er6g 
6  er  98.16  er  69. 7.16  er 

108.5.40 

troglodytaru  emporiu  100.6 
troglodyta  bis  anno  umbras  ha/ 
bent  24.41 

troglodytaru  mirus  fons  19.40 
troglodyta  Elephantum  uenatu 
aluntur  130.30 
troglodyta  tefiu.ado.  155.5 
troglodyta  quales  100.15 
troglodyta  ubi, ty  qua  utantur 
aqua  101,40 

troglodytica  f Imius  99.31 
troglodyticifinus  99. 14 
troglodytica Mychos  99.36 
troglodyticenon  cernit  fepten/ 
triones  11.34 
troglodytices  umbra  13.41 
tropina  locus  89. 45 
troffulum  oppidum  5s5.11 
trucones  infula  49.30 
truentum  f Imius  tyop.  44.55 
f»att'  oppidum  34*i 
tuberum  f  Imius  97**7 


tubemenfe  oppidum  67. 18 
tuburbis  colonia  67.16 
tubufuptus  oppidum  664 1 
tucca  oppidum  ibidem  30 
tucci  colonia  34.13 
tuderna  oppidi  ma  144. 5 
tuder  oppidum  45.1 
tudertibus  frettata  arma  calefiix 

18.50 

tuditanus  ifiros  domuit  46,44 
tunifenfeop.  67. 31 
fuKgri  po.6i.21  er  553.31 
turea  populi  83*47 
fKr<foftpo.$3.i4.33-4tf 
turdulorum  gens  ubi  133.38  ©* 

ii2.;4 

turiaffo  op.609.io 
turiajfonicenfes  po.  35.31 
turigaop.  34.16 
turmantini  populi.  44-6 
turmodigipo.tf.44 
turobrica  op.  5418 
turocelum  op.  45.1 1 
turoncspopuli  91.3* 
turres  uocaks  ubi  641.36 
tur  rus  f  Imius  46.19 
tufcafluuius  66.49 
tufculani  agri  mirum  17-35 
tufculani filices  quales  646.1t 
tufu!anipo.S9.45 
tufdritanum  op.  67  M 
tufsitdni  populi  45-8 
tutienfespo.40.io 
tutini  populi  44-4 

AC  AHANA  opplV 
<i«m  34.8 
uaccei  po.  35.5  er  63.14 
uacca  flumen  65.17 
uaciennorum  gens  38.13 
KJer4fiK.6i.17 
iwcKSse  nemus  44*7 
uadei populi  98.14 
uadum  Sabatium  portus.  J8.7 
uadicaffes  populi  62.32 
uaiimonis  lacus  mirum  i7.i7 
uajriaoppidu4S.il 
uageni  po.ss.  5  C?  47*35 
uagenfecp.67.z$.tf 
uagiferarumcrehoies  101.26 
ualdanus  fluuius  49.11 
ualcntia  oppidum  35.12.56.41 
er  65.1 

ualentinipo.  41.41  er  44-  8 
ualentinum  cp.j8.13 
ualerienjes  po.ss.^9 
ualij  populi  io:.ii 
««Eri  popKii  53.54 
uali  populi  83*43 
uama  fluuius  89-  4 
udmacures  po.67.34 
udngionespo.6z.14 
uanienfespo.47.S 
uannetes  po.6i,} 


uar.ianumregnuS9.1S 
uargri  po.47.41 
uaramus  fluuius  46.29 
ttdrMBipo.49.7 
Uautipo.  48.15 
KJrathpo.35.45 
uarddorum  oppida  6].i 
uarela populi  90,8 
uaretum fimus  82,22. 
rjriaop.  55.15  er  45.24 
utrrinni  populi  61.29 
uaruanipo.47.6 
uanbani  po.48.7 
uarusflu.  36.1 9  er  37.35.4» 
uafco  lucus  37.1 
uafeones  po.35.i9 
uafconumfiltus6S.i 
uajfei  po.  62.40 
uaticanus  dgeri9. 4° 
uatrenus  fimus  46,40 
udtreni  portus  ibidem  43 
ubij  populi  6i.is 
ubifcipo.6i.ss 
ucenni  populi  47.41 
ucitana  oppida  duo  67.18 

«cKitttnwKmcp.34.26 

udinipo.8S.49<&&* 
ueamini  populi  47.42 
«ecj  portu;  6J.4 
«etferi  po.45.13 
ueftis  infula  62.? 
tteftonespo.  35.5  er  65.14 
uegium  oppidum  48.8 
ueicntdnipo.38.3i' 
ueiens  ager  17.34.38.4® 
ueij  opp.quo  die  a  Camillo  capta 
46.14 

uclnanipo.  47.43 
uelia  oppidum  40.51 
ucliates  po.  3  8.6  er  41*45  CT 
45**3 

uelienfes  po.  35,46  er4°.41 
29.26 

ftr/tm'  Iae«;  44.14  er  55.3*  *? 
uclino  lacu  cotidie  arcus  calefis 
apparet  19.  ig 
ueli  terni  po.39.4s 

ueUatespc.  62.33 

ueUeiacumep.ui.iS 

KeUocdffcspo.6z.17 

uenafiumcp.39.35 
uenamipo.  62.37 
«maria  inftia  41*14 
uendiatiorum  gens  38.3 
uenedi  populi  61.16 
ueneH1po.6z.3z 

ucneni.po.tf.5 
ueneria  op.S4.n 
tteneris  lacus  566,41 
ueneris  op.  7uo.i4  CT75.8 
uenetia  fitus  ty  gnomon.13.zS 
uenetia  x.  Italia  regio  46,26 
uenetia 'Troimis  orti 

meti 


Veneti  Gallia  po, 6 1. 17 
venetipo.ab  H  enetis  gi.17  er 
656.37 

uenetcrum  infula  61.44. 
venetorum  ager  46.49 
venetuhnipo.40.it 
uenidatespo.  47. 6 
vennenfes  po.  35.45 
uennoitcspo.  47-Jo.jg 
uenonetes  pc, 47  .38 
«ffj«jrp>rfK«J5.4J 
«efJttjw  op.  43.4? 
uenufinipo.  44.6 
uerbanus  heus  ubi  47.n  er 
157-4-1  ' 

verceUa  oppidum  a quibus 

46,14 

ttercgMfJipo.44.40 

ueretini  po.44.8 

ttergo4n«/«pp.4i.i5 

ttergunni  po.  47.4? 
ueromanduipo.  61.11 
ueronaop. 47 -3 

uerceRenfis  ager  auri  fodinas  ha 
bet  527.19 

uertacomacori  po.46.15 
uertrobigeop.  34.25 
uerucinipo  .36.37 
ttcr»»i  po. 62.21 
uerufipo.  47.4J 
uefciop.  33.49 
uefceBani  po.  44.2. 
uefd  portus  63.4 
uefentinipo.  58,31 
uejionicates  po.  45.9 
ucfaaflani  colonia  71.» 
ucfbetiesop.63.1 
ucslini  po.  37.9  er44-«5 
ttc/ii/j«  mons  45-16 
ucfuuiusmons  39.31 
uefunipo.  66.15 
uefuttij  montis  uu£  quales 
143-48 

uetones  po.  63.33 
netrialumop.  45.11 
uettionenfes  po.  45.10 
uttulionenfes  po.5g.31 
uetulonius  lacus  59. 34 
ufens  fluuius  39.15 

ttw«40p.48.44 
uibalipo.56.8 
uibeRipo.  58.5 
uiberi  po.  47.51 
uibiforum  op.  46.10 
uibamates  po.  44.6 
uibonenjis  finus  40,54,57  er 
41.46 

uiceUenfes  po.  40.21 
uicentia  op.  47.1 
«jctefjfcjpo.35.42 
uittoria  portus  63.3 
vidugaffcspo.6i.31 


PARS 
tt/efj»^  Allobrogum  op. 3-5.42 
uiettna  tSarbcttenfis  oppidum 
I5.J6 

uvr.iteliarij  po.  40.20 
Vindelici  po. 4-?. z-. 39  CT 

61.19 

uindinAtespo.45.10 
uior  fluuius  65.44 
uirgaoop.  33.48 
uirgentium  op.  34-48 
virgilienfes  po.  35-43 
uirgitanus  locus  33.19 
ttirouefcaop.55.49 
uirtus  Iulia0p.y4.i6- 
uirucinates  po.  47.3  9 
uirunum  0p.4g.44 
kijlula  fluuius  59.17  er  61.33 
uitis fluuius  45.  i  8 
uiuentani  po.  ibidem  1 
VLBRANEC  'TSS  pdputi 
61.11 

ulyfipponenfe  promontorium 

63.20 

ulyfsippo  op.  144.39 
ulyfsis  faecula,  ubi  41.47 
ulyfsis  portus  42.13 
ulyfsis  nauis  in  fcopulum  uerfa, 
55.43 

Reliqua  quare  parte  prima 
uluernatespo.39.45-  - 

ulubrenfes  po.  ibidem 
ulurtini  po.44.6 
ulufuburitanum  oppidum 

67.31 

umbilicus  id  esh  Gnomon 
104.21 

umbra  quando ,  er  «fct  «a&e 
98.4S 

ttifitr*  kW  ttcr/ttJ  aujlrum 
ibidem 

umbra  po.90.16 
umbrorum  dies  24.9 

Reliqua  quare  parte  prima 
umbranici  po.  56.49 
vmbria  defcriptio  44.44 
umbria  creta  6 32. 20 
umbria  51. 5 

umbria  trecenta  oppida  debella/ 
taaTbufcis  44-49 
umbriunde  didi  44.49 
umbri  populi  quales  ibidem  6 
umbri  exadi  a  pelafgis  3S.16 
umbro  fluuius  3S.ii 
undecumanorum  colonia 
44.17 

uoconi  forum  36.47 
uoccntiorum  regio  36.55  er 
46.15 

uocontiorum  gens  foederata  56 
49ern5.11 

«olane  pddj  portas  45.44 
uchterr&na  uada  38.20 


SECANDA 
uolat  erani  po, ibidem  31 
uolcientium  gens  ibidem  22 
uolforum  littus  37.6  er39-i 
uol  entatti  po. 43.15 
ltoIe<e  tedofsges  36.27.45 
uolfina  molauerfattles 
646.12 

uolftnenfes  lapides  649.13 
uolf1nenfespo.3s.33 
uolubileop.6  5.1 
uolfci  po.39.1 
uomanum  flumen  44.34 
ttoftm  po.  81.1 

uralocus74-z$ 

uranopolis  op.54-3 
Kr&ei  amariabforpta  16. 3  9  er 
inde 

urbi gens  92.15 

Urbinates  po.  45-9.23 
urbubmta  op.  100,4  6 
urciop.35-6 
urgo  infula  41.13 
uria  oppidum 5451 CT 
43-4° 
uri  po.  90.10 
urium  fluuius  35.52 
urpattus  fluuius  49,11 
urfentinipo.43.15 
urfo  op.54.16 
Kl  iidnnrum  gpHS  44,23 
VS  ALITANYM  oppir 
dum  67-39 
ufar  fluuius  66.31 
ufcidicanipo. 45,13 

ufibalcipo,ioz.ii 
u&ica  infula  42.32 
uthina  colonia  67.26 
uticaop. 19.10 et  66.48  er  104 
19  er  55  9.49 

utidorfipo.%6.4 
utus  fluuius  49.16 
V  vi<.C  AN  I  AEmfula 
41.24 

wdgientum  gens  36.44 
udfinum  op.depopulaium 
17.16 

utdjinum  op. totum  fulmine  con/ 
crematum  17.20 
mltumius fluuius,  er  oppidum 

59.26 

mlturni maris  uitreaUarena 
651.28 

VXAMA  op.36.1  ' 

anthys  j7aiii'ttj  er 

op.75»47 

xanthus  fltm.  29. 49  er  78.24 
er  10433 

xenitana  Quiza  oppidum 
66.34 

xerfes  Athon  perfodit 
53-49 

Reliqua  quare  parte  prima 


xylencpolis  oppidum  5  2.;  3 
xyiopolita  po.53,42 
xyftani  po.76.44 
xoitis  prafedura  69.49 

ZACXNTHVS 

55.46.49 

ZacynthiBitumen  650.26 
Zagerapo.  100.26 
Zamarenipo.  98.58 
Zamenfe  oppidum  67.31  er 


553  47 

Z<tftfifJpo.io2.47 
Zanclaipo.41.12 
Zapauortene  regio  S6.45 

Zitnx  op.5j.37 

Zarangapo.91  u 
Zarafaarum  op.ibidem 
Karii faa  oppidum  86.4329. 
87.12 

zela  oppidum  55-2  Cr  v 

82.54 

JCciiV  propontis  qua  90.19  m 

zephyre  infula  56-38 
zephyrium  promontorium 
40.42 

zephyrium  oppidum  60.1  er 
75.3 

Sep  byria  infula  16. 15  zr 
57.4i 

fertis  fluuius  94-34 
Zetis  OP.93-5S 
zeugitana  rrgiu  «-5.45 
zeugmatis  oppidi  mira  eathenx 


609,46 

zeugma  oppidum  71.47  er 
7422  er  94. 40.43  er 
95.15 

zicla  oppidum  21.40 
zigere  oppidum  54.42 
^9gocfo.83.47 
Zilis  regio  64.59 
Ztmyra  regio  73.16.23  er 
645-29 


SJfJgi  pO.S3.44 
ziras fluuius  54.41 
ztzama  cp.6S.13 
zizerus  fluuius,  promontorii^ 
91.47 

2oeZ<e  po.36.4 
zcdiunt  op.546,54 
zonennons  54-3i 
zonus fluuius  95.39 
zophanitica  Toparchia 

71.19 

zoroanda  locus  95,55 
zotolis fluuius  87.5 
zoten  oppidum  100.4 
zurachi  populi 
97.38 


Partis  Secunda  Tinis